Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 582/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2017-10-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Randak (spr.), Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędzia WSA Dorota Kozłowska, Protokolant Specjalista Beata Kuziel, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 października 2017 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Dyrektor ZUS Oddziału ZUS w C. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14.06.1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016r.,.poz. 23 z późn. zm. – dalej określanej też kpa), w związku z art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016r., poz. 963 z późn. zm. – dalej określanej też "u.s.u.s. lub "ustawa"), po rozpoznaniu wniosku z dnia [...] r. o ponowne rozpatrzenie sprawy umorzenia należności z tytułu składek utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. z dnia [...] r., nr [...], którą odmówiono J. M. (dalej określanym też: "wnioskodawca", "zobowiązany" lub "skarżący") umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą za okresy 12/2000-07/2002, 11/2002-04/2003, 11/2003-12/2005, 11/2006-07/2007, 12/2008- 03/2009, 10/2009, 10/2010, 03/2011-01/2015 i 07/2015-09/2016 w łącznej kwocie [...] zł.

Uzasadniając rozstrzygnięcie, organ wskazał, że Zakład ustalił, iż zobowiązany:

- prowadzi działalność gospodarcza w zakresie sprzedaży detalicznej owoców i warzyw w wyspecjalizowanych sklepach (PKD 47.21.Z);

- wspólne gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną;

- za lata 2015 i 2016 z tytułu działalności gospodarczej wykazał stratę.

ZUS ustalił ponadto, że:

- żona zobowiązanego uzyskuje świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł miesięcznie;

- stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem wynoszą [...] zł, w tym koszty związane z leczeniem kwotę [...] zł (zgodnie z oświadczeniem otrzymanym w dniu 19.12.2016r.);

- zobowiązany posiada zobowiązania pieniężne z tytułu podatku od nieruchomości oraz kredytu — miesięczna kwota spłaty zobowiązań wynosi [...] zł;

- zobowiązany nie posiada wierzytelności oraz nie posiada ruchomości;

- zobowiązany posiada nieruchomość w postaci domu mieszkalnego, na którym ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego;

- nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne wobec zaległych składek;

- postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego w R. z dnia [...] r. umorzono postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec zobowiązanego z uwagi na brak możliwości wyegzekwowania należności ze względu na uzyskiwanie minimalnych dochodów oraz nie posiadanie wartościowych składników majątku ruchomego podlegających egzekucji;

- żona zobowiązanego leczy się na bieżąco w poradni neurologicznej, chorób naczyń, diabetologicznej, kardiologicznej, onkologicznej i gastrologicznej;

- zobowiązany ma [...] lat i na dzień 17 marca 2016r. nie pobierał świadczenia emerytalnego;

- bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym w okresie od 31 października 2003r. do 15 stycznia 2012r., postępowaniem abolicyjnym na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551) prowadzonym w okresie od 21 stycznia 2013r do 07 lipca 2016r. oraz w związku z ustanowieniem hipoteki, na stanowiącej jego własność nieruchomości.

Jak wskazał ZUS, w myśl art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s., należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przypadki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s..

Zdaniem Dyrektora ZUS, organ I instancji prawidłowo uznał, iż w sprawie nie wystąpiły przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4 , 4a i 4b ustawy. Nie wystąpiła przesłanka wymieniona w pkt 3, ponieważ działalność gospodarcza jest nadal prowadzona i jak dotąd nie stwierdzono braku majątku, z którego może być prowadzone postępowanie egzekucyjne. Tym bardziej, że zobowiązany posiada składnik majątkowy w postaci nieruchomości, wobec którego może być prowadzone postępowanie egzekucyjne. Dyrektor ZUS przyznał, że wystąpiła przesłanka wymieniona w pkt 5, ponieważ postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego w R. z dnia [...] r. umorzono postępowanie egzekucyjne, jednak wobec faktu posiadania przez zobowiązanego nieruchomości, na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego nie można obecnie uznać, że występują okoliczności przytoczone w uzasadnieniu postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego, że zobowiązany nie posiada wartościowych składników majątkowych. Nie wystąpiła przesłanka wymieniona w pkt 6, ponieważ nie jest wykluczone, że w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne.

Jednocześnie zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a ustawy należności z tytułu składek ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia. Zasady umarzania należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3a ww. ustawy określa Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. (Dz. U. Nr 141, poz. 1365).

W ocenie Dyrektora ZUS, organ I Instancji prawidłowo uznał, że zobowiązany nie spełnia przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3a ustawy oraz w Rozporządzeniu, gdyż nie wykazał, że nie jest w stanie uregulować zadłużenia w późniejszym lub dłuższym okresie czasu np. w ramach zawartego z ZUS układu ratalnego oraz że spowoduje to brak możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Zobowiązany prowadzi działalność gospodarczą i z tego tytułu uzyskuje przychody, które przy ograniczeniu kosztów działalności gospodarczej powinny pozwolić na podjęcie spłaty zadłużenia w dłuższym okresie czasu np. w ramach układu ratalnego. Ponadto posiada składnik majątkowy w postaci nieruchomości. Zdaniem Dyrektora ZUS powyższe okoliczności stanowią przeszkodę do umorzenia należności. Zobowiązany nie przedłożył żadnych dokumentów świadczących o trudnej sytuacji materialno-bytowej, na podstawie których organ mógłby zająć stanowisko, iż za umorzeniem przemawia ważny interes osoby zobowiązanej, czy też interes publiczny. Organ zaznaczył, że to na stronie ciąży obowiązek przedłożenia dowodów i wskazania okoliczności, które przemawiałyby za umorzeniem należności, a obowiązkiem organu jest dokonanie analizy ww. dokumentacji.

Przedstawiona przez zobowiązanego kserokopia orzeczenia z dnia [...] r. o stopniu niepełnosprawności żony wskazuje, że nie wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby.

Końcowo, organ wskazał, że decyzje w sprawie umorzenia podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, albowiem ZUS nie jest zobligowany do umarzania należności. Ustalenie, że istnieją ww. przesłanki, które uzasadniałyby pozytywne rozpatrzenie wniosku osoby zobowiązanej, stanowi jedynie warunek konieczny rozważenia takiej możliwości i nie zobowiązuje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do wydania decyzji uwzględniającej żądania strony. Umorzenie należności z tytułu składek powoduje rezygnację Zakładu z całości lub części należnych mu zobowiązań. Zastosowanie omawianej instytucji mogą zatem uzasadniać jedynie wyjątkowe okoliczności, a zatem takie, na które osoba zobowiązana nie miała wpływu lub które były niezależne od sposobu jego postępowania, jak np.: znaczne obniżenie zdolności płatniczej, spowodowane klęską żywiołową lub wypadkiem losowym, podważające w sposób istotny warunki egzystencji osoby zobowiązanej i jej rodziny, co w niniejszej sprawie nie zostało wykazane. Nie można nadto z instytucji umorzenia zaległości z tytułu składek czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z długu. Organ podkreślił, że o istnieniu ważnego interesu dłużnika oraz całkowitej nieściągalności decydują zobiektywizowane kryteria wymienione w art. 28 ust. 3a i ww. Rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy, na podstawie których organ rozstrzyga o umorzeniu, bądź nie należności. Ważnego interesu dłużnika oraz całkowitej nieściągalności należności nie można utożsamiać z subiektywnym przekonaniem dłużnika o potrzebie umorzenia zadłużenia.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zobowiązany zarzucił ZUS naruszenie art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 kpa. Uzasadniając skargę skarżący zwrócił uwagę na swoją bardzo trudną sytuację majątkowo – dochodową oraz podkreślił, że zaległości składkowe dotyczą w niektórych przypadkach nawet 18 letniego okresu, co obligowało organ do ich umorzenia z uwagi na upływ terminu przedawnienia. W ocenie skarżącego Dyrektor ZUS błędnie przyjął, że w sprawie nie występuje przesłanka "ważnego interesu strony" gdyż jest jak to nazwał "skrajnie ubogi" a przeżycie umożliwia mu kredyt kupiecki.

Wniósł o:

1) stwierdzenie nieważności decyzji;

2) analizę jego wniosków składanych w latach 2007 – 2008;

3) umorzenie należności.

Dyrektor ZUS, w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna.

Zaskarżona decyzja Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. z [...], jak i poprzedzająca jej wydanie decyzja tego organu z [...] r., podjęte zostały z naruszeniem zarówno przepisów postępowania jak i przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 718) uzasadniało jej uchylenie.

Materialnoprawną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowią regulacje ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 121 ze, zm., dalej: "u.s.u.s."). Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4 tego artykułu. Należności z tytułu składek, o czym stanowi już art. 28 w ust. 2, mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 2 u.s.u.s., zgodnie z ust. 3 tego artykułu, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 233 i 978);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Niezależnie od w/w przesłanek umorzenie należności jest możliwe w przypadku ich całkowitej nieściągalności, co wynika z art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. oraz § 3 Rozporządzenia.

Przy badaniu przesłanek z art. 28 ust. 3a ustawy w zw. z § 3 Rozporządzenia, przedmiotem tego postępowania nie jest kwestia ustalenia, z jakich przyczyn skarżący składek nie opłacał. Przy badaniu przesłanek umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne istotna jest ocena aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej zobowiązanego, a nie przyczyny powstania zaległości, zawinione czy też subiektywnie niezawinione, które nie zostały przewidziane, jako samodzielna przesłanka umorzenia należności (por. wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt II GSK 2051/13).

Przenosząc te rozważania na grunt badanej sprawy wymaga zaakcentowania, że organy obu instancji przyjęły, że zobowiązany nie wykazał, że uregulowanie zaległych składek pozbawi skarżącego i jego rodziny zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Zaakcentował przy tym, że to zobowiązanego obciąża ryzyko prowadzenie działalności gospodarczej.

Odnosząc się do tych konstatacji w pierwszej kolejności przyjdzie wskazać, że wywiedziony wniosek co do braku istnienia przesłanki z § 3 Rozporządzenia jest – zdaniem Sądu – chybiony. Przede wszystkim należy zauważyć, że z materiału dowodowego wynika, że skarżący nie osiąga dochodów, a renta żony w kwocie [...] zł miesięcznie nie wystarcza na zakup leków i innych podstawowych środków skoro miesięczne wydatki gospodarstwa domowego kształtują się w wysokości [...] zł miesięcznie. Co istotne, organ nie zaprzecza, że skarżący nie posiada żadnego majątku nieruchomego a jedynym składnikiem majątkowym rodziny jest dom o powierzchni 100 m.kw. Nie bez znaczenia jest fakt, że dom ten obciążony jest licznymi hipotekami (głównie ZUS). Podkreślenia ponadto wymaga, że w materiałach przekazanych Sądowi znajdują się dokumenty świadczące o tym, że zobowiązany nie reguluje bieżących zobowiązań do których organ w ogóle się nie odniósł. Dokumentami tymi są dwa wezwania do zapłaty z tytułu nieuregulowanych w terminie należności przysługujących Gminie i Spółce "A" (karta nr 22 i 21). Na uwagę zasługuje fakt, że organ właściwie nie przeprowadził żadnego postępowania dowodowego opierając rozstrzygnięcie na materiałach przekazanych przez skarżącego. Nawet gdyby przyjąć – jak twierdzi organ – że to zobowiązany ma wykazać okoliczności przemawiające za umorzeniem należnych ZUS składek – to i tak okoliczność ta nie zwalnia organu z przeprowadzenia własnych ustaleń zwłaszcza w sytuacji, gdy przyjmuje brak istnienia przesłanek warunkujących umorzenie składek. W sytuacji, gdy organ takiego postępowania nie przeprowadzi a z dokumentów przedłożonych przez wnioskodawcę bezspornie wynika, że nie posiada żadnego realnego majątku i dochodów z których mógłby zaspokoić wierzyciela, przyjęcie, że spłata zadłużenia nie spowoduje braku w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych należy uznać za bezzasadne. Przyjdzie ponadto zaakcentować, że organ fakt posiadania domu uznał za uzasadniający nieistnienia przesłanek z art. 28 a ust. 2 jak i z § 3 Rozporządzenia. Wniosek taki jest w ocenie Sądu nieuprawniony, gdyż zaspokojenie wierzyciela z jedynego składnika majątkowego jakim jest dom skazałoby rodzinę – przy obecnych dochodach – na bezdomność. Z tych też powodów skład orzekający w sprawie orzekł, że organ wbrew zgromadzonemu materiałowi dowodowemu orzekł o braku przesłanki z art. 28 ust. 3a i § 3 Rozporządzenia, czym naruszył wskazane przepisy w sposób uzasadniający wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżanej decyzji.

Wskazane powyżej naruszenie nie wyczerpuje wszystkich uchybień organu. W ocenie bowiem Sądu twierdzenie organu, że w sprawie nie doszło do przedawnienia żadnych z wymienionych w decyzji należności nie znajduje odzwierciedlenia w materiale dowodowym. Przede wszystkim należy zauważyć, że zaskarżona decyzja obejmuje należności od grudnia 2000 r., co czyni zasadnym wniosek, że część z nich mogła ulec przedawnieniu. Twierdzenie organu, że należności zostały zabezpieczone hipoteką na będącej własnością skarżącego nieruchomości (odziedziczonego domu, w którym zamieszkuje wraz z żoną) wymaga weryfikacji z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12.

Należy podkreślić, że tut. Sąd wielokrotnie orzekał w sprawie wykładni art. 24 u.s.u.s., z tego też powodu, przyjmując za własny pogląd wyrażony w wyroku z dnia 1 lutego 2017 r., sygn. akt I SA/Gl 1132/16 (dost. na http//orzeczenia.nsa.gov.pl) skład orzekający w całości odwoła się do poglądów w nim zawartych przyjmując je za własne.

Z dniem 25 listopada 1999 r. weszły w życie regulacje art. 24 obecnie obowiązującej ustawy, tj. u.s.u.s. (art. 127 pkt 1 u.s.u.s.). W pierwotnym brzmieniu ten przepis stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne (ust. 4). Bieg przedawnienia przerywa odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik (ust. 5). Istotne zmiany omawianej regulacji nastąpiły z dniem 1 stycznia 2003 r. na mocy ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2002 r., poz. 2074 ze zm.). Po nowelizacji, zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d. Na szczególną uwagę zasługuje w tej sprawie nowe brzmienie ust. 5 art. 24 u.s.u.s. w którym ustawodawca wprowadził regulację, że nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. W związku z tym, że ZUS, jako przyczynę nieprzedawnienia należności skarżącego wskazał ich zabezpieczenie hipoteką, kluczowego znaczenia w sprawie nabiera więc wykładnia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2003 r.

Po pierwsze obowiązkiem ZUS-u, w związku z faktem, że powołany przepis został wprowadzony do systemu prawa z dniem 1 stycznia 2003 r., zaś sporne należności dotyczą wcześniejszego okresu (od grudnia 2000 r) było zajęcie stanowiska, czy w związku z powyższym, art. 24 ust. 5 u.s.u.s. może w ogóle mieć zastosowanie do tych zaległości. Jest to tym bardziej konieczne, że ustawa zmieniająca w tej mierze nie zawiera przepisów intertemporalnych (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 9 listopada 2010 r., I SA/Op 546/10, Lex nr 749803).

Po drugie, nawet hipotetycznie przyjmując, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2003 r., znajduje zastosowanie do należności z tytułu składek dotyczących okresu wcześniejszego, w polu widzenia organ powinien mieć wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12, mocą którego Trybunał orzekł, że art. 70 § 6 o.p. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji.

Dla właściwego zrozumienia treści wyroku należy przytoczyć treść wskazanych w wyroku TK przepisów, tj. art. 70 § 6 o.p. oraz art. 70 § 8 o.p., będącego odpowiednikiem obowiązującego do 31 grudnia 2002 r. § 6 art. 70:

- art. 70 § 6 O.p. - nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia, zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki;

- art. 70 § 8 O.p. - nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia, zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu.

Dla porównania można przypomnieć treść art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu od dnia 1 stycznia 2003 r. - nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia, należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę, liczonych do dnia przedawnienia.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę na tożsamość uregulowań zawartych w ordynacji podatkowej, jak i w u.s.u.s., dotyczących nieprzedawniania zobowiązań podatkowych i należności składkowych w przypadku zabezpieczenia ich hipoteką.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku zaakcentował, że skoro ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie instytucji przedawnienia zobowiązań podatkowych (por. art. 70 O.p.), to przy określaniu zasad działania tej instytucji (w szczególności tych o charakterze gwarancyjnym, takich jak długość terminu przedawnienia, zasady jego zawieszania, przerywania i wyłączania), powinien przestrzegać standardów konstytucyjnych (zwłaszcza, że Konstytucja zakłada powszechność i równość opodatkowania por. art. 84 Konstytucji). Trybunał uznał, że w omawianym przypadku przysługujący ustawodawcy margines swobody ustalania rozwiązań z zakresu prawa daninowego został przekroczony (por. postanowienie o sygn. SK 23/06). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ustalone naruszenie zasady równości ochrony praw majątkowych podatników ma charakter kwalifikowany i niebudzący wątpliwości, co powoduje konieczność uznania niekonstytucyjności art. 70 § 6 o.p. w badanym brzmieniu (por. postanowienie o sygn. SK 23/06), pomimo że brak przedawnienia zobowiązań podatkowych korzystnie przyczynia się do egzekwowania obowiązku płacenia podatków (art. 84 Konstytucji). Dalej Trybunał Konstytucyjny krytycznie odniósł się do dwóch aspektów poddanego kontroli art. 70 § 6 O.p. w badanym brzmieniu, a mianowicie tego, że całkowicie wyłącza on przedawnienie niektórych rodzajów należności podatkowych (w badanym stanie prawnym: zabezpieczonych hipoteką przymusową w czasie kontroli podatkowej), a równocześnie czyni to na podstawie nieuzasadnionego i arbitralnego kryterium (formy zabezpieczenia należności podatkowych). Podtrzymał pogląd, że ustawodawca dysponuje dużym marginesem swobody decyzyjnej określania zasad i terminów przedawnienia należności podatkowych. Zwrócił jednak uwagę, że granice dla działań prawodawczych wyznaczają zasady, wartości i normy konstytucyjne, które zabraniają tworzenia instytucji pozornych, niesprawiedliwych, nadmiernie ograniczających prawa podatnika oraz podważających jego zaufanie do państwa i stanowionego przez nie prawa. Zastrzegł przy tym wyraźnie, że warunków tych nie spełniałoby rozszerzenie zasad przewidzianych w zaskarżonym przepisie (a obecnie zawartych w art. 70 § 8 O.p.) na wszystkie należności, które w toku kontroli podatkowej zostały zabezpieczone w jakikolwiek sposób. Taka operacja nie doprowadziłaby bowiem do zrównania sytuacji wszystkich podatników (w dalszym ciągu przedawniałyby się zobowiązania podatkowe osób nieposiadających żadnego majątku), z których część byłaby "dożywotnimi" dłużnikami państwa. Tego typu rozwiązania należy w świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego ocenić jako niedopuszczalne.

Wracając na grunt niniejszej sprawy, w ocenie Sądu, wobec tożsamości treści uregulowań zawartych w przepisach art. 24 ust. 5 u.s.u.s., jak i w przepisie art. 70 § 6 i później art. 70 § 8 o.p., zawarte w wyroku stanowisko Trybunału Konstytucyjnego winno zostać uwzględnione w niniejszej sprawie. Zarówno bowiem art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu od dnia 1 stycznia 2003 r., jak i powołane przepisy Ordynacji podatkowej, są zbieżne w zakresie problemów, które doprowadziły do stwierdzenia przez Trybunał niezgodności przepisu ustawy ze standardami konstytucyjnymi, tj. całkowitego wyłączenia przedawnienia należności publicznoprawnej i równocześnie uczynienie tego na podstawie nieuzasadnionego i arbitralnego kryterium (formy zabezpieczenia należności). Sąd orzekający w niniejszej sprawie stwierdza konieczność przeprowadzenia prokonstytucyjnej wykładni omawianego przepisu.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym jednolicie prezentowany jest pogląd, zgodnie z którym obowiązkiem organu rentowego rozpatrującego wniosek o umorzenie należności z tytułu składek w sytuacji, gdy minął podstawowy termin ustalony dla przedawnienia, to 10-letni termin obowiązujący w okresie od 1 stycznia 2003 r. do 1 stycznia 2012 r. (kiedy to ponownie objęto składki 5-letnim terminem przedawnienia na podstawie art. 24 ust. 4 u.s.u.s., zmienionego przez art. 11 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. Nr 232, poz. 1378)), było ustalenie kwoty istniejących należności składkowych, wciąż obciążających skarżącego. Nie może bowiem toczyć się postępowanie o przyznanie ulgi w stosunku do należności, które już wygasły. Takie postępowanie z chwilą przedawnienia należności z tytułu składek staje się bezprzedmiotowe (zob. chociażby wyrok WSA w Lublinie z dnia 27 marca 2012 r., sygn. akt III SA/Lu 91/12, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie: orzeczenia. nsa.gov.pl).

Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s. dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie tym postępowaniem należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Dlatego, jeżeli zobowiązany w swoim wniosku o umorzenie należności wskazałby składki, które uległy przedawnieniu, to w tym zakresie organ pierwszej instancji powinien umorzyć postępowanie jako bezprzedmiotowe (art. 105 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23, dalej: "k.p.a."). Jeżeli zaś przedawnienie należności stwierdzone zostanie dopiero w postępowaniu będącym skutkiem wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Zakład winien uchylić zaskarżoną decyzję w części dotyczącej przedawnionych należności i w tym zakresie umorzyć postępowanie pierwszej instancji (art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.).

Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może zapaść jedynie wtedy, gdy należności których umorzenia domaga się zobowiązany nie uległy przedawnieniu. Dlatego, w przypadku złożenia przez zobowiązanego wniosku o umorzenie zaległych składek, niezbędne jest ustalenie przez organ ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Nie może toczyć się bowiem postępowanie o przyznanie ulgi w stosunku do należności z tytułu składek, które już wygasły. ZUS, rozpoznając wniosek o umorzenie należności, bada czy nie zachodzą przesłanki pozwalające na umorzenie tych należności zawarte w art. 28 u.s.u.s. i wydanymi na jego podstawie rozporządzeniami. Organ, wydając decyzję o umorzeniu zaległości, bada zatem czy wnioskodawca jest w stanie spłacić istniejące zaległości. Aby prawidłowo ocenić tę kwestię, sprecyzowana musi być kwota istniejących zaległości i tę kwotę należy odnieść do potencjalnych możliwości wnioskodawcy. Wobec tego w decyzji dotyczącej umorzenia nie mogą zostać włączone składki, które uległy przedawnieniu. Z tych względów badanie kwestii czy zobowiązanie z tytułu niezapłaconych składek nie uległo przedawnieniu, mieści się w granicach sprawy w przedmiocie umorzenia należności składkowych (tak NSA w wyroku z dnia 8 grudnia 2016 r., sygn. akt II GSK 3945/16, zob. też wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 236/13, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Sąd w pełni podziela pogląd NSA zawarty w wyroku z dnia 8 grudnia 2016 r. (sygn. akt II GSK 3945/16), z którego wynika, że kwestia przedawnienia płatności składek mieści się w granicach sprawy o umorzenie tych należności, to organ zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a. powinien w sposób wyczerpujący zebrać oraz rozpatrzyć cały materiał dowodowy w tym zakresie i stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a. ustalenia poczynione na podstawie zebranego materiału dowodowego zawrzeć w uzasadnieniu decyzji. Niezależnie od tego twierdzenia organu muszą wynikać ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego (dokumentów). W badanej sprawie organ dołączył do akt sprawy "wydruk aktualnej treści KW według stanu na dzień 1 grudnia 2016 r." jednakże nie dokonał żadnej analizy wpisów tam zawartych.

Wskazane braki uniemożliwiają Sądowi dokonanie kontroli i oceny przedmiotowej sprawy w świetle przepisów dotyczących przedawnienia należności z tytułu składek. W konsekwencji zaś oceny, czy zasadna była odmowa umorzenia należności z punktu widzenia kryteriów określonych w art. 28 ust. 3 a oraz w § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni poczynione wyżej rozważania i ocenę, które stanowią jednocześnie wskazania do dalszego postępowania.

Z przyczyn wskazanych powyżej, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji.