Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 776/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-11-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 1 i ust. 1a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Janina Guść Sędzia WSA Alina Dominiak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 listopada 2021 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 23 czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

A. K. (dalej jako "wnioskodawca", "strona" albo "skarżący") wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 23 czerwca 2021 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 17 maja 2021 r. nr [...], którą organ pierwszej instancji odmówił wnioskodawcy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą E. K.

W sprawie zaistniały następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Wnioskiem z dnia 19 marca 2021 r. A. K. wystąpił do Wójta Gminy [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą E. K. (ur. [...] 1973 r.).

Po rozpoznaniu sprawy z wniosku strony, decyzją z dnia 17 maja 2021 r. nr [...] Wójt Gminy [...] odmówił ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W podstawie prawnej wydanej decyzji organ pierwszej instancji wskazał m.in. art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 i ust. 6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie: jako "u.ś.r."), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r. poz. 735; dalej powoływanej w skrócie jako "k.p.a.") oraz art. 128, art. 129 § 1 i art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359; dalej powoływanej w skrócie jako "k.r.o.").

W uzasadnieniu wydanej decyzji organ pierwszej instancji wyjaśnił, że wnioskodawca jest bratem niepełnosprawnej E. K., która ma córkę (J. J.). Zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności ciąży na córce ciąży. Niepełnosprawna posiada też ojca (H. K.), którego obowiązek alimentacyjny również wyprzedza obowiązek wnioskodawcy.

Uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez dalszą osobę (to jest brata), w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki, możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji (np. córka, ojciec), to jest, gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub ciąży na nim obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem organu, wnioskodawca nie spełnia przesłanek określonych w art. 17 u.ś.r., albowiem jako brat osoby niepełnosprawnej wchodzi w krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.,

a to oznacza, że do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego musi spełniać dodatkowo warunki określone w art. 17 ust. 1a u.ś.r., czyli przesłanki określone dla innych osób,

niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Osobami spokrewnionymi w pierwszym stopniu są: ojciec, matka, syn, córka.

W ocenie organu, w sprawie nie wystąpiły okoliczności, wskazane w przepisie art. 17 ust. 1a u.ś.r. Niewątpliwie nie można automatycznie wykluczać wnioskodawcy

z kręgu potencjalnych osób, którym mogłoby być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Jednakże byłoby to możliwe tylko w razie zaistnienia szczególnej sytuacji,

w której córka, jak i ojciec E. K. nie byliby w stanie wypełniać swoich obowiązków alimentacyjnych. Takimi szczególnymi okolicznościami byłaby śmierć osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, posiadanie przez nią znacznego stopnia niepełnosprawności, czy też przebywanie za granicą, które uniemożliwia sprawowanie opieki nad osobą, która tego wymaga. Podobnie sytuacja pozbawienia danej osoby władzy rodzicielskiej nad dzieckiem mogłaby stanowić okoliczność wykluczenia tego dziecka z wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego wobec rodziców.

O ile bezspornym jest, że E. K. posiada znaczny stopień niepełnosprawności i wymaga opieki innej osoby, to przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jej bratu mogłoby nastąpić wyłącznie w razie ustalenia, że jej dziecko oraz ojciec legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tylko bowiem w takiej sytuacji doszłoby do przejścia obowiązków alimentacyjnych wobec siostry. Z akt sprawy wynika w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości, że córka, jak i ojciec E. K. nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji organ stwierdził brak zaistnienia podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia albowiem obowiązek sprawowania opieki nad E. K. spoczywa w pierwszej kolejności

na córce oraz ojcu. Przyznanie wnioskowanego świadczenia spowodowałoby natomiast niczym nieuzasadnione przerzucenie na organy Państwa kosztów związanych z opieką nad niepełnosprawną osobą, w sytuacji, gdy istnieją osoby z kręgu jej najbliższej rodziny, które w świetle obowiązujących regulacji prawnych mają względem tej osoby obowiązek pokrywania takich kosztów w ramach obowiązku alimentacyjnego.

Po rozpoznaniu odwołania strony, działając na podstawie art. 127 § 2 w związku z art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 u.ś.r., zaskarżoną decyzją, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu wydanej decyzji organ odwoławczy wskazał, że w sprawie nie jest kwestionowany fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą przez brata. Uzasadniając odmowne rozpatrzenie sprawy mimo tej okoliczności, nie można pominąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innym osobom, niż rodzice,

na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny

i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Warunkiem koniecznym ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy jest przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych wobec osoby wymagającej opieki obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Innymi słowy, brak obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne stanowi negatywną przesłankę do przyznania takiego świadczenia.

Z tym obciążeniem prawodawca racjonalnie i zgodnie z zasadą równości

i sprawiedliwości społecznej połączył uprawnienie do otrzymania świadczenia.

Nie jest sprzeczne z zasadą ochrony i opieki nad rodziną ograniczenie kręgu osób zobowiązanych do alimentacji do niektórych tylko członków rodziny.

W sytuacji, gdy ustawodawca wyraźnie wprowadza wymóg istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i osobą podlegającą opiece, odsyłając w tym zakresie expressis verbis do przepisów ustawy - Kodeks rodzinny

i opiekuńczy, to brak takiego obowiązku pomiędzy wnioskodawcą i osobą, którą się on opiekuje, wyklucza przyznanie wnioskowanego świadczenia. Niedopuszczalne byłoby

w tym wypadku stosowanie wykładni rozszerzającej i uzupełnianie zakresu podmiotowego osób uprawnionych. Takie działanie nosiłoby bowiem znamiona zabiegu prawotwórczego, niedozwolonego dla interpretatora tekstu prawnego, który co do zasady jedynie odtwarza normy prawne zawarte w tym tekście, a nie je tworzy lub rozbudowuje.

Możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego może być rozważania dopiero w razie ustalenia, że rzeczywiście, a nie tylko potencjalnie, obciąża daną osobę obowiązek alimentacyjny. To zaś wymaga wykazania, że zachodzą okoliczności

z art. 132 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Niemożność zadośćuczynienia obowiązkowi alimentacyjnemu przez osoby zobowiązane w bliższej kolejności

w rozumieniu tego przepisu nie może być przy tym utożsamiane z niemożliwością sprawowania opieki, o jakiej jest mowa w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W ocenie Kolegium obowiązek sprawowania opieki nad E. K. spoczywa w pierwszej kolejności na jej córce. Co do tej osoby nie stwierdzono przesłanek wyłączających taką powinność. Inaczej Kolegium oceniło natomiast sytuację ojca niepełnosprawnej. Mając na uwadze, że H. K. jest osobą mającą własne problemy zdrowotne, w tym stwierdzoną chorobę alkoholową, nie daje rękojmi, że mógłby zająć się córką w sposób właściwy.

Zdaniem organu odwoławczego uwzględnieniu nie mogły więc podlegać argumenty dotyczące rezygnacji z aktywności zawodowej wobec braku możliwości zorganizowania opieki nad siostrą w inny sposób. W sprawie wyłącznie przesłanki obiektywne decydowały, że Kolegium nie miało uprawnienia do uznaniowego rozpatrzenia sprawy i pominięcia istotnych okoliczności sprawy dotyczących braku możliwości scedowania na brata opieki nad siostrą (art. 7 ust. 1a u.ś.r.). Przesłanki takiej nie daje ustanowienie A. K. opiekunem prawnym siostry, co wynika z dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy,

W skardze na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika A. K. zarzucił, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem:

1) art. 7 k.p.a., poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie słuszny interes E. K. oraz A. K.;

2) art. 17 ust. 1 pkt. 4 oraz ust. 1a u.ś.r., poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie

i uznanie, że A. K. jako brat osoby wymagającej opieki, nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;

3) art. 132 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że córka E. K. jest w stanie uczynić zadość obowiązkowi alimentacyjnemu względem matki, a nadto, jakoby uzyskanie od niej na rzecz E. K. środków utrzymania było możliwe i nie było połączone z nadmiernymi trudnościami;

4) art. 132 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że ojciec E. K. jest w stanie uczynić zadość obowiązkowi alimentacyjnemu względem córki, a nadto, jakoby uzyskanie od niego na rzecz E. K. środków utrzymania było możliwe i nie było połączone z nadmiernymi trudnościami;

5) art. 132 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, poprzez uznanie, że problemy

z alkoholem, a także podejmowane przez H. K. leczenie specjalistyczne, nie są przeszkodą do czynienia zadość obowiązkowi alimentacyjnemu względem E. K.;

6) art. 129 w zw. z art. 132 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz art. 17 u.ś.r., poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że niemożność uczynienia zadość obowiązkowi alimentacyjnemu względem E. K. przez krewnych zobowiązanych w pierwszej kolejności, to jest przez córkę i ojca, nie jest uzasadnioną przesłanką do obciążenia brata uprawnionej - A. K. sprawującego jednocześnie opiekę nad E. K., obowiązkiem alimentacyjnym, a nadto, jakoby nie przysługiwało mu prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z koniecznością zrezygnowania z zatrudnienia i sprawowania opieki nad siostrą;

7) art. 129 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, poprzez jego niezastosowanie,

a tym samym błędne uznanie, że A. K. nie jest zobowiązany

do świadczeń alimentacyjnych względem siostry E. K., a tym samym nie przysługuje mu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką;

8) art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którym państwo

w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny,

poprzez jego niezastosowanie;

9) art. 18, art. 32 w zw. z art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w przyjęciu, że skarżący, będąc prawnym i faktycznym opiekunem osoby legitymującej się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, rezygnując z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad E. K. nie jest podmiotem uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że opieka powinna być sprawowana w pierwszej kolejności przez córkę oraz ojca E. K., podczas gdy z zasad równości i sprawiedliwości społecznej, a w szczególności nakazu ochrony i opieki nad rodziną oraz szczególnej opieki pomocy Państwa udzielanej rodzinie znajdującej się w trudnej sytuacji należy wywieść uprawnienie A. K. do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania faktycznej opieki nad siostrą i konieczności rezygnacji z zatrudnienia.

W uzasadnieniu skargi wyjaśniono, że w stosunku do E. K., w związku z okołoporodowym uszkodzeniem centralnego układu nerwowego, objawiającym się klinicznie niedorozwojem umysłowym, orzeczono upośledzenie stopnia umiarkowanego, mające charakter trwały, wobec czego E. K. potrzebowała i wciąż potrzebuje pomocy, aby funkcjonować i podejmować podstawowe funkcje życiowe. E. K. jest osobą niesamodzielną i wymaga opieki oraz pomocy w każdej sferze życia, począwszy od podstawowych czynności codziennych, poprzez sprawy związane z ochroną zdrowia i kwestiami finansowymi, jako że nie jest ona w stanie sama kierować swoimi sprawami, z powodu niedorozwoju umysłowego. Nadto wskazano, że siostra skarżącego jest niezdolna do pracy oraz do samodzielnej egzystencji. Na mocy orzeczenia wydanego dnia 11 grudnia 2019 r. E. K. została zaliczona do pierwszej grupy inwalidów. Z orzeczenia jednoznacznie wynika, że data powstania całkowitej niezdolności do pracy powstała przed 16 - tym rokiem życia.

Wnioskiem z dnia 28 kwietnia 2020 r. A. K. wystąpił o częściowe ubezwłasnowolnienie E. K. w zakresie decydowania o leczeniu, rozporządzania majątkiem i innych czynności przekraczających zwykłe czynności życia codziennego. Na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w [...] Wydział Cywilny z dnia 30 listopada 2020 r. E. K. została ubezwłasnowolniona częściowo z powodu upośledzenia umysłowego. Kuratorem dla E. K. ustanowiony został jej brat A. K. Podkreślono, że do swojej śmierci E. K. opiekowała się matka H. K., która jednoznacznie wskazała, iż jej wolą jest, aby po jej śmierci opiekę nad córką przejął jej syn A. K. Skarżący, zgodnie z wolą matki, od chwili jej śmierci sprawuje faktyczną i stałą opiekę nad siostrą E. K.

Wobec faktu, że E. K. wymaga sprawowania stałej opieki, A. K., zrezygnował z podejmowania pracy zarobkowej w celu sprostania obowiązkowi opieki i wykonywania jej w sposób prawidłowy, z zachowaniem należytej staranności, Podkreślenia wymaga, iż zarówno organ pierwszej jak i drugiej instancji, nie podważają faktu sprawowania opieki przez A. K., a także konieczności jej sprawowania ze względu na stan zdrowia E. K.

Zdaniem skarżącego, w przedmiotowej sprawie, niewątpliwie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt. 4 u.ś.r., jako że A. K. sprawuje faktyczną opiekę nad siostrą - co nie zostało zakwestionowane przez organy orzekające, nadto E. K. legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności.

W ocenie skarżącego organy administracji błędnie przyjęły kwalifikację prawną jego sytuacji rodzinnej zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r. wskazując, że będąc faktycznym opiekunem E. K., a nadto osobą spokrewnioną, nie jest on zobowiązany do świadczenia alimentacyjnego.

Nie sposób zgodzić się z twierdzeniami organu, jakoby fakt posiadania przez E. K. córki, nielegitymującej się orzeczeniem o niepełnosprawności, stanowił przesłankę wykluczającą do przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo faktu, że objęty jest on kręgiem osób obowiązanych do świadczenia alimentacyjnego względem niepełnosprawnej siostry.

Skarżący wskazał, że córka E. K. - J. J. nie jest w stanie przejąć nad nią opieki. J. J. ma własną rodzinę i mieszka w rozłączeniu z matką. Nadto, nigdy E. K. jako matki nie traktowała, będąc w rodzinie zastępczej stworzonej przez babcię H. K. J. J. nie ma nadto warunków do opieki nad osobą niepełnosprawną. Także dla E. K. nie jest wskazana zmiana miejsca zamieszkania - co nie zostało przez organ w żaden sposób uwzględnione. Organ wydając decyzję, kierował się wyłącznie literalną wykładnią przepisów, nie zważając na ochronę konstytucyjnych zasad równości i sprawiedliwości społecznej, a w szczególności na nakaz ochrony i opieki nad rodziną oraz szczególnej opieki pomocy Państwa udzielanej rodzinie znajdującej się w trudnej sytuacji.

Organ orzekający nie wziął także pod uwagę faktu, że z powodu niedorozwoju umysłowego, z którym boryka się E. K., została jej ograniczona władza rodzicielska nad córką, poprzez umieszczenie małoletniej w rodzinie zastępczej u H. i H. małżonków K. E. K. nigdy nie sprawowała faktycznej opieki nad córką. Mając na względzie zasady słuszności, fakt że J. J. z uwagi na swoją sytuację rodzinną i materialną nie jest w stanie sprawować opieki nad matką, przy jednoczesnym uwzględnieniu, iż de facto, E. K., z uwagi na swoją chorobę nigdy nie czyniła osobistych starań w zakresie utrzymania i wychowania córki, winien stanowić przesłankę uzasadniającą zwolnienie J. J. z obowiązku sprawowania opieki, a także przejście tego obowiązku na skarżącego, który tę opiekę faktycznie sprawuje.

J. J. nie jest w stanie sprawować opieki nad matką. Ojciec E. K. z uwagi na problemy zdrowotne, a także problemy z alkoholem i leczenie z tym związane również nie jest w stanie sprawować opieki nad córką. Tym samym, zgodnie z obowiązującymi przepisami, w takim przypadku kolejną osobą zobowiązaną do wypełniania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego (po zstępnych, a także wstępnych) jest rodzeństwo, w tym przypadku skarżący.

W orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się, dominujący obecnie, pogląd o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego także w sytuacji,

gdy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym sama nie legitymuje się wprawdzie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolna tego obowiązku wypełnić,

a zrealizować tę pomoc jest w stanie - niejako w jej zastępstwie - osoba zobowiązana

w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Jednocześnie, w orzecznictwie wskazuje się, że wykładania literalna przepisów ustawy

o świadczeniach rodzinnych jest niewystarczająca. Nie można w sposób automatyczny wykluczać brata osoby niepełnosprawnej z kręgu potencjalnych osób, którym mogłoby być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku istnienia szczególnej sytuacji, w której córka niepełnosprawnej z powodu przyczyn obiektywnych i niemożliwych do usunięcia nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną matką, a nadto nie posiada możliwości uzupełnienia tej opieki przez dostarczenie środków pieniężnych koniecznych do zapewnienia opieki.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zajęte w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "p.p.s.a.") sąd bada zaskarżone orzeczenie (w realiach niniejszej sprawy decyzję administracyjną) pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

W kontekście powyższego trzeba zaznaczyć, że każde naruszenie przepisów prawa materialnego, czy procesowego należy oceniać przez pryzmat jego wpływu na treść rozstrzygnięcia.

Wychodząc z tak zakreślonych granic kontroli Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie bowiem decyzje organów obu instancji nie zostały wydane z naruszeniem prawa.

Przedmiotem oceny Sądu skarżący uczynił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 23 czerwca 2021 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 17 maja 2021 r. nr [...], którą organ pierwszej instancji odmówił wnioskodawcy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą E. K.

Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 17 ust. 1a stanowi ponadto, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wskazać również należy, że zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei zgodnie z art. 129 § 1 ww. ustawy obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Natomiast zgodnie z art. 132 k.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi.

W świetle powyższych regulacji generalnego podkreślenia wymaga, że w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, wyprzedzają osoby spokrewnione w stopniu dalszym. W tej sytuacji zobowiązaną w pierwszej kolejności do wykonywania obowiązku alimentacyjnego w zakresie sprawowania opieki na niepełnosprawną matką jest córka siostry skarżącego. Innymi słowy, obowiązek córki wyprzedza obowiązek alimentacyjny rodzeństwa, w realiach sprawy wnioskującego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącego.

Art. 17 ust. 1 u.ś.r., przez odesłanie do przepisów ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Ustawodawca uznał, że nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja z zatrudnienia dla jej sprawowania, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną, wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych, ukształtowanym na tle instytucji świadczenia pielęgnacyjnego przyjmuje się, iż prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w przepisie art. 128 i następnych k.r.o., a który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych dożycia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany).

Z przytoczonych regulacji wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności – gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Mając na uwadze zasadniczy problem w sprawie Sąd wskazuje, że rozstrzygnięcie o świadczeniu pielęgnacyjnym powinno uwzględniać, że formalnego ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 1a u.ś.r., nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z wyłącznie obiektywnych względów nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inna osoba.

Bezspornym jest, że skarżący jest bratem wymagającej opieki E. K. i tym samym jest z siostrą spokrewniony w linii bocznej.

Uzasadniając odmowę przyznania skarżącemu żądanego świadczenia organ pierwszej instancji podniósł, że obowiązek alimentacyjny względem siostry skarżącego winien być w pierwszej kolejności realizowany przez biologiczną córkę i ojca E. K. Organ odwoławczy uznał z kolei, że ojciec E. K. jest obiektywnie niezdolny do sprawowania opieki z uwagi na własne problemy zdrowotne, w tym zdiagnozowaną chorobę alkoholową. Pogląd organu odwoławczego dotyczący niezdolności ojca E. K. do sprawowania nad nią opieki należy podzielić.

Mając na uwadze realia rozpatrywanej sprawy Sąd uznał jednakże, że ocena dokonana przez organ odwoławczy a odnosząca się do obiektywnej zdolności J. J. co do realizacji obowiązku alimentacyjnego względem biologicznej matki jest prawidłowa. Wskazania aktualnych okoliczności związanych z posiadaniem własnej rodziny i zamieszkiwaniem w rozłączeniu z matką nie można bowiem postrzegać jako okoliczności, które obiektywnie i niezależnie od jej woli wyłączają możliwość realizacji ustawowego obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnej matki i to niezależnie od tego, że skarżący w toku postępowania administracyjnego jak i sądowoadministracyjnego nie podnosił, aby legitymował się orzeczeniem sądu powszechnego zobowiązującym skarżącego do świadczeń alimentacyjnych wobec niepełnosprawnej siostry.

Należy w tym miejscu zauważyć, że wobec braku ustawowego doprecyzowania, w jakich przypadkach przyjąć należy, że osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie jest w stanie takiej opieki świadczyć, oceny tej okoliczności należy dokonać zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego (m.in. z uwzględnieniem wieku, stanu zdrowia, sytuacji osobistej danej osoby), przy czym analiza wskazanych przesłanek dokonywana jest pod kątem okoliczności uniemożliwiających jedynie w sposób obiektywny (podkreślenie Sądu) a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, sprawowanie przez te osoby opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wyjaśnianie tego, czy na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny wówczas, gdy żyją osoby bliżej spokrewnione z osobą niepełnosprawną wymagającą opieki, powinno odbywać się z zachowaniem wszystkich reguł postępowania dowodowego określonych w k.p.a., a więc przy uwzględnieniu całokształtu materiału dowodowego sprawy stosownie do art. 80 k.p.a.

W ocenie Sądu organ odwoławczy w sposób prawidłowy potwierdził brak podstaw prawnych do uwzględnienia wniosku skarżącego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną siostrą i przyznania żądanego świadczenia rodzinnego, a ocena ta znajduje uzasadnienie w świetle materiału dowodowego sprawy.

W kontekście przejścia obowiązku alimentacyjnego na osobę spokrewnioną w dalszej kolejności podkreślić należy, że argumentacja, jakoby sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką było obiektywnie niemożliwe z uwagi na posiadanie własnej rodziny, brak środków pieniężnych albo oddzielne zamieszkiwanie jest nieuzasadniona. Sąd w składzie orzekającym wyraża pogląd, iż posiadanie własnej rodziny, wykonywanie zatrudnienia, brak środków pieniężnych czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości przez dzieci osoby wymagającej opieki nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej a limine o tym, że nie są one w stanie sprawować jakiejkolwiek opieki nad rodzicem. Podnoszoną przez skarżącego okoliczność, że J. J. "nigdy siostry skarżącego jako matki nie traktowała będąc w rodzinie zastępczej" zweryfikować z kolei należy przez pryzmat tego, że stosowne postanowienie w przedmiocie ograniczenia E. K. władzy rodzicielskiej nad córką urodzoną 11 listopada 1993 r. i umieszczenia córki w rodzinie zastępczej wydano w dniu 30 lipca 2008 r. (a zatem w czasie kiedy córka niepełnosprawnej miała prawie 15 lat). Istotnym jest w tym miejscu wskazanie, że pozbawienie danej osoby władzy rodzicielskiej nad dzieckiem (co w sprawie nie miało miejsca) mogłaby stanowić okoliczność determinującą wykluczenie tego dziecka z konieczności wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica w przypadku, o którym mowa w art. 1441 k.r.o. (a co w dalszej perspektywie umożliwiłoby uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez skarżącego). Za okoliczność uzasadniającą przyznanie skarżącemu przedmiotowego świadczenia - na tle realiów sprawy - nie może być jednakże uznana wskazywana przez skarżącego swoista niechęć J. J. do utrzymywania stosunków rodzinnych z matką.

Tak jak wskazano powyżej, przesłanki obiektywne to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Posiadanie własnej rodziny i zamieszkiwanie w innej miejscowości, a zatem okoliczności wskazane wprost w skardze niewątpliwie mogą utrudniać J. J. sprawowanie opieki nad matką, szerzej – spełnianie obowiązku alimentacyjnego, jednakże te okoliczności nie uniemożliwiają tego w sposób definitywny. Trzeba mieć na względzie również i tę okoliczność, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą. Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach.

Dotychczasowe rozważania Sądu prowadzą do jednoznacznego wniosku, że skarżący nie jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego, a podniesione w skardze zarzuty należy ocenić łącznie jako niezasadne. W opozycji do twierdzeń skarżącego uznać należy, że w aktach administracyjnych sprawy brak jest dowodów wskazujących obiektywnie na to, że J. J. nie jest w stanie realizować obciążającego ją obowiązku alimentacyjnego względem matki.

Uznawszy zatem zarzuty podniesione w skardze za niezasadne, jak i nie znajdując podstaw do stwierdzenia z urzędu, że wydane w sprawie decyzje naruszają prawo (zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku.

Wyrok został wydany w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.