Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 923/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-07-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art..11 ust.2, art.100, art.107
journal: Dz.U. 2015 poz 163
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: Sędzia NSA Bożena Popowska Sędzia del. NSA Jerzy Krupiński (spr.) Protokolant: specjalista Edyta Pacewicz po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2016 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 października 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2002/14 w sprawie ze skargi L.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 17 kwietnia 2014 r. nr KOC/1575/Op/14 w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi kasacyjnej, wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego przez L.S., jest wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 października 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2002/14, którym oddalono jego skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 17 kwietnia 2014 r., nr KOC/1575/Op/14, wydaną w przedmiocie odmowy przyznania pomocy społecznej.

Wyrok wydany został w następujących, ustalonych przez Sąd I instancji, okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Opisaną wyżej decyzją z dnia 17 kwietnia 2014 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m. st. Warszawy z dnia 18 lutego 2014 r., nr OPSV.5032.1.935.2014, odmawiającą przyznania skarżącemu pomocy finansowej na sfinansowanie jednego semestru studiów doktoranckich w kwocie 3500 zł., na spłatę zadłużenia czynszowego, opłacenie rachunku za zużycie energii elektrycznej, na zakup leków oraz biletu miesięcznego MZA. Organ odwoławczy ustalił, że strona w dniu 23 grudnia 2013 r. wystąpiła do Ośrodka Pomocy Społecznej Dzielnicy [...] (dalej: OPS) o przyznanie pomocy finansowej na opłacenie zaległości czynszowych. W dniu 30 grudnia 2013 r. wystąpiła o pomoc finansową na rehabilitację. Z kolei w dniu 8 stycznia 2014 r. zwróciła się o pomoc w opłaceniu rachunku za energię elektryczną. W dniu 17 stycznia 2014 r. organ wezwał wnioskodawcę do zgłoszenia się w OPS celem ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W odpowiedzi wnioskodawca zaproponował przeprowadzenie wywiadu w dniu 28 stycznia 2014 r. Jednocześnie złożył wniosek o pomoc na zakup leków. W trakcie wywiadu środowiskowego skarżący wskazał, że zamieszkuje w dwupokojowym mieszkaniu razem [...] letnim synem oraz jego matką B.C.. Prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, ale utrzymuje się z pomocy finansowej B. C. - pomoc ta wynosi 3 zł dziennie. Ponadto opłaca mu ona internet w kwocie 55 zł. miesięcznie. B.C. nie brała udziału w przeprowadzaniu tego wywiadu, gdyż – jak twierdził wnioskodawca - spała w sąsiednim pokoju, którego okazania jednak odmówił. Dodatkowo, w trakcie wywiadu, skarżący zawnioskował o pomoc na zakup biletu MZA, wyjaśniając jednocześnie, że pod pojęciem rehabilitacji, o sfinansowanie której wcześniej wnioskował, rozumie koszt jednego semestru studiów doktoranckich - 3500 zł.

Prezydent m.st. Warszawy, wskazaną wyżej decyzją, odmówił przyznania wnioskowanej pomocy finansowej z uwagi na brak współdziałania wnioskodawcy oraz rozbieżności w składanych wcześniej oświadczeniach, co uniemożliwiało - zdaniem organu - ustalenie jego faktycznej sytuacji życiowej. Wskazał jednocześnie, że część z wnioskowanych wydatków, takich jak opłaty mieszkaniowe czy zakup leków, może być pokryta przez B.C. Ponadto organ uznał, że opłata kosztów studiów doktoranckich nie mieści się w celach pomocy społecznej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, oddalając odwołanie strony od powyższej decyzji, wskazało, że zadaniem pomocy społecznej jest podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem. Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Powołując się na art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej organ wyjaśnił, że wynikający z ustawy obowiązek współdziałania osoby wnioskującej o udzielenie pomocy z organem pomocowym, dotyczy również sporządzenia wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji i powinien polegać na udzieleniu organowi niezbędnych informacji, wskazywaniu i precyzowaniu zgłaszanych potrzeb. Na tej podstawie organ uznał, że jedną z postaci odmowy współdziałania z pracownikiem socjalnym jest odmowa lub uniemożliwianie pracownikom socjalnym przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej. Kolegium wyjaśniło również, iż podejmując decyzję na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, organ działa w ramach uznania administracyjnego i ocenia, czy brak współdziałania osoby ubiegającej się przyznanie pomocy może być podstawą odmowy jej udzielenia. Zebrany materiał dowodowy wskazywał na taki brak współdziałania wnioskodawcy z organem. Ponadto, na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego oraz zebranej dokumentacji, organ stwierdził, że wnioskodawca zamieszkuje razem z synem i matką dziecka, na której de facto jest utrzymaniu. Skarżący uniemożliwił również przeprowadzenie pracownikom OPS rozmowy z tą osobą, która - jak twierdził wnioskodawca - była w czasie przeprowadzania wywiadu w domu. Organ pierwszej instancji nie miał zatem możliwości ustalenia rzeczywistej sytuacji życiowej wnioskodawcy, co musiało skutkować odmową przyznania L.S. pomocy finansowej. Zaznaczył, że wnioskodawca ubiegając się o pomoc ze środków publicznych, winien mieć świadomość, że pomoc społeczna nie jest bezwzględnym uprawnieniem przysługującym każdemu, kto o nią wystąpi. Wybór osób najbardziej legitymowanych do pomocy ze środków społecznych należy do organu, przy czym decydujące znaczenie ma tu stan faktyczny sprawy, a w tym możliwości własne zainteresowanego i jego zasoby, istotny jest też obowiązek współdziałania osoby ubiegającej się o pomoc z organem.

Na decyzję z dnia 17 kwietnia 2014 r. L.S. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o jej uchylenie lub zmianę, zarzucając organom m.in. niewłaściwe zastosowanie przepisów, błędy rachunkowe i bezzasadne zmuszanie B.C. do świadczenia na niego alimentów, nieuwzględnienie wieku skarżącego i jego stanu zdrowia oraz niepełnosprawności. Ponadto wskazał, że B. C. zgłosiła się na wywiad, ale zaskarżona decyzja tego nie uwzględniła.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę podniósł, że zgodnie z art. 39 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (aktualnie: Dz. U. z 2015 r., poz. 163 ze zm.) w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy. Może być on przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Dodatkowo wskazał na wynikające z tej ustawy cele pomocy społecznej oraz na to, że osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do aktywnego współdziałania z jednostkami i pracownikami pomocy społecznej, w tym m. in. udzielanie odpowiedzi mających na celu zobrazowanie sytuacji faktycznej takiej osoby. Z akt administracyjnych wynika, że w związku ze złożonymi wnioskami o udzielenie pomocy finansowej, w dniu 28 stycznia 2014 r. w mieszkaniu skarżącego pracownicy socjalni przeprowadzili wywiad środowiskowy. W jego trakcie wnioskodawca oświadczył, że zamieszkuje w dwupokojowym mieszkaniu razem z synem oraz z B.C. Nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego, ale - jak wynika z adnotacji urzędnika - nie potrafił zdefiniować tego pojęcia. Skarżący oświadczył również, że nie posiada dochodów, ani środków finansowych poza pomocą ze strony B. C. Skarżący wskazał również, że posiada ona dochód ok. 300 zł miesięcznie z pracy dorywczej, z czego utrzymuje również ich wspólnego syna. Jak wynika z wywiadu środowiskowego, w jego trakcie skarżący poproszony został o okazanie miejsca, w którym sypia, wskazał, na drugi pokój, odmawiając jednak jego otwarcia, informując, że śpi w nim B. C. Nie zgodził się również na rozmowę z nią pracowników przeprowadzających wywiad środowiskowy. W ocenie Sądu organ pomocy społecznej miał zatem uzasadnione podstawy do uznania, że zebrany w sprawie materiał dowodowy, a w szczególności oświadczenia skarżącego oraz jego zachowanie w trakcie przeprowadzania wywiadu środowiskowego, nie pozwalają na ustalenie jego rzeczywistej sytuacji życiowej. Z jednej bowiem strony skarżący twierdzi, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, z drugiej zaś strony wskazuje, że wspólnie zamieszkuje i jest utrzymywany przez matkę swojego syna, z którą korzysta wspólnie z pokoju. Oznaczałoby to, że są rodziną, pod pojęciem której ustawodawca rozumie osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące (art. 6 pkt 14 ustawy o pomocy społecznej). Wątpliwości tych skarżący nie chciał wyjaśnić, ani też zweryfikować. Nie zrobiła tego również B.C., gdyż wbrew twierdzeniu skarżącego, z akt sprawy nie wynika, by osoba ta zgłosiła się do OPS i złożyła stosowne oświadczenie. Zasadnie postawa skarżącego została potraktowana, jako brak współdziałania z organem pomocy społecznej w rozwiązywaniu trudności życiowych, który, po myśli art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Organy szczegółowo przeanalizowały zgromadzony materiał dowodowy i odmówiły przyznania pomocy na wskazane cele, wyczerpująco i wiarygodnie uzasadniając swoje stanowisko i dlatego też nie można zarzucać im naruszenia art. 7, art. 77 czy też art. 107 K.p.a. Odmawiając skarżącemu pomocy finansowej, organ prawidłowo wziął pod uwagę nie tylko jego potrzeby i sytuację materialną, ale również sytuację życiową innych osób i rodzin, często bez żadnego dochodu, zgłaszających się w tym czasie po pomoc na zaspokojenie najpilniejszych potrzeb bytowych. Organ uwzględnił także ograniczone środki finansowe, którymi dysponuje. Z podanych w decyzji organu I instancji informacji wynika, że w styczniu 2014 r. Ośrodek udzielił pomocy na zasiłki celowe 461 osobom, na łączną kwotę 105.483,24 zł., co daje średnio 228,81 zł. na osobę w miesiącu. Dlatego też zgodzić się należy z organami, że przy tak ograniczonych środkach nie ma możliwości aby pomoc społeczna finansowała koszty związane z opłacaniem studiów doktoranckich, czy spłatą powstałego zadłużenia czynszowego (na dzień 30 listopada 2014 r. była to kwota 7.867,23 zł).

W skardze kasacyjnej strony, na podstawie kasacyjnej naruszenia prawa materialnego, zarzucono naruszenie przepisu art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej przez błędne zastosowanie i odmowę uwzględnienia jego wniosku, zaś na podstawie kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania zarzucono:

- naruszenie art. 145 § 1 pkt 1c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualnie: Dz. U. z 2016 r. poz. 718), zwanej dalej P.p.s.a., na skutek nieuwzględnienia przez Sąd I instancji naruszenia przez organy pomocy społecznej przepisu art. 7, 77 i 107 K.p.a. przez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i rozpatrzenia całego materiału dowodowego i błędne ustalenia co do możliwości korzystania przez stronę z pomocy B.C. oraz art. 9 K.p.a. na skutek nieudzielenia skarżącemu niezbędnych wyjaśnień co do sposobu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego;

- naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 c w zw. z art. 151 P.p.s.a. na skutek naruszenia przez organy przepisu art. 100 ustawy o pomocy społecznej.

W oparciu o powyższe wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i o przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wnosił też o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu.

W uzasadnieniu podkreślono, że możliwość odmowy przyznania pomocy na podstawie art. 11 ust. ustawy jest fakultatywna, a podstawa zastosowania tego rozstrzygnięcia występuje tylko w razie celowej lub złośliwej odmowy współpracy. Z akt sprawy nie wynika, by działanie skarżącego podyktowane było złą wolą. Skarżący nie został pouczony o konsekwencjach braku współpracy z pracownikami socjalnymi, a informacje przekazywane przez pracowników organu były zdawkowe. Bierne zachowanie wnioskodawcy nie uniemożliwiało dokonania prawidłowych ustaleń faktycznych, w tym przeprowadzenia wywiadu z rodziną skarżącego. Organ nie wykazał, by pomoc ze strony B. C. spowodowała przekroczenie przez skarżącego kryterium dochodowego, a ponadto nie rozważył możliwości przyznania mu zasiłku na podstawie art. 100 ustawy o pomocy społecznej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 174 P.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej bowiem według art. 183 § 1 P.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Przytoczenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które - zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną - zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 § 1 P.p.s.a., obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych (por. uchwała NSA z dnia 26 października 2009 r., sygn. akt l OPS 10/09, opubl. w ONSAiwsa z 2010 r., nr 1, poz. 1).

W rozpoznawanej sprawie nie można dopatrzeć się okoliczności wskazujących na nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, a również skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

W pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutów procesowych, dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd jest prawidłowy, albo nie został skutecznie podważony, można przejść do kontroli procesu subsumcji tak ustalonego stanu faktycznego sprawy pod zastosowany przez sąd przepis prawa materialnego (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 marca 2005 r., sygn. akt FSK 618/04, opubl. w ONSAiwsa z 2005 r., nr 6, poz. 120).

Istota podniesionego zarzutu procesowego sprowadzała się do tego, że pomimo nieprzeprowadzenia wywiadu środowiskowego, organ pomocy społecznej miał podstawy do przyznania skarżącemu wnioskowanej pomocy, przy czym wywiad ten, w celu ustalenia rzeczywistej sytuacji osobistej i materialnej strony oraz w celu ustalenia jej usprawiedliwionych potrzeb, mógł być zastąpiony innymi środkami dowodowymi.

W tym miejscu należy zauważyć, że pomoc społeczna jest jedną ze składowych polityki społecznej państwa. Jej istotą jest podejmowanie, przy pomocy środków publicznych, działań zmierzających do możliwie najlepszego ukształtowania sfery bytowej obywatela. Środki te nie mają wymiaru nieograniczonego, co oznacza konieczność ich reglamentacji oraz ścisłego dokumentowania, przez organy zajmujące się dystrybucją tych środków dla znajdujących się w trudnej sytuacji bytowej członków wspólnoty mieszkańców, wystąpienia przypadku uzasadniającego udzielenie pomocy. W tym celu ustawodawca wprowadził w ustawie o pomocy społecznej szczególny rodzaj dowodu jakim jest rodzinny wywiad środowiskowy. Rola wywiadu środowiskowego w sprawach pomocowych jest niezwykle istotna, jest on bowiem sposobem zbierania informacji, rozmową z osobą starającą się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej (i jej rodziną), stanowiąc swoisty tryb postępowania dowodowego. W myśl art. 107 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin ubiegających się o świadczenia oraz korzystających ze świadczeń. W piśmiennictwie przyjmuje się, że nie zasługuje na aprobatę stanowisko, jakoby wywiad można było przeprowadzać również z innymi osobami niż wnioskodawca (jego przedstawiciel prawny) i członkowie jego rodziny. W wyroku z dnia 23 czerwca 2009 r., I OSK 1237/08, LEX nr 563269, NSA zauważył, że wskazanie w przepisach rozporządzenia w sprawie wywiadu środowiskowego, iż przeprowadza się go w miejscu zamieszkania osoby, która wnioskuje o pomoc społeczną, nie pozwala na przyjęcie, że chodzi o bliżej nieokreślony krąg osób mogących posiadać jakiekolwiek informacje w przedmiocie sytuacji życiowej wnioskodawcy. Co prawda żaden przepis ustawy o pomocy społecznej ani aktu wykonawczego nie określa wprost, czy wywiad środowiskowy przeprowadza się z innymi osobami niż wnioskodawcy lub członkowie ich rodzin, niemniej nie można z tego wywodzić wniosków, że wywiad środowiskowy może być przeprowadzany z innymi osobami z otoczenia wnioskodawcy, np. sąsiadami, lub innymi osobami które mogą dostarczyć niezbędnych informacji (zob. I. Sierpowska, Komentarz LEX do art.107 ustawy o pomocy społecznej). Przeprowadzenie postępowania dowodowego z udziałem innych osób i wykorzystaniem innych środków dowodowych jest możliwe, nie można jednak stosować do tego postępowania reżimu przewidzianego dla wywiadu środowiskowego, który ma znacznie węższy zakres podmiotowy. Tak więc inne osoby (np. sąsiedzi) mogą stanowić jedynie uzupełniające źródło dowodowe w zakresie regulowanym przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego.

Z tego punktu widzenia, postulowane przez skarżącego w toku postępowania administracyjnego, pominięcie dowodu z wywiadu środowiskowego oraz oparcie rozstrzygnięcia w oparciu o inne dowody, a w szczególności na podstawie ustaleń wynikających z wcześniejszych wywiadów środowiskowych i przedkładanych dokumentach obrazujących jego potrzeby, nie mogło spotkać się z akceptacją organu pomocowego. Podniesiony w takich okolicznościach w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów regulujących postępowanie dowodowe, nie może zostać uznany za usprawiedliwiony. Jak już bowiem wspomniano, w sytuacji, gdy w sprawie możliwe było przeprowadzenie dowodu z wywiadu środowiskowego, a z przyczyn leżących wyłącznie po stronie osoby wnioskującej o udzielenie pomocy, do jego przeprowadzenia nie dochodzi (nawet jeżeli osoba ta działa w subiektywnym przekonaniu o braku potrzeby przeprowadzania takiego wywiadu), organom pomocy społecznej nie można postawić zarzutu nieprzeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego, mogącego zastąpić ten wywiad. Tym samym zarzut kasacyjny naruszenia art. 145 § 1 pkt 1c P.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 107 K.p.a. nie zasługuje na uwzględnienie.

W kontekście realiów sprawy wynikających z treści zgromadzonych dokumentów, niezrozumiały jest zarzut braku właściwego pouczenia o "sposobie postępowania w trakcie wywiadu", gdyż jest to czynność faktyczna, a obstrukcyjne zachowanie się skarżącego w trakcie jej przeprowadzania, wynikało nie tyle z powodu nieznajomości przepisów prawa, ale z braku woli wyjaśnienia jego rzeczywistej sytuacji życiowej. Należy przy tym stwierdzić, że w sytuacji wspólnego zamieszkiwania dwojga osób w niewielkim dwupokojowym mieszkaniu oraz łączących te osoby więzi w postaci posiadania również wspólnie zamieszkałego dziecka, twierdzenia skarżącego o prowadzeniu jednoosobowego gospodarstwa domowego, nie mogły nie wzbudzić wątpliwości.

Z kolei przepis art. 151 P.p.s.a., którego naruszenie wnoszący skargę kasacyjną także zarzucił, nie ma samodzielnego charakteru. Można mówić o jego naruszeniu tylko wtedy, gdy zasadne są zarzuty naruszenia norm materialnych lub innych norm proceduralnych stanowiących podstawę orzeczenia i mających wpływ na rozstrzygnięcie (por. wyrok NSA z dnia 27 marca 2008 r., sygn. akt I OSK 471/07, niepublikowany, treść [w:] http://orzeczenia.nsa.gov.pl/ - dalej: CBOSA).

W sprawie nie można też mówić o naruszeniu przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego.

Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Stosownie do tego przepisu, brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną, nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych lub prac społecznie użytecznych, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną - mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. W orzecznictwie przyjmowano powszechnie, że jedną zaś z postaci braku takiej współpracy, jest uniemożliwienie przeprowadzenia organowi pomocy społecznej rodzinnego wywiadu środowiskowego. Brak współpracy z pracownikiem socjalnym poprzez uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w konsekwencji może prowadzić do odmowy przyznania świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 października 2008 r., sygn. akt I OSK 37/08, z dnia 19 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 561/08, z dnia 17 listopada 2009 r., sygn. akt I OSK 554/09, z dnia 19 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 59/11 oraz z dnia 6 września 2011 r., sygn. I OSK 572/11 – wszystkie publ. w CBOSA).

Pogląd ten został umocniony na skutek zmiany z dniem 11 maja 2013 r. treści art. 107 ustawy o pomocy społecznej przez dodanie ust. 4a przez art. 1 pkt 20b ustawy z dnia 22 lutego 2013 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r., poz. 509) w brzmieniu: "niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej". Rygorystycznie zatem ustawodawca podchodzi do niewyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu lub jego aktualizację, gdyż w takich okolicznościach organ może nie tylko odmówić pomocy, ale również uchylić wcześniejszą decyzję o przyznaniu świadczenia lub wstrzymać wypłatę pomocy pieniężnej.

W konsekwencji nieusprawiedliwiony okazał się zarzuty naruszenia przepisu art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny i organy nie naruszyły też przepisu art. 100 ustawy przez jego niezastosowanie. Przepis ten stanowi, że "W postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej należy kierować się przede wszystkim dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych. W szczególności nie należy podawać do wiadomości publicznej nazwisk osób korzystających z pomocy społecznej oraz rodzaju i zakresu przyznanego świadczenia". Z przepisu tego wynika, że przewodnią zasadą postępowania w sprawie przyznawania świadczeń jest kierowanie się dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych. Do dóbr osobistych zalicza się m.in.: zdrowie, wolność, godność, nazwisko, wizerunek, swobodę sumienia, tajemnicę korespondencji. Przepis ten w żadnym stopniu nie uchyla zasad postępowania w sprawach z zakresu pomocy społecznej, zamieszczonych w przepisach ustawy, a w szczególności reguły wynikającej z art. 107 ust. 4a i nie pozwala orzec o przyznaniu pomocy z pominięciem obowiązku przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji. W uzasadnieniu wyroku z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt I OSK 2110/11 (publ. w CBOSA), Naczelny Sąd Administracyjny trafnie stwierdził, że przepis ten nie ma charakteru normy programowej, lecz zasady proceduralnej w ramach postępowania w sprawie świadczeń z pomocy społecznej. Zasada ta nie może jednak prowadzić do pomijania norm bezwzględnie obowiązujących ani do wydawania decyzji w sytuacji braku przeprowadzenia właściwego postępowania dowodowego z przyczyn leżących po stronie osoby zainteresowanej udzieleniem pomocy (o czym było już wyżej).

W tym stanie rzeczy skargę kasacyjną, jako opartą na nieusprawiedliwionych podstawach, na mocy art. 184 P.p.s.a., należało oddalić.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż to wynagrodzenie, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez właściwy wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 P.p.s.a., na podstawie odrębnego wniosku.