Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1419/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-01-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 , art. 24 ust. 2 i 2a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 200 i art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2015 poz 1800
law: Rozporządzenie z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
Teza: Przez zawarty w art. 24 ust. 2a uśr zwrot „wydanie orzeczenia” należy rozumieć dzień opatrzenia przez sąd klauzulą prawomocności odpisu wyroku sądu zmieniającego orzeczenie o niepełnosprawności.

TEZY

Przez zawarty w art. 24 ust. 2a uśr zwrot „wydanie orzeczenia” należy rozumieć dzień opatrzenia przez sąd klauzulą prawomocności odpisu wyroku sądu zmieniającego orzeczenie o niepełnosprawności.


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędzia WSA Małgorzata Boniecka - Płaczkowska Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant referent Aneta Suchecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz M. K. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] kwietnia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej również: "SKO", "Kolegium", "organ II instancji", "organ odwoławczy"), po rozpatrzeniu odwołania M. K. (dalej również: "odwołująca się", "wnioskodawczyni", "skarżąca", "strona skarżąca") od decyzji Wójta Gminy [...] (dalej również jako: "Wójt", "organ I instancji") z [...] lutego 2021 r. nr [...] w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem K. K., na podstawie art. 17 ust. 1 i art. 24 ust. 2 i 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.; dalej: "ustawa", "uśr"), utrzymało w mocy kwestionowany akt.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Decyzją z [...] lutego 2021 r. nr [...] Wójt Gminy [...] przyznał M. K. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na K. K., w kwocie [...] zł miesięcznie na okres od [...] grudnia 2020 r. nie dłużej niż do upływu 60 dnia, od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ pierwszej instancji wskazał, że wnioskodawczyni spełnia przesłanki do ustalenia jej prawa do świadczenia na dziecko od [...] grudnia 2020 r., tj. od pierwszego dnia miesiąca, w którym wpłynął wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ocenił, że w sprawie brak jest podstaw do zastosowania art. 24 ust. 2a ustawy, gdyż wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie został złożony w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w [...] z [...] sierpnia 2020 r. sygn. akt [...]. Postanowieniem z [...] lutego 2021 r. nr [...] Wójt sprostował oczywista omyłkę w sentencji decyzji w ten sposób, że "w kwocie [...] zł miesięcznie, na okres od [...]-12-2020 r." zmienił na "w kwocie [...] zł miesięcznie, na okres od [...]-12-2020 r. do [...]-12-2020 r. i od [...]-01-2021 r. w kwocie [...] zł miesięcznie".

Odwołanie od decyzji organu I instancji wniosła M. K., kwestionując czasokres przyznanego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: art. 24 ust. 2 a ustawy, poprzez jego błędne zastosowanie i w efekcie odmowę wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego za okres od dnia złożenia wniosku o ustalenie niepełnosprawności do [...] grudnia 2020 r., podczas gdy okres 3 miesięcy na złożenie wniosku został zachowany; art. 35 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. – dalej: "kpa") i art. 36 kpa, poprzez wydanie decyzji z przekroczeniem terminów ustawowych oraz nieinformowanie strony o przyczynach zwłoki i wyznaczeniu nowego terminu rozpoznania sprawy; art. 107 kpa, poprzez brak oznaczenia w decyzji stron postępowania i wskazania faktów, które organ uznał za udowodnione oraz dowodów na których się oparł. M. K. wniosła też o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci wniosku do Sądu Rejonowego w [...] z [...] października 2020 r. o doręczenie odpisu wyroku Sądu Rejonowego w [...] z [...] sierpnia 2020 r. sygn. akt [...] wraz ze stwierdzeniem prawomocności, na okoliczność ustalenia, że strona niezwłocznie po uprawomocnieniu się wyroku wniosła o wydanie odpisu wyroku ze stwierdzeniem jego prawomocności, tj. dokumentu niezbędnego, żeby złożyć kompletny i prawnie skuteczny wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], decyzją z [...] kwietnia 2021 r., utrzymało w mocy decyzję Wójta z [...] lutego 2021 r. nr [...]. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ drugiej instancji wskazał, że [...] grudnia 2020 r. M. K. wstąpiła z wnioskiem o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym synem. Organ ocenił, że odwołująca się spełniła przesłanki uprawniające do otrzymania wnioskowanego świadczenia, spornym zaś jest, zdaniem SKO, ustalenie okresu, na jaki powinno być ono przyznane – czy za okres od [...] grudnia 2020 r., jak ustalił w swojej decyzji organ pierwszej instancji, czy też również za okres od daty złożenia wniosku o ustalenie niepełnosprawności tj. od [...] marca 2016 r. - czego żąda odwołująca. Kolegium zauważyło, że zasada ustalenia początkowego terminu przyznania świadczeń rodzinnych wpisana jest w art. 24 ust. 2 uśr i stanowi, że prawo to ustala się począwszy od miesiąca wpływu wniosku z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Wyjątkiem od tej zasady jest art. 24 ust. 2 a uśr, który stanowi, że jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Organ odwoławczy, powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, stwierdził, że w sytuacji wydania orzeczenia o niepełnosprawności w formie wyroku sądu powszechnego, wykładni art. 24 ust. 2 a ustawy należy dokonać z uwzględnieniem funkcji świadczenia pielęgnacyjnego, mechanizmu jego przyznawania, powiązanego z uzyskaniem orzeczenia o niepełnosprawności oraz innych regulacji, przewidzianych w systemie prawa. W konsekwencji powyższego Kolegium przyjęło, że trzymiesięczny termin do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego biegnie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu, nie zaś od dnia jego wydania. Rozważając powyższe organ odwoławczy uznał, że termin do złożenia wniosku w trybie art. 24 ust. 2a uśr powinien być liczony od dnia prawomocności wyroku Sądu Rejonowego w [...] z [...] sierpnia 2020 r., tj. od [...] września 2020 r. Wobec przyjęcia takiej wykładni wyżej wskazanych norm prawa, SKO orzekło, że trzymiesięczny termin na złożenie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez odwołującą upłynął bezskutecznie [...] grudnia 2020 r. Dalej organ odwoławczy wskazał, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został złożony [...] grudnia 2020 r., a zatem po upływie 3 miesięcy od daty uprawomocnienia się wyroku Sądu wiążącego w sprawie. Wobec powyższego Kolegium ustaliło prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od grudnia 2020 r., bez uwzględnienia dyspozycji art. 24 ust. 2 a ustawy. SKO zauważyło, że określony w powyższym przepisie trzymiesięczny termin ma charakter materialnoprawny, co oznacza, że jego niedochowanie powoduje wygaśnięcie praw lub obowiązków materialnych i pozbawia organy administracji publicznej możliwości orzekania w tym zakresie. Uzasadniając okres czasu objęty przyznanym świadczeniem, organ odwoławczy powołał się na art. 15 h ust. 1 pkt 2 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 i innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm., powoływanej dalej jako: "specustawa") i wskazał, że w okresie stanu epidemii lub zagrożenia epidemicznego ważność orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności ulega przedłużeniu z mocy prawa. Powołując się na powyższe Samorządowe Kolegium Odwoławcze orzekło, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ustalone zostało prawidłowo na okres "od [...] grudnia 2020 roku do upływu ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa 60 dzień od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności." Zdaniem Kolegium, bez znaczenia w ocenie zachowania terminu do złożenia wniosku, pozostaje data faktycznego wydania odpisu wyroku z klauzulą prawomocności stronie. Organ odwoławczy uznał, że skoro M. K. wiedziała, że korzystny dla niej wyrok sądu powszechnego zapadł [...] sierpnia 2020 r., winna ona dołożyć większych starań w dochowaniu ustawowych terminów, nie zaś występować z wnioskiem o przesłanie prawomocnego orzeczenia dopiero po upływie dwóch miesięcy od daty jego ogłoszenia. Wobec powyższego, w ocenie Kolegium zarzut naruszenia przez organ I instancji art. 24 ust. 2a uśr, był chybiony. Podobnie, jako bezzasadny oceniono zarzut naruszenia art. 107 kpa, polegający na błędnym oznaczeniu stron postępowania i niewłaściwym uzasadnieniu decyzji. SKO wskazało, że stroną postępowania dotyczącego ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem jest wnioskodawca, nie zaś osoba wymagająca opieki. Podobnie, za nietrafiony organ odwoławczy uznał także zarzut naruszenia art. 36 kpa, wskazując, że postępowanie w sprawie było zawieszone, a odwołująca była informowana o stanie postępowania.

Skargę na powyższą decyzję SKO, pismem z [...] maja 2021 r., wniosła M. K. reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, kwestionując ją w całości. Zażądała uchylenia decyzji organów obu instancji i zobowiązania organu do wydania decyzji, przyznającej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej od dnia złożenia wniosku o ustalenie niepełnosprawności K. K. oraz zasądzenia na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania. Kwestionowanej decyzji zarzuciła naruszenie: 1) art. 24 ust. 2a ustawy, poprzez błędne jego zastosowanie i odmowę wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego od daty złożenia wniosku o ustalenie niepełnosprawności do [...] grudnia 2020 r., podczas gdy w jej ocenie okres 3 miesięcy na złożenie wniosku został zachowany; 2) naruszenie art. 24a ust. 3 ustawy, poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji, gdy organ winien był uznać, że złożenie wniosku [...] grudnia 2020 r. było spowodowane przez niewydanie przez Sąd Rejonowy w [...] [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych odpisu wyroku ze stwierdzeniem prawomocności, gdyż skarżąca złożyła wniosek o stwierdzenie prawomocności na 2 miesiące przed upływem terminu do przedłużenia świadczenia, a opóźnienie w Sądzie Rejonowym było spowodowane pandemią COVID-19; 3) art. 35 kpa i art. 36 kpa, poprzez wydanie decyzji z przekroczeniem terminów ustawowych oraz nieinformowanie strony o przyczynach zwłoki i przewidywanym, nowym terminie rozpoznania sprawy; 4) art. 7 i 77 kpa, poprzez brak zebrania pełnego materiału dowodowego w sprawie przez organy obu instancji, a w szczególności przez niezałączenie do akt sprawy akt postępowania z Sądu Rejonowego w [...][...] Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, sygn. [...] z których wynika, że skarżąca dochowała należytej staranności w uzyskaniu prawomocnego odpisu wyroku, a opóźnienie w jego wydaniu leżało jedynie po stronie sądu powszechnego, na co strona nie miała wpływu, a co rzutowało na zachowanie terminu zrealizowania jej wniosku. Skarżąca wskazała też, że z art. 364 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575 ze zm. – dalej: "kpc") wynika, że prawomocność orzeczenia stwierdza na wniosek strony sąd, wobec czego winien był on wydać taki odpis niezwłocznie, a nie po niemal 2 miesiącach od złożenia wniosku o jego wydanie; 5) art. 8 kpa, poprzez prowadzenie postępowania w sposób nie budzący zaufania do władzy publicznej, z uwagi na fakt, że skarżąca nie miała możliwości szybszego uzyskania odpisu prawomocnego wyroku ze względu na pandemię COVID-19 i wprowadzone w sądach obostrzenia, uniemożliwiające osobiste uzyskanie odpisu wyroku bezpośrednio w sekretariacie wydziału. Zdaniem skarżącej organ podczas orzekania przerzucił na nią odpowiedzialność za opieszałość sądu w wydawaniu prawomocnego odpisu wyroku, co skutkowało odmową przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego za okres od złożenia wniosku o ustalenie niepełnosprawności do [...] grudnia 2020 r.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wskazało, że zarzuty podnoszone w skardze są chybione i nie zasługują na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja prawa nie narusza. Organ odwoławczy podniósł, że w treści zaskarżonej decyzji zastosował się do dyspozycji art. 7, 77 i art. 80 kpa, a więc dokonał ustalenia istotnych okoliczności stanu faktycznego, a także przeprowadził prawidłową jego ocenę. Wskazał, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi z art. 107 § 3 kpa, jest rzetelne, odnosi się do całokształtu sprawy oraz wszystkich zarzutów strony odwołującej się. Jednocześnie SKO stwierdziło, że dokonało wnikliwej oceny materiału dowodowego i uznało, że Wójt prawidłowo ustalił M. K. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego począwszy od [...] grudnia 2020 r., tj. od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Organ odwoławczy ocenił również, że materiał zebrany przez organ pierwszej instancji był wystarczający do prawidłowego załatwienia sprawy, a sposób przeprowadzenia przez niego postępowania dowodowego nie budził zastrzeżeń. Zdaniem Kolegium brak więc było podstaw do poszukiwania i przeprowadzania dalszych dowodów w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest uzasadniona.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] kwietnia 2021 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z [...] lutego 2021 r. nr [...] – w sprawie przyznania M. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem K. K., w kwocie [...] zł miesięcznie na okres od [...] grudnia 2020 r. do [...] grudnia 2020 r. i w kwocie [...] zł miesięcznie, na okres od [...] stycznia 2021 r. nie dłużej niż do upływu 60 dnia od daty odwołania stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

Na wstępie zauważyć trzeba, że poza sporem pozostaje uprawnienie skarżącej do pomocy państwa we wnioskowanym zakresie oraz wysokość kwoty przyznanej zaskarżoną decyzją. Istotę zaistniałego sporu stanowi więc wykładnia art. 24 ust. 2a uśr, w świetle której określono datę, którą organ administracji publicznej powinien był przyjąć, dokonując oceny momentu początkowego przyznania wnioskowanego świadczenia. Wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 24 ust. 2 uśr, prawo do świadczeń rodzinnych ustala się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Składając taki wniosek strona jest więc zobligowana do złożenia go wraz z odpowiednimi dowodami, w postaci dokumentów urzędowych, które powinny być do niego dołączone odpowiednio do okoliczności sprawy. Dokumentami takimi są m.in.: orzeczenie o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności wydane przez powiatowy albo wojewódzki zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności, bądź wyrok sądu powszechnego w tym zakresie.

Stosownie do art. 24 ust. 2a uśr, jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.

Zasadą jest więc przyznanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego począwszy od miesiąca, w którym złożony został wniosek o przyznanie tego rodzaju świadczenia. Sytuacja przewidziana w art. 24 ust. 2a ustawy stanowi odstępstwo od wyżej wskazanej reguły.

Dotychczasowe orzecznictwo sądów administracyjnych różnicuje się w ramach interpretacji ww. przepisu w zakresie przyjmowanego znaczenia słów "licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności". Głównym źródłem wątpliwości jest tu kwestia rozumienia zwrotu "wydanie orzeczenia". Na bazie powyższego można wyodrębnić trzy główne nurty orzecznictwa. Pierwszy, oparty na zasadach wykładni literalnej, wyjaśnia termin "wydać" zgodnie z jego rozumieniem słownikowym – jako "uchwalić coś lub ogłosić". Implikuje to stwierdzenie, że wyłącznie w okresie trzech miesięcy od dnia wydania stosownego orzeczenia (tzn. od dnia uchwalenia, bądź ogłoszenia przez właściwy organ lub Sąd orzeczenia o ustaleniu stopnia niepełnosprawności) może nastąpić ukształtowanie prawa wnioskodawcy w sposób opisany w art. 24 ust. 2a uśr. Następuje to bez względu na przebieg i charakter postępowania mającego na celu urzędowe potwierdzenie istnienia stanu faktycznego, uzasadniającego uprawnienie do świadczenia.

Drugi nurt interpretacyjny art. 24 ust. 2a uśr został uzupełniony o wyniki wykładni celowościowej. Uwzględnia on funkcję świadczeń pielęgnacyjnych i mechanizm ustawowy ich przyznawania. Sądy wskazują na bezwzględną konieczność dostrzeżenia przy interpretacji tego przepisu różnicy między datą wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności przez powiatowe i wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, a datą orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności wydanego przez sąd powszechny. W tym aspekcie szczególną wagę przykłada się do waloru prawomocności wyroku. Dopiero bowiem prawomocne orzeczenie sądu powszechnego wywołuje skutek wiążący, również w zakresie jego treści, wobec innych sądów i organów, co w ukształtowanym dwuetapowym mechanizmie przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego ma kluczowe znaczenie dla odkodowania normy art. 24 ust. 2a uśr.

Z tych względów, wedle zaprezentowanego poglądu, w przypadku rozstrzygnięcia sprawy przez sąd powszechny, termin z art. 24 ust. 2a uśr należy liczyć od dnia uprawomocnienia się wyroku w tym przedmiocie.

Trzeci pogląd bazuje na założeniu, że skoro racjonalny ustawodawca nie określa wprost sposobu liczenia trzymiesięcznego terminu w przypadku orzeczenia o niepełnosprawności przez sąd powszechny (jako: daty wydania wyroku, daty jego prawomocności, czy też daty stwierdzenia prawomocności, która może nastąpić powyżej okresu 3 miesięcy od daty wydania wyroku), to w takim wypadku złożony przez osobę niepełnosprawną, w rozsądnym terminie, wniosek o kontynuację zasiłku pielęgnacyjnego wraz z kompletem dokumentów, winien być uznany za złożony w terminie (zob. np. wyrok NSA z 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1146/20; wyrok NSA z 5 października 2021 r. sygn. akt I OSK 592/21). Pogląd ten rozpatrywać należy w odniesieniu do wykładni celowościowej art. 24 ust. 2 a uśr, powiązanej z art. 69 Konstytucji RP, zgodnie z którym osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej.

Skład orzekający w niniejszej sprawie przychyla się do trzeciego poglądu, uszczegóławiając go w ten sposób, że rekonstrukcji normy prawnej wynikającej z art. 24 ust. 2a uśr należy dokonywać w związku z ust. 2 tego przepisu, kierując się przy tym regułami wykładni celowościowej i systemowej. Istotną jest tu więc data złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wraz z "prawidłowo wypełnionymi dokumentami" z jednoczesnym zachowaniem terminu określonego w art. 24 ust. 2a ustawy, liczonego od dnia opatrzenia przez sąd klauzulą prawomocności wyroku zmieniającego drugoinstancyjne orzeczenie o niepełnosprawności.

W kontekście art. 24 ust. 2 uśr, dopiero taki wyrok sądu ma walor "prawidłowo wypełnionego dokumentu" umożliwiając skuteczne żądanie przyznania świadczenia.

Skuteczność mechanizmu przyznania świadczenia jest więc obiektywnie uzależniona od możliwości uzyskania przez stronę nie tylko orzeczenia organu orzekającego o niepełnosprawności, ale też prawomocnego wyroku sądu powszechnego zmieniającego to orzeczenie na korzyść strony.

Trzeba mieć na uwadze, że w przypadku wyroku sądu pierwszej instancji, data wydania wyroku nie jest jednocześnie datą jego prawomocności, jak ma to miejsce w przypadku wyroku sądu drugiej instancji, a data nadania klauzuli prawomocności jest późniejsza niż dzień wskazany jako moment uzyskania przez wyrok waloru prawomocności.

Nie sposób przy tym pominąć, że strona postępowania sądowego nie zawsze jest obecna przy ogłoszeniu wyroku zmieniającego zaskarżone orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Tak było w niniejszej sprawie bowiem wyrok zapadł na posiedzeniu niejawnym.

Wyjaśnić tu trzeba, że kwestia uzyskiwania waloru prawomocności przez wyroki sądów powszechnych uregulowana jest w art. 363 kpc. Zgodnie zaś z art. 364 § 1 kpc prawomocność orzeczenia stwierdza na wniosek strony w formie postanowienia sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym (referendarz sądowy), a dopóki akta sprawy znajdują się w sądzie drugiej instancji - ten sąd. Postanowienie stwierdzające prawomocność orzeczenia ma charakter deklaratoryjny i jest zaskarżalne zażaleniem (art. 3941a § 1 pkt 5 kpc), jednakże wniesienie zażalenia nie wstrzymuje wykonania tego postanowienia (art. 396 kpc).

Co istotne przepisy o prawomocności orzeczeń, w tym art. 364 kpc nie wyznaczają sądowi w sprawie cywilnej żadnego terminu na stwierdzenie prawomocności orzeczenia. Z tym, że w praktyce odrębne postanowienia stwierdzające prawomocność wyroków wydawane są rzadko, zwykle wyrok opatrzony jest wzmianką o prawomocności (w formie uzupełnionej odręcznie pieczęci) - wydawaną na podstawie przepisów o biurowości sądowej. Kpc przewiduje więc jedyne możliwość formalnego stwierdzenia przez sąd prawomocności wyroku, na wniosek strony, którego złożenie jest możliwe w każdym czasie po jego ogłoszeniu (z upływem terminów na złożenie środka zaskarżenia).

Inaczej wygląda sytuacja przy stwierdzaniu prawomocności orzeczeń sądowych w sprawach karnych. Zgodnie z § 308 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2019 r. - Regulaminu urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1141 ze zm.) właściwa osoba funkcyjna lub upoważniony sędzia bezzwłocznie, lecz nie później niż 14 dni od daty uprawomocnienia się orzeczenia lub od daty zwrotu akt sądowi pierwszej instancji, stwierdza prawomocność orzeczenia, czyniąc stosowną wzmiankę na jego oryginale i wydaje zarządzenia w przedmiocie jego wykonania.

Wobec powyższego nietrudno zauważyć zróżnicowanie sytuacji wnioskodawcy, posługującego się w postępowaniu o ustalenie prawa do świadczenia orzeczeniem zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności i strony, która w związku z zakwestionowaniem takiego orzeczenia musi wylegitymować się prawomocnym wyrokiem sądu. Konsekwencją tak skonstruowanej procedury, nieskorelowanej z przepisami uśr, jest trudniejsza sytuacja strony postępowania, która na mocy art. 24 ust. 2 uśr zobligowana jest do dostarczenia kompletnego wniosku wraz z prawidłowo wypełnionymi załącznikami, w tym do przedłożenia organowi opatrzonego klauzulą prawomocności wyroku sądu powszechnego zmieniającego orzeczenie o niepełnosprawności.

Dzieje się tak z uwagi na bardziej czasochłonny i skomplikowany sposób uzyskania wyroku, obwarowany odmiennym trybem zaskarżania, doręczenia uwzględniającego obie strony postępowania (wnioskodawcę i wojewódzki zespół orzekający o niepełnosprawności, wydający zaskarżone orzeczenie) oraz wnioskowy tryb stwierdzania i uzyskiwania prawomocnego wyroku. Sytuacja ta implikuje dłuższy czas potrzebny stronie dla uzyskania tego dokumentu, niż w wypadku załączenia do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, doręczanego stronie z urzędu orzeczenia zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności.

Przenosząc powyższe na grunt ocenianej sprawy stwierdzić należy,

że prezentowane przez organy stanowisko stoi w sprzeczności z normą zawartą

w art. 24 ust. 2a ustawy, wobec nieprawidłowej interpretacji sformułowania "wydanie orzeczenia". Konkretyzując treść wyżej wskazanego przepisu w zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, jako datę wydania orzeczenia przyjęto datę uzyskania waloru prawomocności przez wyrok Sądu Rejonowego w [...] – a więc [...] września 2020 r. i od tego dnia, zdaniem organów, biegł trzymiesięczny termin do złożenia wniosku.

Z akt sprawy wynika, że wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z [...] sierpnia 2020 r., który stał się prawomocny z [...] września 2020 r., co stwierdzono w następstwie wniosku skarżącej z [...] października 2020 r. klauzulą prawomocności nadaną [...] grudnia 2020 r., ustalono że K. K. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca złożyła [...] grudnia 2020 r., a więc 3 dni od daty nadania wyrokowi wymaganej w ust. 2 art. 24 uśr – jako prawidłowo wypełnionemu dokumentowi – klauzuli prawomocności.

Mieć tu należy na uwadze, że wniosek o uzyskanie tego rodzaju dokumentu skarżąca złożyła już w październiku 2020 r., a realna możliwość uzyskania wyroku, spełniającego wymóg z art. 24 ust. 2 ustawy, pojawiła się dopiero [...] grudnia 2020 r. (z datą opatrzenia wyroku stosowną pieczęcią, niezbędną dla przedłożenia go organowi).

Zdaniem Sądu termin "wydanie orzeczenia" wiązać należy z taką właśnie, realną możliwością wprowadzenia wyroku do obrotu – poprzez umożliwienie stronie posłużenia się nim w postępowaniu przed organem. M. K. przed [...] grudnia 2020 r. takiej możliwości nie miała – wniosek wraz z prawidłowo wypełnionymi dokumentami złożyła [...] grudnia 2020 r. – a więc w 3 dni po uzyskaniu stosownego odpisu wyroku z klauzulą prawomocności, co zdaniem Sądu, niewątpliwie spełnia warunek złożenia żądania w rozsądnym terminie z art. 24 ust. 2a ustawy.

Przez zawarty w art. 24 ust. 2a uśr zwrot "wydanie orzeczenia" należy rozumieć dzień opatrzenia przez sąd klauzulą prawomocności odpisu wyroku sądu zmieniającego orzeczenie o niepełnosprawności. Zatem w niniejszej sprawie wydanie orzeczenia miało miejsce [...] grudnia 2020 r. i od tej daty organy powinny liczyć bieg trzymiesięcznego terminu z art. 24 ust. 2a uśr.

Dopiero sytuacja, w której strona ma realną możliwość załączenia odpisu prawomocnego wyroku sądu zmieniającego orzeczenie o niepełnosprawności do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia, może być uznana za zbliżoną do tej, w której strona znajduje się po wydaniu przez organ powiatowy lub wojewódzki orzeczenia o niepełnosprawności otrzymywanego wraz ze stosownym pouczeniem, z urzędu. Odmienne założenie, prowadzi do różnicowania sytuacji stron postępowania przed organem i determinuje ujemne konsekwencje dla strony jedynie z uwagi na fakt, że źródłem rozstrzygnięcia o niepełnosprawności jest wyrok sądu powszechnego.

M. K. nie była obecna przy ogłoszeniu wyroku zmieniającego orzeczenie o niepełnosprawności. O korzystnym wyniku rozpoznania sprawy dowiedziała się [...] sierpnia 2020 r. z doręczonego jej odpisu nieprawomocnego wyroku. Jak wyjaśnił jej pełnomocnik w złożonej do Sądu skardze, w przypadku orzeczeń wydawanych na posiedzeniach niejawnych terminy na złożenie wniosku o uzasadnienie biegną dopiero od ich doręczenia, wobec czego złożenie wniosku z [...] października 2020 r. o wydanie odpisu prawomocnego wyroku nastąpiło w najwcześniejszym możliwym terminie.

Zdaniem Sądu postępowanie skarżącej w tym zakresie nie budzi zastrzeżeń i nie można uznać go za obarczone brakiem staranności. Zauważyć trzeba, że gdyby wniosek został zrealizowany przez sąd powszechny wcześniej (przed [...] grudnia 2020 r.) skarżąca dotrzymałaby terminu, nawet z perspektywy wykładni art. 24 ust. 2a uśr przyjętej przez Kolegium i Wójta Gminy [...].

Zarówno więc przyjęta przez organy obu instancji wadliwa koncepcja interpretacyjna wyżej wskazanej normy prawa, jak i pominięcie, że samo uzyskanie przez wyrok waloru prawomocności w określonej dacie nie oznacza, że owa prawomocność zostać stwierdzona w drodze postanowienia (czy stosownej pieczęci) i pominięcie, że strona musi mieć realną możliwość posłużenia się w obrocie jego opatrzonym taką klauzulą odpisem, świadczyły o naruszeniu przez organy obu instancji art. 24 ust. 2 i 2a ustawy, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

W ponownie prowadzonym postępowaniu Wójt Gminy [...] weźmie pod uwagę zaprezentowaną w niniejszym uzasadnieniu ocenę prawną, a w szczególności wskazaną wykładnię art. 24 ust. 2 i 2a uśr. Organ I instancji winien ustalić prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, wnioskowanego na K. K., począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności. Organ I instancji ustali również w sposób bezsporny datę złożenia wniosku o ustalenie niepełnosprawności, a także wyjaśni rozbieżność zawartą w orzeczeniu Wojewódzkiego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności polegającą na wskazaniu, jako daty wydania orzeczenia zespołu powiatowego [...] maja 2018 r. i nr [...], gdy w aktach administracyjnych sprawy znajduje się orzeczenie organu powiatowego z [...] kwietnia 2016 r. nr [...].

Biorąc pod uwagę powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: "ppsa") orzekł, jak w sentencji wyroku. O zwrocie skarżącej kosztów postępowania w zakresie kosztów działania pełnomocnika orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).