Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 87/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-09-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 128, art. 129, art. 132
journal: Dz.U. 2004 nr 261 poz 2603
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rajewska Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) sędzia NSA Wojciech Mazur Protokolant st. inspektor sądowy Barbara Dąbrowska-Skóra po rozpoznaniu w dniu 1 września 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 26 marca 2010 r. sygn. akt II SA/Po 634/09 w sprawie ze skargi L. D.-K. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 26 marca 2010 r., sygn. akt II SA/Po 634/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę L. D.-K. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] czerwca 2009 r. Nr [...] w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość.

Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Decyzją z [...] marca 2008 r. Prezydent Miasta Kalisza ustalił odszkodowanie za przejętą na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość położoną w Kaliszu przy ul. [...] (obręb [...]), stanowiąca na dzień przejęcia działki nr [...] o pow. 0,0166 ha i nr [...] o pow. 0,6389 ha. Jednocześnie, w pkt. 6 decyzji organ odmówił ustalenia odszkodowania m. in. na rzecz D. K. i L. D. – K.

Uzasadniając decyzję organ wskazał, że zarządzeniem nr 9/77 Prezydenta Miasta Kalisza z dnia 10 marca 1977 r. w sprawie zatwierdzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego rejonu ul. [...] (Dz. Urz. WRN Nr 1, poz. 12) zatwierdzono program rolniczego wykorzystania gruntów rolnych przeznaczonych na cele nierolnicze. Zarządzeniem Prezydenta Miasta Kalisza nr 5/82 z 10 lutego 1982 r. w sprawie ustalenia terenu budowlanego w mieście Kaliszu i jego podziale na normatywne działki budowlane (Dz. Urz. WRN Nr 5, poz. 44) oraz na podstawie art. 2 ustawy z 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 27, poz. 192 ze zm.), a także § 13 rozporządzenia Ministra Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z 28 sierpnia 1972 r. w sprawie trybu ustalania, rozgraniczania i podziału terenów budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego na obszarze miast i osiedli (Dz. U. Nr 35, poz.242 ze zm.) teren położony w obrębie ul. [...],[...],[...] o pow. 3.7196 ha przeznaczono pod budownictwo jednorodzinne ustalając go, jako teren budowlany. Jednocześnie w myśl § 4 zarządzenia Prezydenta Miasta Kalisza nr 5/82 z 10 lutego 1982 r. nieruchomości lub ich części objęte tym zarządzeniem nie nadane na własność osobom, o których mowa w § 3 tego zarządzenia, przechodziły z mocy prawa na własność Państwa po upływie 2 miesięcy od wejścia w życie tego zarządzenia. Za nieruchomości, które przeszły na własność Skarbu Państwa wypłacano odszkodowanie na podstawie przepisów o wywłaszczeniu nieruchomości. W oparciu o zebraną w aktach sprawy dokumentację ustalono, że nieruchomość, która przeszła z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa stanowiła część nieruchomości, dla której prowadzona była księga wieczysta nr [...] i której ujawnionymi współwłaścicielami byli J. Ś., A. Ś., W. O. i A. O. Do dnia ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej zarządzenia Prezydenta Miasta Kalisza nr 5/82, tj. do dnia 30 grudnia 1982 r. nieruchomość ta stanowiła gospodarstwo rolne w rozumieniu § 1 i 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności tych nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1972 r. nr 31, poz. 215).

W dniu ogłoszenia zarządzenia Prezydenta Miasta Kalisza nr 5/82, tj. 30 grudnia 1982 r. ujawnieni w księdze wieczystej współwłaściciele tej nieruchomości w osobach J. Ś., A. Ś. już nie żyli. W toku postępowania ustalono, że spadkobiercami nieruchomości, która z mocy prawa przeszła na rzecz Skarbu Państwa były osoby, które uzyskały stwierdzenie nabycia spadku w udziałach w gospodarstwie rolnym. Przejęta na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość stanowiła bowiem gospodarstwo rolne i utraciła swój status rolny, wówczas gdy jej współwłaścicielami byli już spadkobiercy po J. i A. małżonkach Ś. oraz A. i W. małżonkach O. Wymienieni współwłaściciele nieruchomości zmarli zanim nieruchomość utraciła charakter nieruchomości rolnej. Udziały we współwłasności gospodarstwa rolnego odziedziczyli tylko spadkobiercy określeni w prawomocnych postanowieniach o stwierdzeniu nabycia spadku, co do których zostało stwierdzone, że dziedziczą gospodarstwo rolne.

L. D.- K. oraz D. K. wniosły odwołania od powyższej decyzji w zakresie odmowy ustalenia na ich rzecz odszkodowania. Wskazały, że prawomocnym postanowieniem z 23 lutego 1984 r., sygn. I Ns 77/84 spadek po małż. Ś. nabyły dzieci S. Ś., H. Ś., D K, J. S., L. D.-K. Następnie postanowieniem z dnia 25 października 1994 r. sygn. I Ns 119/93 uzupełniono postanowienie z 23 lutego 1984 r. w ten sposób, że wchodzący w skład spadku po J. Ś. udział w gospodarstwie nabyli żona A. i syn H. Natomiast po A. Ś. udział w gospodarstwie rolnym odziedziczył syn H. Ś. W ocenie L. D.-K. postanowienie 25 października 1994 r. zostało wydane pod nieobecność pozostałych spadkobierców, a sąd błędnie przyjął, że w skład masy spadkowej po jej rodzicach wchodzi gospodarstwo rolne.

Decyzją z dnia [...] marca 2009 r. Wojewoda Wielkopolski utrzymał w mocy rozstrzygnięcie zawarte w pkt.6 zaskarżonej decyzji. Organ stwierdził, że skarżąca nie nabyła w drodze spadkobrania udziału w gospodarstwie rolnym, a tym samym przejętej z mocy prawa nieruchomości. Na poparcie swych ustaleń organ wskazał prawomocne postanowienia Sądu Rejonowego w Trzebnicy z 23 lutego 1984 r., sygn. I Ns 77/84, Sądu Rejonowego w Kluczborku z 20 grudnia 2002 r. sygn. I Ns 545/02, Sądu Rejonowego w Kaliszu z 24 lutego 1984 sygn. Ns 1032/83.

W ocenie organu przedmiotowa nieruchomość do dnia ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym WRN 30 grudnia 1982 r. stanowiła gospodarstwo rolne. Fakt ten wynika z materiału dowodowego obejmującego m.in. wykaz zmian gruntowych, zaświadczenia Urzędu Miejskiego w Kaliszu z [...] lutego 1984 r., prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku w udziale gospodarstwa rolnego. Nieruchomość ta swój rolny charakter utraciła z dniem 30 grudnia 1982 r. Wbrew twierdzeniom odwołania, okoliczność ta bezspornie wynika z materiału dowodowego, natomiast kwestionowane przez stronę postanowienia w sprawie stwierdzenia nabycia spadku nigdy nie zostały wzruszone i pozostają w obrocie prawnym. Skoro skarżąca nie jest spadkobiercą gospodarstwa rolnego, to nie przysługuje jej prawo do odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość będąca takim gospodarstwem.

W skardze do sądu administracyjnego L. D.-K., domagała się uchylenia decyzji Wojewody oraz decyzji ją poprzedzającej w części dotyczącej odmowy ustalenia odszkodowania. Skarżąca wskazała, że sporna nieruchomość wbrew twierdzeniom organów nie stanowiła gospodarstwa rolnego. Ziemia była uprawiana przez kilku lokatorów, ale to nie przesądza o jej rolnym statusie. Po 10 latach od wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po jej rodzicach (małż. Ś.) Urząd Miejski w Kaliszu wystąpił o uzupełnienie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, co do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, którego – jak przekonuje skarżąca – nie było. Błędna kwalifikacja spornej nieruchomości, jako gospodarstwa rolnego, skutkuje nieprawidłowym załatwieniem sprawy dotyczącej odszkodowania za wywłaszczona nieruchomość. Skarżąca podkreśliła też, że charakter rolny ziemi, nie powinien być utożsamiany z pojęciem gospodarstwa rolnego.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie.

W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji stwierdził, odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu wadliwego określenia kręgu podmiotów uprawnionych z tytułu odszkodowania, że w myśl art. 128 ust. 1 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, stanowiącego podstawę wydania decyzji ustalającej odszkodowanie, wywłaszczenie własności nieruchomości następuje za odszkodowaniem - na rzecz osoby wywłaszczonej - odpowiadającym wartości tych praw. Ustalając krąg uprawnionych, na rzecz których winno zostać ustalone odszkodowanie za przejętą na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość, położoną w Kaliszu przy ul. [...] organ obowiązany był wziąć pod uwagę krąg następców prawnych, którzy z mocy prawa nabyli w drodze spadkobrania sporną nieruchomość, następnie przejętą na rzecz Skarbu Państwa. Jak wynika, bowiem ze zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji, w dacie przejścia przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, prawa do niej przysługiwały już następcom prawnym po A. i J. małż. Ś. oraz A. i W. małż. O.

W ocenie Sądu pierwszej instancji udział w gospodarstwie rolnym wchodzącym w skład spadku po J. Ś. i A. Ś. nabył – wyłącznie - syn H. Ś. Ustalenia organów w tym zakresie uznać należy za prawidłowe, bowiem znajdują one oparcie w zgromadzonym w aktach rozpoznawanej sprawy materiale dowodowym, obejmującym w szczególności: postanowienie Sądu Rejonowego w Trzebnicy z 23 lutego 1984 r. sygn. I Ns 77/84 w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po J. Ś., postanowienie Sądu Rejonowego w Trzebnicy z 23 lutego 1984 r., sygn. I Ns 77/84 w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po A. Ś., postanowienie Sądu Rejonowego w Trzebnicy z 18 kwietnia 1984 r., sygn. I Ns 131/84 w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po H. Ś., postanowienie Sądu Rejonowego w Trzebnicy z 25 października 1994 r. sygn. I Ns 119/93 uzupełniające w/w postanowienia Wskazane postanowienia są prawomocne i nie zostały dotąd wzruszone.

Zdaniem Sądu, na prawidłowość ustaleń organów w tym zakresie wskazuje szereg dokumentów. W pierwszej kolejności wskazać należy na wykaz zmian gruntowych sporządzony przez Okręgowe Przedsiębiorstwo Geodezyjno–Kartograficzne w P. Zakład Terenowy K. Z treści wskazanego dokumentu, w sposób jednoznaczny wynika, że działka nr [...], stanowiła rolę, obejmującą użytki klasy IVb. Wątpliwości w tym zakresie nie pozostawia również Zaświadczenie Urzędu Miejskiego w Kaliszu wydane przez Wydział Rolnictwa, Gospodarki Żywnościowej i Leśnictwa z [...] lutego 1984 r. z treści, którego wynika, iż przy ul. [...] znajdowało się gospodarstwo rolne.

Okoliczność ta, zatem w sposób jednoznaczny wynika ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego. Stosownie do postanowień art. 76 § 1 i § 3 k.p.a. dokumenty urzędowe stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Orzekające w niniejszej sprawie organy nie mogły więc dowolnie odrzucić istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym. Nieuznanie, bowiem faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym stanowiłoby naruszenie prawa procesowego. Również, sama strona skarżąca nie potrafiła przedstawić na tę okoliczność przeciwdowodu. Natomiast same tylko twierdzenia skarżącej, iż przejęta na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość o pow. 0,6555 ha nie stanowiła gospodarstwa rolnego nie są wystarczające dla odmówienia wiarygodności wskazanym powyżej dokumentom urzędowym.

Jak, z kolei, wynika z treści zarządzenia Prezydenta Miasta Kalisza nr 5/82 z 10 lutego 1982 r. w sprawie ustalenia terenu budowlanego w mieście Kaliszu i jego podziale na normatywne działki budowlane (Dz. Urz. WRN Nr 5, poz. 44) działki nr [...] i [...], stanowiące w świetle załączonej do akt sprawy dokumentacji gospodarstwo rolne, przeznaczone zostały pod budownictwo jednorodzinne. Podkreślenia przy tym wymaga, że zarządzenia nr 5/82 wchodziło ono w życie, po upływie miesiąca od dnia ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym. Zarządzenie Prezydenta Miasta Kalisza nr 5/82 z 10 lutego 1982 r. ogłoszone zostało w Dzienniku Urzędowym WRN w Kaliszu w dniu 30 grudnia 1982 r., a więc w życie weszło 30 stycznia 1983 r.

Wszyscy ujawnieni w księdze wieczystej współwłaściciele tej nieruchomości wówczas już nie żyli. Nie budzi wątpliwości Sądu, że J., A., H. Ś. zmarli przed dniem ogłoszenia Zarządzenia Prezydenta Miasta Kalisza nr 5/82 tj. przed dniem 30 grudnia 1982 r. kiedy sporna nieruchomość w świetle zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji - wciąż stanowiła gospodarstwo rolne. Utrata dotychczasowego statusu (gospodarstwa rolnego) przez sporną nieruchomość następowała, bowiem w myśl § 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1972 r. nr 31, poz. 215 ze zm.) z dniem ogłoszenia w dzienniku urzędowym wojewódzkiej rady narodowej zarządzenia właściwego organu. Nie może więc budzić – uzasadnionych wątpliwości – fakt, iż objęte żądaniem wniosku o odszkodowanie grunty straciły charakter gospodarstwa rolnego z dniem 30 grudnia 1982 r. Jednocześnie wyjaśnić należy, iż w prawie polskim, w myśl art. 925 k.c. spadkobierca nabywa spadek w chwili jego otwarcia z mocy samego prawa (ex lege), przy czym spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy (art. 924 k.c.). Orzeczenie sądu stwierdzające nabycie spadku ma charakter deklaratywny. Oznacza to, że do wchodzącego w skład masy spadkowej po J. i A. Ś. udziału w gospodarstwie rolnym zastosowanie miały przepisy obowiązującego wówczas rozporządzenia Rady Ministrów z 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych. W myśl § 1 ust. 3 tego rozporządzenia za nieruchomość rolną nie uważano wówczas nieruchomości należących do tej samej osoby lub osób, jeżeli ich łączny obszar nie przekraczał 0,5 ha. Tymczasem, obszar przejętej na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości, położonej w Kaliszu przy ul. [...] obejmował obszar przekraczający 0,5 ha.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę kasacyjną złożyła D. K., wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Sądowi pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów nieopłaconych, nawet w części, pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.

Na podstawie art. 176 w zw. z art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

I. naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na rozstrzygnięcie sprawy tj. art. 134 § 1, art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c oraz art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 10, art. 76 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez oddalenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu skargi złożonej w tej sprawie i nieuchylenie decyzji administracyjnej wydanej w tej sprawie, w sytuacji, gdy:

a. organy administracji publicznej orzekające w tej sprawie dopuściły się rażącego naruszenia przepisów postępowania — art. 80 k.p.a., które polegało na wadliwej ocenie skutków prawnych wejścia w życie zarządzenia Prezydenta Miasta Kalisza nr 5/82 z dnia 10 lutego 1982 r. w sprawie ustalenia terenu budowlanego w mieście Kaliszu i jego podziale na normatywne działy budowlane, poprzez wadliwe przyjęcie, że nieruchomość położona w Kaliszu przy ul. [...] przeszła w myśl § 4 zarządzenia na rzecz Skarbu Państwa, jako gospodarstwo rolne, gdy ten sam akt administracyjny przeznaczał przedmiotową nieruchomość pod budownictwo jednorodzinne, jako teren budowlany i stanowił, iż nieruchomość ta przechodzi na własność Skarbu Państwa po upływie dwóch miesięcy od dnia wejścia w życie zarządzenia,

b. organy administracji publicznej orzekające w tej sprawie dopuściły się rażącego naruszenia przepisów postępowania — art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., które polegało na nieprzeprowadzeniu dowodu z całego dokumentu zarządzenia Prezydenta Miasta Kalisza o nr 9/77 z dnia 10 marca 1977 r. w sprawie zatwierdzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego rejonu ul. [...], lecz ograniczenie się wyłącznie do kopii zarządzenia z Dziennika Urzędowego, z pominięciem rysunku planu stanowiącego załącznik nr 1 do zarządzenia, tekstu planu stanowiącego załącznik nr 2 do zarządzenia oraz programu rolniczego wykorzystania gruntów rolnych przeznaczonych na cele nierolnicze, stanowiącego załącznik nr 3 do zarządzenia, a w konsekwencji nieprzeprowadzenie kluczowego dowodu w przedmiocie prawidłowego ustalenia, czy przedmiotowa nieruchomość położona w Kaliszu przy ul. [...] od 1977 roku stanowiła grunt nierolniczy, niebędący gospodarstwem rolnym i podlegający dziedziczeniu na zasadach ogólnych, w tym przez skarżącą D. K., co doprowadziło do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o nieprawidłowy stan faktyczny, ustalony bez oparcia się na prawidłowo zebranym materiale dowodowym,

c. organy administracji publicznej orzekające w tej sprawie dopuściły się rażącego naruszenia przepisów postępowania — art. 7, 10, 77 § 1 i 78 § 1 i 2 k.p.a., które polegało na nieprzeprowadzeniu dowodów szczegółowo opisanych w postanowieniu organu z dnia 13 lutego 2008 r., z przesłuchania świadków oraz dokumentów, na okoliczności, iż przedmiotowa nieruchomość położona w Kaliszu przy ul. [...] nie była gospodarstwem rolnym, z uzasadnieniem, iż okoliczności te zostały dostatecznie wyjaśnione i wyczerpująco udowodnione innymi dokumentami złożonymi w sprawie, a w konsekwencji pozbawienie skarżącej prawa do czynnego udziału w każdym stadium postępowania oraz prawa do złożenia wniosków dowodowych na okoliczności mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia spraw), co doprowadziło do rozstrzygnięcia spraw) w oparciu o nieprawidłowy stan faktyczny, ustalony bez oparcia się na prawidłowo zebranym materiale dowodowym,

d. organy administracji publicznej orzekające w tej sprawie dopuściły się rażącego naruszenia przepisów postępowania - art. 7, 76 § 1, 77 § 1 i 80 k.p.a., które polegało na ustaleniu, że przedmiotowa nieruchomość w chwili jej wywłaszczenia stanowiła gospodarstwo rolne podlegające dziedziczeniu na szczególnych zasadach z pominięciem skarżącej D. K., bez przeprowadzenia prawidłowego postępowania dowodowego zgodnie z pkt. a. i b. powyżej, jak również z naruszeniem zasady oceny dowodów, tj.: błędnej oceny, iż wykaz zmian gruntowych sporządzony przez Okręgowe Przedsiębiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne w P. Zakład Terenów K., zaświadczenie Urzędu Miejskiego w Kaliszu wydane przez Wydział Rolnictwa, Gospodarki Żywnościowej i Leśnictwa z dnia [...] lutego 1984 r. oraz postanowienie Sądu Rejonowego w Trzebnicy z dnia 25 października 1994 r., sygn. akt I Ns 119/93 stwierdzają urzędowo, iż przedmiotowa nieruchomość stanowiła gospodarstwo rolne, w sytuacji, gdy dokumenty te potwierdzały inne okoliczności (zapis w ewidencji gruntów, fakt zatrudnienia oraz kolejność dziedziczenia), błędnej oceny, iż z wszystkich dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła gospodarstwo rolne, w sytuacji, gdy okoliczność ta nie wynikała z żadnego z dokumentów zebranych w sprawie,

ewentualnie:

II. naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie — art. 16 ust. 1 i 3 i art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 roku o planowaniu przestrzennym, w związku z § 1-3 zarządzenia nr 9/77 Prezydenta Miasta Kalisza z dnia 10 marca 1977 r. w sprawie zatwierdzenia miejscowego planu szczegółowego zagospodarowania przestrzennego rejonu ul. [...], poprzez niezastosowanie tych przepisów i błędne przyjęcie, iż przedmiotowe grunty położone w Kaliszu przy ul. [...] straciły charakter gospodarstwa rolnego z dniem 30 grudnia 1982 r., tj. z dniem wejścia w życie zarządzenia Prezydenta Miasta Kalisza nr 5/82 z dnia 10 lutego 1982 r. w sprawie ustalenia terenu budowlanego w mieście Kaliszu i jego podziale na normatywne działki budowlane, w sytuacji, gdy już zarządzenie nr 9/77 określało przedmiotów) teren, jako grunty nierolnicze, a w konsekwencji błędne ustalenie kręgu osób uprawnionych do uzyskania odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, z pominięciem skarżącej.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że ustalenia stanu faktycznego dokonane przez Sąd pierwszej instancji są błędne. Organy administracji publicznej orzekające w sprawie rażąco naruszyły przepisy postępowania, zaś sąd administracyjny kontrolując zaskarżoną decyzję nie dostrzegł tych uchybień i w konsekwencji niezasadnie oddalił skargę. W konsekwencji naruszył przepisy postępowania w sposób mający wpływ na rozstrzygnięcie spraw.

Gdyby organ działał prawidłowo, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, rozumując w sposób logiczny, powinien przyjąć, że przedmiotowe tereny z dniem 31 stycznia 1983 r. stały się gruntami budowlanymi. Zgodnie z § 4 zarządzenia przeszły na własność Państwa w dniu 31 marca 1983 roku, a zatem dwa miesiące po tym, gdy stały się gruntem budowlanym. Wykładając prawidłowo treść zarządzenia nie sposób przyjąć zatem, iż na własność Skarbu Państwa przeszło gospodarstwo rolne.

Organy administracji publicznej, które dokonywały oceny skutków przedmiotowego zarządzenia, rażąco naruszyły art. 80 k.p.a., oceniając te skutki całkowicie dowolnie. Sąd nie dostrzegając tego uchybienia i oddalając skargę, rażąco naruszył przepisy postępowania, co uzasadnia uwzględnienie skargi kasacyjnej.

Zdaniem Autora skargi kasacyjnej organy administracji publicznej, jak również Sąd I instancji dostrzegały, iż w dniu 10 marca 1977 r. weszło w życie zarządzenie Prezydenta Miasta Kalisza nr 9/77 w sprawie zatwierdzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego rejonu ul. [...]. Plan ten dotyczył min. przedmiotowej nieruchomości. Zarządzenie Prezydenta Miasta Kalisza nr 9/77 było zatem kluczowym dokumentem. Zgodnie z treścią zarządzenia, zatwierdzało ono plan szczegółowy zagospodarowania przestrzennego oraz program wykorzystania gruntów rolnych przeznaczonych na cele nierolnicze. Plan miejscowy zatwierdzony zarządzeniem przeznaczał przedmiotową nieruchomość na cele nierolnicze, a w konsekwencji traciła ona charakter gruntu rolnego oraz ewentualnie gospodarstwa rolnego.

Sąd pierwszej instancji uznał, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła gospodarstwo rolne. Przyjął, iż organy prawidłowo oceniły dokumenty urzędowe potwierdzające tę okoliczność, a skarżąca nie próbowała nawet wykazać, iż jest odmiennie. Tymczasem w toku postępowania strony postępowania próbowały wykazać, że nieruchomość nie miała charakteru gospodarstwa rolnego. Składały wnioski dowodowe z przesłuchania świadków oraz dokumentów o zamieszkiwaniu lokatorów. Organ administracji publicznej oddalił ten wniosek, uznając iż dotyczył okoliczności już dostatecznie wyjaśnionej i wyczerpująco udowodnionej.

W konsekwencji organy w sposób niezasadny przyjęły, iż dokumenty urzędowe potwierdzają, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła gospodarstwo rolne. Zgodnie z art. 553 k.c., gospodarstwem rolnym nie są same grunty rolne, lecz grunty wraz z budynkami i ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Z żadnego dokumentu nie wynika, aby takie okoliczności były spełnione w odniesieniu do nieruchomości położonej w Kaliszu przy ul. [...]. Co więcej, z szeregu dokumentów oraz twierdzeń stron postępowania popartych oddalonymi wnioskami dowodowymi wynikało, że są to tereny przeznaczone na cele nierolnicze, budowlane.

Z ostrożności procesowej, w sytuacji, gdyby NSA nie podzielił zarzutów naruszenia przepisów postępowania, skarżąca podnosi także zarzut naruszenia prawa materialnego. Sąd I instancji rażąco naruszył art. 16 ust. 1 i 3 i art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 roku o planowaniu przestrzennym, w związku z § 1-3 zarządzenia nr 9/77 Prezydenta Miasta Kalisza z dnia 10 marca 1977 roku w sprawie zatwierdzenia miejscowego planu szczegółowego zagospodarowania przestrzennego rejonu ul. [...]. Sąd nie zastosował tych przepisów i pominął treść miejscowego planu szczegółowego zagospodarowania przestrzennego rejonu ul. [...]. Tymczasem już plan zatwierdzony w 1977 r. przeznaczał nieruchomość położoną w Kaliszu przy ul. [...] na cele nierolnicze. W konsekwencji, zgodnie z art. 16 ust. 3 i art. 24 ust. 1 ustawy, od dnia wejścia w życie tego planu nie sposób przyjąć rolnego przeznaczenia nieruchomości.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) dalej P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna analizowana pod tym kątem nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, co sprawia, że nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 10 ust 1 ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa

jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach

(Dz. U.z 1972r Nr 27, poz.192 ze zm ) za nieruchomości, które przeszły na własność Państwa zgodnie z art. 5 ust 2 wypłaca się odszkodowanie na podstawie przepisów o wywłaszczeniu nieruchomości. Przepisy dotyczące ustalenia i wypłaty odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości uregulowane są w obowiązującej na dzień orzekania ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r., Nr 261, poz. 2603 ze zm.). Zgodnie z art. 128 ust 1 powołanej ustawy wywłaszczenie własności nieruchomości, użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej odpowiadającym wartości tych praw.

Skarżąca nie nabyła praw do spadku w udziale w gospodarstwie rolnym, jednakże wywodzi swój interes prawny w twierdzeniu, że należy ona do kręgu spadkobierców przejętej z mocy prawa nieruchomości, albowiem jej zdaniem przedmiotowa nieruchomość nie stanowiła na dzień wywłaszczenia nieruchomości rolnej.

Zarządzenie Prezydenta Miasta Kalisza z 10 lutego 1982 r., nr 5/82 w sprawie ustalenia terenu budowlanego w mieście Kaliszu i jego podziale na normatywne działki budowlane weszło w życie po upływie miesiąca od dnia ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kaliszu tj. od 30 grudnia 1982 r. W myśl § 5 zarządzenia za nieruchomości, które przeszły na własność Skarbu Państwa wypłaca się odszkodowanie na podstawie przepisów o wywłaszczeniu nieruchomości. Zgodnie z obowiązującym na dzień ogłoszenia zarządzenia brzmieniem przepisu § 1 i 2 ust 1 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności tych nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr, 31, poz.215 z 1972 r.) "Nieruchomość uważa się za rolną, jeżeli jest lub może być użytkowana na cele produkcji rolnej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej. Nieruchomość rolna traci dotychczasowy charakter z dniem ogłoszenia w dzienniku urzędowym wojewódzkiej rady narodowej zarządzenia właściwego terenowego organu administracji państwowej, w którego wyniku nastąpi ustalenie granic terenów budownictwa mieszkaniowego i zagrodowego, przejmowanych na własność Państwa na podstawie przepisów o terenach budowlanych na obszarach wsi oraz przepisów o terenach budowlanych na obszarze miast i osiedli, jeżeli nieruchomość znajduje się na tych terenach."

Organ prowadząc ocenę zgodności z prawem decyzji w przedmiocie odszkodowania obowiązany był do ustalenia czy nieruchomość mogła być uznana za gospodarstwo rolne. Wymagało to wykazania, że nieruchomość ta miała charakter rolny. Do dnia ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej tj. do dnia 30 grudnia 1982 r. stanowiła w świetle powołanych przepisów gospodarstwo rolne, który to fakt udowodniono i udokumentowano na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego a mianowicie prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku w udziale w gospodarstwie rolnym: Sądu Rejonowego w Trzebnicy z dnia 25 października 1994 r., sygn. akt I Ns 119/93 oraz Sądu Rejonowego w Kaliszu z dnia 24 lutego 1984r., sygn. akt Ns 1032/83, zaświadczeń Urzędu Miejskiego w Kaliszu Wydziału Rolnictwa Gospodarki Żywnościowej i Leśnictwa z dnia [...] lutego 1984 r..

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy, jak trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, miało ustalenie, jaki charakter miała nieruchomość w dniu wejścia w życie zarządzenia tj. w dniu 30 grudnia 1982 r. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela zarzutów naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania, albowiem w sprawie będącej przedmiotem osądu przeprowadzono wyczerpujące postępowanie wyjaśniająco-dowodowe dotyczące przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości, która stanowiła gospodarstwo rolne i utraciła swój charakter rolny, gdy jej współwłaścicielami byli już spadkobiercy po J. i A. małż. Ś. oraz A. i W. małż. O. Wszyscy wymienieni współwłaściciele zmarli bowiem przed dniem 30 grudnia 1982 r. Do spadków po nich należały zatem udziały we współwłasności gospodarstwa rolnego i udziały te odziedziczyli tylko ci spadkobiercy wymienieni w prawomocnych postanowieniach o stwierdzeniu praw do spadku co do których zostało stwierdzone, że dziedziczą gospodarstwo rolne. Udziały te zostały nabyte przez spadkobierców w chwili otwarcia każdego ze spadków (art. 625 k.c.) a więc w chwili śmierci spadkodawców (art. 624 k.c.).

Sąd kasacyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, że późniejsza zmiana charakteru nieruchomości należącej do spadku jest bez znaczenia bowiem w chwili otwarcia spadków spadkobiercy nabyli udziały we w współwłasności gospodarstwa rolnego. Spadkobiercy dziedziczący gospodarstwo rolne zostali wskazani w postanowieniach o stwierdzeniu praw do spadku. W stosunku do nich skutkuje domniemanie, że są spadkobiercami (art. 1025 § 2 k.c.). Jest to domniemanie ustawowe, skuteczne wobec wszystkich w tym organów administracji publicznej. Obalenie tego domniemania mogłoby nastąpić jedynie przed sądem powszechnym w trybie przewidzianym w kodeksie postępowania cywilnego. Należy zgodzić się z Sądem pierwszej instancji, że kwestia ustalenia kręgu spadkobierców, którzy dziedziczą gospodarstwo rolne i są tym samym uprawnieni do ustalenia na ich rzecz odszkodowania została dostatecznie wyjaśniona przez organy orzekające w sprawie. Prawidłowości ustaleń oraz wyprowadzonych z nich wniosków nie można skutecznie podważyć. Fakt ten wynika z materiału dowodowego obejmującego m.in. wykaz zmian gruntowych, zaświadczenia Urzędu Miejskiego w Kaliszu z [...] lutego 1984 r., prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku w udziale gospodarstwa rolnego. Nieruchomość swój rolny charakter utraciła z dniem 30 grudnia 1982 r. Okoliczność ta bezspornie wynika z materiału dowodowego, natomiast kwestionowane przez skarżącą postanowienia w sprawie stwierdzenia nabycia spadku nigdy nie zostały wzruszone i pozostają w obrocie prawnym. Ponieważ skarżąca nie jest spadkobiercą gospodarstwa rolnego, to nie przysługuje jej prawo do odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość będąca takim gospodarstwem.

Kontrolując legalność zaskarżonej decyzji Sąd pierwszej instancji uznał, że organ zebrał i prawidłowo dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. Zarzuty i argumenty podnoszone w pkt I lit a-d skargi kasacyjnej, podważające ustalenia faktyczne i prawne dokonane przez organ i zaaprobowane przez Sąd, są w ocenie Sądu kasacyjnego nieuzasadnione.

Biorąc pod uwagę przepisy prawa materialnego, stanowiące, że odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość przysługuje byłym właścicielom a w razie ich śmierci spadkobiercom, należy uznać, że wszystkim tym osobom, które nie dziedziczą gospodarstwa rolnego nie przysługuje uprawnienie do odszkodowania za przejętą nieruchomość.

Nie sposób podzielić także zarzutu naruszenia art. 16 ust. 1 i 3 i art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1961r. o planowaniu przestrzennym (Dz. U. Nr 7, poz. 47), gdyż przepisy te nie były w ogóle stosowane przez Sąd pierwszej instancji ani przez organy administracji rozpatrujące sprawę.

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, działając w oparciu o art. 184 P.p.s.a., orzekł, jak w sentencji wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 -261 P.p.s.a.

Stosownie do § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), pełnomocnik skarżącej powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.