Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 413/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2008-08-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
Hasła tematyczne: Zaliczka alimentacyjna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 5 lit. a
journal: Dz.U. 2005 nr 86 poz 732
law: Ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej.
article: art. 3 pkt 17 i pkt 17a
journal: Dz.U. 2003 nr 228 poz 2255
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 145a §1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. b, art. 152
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Matczak Asesor WSA Bogusław Jażdżyk Protokolant Małgorzata Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 sierpnia 2008 r. sprawy ze skargi S. J., S. J. i D. J. – reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie odmowy przyznania zaliczki alimentacyjnej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.


UZASADNIENIE

Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że decyzją z dnia "[...]" nr "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania A. J., utrzymało w mocy decyzję z dnia "[...]"

znak: "[...]", wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta przez Naczelnika Wydziału Świadczeń Rodzinnych Urzędu Miejskiego, którą organ I instancji odmówił, na podstawie art. 2 pkt 5 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. nr 86 poz. 732 z późn. zm.) przyznania zaliczki alimentacyjnej dla S. J. (ur. 5.03.1991r.), S. J. (ur. 3.06.1992r.) i D. J. (ur. 23.06.1992r.).

Decyzja ta została wydana w następującym stanie faktycznym ustalonym

przez organ: S., S. i D. J. są osobami niepełnoletnimi, wychowywanymi przez ojca A. J. Związek małżeński ich rodziców tj. M. i A. został rozwiązany wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 6 grudnia 2000r. Matka dzieci została pozbawiona władzy rodzicielskiej i jest zobowiązana do świadczenia alimentów na rzecz dzieci. Egzekucja alimentów jest bezskuteczna. A. J. pozostaje aktualnie w związku małżeńskim z D. J. Ze względu na tę ostatnią okoliczność organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, że żadne z dzieci nie spełnia kryteriów osoby uprawnionej przewidzianych w powołanym w podstawie prawnej przepisie. Zgodnie bowiem z tym unormowaniem osoba uprawniona to osoba uprawniona do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, jeżeli jest wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. Kolegium podniosło, że ojciec dzieci nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. Stosownie bowiem do art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228, poz. 2255 z późn. zm.) osoba samotnie wychowująca dziecko to panna, kawaler, osoba pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osoba rozwiedziona, wdowa lub wdowiec, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie A.J., jako przedstawiciel ustawowy S., S. i D. J., wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, podnosząc, że nie otrzymuje zasądzonych alimentów na dzieci z uwagi na bezskuteczność egzekucji komorniczej wobec ich matki.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze . wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem z dnia 9 maja 2006 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny

w Olsztynie zawiesił postępowanie na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 ustawy Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, z uwagi na postępowanie zawisłe przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie dotyczącej zgodności z Konstytucją

art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.)

i art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

(Dz. U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.) - w zakresie, w jakim pozbawia prawa do zaliczki alimentacyjnej osoby, które są wychowywane przez osoby pozostające w związku małżeńskim.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 23 czerwca 2008 r. sygn. akt P 18/06 orzekł, że art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. 2005 r. Nr 86 poz. 732

i Nr 164 poz. 1366) w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r.

o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2006 r. Nr 139 poz. 992 i Nr 222 poz. 1630, z 2007 r. Nr 64 poz. 427, Nr 105 poz. 720, Nr 109 poz. 747 i Nr 200 poz. 1446 oraz z 2008 r.

Nr 70 poz. 416), w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające

w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. 1991 r. Nr 120 poz. 526 oraz z 2000 r. Nr 2 poz. 11).

Ponadto Trybunał orzekł, że art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej

w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

w zakresie, w jakim pomija prawo: a) osób wychowywanych przez osoby pozostające

w związku małżeńskim, b) osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny

z art. 27 Konwencji o prawach dziecka.

Trybunał orzekł, że art. 29 ust. 1 ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka.

Powyższy wyrok ogłoszony został w Dzienniku Ustaw w dniu 7 lipca 2008 r. Nr 119 pozycja 770.

Postanowieniem z dnia 1 lipca 2008 r. postępowanie w niniejszej sprawie zostało podjęte.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Skarga, jako zasadna, zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) i art. 134 § 1 ustawy

z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., zwanej dalej p.p.s.a.), sąd kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Sąd administracyjny kontrolując zaskarżoną decyzję w powyższym zakresie może ją wzruszyć m.in., gdy stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę

do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1

lit. b p.p.s.a.).

Stosownie do treści art. 145a § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego

(Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071) orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny

o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego została wydana decyzja, stanowi podstawę do żądania wznowienia postępowania.

W aktualnym stanie prawnym, na skutek przytoczonego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r. sygn. akt P 18/06, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim przez osoby wychowujące osoby uprawnione do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, nie może być rozważana jako przyczyna odmowy przyznania zaliczki alimentacyjnej. Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 5 lit. a ustawy o zaliczce w zw. z art. 3 pkt 17 lub pkt 17 a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej, z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji. Uzasadniając swoje stanowisko Trybunał zwrócił uwagę, że przyznawanie zaliczki alimentacyjnej w oparciu o niejasne i wątpliwe konstytucyjnie sformułowanie "osoby samotnie wychowującej dziecko" może powodować, że pomoc nie trafi do rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Konstytucja natomiast nakłada na ustawodawcę obowiązek pomagania rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej w formach, które ten uznaje za odpowiednie i w zakresie, w jakim jest

to możliwe m.in. z powodów budżetowych. Dlatego, zdaniem Trybunału, jeżeli ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie świadczeń, które mają zastępować nieopłacone alimenty, to powinien to uczynić w oparciu o racjonalne kryteria

oraz z poszanowaniem zasady równości. Trybunał podkreślił, że celem zaliczki alimentacyjnej jest tymczasowa pomoc osobom, których podstawowe potrzeby życiowe nie są zaspokajane na skutek niepłacenia alimentów przez dłużników alimentacyjnych. W związku z tym uzależnianie przyznania zaliczki od tego, czy dziecko jest wychowywane w rodzinie pełnej czy niepełnej nie powinno mieć znaczenia. Trybunał podniósł też, że dalszym skutkiem zaskarżonych przepisów jest zmuszanie rodziców, którzy nie chcą pozbawić dziecka prawa do zaliczki, do pozostawania w stanie wolnym oraz promowanie rozwodów i separacji, czego nie da się pogodzić z konstytucyjną klauzulą dobra rodziny. Przytoczone argumenty należy w pełni podzielić.

Orzeczenie niekonstytucyjności wskazanych przepisów ma zasadnicze znaczenie przy ocenie ważności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Zasadnym jest zauważyć, iż wprawdzie zgodnie z obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą legalności oraz z uwagi na reguły prawa intertemporalnego, sąd administracyjny ocenia zaskarżone rozstrzygnięcie według stanu prawnego, obowiązującego w dacie jego wydania. Jednak zaznaczyć trzeba,

iż tę normę intertemporalną należy odnosić głównie do zmiany stanu prawnego

w wyniku działań ustawodawcy. Natomiast inaczej rzecz się ma w sytuacji orzeczenia

o niekonstytucyjności danych przepisów przez Trybunał Konstytucyjny. Uwagę

na to zwrócił w swoim orzecznictwie zarówno Naczelny Sąd Administracyjny jak i Sąd Najwyższy, stwierdzając, iż orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego

o niekonstytucyjności danej normy stwarza dla organów stosujących prawo wskazówkę, przełamującą zwykłe zasady prawa intertemporalnego i zasady decydujące o wyborze prawa właściwego w momencie stosowania prawa (tak: SN I KZP 16/05 z 21 września 2005r., BPK 5/05). To znaczy, że w wypadku orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny o niekonstytucyjności kontrolowanej normy, obowiązuje norma intertemporalna, mająca pierwszeństwo (z racji konstytucyjnej genezy) w stosunku do norm intertemporalnych dotyczących zmiany stanu prawnego w wyniku działań ustawodawcy. Tego rodzaju autonomia interpretacyjna przysługująca sądom znajduje zakotwiczenie

w art. 8 Konstytucji i jest wyrazem bezpośredniego stosowania Konstytucji w drodze kierowania się wykładnią zgodną z Konstytucją.

Stosownie do art. 190 Konstytucji ust. 1 i 3, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zgodnie

z tym przepisem orzeczenie o niekonstytucyjności musi prowadzić do dalszych działań, mających na celu przywrócenie stanu zgodności z Konstytucją. Można to osiągnąć

w wyniku wznowienia postępowania po orzeczeniu niekonstytucyjności, co jest możliwe w warunkach wskazanych w art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz na zasadach i w trybie określonym w przepisach właściwych dla danego postępowania. Trybunał Konstytucyjny niejednokrotnie stwierdzał (np.: w wyroku z dnia 13 marca 2007r.

sygn. akt K 8/07), iż art. 190 ust. 4 Konstytucji wskazuje na wyraźną wolę ustrojodawcy, aby sprawa prawomocnie (ostatecznie) rozstrzygnięta na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją była rozstrzygnięta w zgodzie z wartościami i zasadami konstytucyjnymi. W nowym stanie prawnym, ukształtowanym w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, rozpatrzenie sprawy jest nie tylko dopuszczalne,

ale możliwość taka jest ujęta jako podmiotowe, konstytucyjne prawo uprawnionego. Dlatego też byłoby nielogiczne, gdyby dopuszczając (w celu przywrócenia stanu konstytucyjności) możliwość wznowienia postępowania w sprawach

już rozstrzygniętych na tle norm uznanych za niekonstytucyjne, ustrojodawca aprobował zarazem możliwość dalszego naruszania Konstytucji na przyszłość,

przez dalsze stosowanie w postępowaniu sądowym przepisu już uznanego

za niekonstytucyjny.

Z tych też względów, w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego

jak i Sądu Najwyższego ukształtowało się jednolite stanowisko, co do tego, że przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie może

być stosowany przez sądy i inne organy w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału (por. postanowienie SN z dnia 7 grudnia 2000 r.,

III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 331 oraz wyrok NSA z 23 lutego 2006r.

sygn. akt II OSK 1403/05 LEX nr 214402).

Reasumując, Sąd przyjął, że w niniejszej sprawie zastosowanie ma norma intertemporalna nakazująca stosowanie prawa obowiązującego w chwili wydania wyroku przez Trybunał Konstytucyjny, mająca pierwszeństwo przed zasadą tempus regit actum (rozstrzygania według stanu prawnego obowiązującego w dacie wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia). Skoro Trybunał Konstytucyjny orzekł

o niekonstytucyjności art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r.

o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej

w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej

w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające

w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej, to przepisy te nie mogą mieć zastosowania w przedmiotowej sprawie.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie,

na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję

oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Uwzględnienie skargi powoduje, że wniosek o ustalenie prawa do zaliczki alimentacyjnej dla dzieci skarżącego będzie ponownie rozpatrzony. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ administracji uwzględni zmianę stanu prawnego, wynikającą z przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008 r. w sprawie

o sygn. akt P 18/06.