Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt I SA/Ol 347/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2018-09-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6550
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: par. 9 ust. 1 i 5
journal: Dz.U. 2009 nr 40 poz 329
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania  pomocy finansowej w ramach działania "Wspieranie gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach  gospodarowania (ONW)" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013.
journal: Dz.U.UE.L 2006 nr 368 poz 15  art. 47
law: Rozporządzenie Komisji (WE) NR 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady  (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich  (EFRROW)
article: art. 18 ust. 4
journal: Dz.U. 2016 poz 1387
law: Ustawa z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju  Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Wiesława Pierechod Sędziowie sędzia WSA Renata Kantecka asesor WSA Katarzyna Górska (sprawozdawca) Protokolant starszy sekretarz sądowy Monika Rząp po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 września 2018r. sprawy ze skargi Spółki A na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania oddala skargę.


UZASADNIENIE

Spółka A (dalej: "skarżąca", "strona", "spółka") złożyła skargę na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: "organ odwoławczy" lub "Dyrektor ARiMR"), utrzymującą w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego ARiMR (dalej: "organ pierwszej instancji" lub "Kierownik BP") z dnia "[...]" ustalającą spółce kwotę nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW) w wysokości 66 954,50 zł.

Z akt sprawy wynika, że skarżąca jest beneficjentem pomocy unijnej m. in. w zakresie płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW). Z tego tytułu Kierownik BP, na wniosek spółki z dnia "[...]" przyznał jej decyzją z dnia "[...]" pierwszą płatność z ww. tytułu w wysokości 22.375 zł do wnioskowanej powierzchni 300 ha, zrealizowaną w dniu "[...]". Skarżąca złożyła wnioski kontynuacyjne w dniu "[...]" i w dniu "[...]".

W roku 2016 skarżąca nie złożyła kolejnego wniosku, złożyła zaś w dniu "[...]" wniosek o wycofanie części płatności ONW.

Ze względu na brak wniosków skarżącej o przyznanie płatności w kolejnych latach, Kierownik BP pismem dnia "[...]" wezwał skarżącą do złożenia wyjaśnień w związku z domniemaniem zaniechania prowadzenia działalności rolniczej.

W aktach sprawy znajduje się notatka służbowa z dnia "[...]", z której wynika, że reprezentant skarżącej-J. N. oświadczyła, iż posiadanie gruntów zostało utracone i nie jest możliwe dalsze kontynuowanie zobowiązania, a grunty zostały włączone do zasobów skarbu państwa. W notatce wskazano, że poinformowano stronę o możliwości, warunkach i trybie przekazania aktywnego zobowiązania wieloletniego ONW.

W aktach sprawy znajduje się także pismo skarżącej z dnia "[...]", złożone w innej sprawie, zawierające wyjaśnienia dotyczące władania gruntami, na które były przyznawane płatności, tj. wskazano, że od "[...]" skarżąca nie włada Gospodarstwem Rolnym, zaś od "[...]" nie włada także Gospodarstwem Rolnym. Utrata władania wiąże się z wydaniem nieruchomości Agencji Nieruchomości Rolnych na podstawie wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia "[...]" wydanego w sprawie "[...]", załączonym do pisma. Na tej podstawie skarżąca uważa, że w 2015 r. władała ww. nieruchomościami i użytkowała je. Do pisma załączono także protokoły zdawczo - odbiorcze i dwa postanowienia SA w sprawie wstrzymania wykonania ww. wyroku.

W dniu "[...]" Kierownik BP wszczął z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia kwot nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania przyznanych skarżącej ww. decyzjami, z uwagi na zaniechanie kontynuowania zobowiązania związanego z wypłatą płatności.

W decyzji z dnia "[...]" Kierownik BP ustalił spółce kwotę nienależnie pobranych płatności w wysokości 66 954,50 zł.

W decyzji tej powołano przepisy rozporządzenia z 11 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Wspieranie gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW)" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (dalej: "rozporządzenie ONW"), które określa warunki przyznania płatności. Organ podkreślił też, że rolnik powinien przez 5 lat prowadzić działalność rolniczą.

Wskazano, że zgodnie z §9 ust.1 pkt 1 lit.a tego rozporządzenia jeżeli rolnik zaniechał kontynuacji działalności rolniczej, to powinien zwrócić całość płatności ONW, za cały okres jej pobierania.

Organ stwierdził, że z dniem otrzymania pierwszej płatności, tj. "[...]" rozpoczęło się pięcioletnie zobowiązanie spółki do prowadzenia działalności rolniczej na obszarach ONW na powierzchni 300 ha. W składanych do Agencji wnioskach o płatności bezpośrednie i płatności ONW, strona zobowiązała się do prowadzenia działalności rolniczej na powierzchni nie mniejszej od tej, za którą otrzymała w pierwszym roku pomoc finansową z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW), przez okres 5 lat od dnia otrzymanie tej pomocy.

Według ustaleń organu skarżąca zaniechała prowadzenia działalności rolniczej na działkach rolnych objętych wieloletnim zobowiązaniem ONW.

Organ odniósł się do przesłanek z art.47 ust.1 i 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 i uznał, że nie wystąpiły one w sprawie, a to dlatego, że już w dniu podjęcia przez skarżącą zobowiązania, posiadanie nieruchomości (i związana z nim możliwość kontynuowania zobowiązania wieloletniego ONW) była zagrożona.

Wskazując na brak możliwości poczynienia ustaleń w zakresie podstawy prawnej wejścia skarżącej w posiadanie deklarowanych gruntów rolnych należących do ANR, organ zauważył jednak, że skarżącej było wiadomo, że po 2004 roku dotychczasowy dzierżawca nieruchomości (zasiadający w radzie nadzorczej spółki A użytkował deklarowane przez stronę grunty bezumownie. Skarżąca stwierdziła bowiem, że nie było osiągnięte porozumienie z Agencją do kontynuowania umowy dzierżawy przez poprzedniego dzierżawcę – T. N., ponieważ Agencja wyraźnie odmówiła przedłużenia umowy. Tak też wynika, zdaniem organu, z treści uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia "[...]", sygn. akt "[...]" wydanego w sprawie z powództwa Agencji Nieruchomości Rolnych przeciwko T. N. przy udziale interwenienta ubocznego pozwanego Spółki A.

Zatem strona, podejmując zobowiązanie ONW miała już w dniu jego podjęcia świadomość, że z powodu bezumownego użytkowania gruntów rolnych może stracić prawo do posiadania gruntów. Dlatego też wypłacone skarżącej kwoty są kwotami nienależnie pobranymi z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW), z powodu zaprzestania prowadzenia podjętego zobowiązania ONW.

Od decyzji tej złożone zostało odwołanie.

Zarzucono w nim naruszenie §9 ust.5 pkt 6 rozporządzenia ONW poprzez jego niezastosowanie i nieumorzenie postępowania, a także naruszenie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego: art.7 poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności, art.10 §1 poprzez brak umożliwienia stronie wypowiedzenia się w sprawie, art.77 §1 poprzez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz art.80 poprzez niedokonanie analizy całokształtu materiału dowodowego.

Przyznano, że z dniem otrzymania pierwszej płatności strona podjęła 5-letnie zobowiązanie prowadzenia działalności rolniczej na działkach objętej płatnością i że złożyła kolejne wnioski o płatność.

Wyjaśniono, że przyczyną zaprzestania od 2016 r. składania kolejnych wniosków było zaniechanie prowadzeniem działalności rolniczej na ww. działkach rolnych, gdyż zostały one włączone do zasobów skarbu państwa. Powołano §9 ust.5 pkt 6 rozporządzenia ONW, mówiący o niezwracaniu płatności, jeżeli zaniechanie działalności rolniczej nastąpiło wskutek innej okoliczności, której nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania wieloletniego. Opisano także okoliczności związane z wydaniem działek ANR, co nastąpiło w związku z wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia "[...]" "[...]".

Wskazano, że w dacie podejmowania 5-letniego rolnośrodowiskowego, tj. w dniu "[...]" 2014 r. skarżąca nie miała świadomości, że z powodu bezumownego użytkowania gruntów przez dzierżawcę może stracić ich posiadanie. Do czasu zakończenia procesu nie było możliwe przewidzenie jego końcowego wyniku.

Skarżąca przyznała, że w dniu "[...]" ANR zawarła z T. N. 10 - letnią umowę dzierżawy, do "[...]" . z umowną opcją przedłużenia. Aneksu jednak nie zawarto, lecz według skarżącej, ANR traktowała T. N. w dalszym ciągu jako dzierżawcę, gdyż od 2005 r. wystawiała mu faktury z tytułu rat dzierżawy na podstawie umów z 1994 r. Ponadto ANR doręczyła mu polisy ubezpieczeniowe, dotyczące nieruchomości, wraz z notami obciążeniowymi, co wskazuje na uznanie przez ANR kontynuacji umowy dzierżawy.

Dlatego skarżąca była przeświadczona iż nie ma przeszkód do kontynuowania zobowiązania wieloletniego ONW. Dopiero po zapadnięciu wyroków w sprawach między T. N. a ANR spółka była zobowiązana do zwrotu nieruchomości, a w konsekwencji do zaprzestania działalności rolniczej.

Zdaniem strony, przedstawione okoliczności stanowią przesłankę zwalniającą od zwrotu pobranych płatności, gdyż zaniechanie prowadzenia działalności rolniczej nastąpiło wskutek okoliczności niemożliwych do przewidzenia w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania, miało wpływ na jego realizację i było niezależne od rolnika.

W zakresie postępowania zarzucono organowi, że nie podjął trudu weryfikacji okoliczności podnoszonych przez stronę oraz że zaniechał analizy akt sądowych spraw wskazanych przez stronę. Zdaniem skarżącej, wskazują one, że po 2004 r. ANR nadal traktowała T. N. jako dzierżawcę działek. Błędem organu było nieprzesłuchanie reprezentanta strony i poprzestanie na lakonicznym oświadczeniu J. N.

Ponadto nie zapewniono stronie możliwości zapoznania się z aktami sprawy oraz wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji, co narusza art.10 Kpa.

Zaskarżoną decyzją organ drugiej instancji utrzymał w mocy decyzję KBP ARiMR.

W uzasadnieniu wskazał, że przedmiotem badania w postępowaniu o wydanie decyzji na podstawie art. 29 ust. l ustawy o ARiMR, jest ustalenie, czy w danej sprawie doszło do nienależnego lub nadmiernego pobrania środków pochodzących z wymienionych w tym przepisie funduszy. Taka sytuacja, ma miejsce wówczas, gdy środki zostaną przyznane i wypłacone na podstawie decyzji administracyjnej, a następnie producent rolny nie spełni określonych warunków do przyznania płatności.

Zdaniem organu, najistotniejszą kwestią w rozpatrywanej sprawie jest ustalenie, czy odwołujący wywiązał się z realizacji podjętych zobowiązań przez okres 5 lat od dnia podjęcia zobowiązania, a także to, jaka wysokość przekazanych w latach 2013 - 2015 środków z tytułu ONW jest nienależna.

Dyrektor ARiMR wskazał na wyjaśnienia strony zawarte w piśmie z "[...]", w których wskazano, że w 2015 r. nieruchomości Gospodarstwo Rolne oraz Gospodarstwo Rolne znajdowały się we władaniu i w użytkowaniu skarżącej, a do ich wydania ANR doszło w dniach "[...]".

W ocenie organu zebrane dowody bezsprzecznie wskazują na to, że skarżąca w trakcie pięcioletniego zobowiązania ONW zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej na wszystkich działkach objętych zobowiązaniem. Bowiem wchodziły one w skład obu ww. gospodarstw przekazanych ANR. Dlatego, w oparciu o §9 ust.1 pkt 1 lit.a rozporządzenia ONW skarżąca powinna zwrócić otrzymane wcześniej płatności.

Organ podkreślił, że sama skarżąca potwierdza, iż od 2016 r. zaprzestała składania kolejnych wniosków o płatność, gdyż zaniechała prowadzenia działalności rolniczej na działkach objętych wieloletnim zobowiązaniem.

Organ odniósł się do podnoszonej przez stronę kwestii zastosowania §9 ust.5 pkt 6 rozporządzenia ONW, opisującego sytuacje, w których pomimo zaniechania prowadzenia działalności gospodarczej, płatność nie podlega zwrotowi, a dokładniej – wskazującemu, że nie podlega ona zwrotowi, jeżeli zaniechanie prowadzenia działalności rolniczej nastąpiło wskutek innej okoliczności, której nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania (...), a mającej wpływ na jego realizację i będącej wynikiem przyczyn niezależnych od rolnika. Organ zauważył, że do stwierdzenia ww. wyjątkowej okoliczności konieczne jest, oprócz spełnienia ww. warunków, także zgłoszenie organowi zaistnienia tej sytuacji, co powinno nastąpić w określonym terminie, tj. w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub osoba przez niego upoważniona są w stanie dokonać zgłoszenia i przedstawić stosowne dowody. Wynika to z art.47 ust.2 rozporządzenia nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. o szczegółowych zasadach stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) Dz.U.UE.L.2006.368.15, do którego odsyła §9 ust.5 rozporządzenia ONW.

Zdaniem organu odwoławczego, strona nie wykazała, że w dacie podejmowania zobowiązania ONW nie miała świadomości, że z powodu bezumownego użytkowania gruntów rolnych może stracić prawo do ich posiadania. Wręcz przeciwnie, już w dacie podjęcia zobowiązania, czyli w dniu "[...]" 2014 r. strona miała pełną świadomość tego, że zgłasza do płatności grunty, które nie stanowią jej własności i do których nie ma żadnego tytułu prawnego. Strona bowiem sama przyznała w piśmie odwoławczym, że od dnia "[...]" pomiędzy T. N. a ANR nie została podpisana umowa stanowiąca o przedłużeniu wcześniejszej dzierżawy. Powinna zatem wziąć pod uwagę, że nie ma gwarancji, iż podjęte przez nią zobowiązanie o nieprzerwanym prowadzeniu działalności rolniczej przez pięć kolejnych lat, będzie mogła zrealizować. Podkreślił organ, że za brak należytej oceny sytuacji oraz niewłaściwą kalkulację ryzyka w momencie ubiegania się o przyznanie płatności ONW winę ponosi wyłącznie beneficjent.

Organ zauważył, że nawet gdyby przyjąć, iż zaistniała okoliczność wymieniona w §9 ust.5 pkt 6 rozporządzenia ONW, to i tak strona nie dochowała terminu, w którym należało powiadomić KBP o wydaniu nieruchomości rolnych ANR i nie przedstawiła stosownych dowodów. Zaprzestanie prowadzenia nastąpiło bowiem "[...]", tj, w momencie wydania nieruchomości ANR. Natomiast do KBP informacja o tych okolicznościach wpłynęła wraz z pismem strony z dnia "[...]". Ponadto w dniu "[...]" w biurze KBP stawiła się w imieniu strony J. N., nie przedstawiając jednak dokumentacji sadowej, chociaż Sąd Apelacyjny wydał już wyrok dotyczący nakazanie T. N. wydania nieruchomości, zaś skarżąca uczestniczyła w tej sprawie jako interwenient uboczny.

W tej sytuacji organ uznał, że brak jest podstaw do zniesienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranych płatności w związku z wystąpieniem siły wyższej lub innych okoliczności, których nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania, mających wpływ na jego realizację i będących wynikiem przyczyn niezależnych od rolnika.

Organ odwoławczy zaprzeczył temu, aby Kierownik BP uniemożliwił reprezentantowi Spółki A zapoznanie się z aktami sprawy. Bowiem w dniu "[...]" organ ten wysłał do osoby uprawnionej do reprezentacji, tj. J. N. na adres wskazany we wniosku o wpis do ewidencji producentów zawiadomienie o wszczęciu postępowania w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności, w którym zawarł informację wynikającą z art.10 §1 Kpa o przysługującym prawie do czynnego udziału w każdym stadium postępowania administracyjnego oraz do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów. Niniejsze pismo zostało odebrane, jednak strona nie skorzystała z przysługującego jej prawa.

W związku z powyższym organ odwoławczy stwierdził, że kwota płatności w wysokości 66.954,50 zł jest płatnością nienależną w rozumieniu art.5 ust.1 i 2 rozporządzenia Komisji Nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w odniesieniu do wprowadzenia procedur kontroli oraz do zasady wzajemnej zgodności w zakresie środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich oraz art.7 ust.1 i 2 rozporządzenia Komisji Nr 809/2014 z dnia 17 lipca 2014 r. ustanawiającego zasady stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli, środków rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności (Dz. U. UE L 227 z 31.07.2014 r., str. 69) (dalej: rozporządzenie Komisji nr 809/2014), i jednocześnie nie zachodzą negatywne przesłanki obowiązku zwrotu tej płatności, o których mowa w art.5 ust.3 rozporządzenia Komisji Nr 65/2011 oraz art. ust.3 rozporządzenia Komisji Nr 809/2014.

Organ nie stwierdził podstaw do odstąpienia od ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności na podstawie art.28a ustawy PROW 2007-2013.

Od decyzji tej złożona została skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie.

W skardze zażądano uchylenia w całości zaskarżonej decyzji, decyzji organu pierwszej instancji i zasądzenia na rzecz skarżącej kosztów postępowania.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie:

1. §9 ust.5 pkt 6 rozporządzenia ONW w związku z § 2 rozporządzenia z dnia 12 marca 2014 r. zmieniającego ww. rozporządzenie, poprzez jego niezastosowanie, a w konsekwencji nieumorzenie postępowania w sprawie,

2. art.7 Kpa poprzez jego niezastosowanie polegające na braku podjęcia przez organ wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli,

3. art.10 §1 Kpa poprzez jego niezastosowanie i brak uznania, że stronie uniemożliwiono wypowiedzenie się co do zebranych w sprawie dowodów i materiałów,

4. art.77 §1 Kpa poprzez jego niezastosowanie i brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego,

5. art.80 Kpa poprzez niedokonanie przez organ pierwszej instancji analizy całokształtu materiału dowodowego.

W uzasadnieniu skargi wyjaśniono przyczyny zaprzestania przez skarżącą składania kolejnych wniosków o płatność, co spowodowane było zaniechaniem, od 2016 r. prowadzenia działalności rolniczej. Działki objęte płatnością, zostały włączone do zasobów Skarbu Państwa protokołami z "[...]", co było wynikiem sporu sądowego toczącego się między ANR a ich dzierżawcą T. N. W ocenie skarżącej, nie ma racji organ, twierdząc, że w dacie podejmowania przez spółkę zobowiązania miała świadomość, że z powodu bezumownego użytkowania gruntów rolnych może stracić prawo do ich posiadania.

Skarżąca zauważyła, że spór o wydanie przedmiotowych gruntów, toczący się pomiędzy T. N. a ANR, trwał od 2004 r., a zatem do momentu podjęcia zobowiązania przez skarżącą upłynęło niespełna 10 lat i wciąż brakowało jego prawomocnego rozstrzygnięcia. Proces o wydanie wciąż był w toku i nie można było przewidzieć jego końcowego rozstrzygnięcia. Od momentu wszczęcia sporu, czyli od 2008 r. do prawomocnego zakończenia upłynęło prawie 8 lat, co pokazuje jak bardzo skomplikowany był stan faktyczny i prawny tej sprawy, wobec czego skarżąca nie była w stanie przewidzieć jej ostatecznego rezultatu i nie mogła mieć świadomości, iż zostanie zmuszona do zaniechania działalności rolniczej. Organy nie uwzględniły faktu, że po "[...]" 2004 r. poprzedni posiadacz gruntów, T. N. był w dalszym ciągu traktowany przez ANR jako ich dzierżawca. Bowiem od 2005 r. ANR wystawiała mu faktury VAT z tytułu rat dzierżawy, obliczonych na podstawie umów dzierżawy z "[...]" 1994 r. Ponadto w zawiadomieniach o płatności z dnia "[...]" ANR wskazywała, iż chodzi o opłaty z tytułu zawartych z T. N. umów dzierżawy. Dlatego skarżąca zgłosiła przed organem odwoławczym wniosek dowodowy o przeprowadzenie dowodu z akt sprawy toczącej się przed Sądem Okręgowym, sygn. "[...]", pominięty przez organ.

Zdaniem skarżącej, zarówno ANR, jak i T. N. działali w świadomości kontynuowania dzierżawy gruntów położonych na obszarach ONW. Tym bardziej więc skarżąca była przeświadczona o braku przeszkód do podjęcia i kontynuowania zobowiązania wieloletniego ONW.

W chwili podejmowania zobowiązania przez skarżącą spór o nieruchomość był w toku, dopiero po jego zakończeniu spółka zobowiązana była do zwrotu gruntów i zaprzestania na nich działalności.

Powyższe okoliczności, w ocenie skarżącej, uzasadniają spełnienie przesłanek zwalniających ze zwrotu pobranych płatności ONW.

Zarzucono także, że organ zaniechał przeanalizowania akt sądowych, do których nawiązano w piśmie z "[...]" i w odwołaniu, a z których wynika, że ANR nadal traktowała T. N. jako dzierżawcę.

Zarzucono organowi, że nie przesłuchał reprezentanta strony i że oparł się jedynie na jego lakonicznym oświadczeniu, że grunty objęte zobowiązaniem wieloletnim ONW zostały włączone do zasobów Skarbu Państwa i nie jest możliwa kontynuacja zobowiązania. Zatem organ nie zebrał pełnego materiału dowodowego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonego rozstrzygnięcia są przepisy Rozporządzenia ministra rolnictwa i rozwoju wsi z dnia 11 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Wspieranie gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW)" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz.U.2009.40.329 ze zm., dalej: "rozporządzenie ONW").

Przepis §9 ust.1 tego rozporządzenia mówi, że jeżeli rolnik zaniechał prowadzenia działalności rolniczej na działkach rolnych lub ich częściach położonych na obszarach ONW w okresie objętym zobowiązaniem, o którym mowa w § 2 pkt 1 albo w § 6 ust. 3 pkt 1 lit. a, albo w § 7 ust. 1 pkt 2 lit. a, albo w § 8b ust. 1 pkt 2 lit. a, albo w § 8c ust. 1 pkt 1, to zwraca:

1) całość płatności ONW, za cały okres jej pobierania, gdy zaniechał prowadzenia tej działalności:

a) na wszystkich działkach rolnych lub wszystkich częściach działek rolnych położonych na obszarach ONW,

b) na części działki rolnej lub działek rolnych położonych na obszarach ONW, a ich łączna powierzchnia, na której nadal jest prowadzona działalność rolnicza, wynosi mniej niż 1 ha;

2) część płatności ONW, która została przyznana do powierzchni tych działek rolnych lub ich części położonych na obszarach ONW, na których zaniechał prowadzenia tej działalności, za cały okres jej pobierania, gdy łączna powierzchnia działek rolnych lub ich części położonych na obszarach ONW, na których nadal jest prowadzona działalność rolnicza, wynosi co najmniej 1 ha.

Zgodnie ust.5 §9 rozporządzenia ONW - płatność ONW nie podlega zwrotowi, zgodnie z art. 47 rozporządzenia nr 1974/2006, jeżeli zaniechanie działalności rolniczej, o którym mowa w ust. 1, nastąpiło na skutek:

1) rozwiązania przez wydzierżawiającego umowy dzierżawy gruntów rolnych, na których są położone objęte zobowiązaniem działki rolne lub ich części w granicach obszarów ONW, z powodu zaistnienia okoliczności, za które dzierżawca nie ponosi odpowiedzialności;

2) (uchylony);

3) wykonania prawa pierwokupu gruntów rolnych objętych zobowiązaniem ONW przez dzierżawcę lub Agencję Nieruchomości Rolnych, jakie przysługuje na podstawie przepisów ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. Nr 64, poz. 592 oraz z 2008 r. Nr 180, poz. 1112), lub wykonania w odniesieniu do tych gruntów uprawnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 tej ustawy, przez Agencję Nieruchomości Rolnych;

4) przeprowadzonej modernizacji ewidencji gruntów i budynków, w wyniku której zmniejszyła się całkowita powierzchnia działek rolnych lub ich części położonych na obszarach ONW;

5) wygaśnięcia umowy dzierżawy gruntów rolnych, na których są położone objęte zobowiązaniem działki rolne lub ich części w granicach obszarów ONW, z powodu upływu czasu, na jaki została zawarta ta umowa, jeżeli jej wygaśnięcie nastąpiło po upływie 5 lat i 30 dni od dnia, w którym decyzja o przyznaniu pierwszej płatności ONW stała się ostateczna, a przed upływem 5 lat od dnia wypłaty tej płatności;

6) innej okoliczności, której nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania, o którym mowa w § 2 pkt 1 albo w § 6 ust. 3 pkt 1 lit. a, albo w § 7 ust. 1 pkt 2 lit. a, albo w § 8b ust. 1 pkt 2 lit. a, albo w § 8c ust. 1 pkt 1, mającej wpływ na realizację tego zobowiązania i będącej wynikiem przyczyn niezależnych od rolnika.

Kwestią niesporną między stronami jest to, że doszło do zaniechania prowadzenia działalności rolniczej przez skarżącą, bowiem utraciła ona grunty rolne, objęte płatnością.

Sporne jest to, czy owo zaniechanie należy uznać za związane z takimi okolicznościami, których nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia zobowiązania (czyli w dniu "[...]") i które są niezależne od rolnika i mają wpływ na realizację zobowiązania. Gdyby takie okoliczności nastąpiły, to należy następnie wyjaśnić, czy zgłoszenie organowi tej sytuacji nastąpiło w prawidłowym terminie.

Sąd akceptuje stanowisko organu co do tego, że na moment rozpoczęcia 5-letniego zobowiązania ("[...]") skarżąca miała świadomość tego, że powinna się liczyć z tym, że mogą wystąpić przeszkody w wykonaniu zobowiązania, a to z powodu niejasnej sytuacji prawnej pomiędzy dzierżawcą gruntów T. N. a ich właścicielem, czyli Agencją Nieruchomości Rolnych.

Strona skarżąca wskazuje na liczne spory sądowe pomiędzy T. N. a ANR w kwestii prawa do nieruchomości. Spory te zakończył dołączony przez skarżącą do akt sprawy prawomocny wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia "[...]""[...]". Z treści tego wyroku wynika, że zakończony nim spór prawny toczył się wiele lat, zaś skarżąca uczestniczyła w tym sporze jako interwenient uboczny.

Należy zgodzić się ze skarżącą, że wyniku tego sporu skarżąca nie mogła przewidzieć, ale, w ocenie Sądu, strona mogła i powinna mieć świadomość tego, że od 2004 r. T. N. użytkował bezumownie sporne grunty. Dlatego powinna liczyć się z tym, że zmuszona będzie grunty te oddać, a to z kolei uniemożliwi jej kontynuację zobowiązania ONW.

Zdaniem Sądu, o tym, że skarżąca powinna lub co najmniej mogła przewidzieć, iż wykonanie zobowiązania ONW może stać się niemożliwe, świadczą następujące ustalenia organu: brak posiadania przez T. N. tytułu prawnego do Gospodarstw Rolnych "[...]" i "[...]" już w momencie podejmowania przez skarżącą zobowiązania, status T. N. jako członka rady nadzorczej skarżącej spółki, co wskazuje na pewną więź pomiędzy nim a skarżącą, udział skarżącej w charakterze interwenienta ubocznego po stronie T. N. w sprawach sądowych z ANR, a także niezawarcie pisemnej umowy dzierżawy, użyczenia itp. poprzedzonej upewnieniem się co do posiadania tytułu prawnego do nieruchomości ze strony osoby ją udostępniającej. Podkreślenia wymaga, że skarżąca, przystępując do zobowiązania ONW powinna zadbać o możliwość jego realizacji przez 5 lat, a brak umowy wskazuje na zaniedbanie w tym zakresie.

W ocenie Sądu, organ nie miał obowiązku wyjaśniania okoliczności związanych z istnieniem po stronie T. N. tytułu prawnego do gruntów, które użytkowała skarżąca. Rolą organu było dokonanie oceny, czy zaniechanie wykonywania przez skarżącą zobowiązania ONW można uznać za skutek okoliczności niezależnej od rolnika i niemożliwej do przewidzenia przez rolnika w chwili rozpoczęcia zobowiązania, czyli w dniu "[...]" to jest, czy wystąpiła okoliczność wymieniona w §9 ust.5 pkt 6 rozporządzenia ONW z 2009 r., skutkująca odstąpieniem od zwrotu płatności. Dlatego też, wbrew zarzutom skargi, nie ma znaczenia, czy ANR wystawiała T. N. faktury za dzierżawę, czy za bezumowne korzystanie, czy też to, że przedkładała mu polisy ubezpieczeniowe. Ważne jest, że skarżąca w trakcie trwania zobowiązania ONW przestała je wykonywać, gdyż utraciła grunty rolne. Obowiązujące w sprawie przepisy nie zobowiązywały wnioskodawcy do wykazania się tytułem prawnym do działek rolnych, w stosunku do których składane były wnioski o płatność ONW. Inaczej jest w obecnie obowiązującym stanie prawnym, bowiem od 15 marca 2016 r. obowiązuje przepis art.18 ust.4 ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (tj. Dz.U.2017.1856 ze zm.), zgodnie z którym jeżeli warunkiem przyznania pomocy jest posiadanie gospodarstwa rolnego lub gruntu i pomoc jest przyznawana do powierzchni gruntu, to taka pomoc do gruntu wchodzącego w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa przysługuje podmiotowi, który ma do tego gruntu tytuł prawny, z tym że w przypadku działania, o którym mowa w art. 5 ust. 1 pkt 14 - podmiotowi, który, na dzień 31 maja danego roku, ma do tego gruntu tytuł prawny. Jednak przepis ten nie obowiązywał w czasie, gdy skarżąca składała wnioski o płatność.

Z akt sprawy nie wynika, aby zaistniały okoliczności, o których mowa w §9 ust.5 pkt 6 rozporządzenia ONW, tj. nie było podstaw do stwierdzenia, aby zaniechanie działalności rolniczej nastąpiło wskutek takiej okoliczności, której nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania, a mającej wpływ na realizację zobowiązania i będącej wynikiem przyczyn niezależnych od rolnika. Zdaniem Sądu okoliczności faktyczne sprawy wskazują, że już w chwili składania wniosku ("[...]") i w momencie podejmowania zobowiązania, skarżąca mogła i powinna uwzględnić ryzyko utraty gruntów rolnych, na które zamierzała przez 5 lat pobierać płatności i na których zobowiązała się przez 5 lat prowadzić działalność rolniczą. Pomimo tego ryzyka, związanego z realną możliwością utraty gruntów rolnych, skarżąca zdecydowała się jednak na złożenie wniosku o płatność i przystąpiła do zobowiązania ONW. Konsekwencją podjęcia takiej decyzji jest zaniechanie prowadzenia działalności rolniczej i związana z nim konieczność zwrotu płatności.

W tych okolicznościach Sąd uznał, że zaistniały okoliczności do stwierdzenia przez organ zaniechania prowadzenia działalności rolniczej, skutkujące zwrotem płatności ONW za cały okres jej pobierania oraz że nie zaistniały okoliczności uznania, iż płatność nie podlega zwrotowi.

Przepis ust.5 §9 Rozporządzenia ONW, określający przypadki, w których płatność ONW nie podlega zwrotowi, zawiera nawiązanie do art.47 Rozporządzenia nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. o szczegółowych zasadach stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) Dz.U.UE.L.2006.368.15.

Zgodnie z art.47 ust.1 i 2 tego aktu, państwa członkowskie mogą uznać w szczególności następujące kategorie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, w których nie będą wymagać częściowego lub pełnego zwrotu pomocy otrzymanej przez beneficjenta:

a) śmierć beneficjenta;

b) długotrwała niezdolność beneficjenta do wykonywania zawodu;

c) wywłaszczenie dużej części gospodarstwa, jeśli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu podjęcia zobowiązania;

d) katastrofa naturalna poważnie dotykająca grunty gospodarstwa;

e) wypadek powodujący zniszczenie budynków dla zwierząt gospodarskich;

f) choroba epizootyczna dotykająca część lub całość należącego do rolnika żywego inwentarza.

Przypadki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności są zgłaszane przez beneficjenta lub przez upoważnioną przez niego osobę na piśmie właściwemu organowi, wraz z odpowiednimi dowodami wystarczającymi dla właściwych organów, w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba są w stanie dokonać tej czynności.

W ocenie Sądu, wobec niestwierdzenia, aby w sprawie zaistniały niemożliwe do przewidzenia w dniu rozpoczęcia zobowiązania okoliczności mające wpływ na realizację tego zobowiązania i będące wynikiem przyczyn niezależnych od rolnika - nie było konieczności ustalania, czy we właściwym terminie skarżąca powiadomiła organ o ww. okolicznościach.

Rozpatrując zarzuty naruszenia przepisów postępowania, Sąd nie stwierdził ich zasadności. Stan faktyczny sprawy został bowiem wyjaśniony w sposób pozwalający na podjęcie rozstrzygnięcia w takiej postaci, jaką przyjęło w decyzjach organów obu instancji. Nie doszło więc do naruszenia art.7 Kpa oraz art.77 §1 i art.80 Kpa.

Wbrew twierdzeniom strony skarżącej, w aktach sprawy jest dokument informujący o możliwości zapoznania się z aktami sprawy (K-5). Zatem nie doszło do naruszenia przepisu art.10 Kpa. Dodać przy tym należy, że skarżąca nie wykazała związku między ewentualnym uchybieniem temu przepisowi, a treścią podjętego rozstrzygnięcia.

Odnośnie do zarzutu pominięcia wniosku dowodowego w postaci wglądu w akta sprawy sądowej toczącej się między T. N. a ANR, w ocenie Sądu takiej konieczności nie było, gdyż, jak wyżej wyjaśniono, w niniejszej sprawie nie zachodziła potrzeba badania tytułu prawnego skarżącej do działek rolnych, tym bardziej więc nie było potrzeby badania tytułu prawnego T. N. do tych gruntów, w tym analizowania, czy ANR traktuje go nadal jak dzierżawcę.

Natomiast w kwestii zarzutu nieprzesłuchania reprezentanta strony zauważyć należy, że skarżąca nie złożyła stosownego wniosku w tym zakresie.

Mając powyższe na względzie, Sąd, nie stwierdziwszy, aby zaskarżona decyzja zawierała przypisywane jej wady, na podstawie art.151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302) oddalił skargę.