Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 377/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2017-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 153
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Gocki Sędziowie Sędzia WSA Marta Wojciechowska (spr.) Sędzia NSA Gerard Czech Protokolant Starszy inspektor sądowy Iwona Dąbrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2017 r. sprawy ze skargi G. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 lipca 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi G. D. (dalej: wnioskodawca, skarżący, strona) jest wydana w związku z prawomocnym wyrokiem tut. Sądu z 24 lutego 2016 r. sygn. akt I SA/Op 547/15 - po ponownym rozpatrzeniu sprawy - decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 lipca 2016 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym.

Wnioskiem z 3 lipca 2014 r. skarżący zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu o umorzenie należności wobec ZUS, wskazując, że od kilku lat żyje poniżej granicy ubóstwa, a jedynym jego dochodem jest zasiłek z Ośrodka Pomocy Społecznej w wysokości 271 zł.

Decyzją z dnia 29 sierpnia 2014 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm. - dalej: usus), Zakład odmówił umorzenia należności na ubezpieczenie społeczne za okres od lutego 1995 r. do czerwca 1996 r. w łącznej kwocie 12.740,52 zł, w tym z tytułu: składek - 2.878,52 zł i odsetek za zwłokę naliczonych na dzień przedawnienia - 9.862,00 zł. Wskutek złożonego przez stronę wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia 5 listopada 2014 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję wydaną w I instancji.

Decyzja ostateczna Prezesa ZUS stała się przedmiotem skargi wniesionej przez skarżącego do tut. Sądu, który wyrokiem z dnia 11 marca 2015 r., sygn. akt I SA/Op 13/15, uchylił to rozstrzygnięcie. Podstawą takiego orzeczenia było stwierdzone przez Sąd naruszenie prawa procesowego, będące konsekwencją braku zbadania przez organ, czy należności objęte wnioskiem nie uległy przedawnieniu. Ponadto w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r. o sygn. akt SK 40/12, Sąd wskazał na konieczność rozważenia zgodności art. 24 ust. 5 usus ze standardami konstytucyjnymi,

Prezes ZUS ponownie rozpoznając sprawę, decyzją z dnia 10 sierpnia 2015 r. uchylił decyzję z 29 sierpnia 2014 r. nr [...] w części dotyczącej należności za czerwiec 1996 r. i w tym zakresie umorzył postępowanie oraz utrzymał w mocy w/w decyzję w pozostałym zakresie dotyczącym składek od lutego 1995 do maja 1996 r.

Powyższa decyzja, wskutek uwzględnienia skargi strony, została uchylona wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 24 lutego 2016 r. w sprawie sygn. akt I SA/Op 547/15. W ocenie Sądu, organ przedwcześnie przyjął, że należności skarżącego nie uległy przedawnieniu, powołując się na przepis art. 24 ust. 5 usus (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r.), stanowiący, że nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Sąd zważył, że skoro z okoliczności faktycznych wynikało, iż do ustanowienia hipoteki przymusowej na udziale w wysokości ½ części w prawie własności nieruchomości zobowiązanego doszło 10 kwietnia 2000 r., to skutki prawne tej okoliczności nie mogły być oceniane z punktu widzenia znowelizowanych przepisów obowiązujących od roku 2003. Zatem, wskutek wadliwej wykładni art. 24 ust. 5 usus, organ błędnie przyjął, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości wyklucza przedawnienie składek zabezpieczonych hipoteką. Sąd wskazał również, że wbrew wiążącym zaleceniom zawartym w prawomocnym wyroku z dnia 11 marca 2015 r., sygn. akt I SA/Op 13/15 organ nie dokonał oceny możliwości zastosowania art. 24 ust. 5 usus w kontekście poglądów wyrażonych w wyroku TK o sygn. SK 40/12. Wyraził przy tym pogląd, że wykładnia art. 24 ust. 5 usus, dokonywana przez pryzmat zawartych w ww. wyroku Trybunału zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących wprawdzie bezpośrednio art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm. - dalej w skrócie op), ale mających także zastosowanie do art. 24 ust. 5 usus, prowadzi do wniosku, że art. 24 ust. 5 usus należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. Ponadto Sąd stwierdził też naruszenie art. 28 ust. 3 usus oraz § 3 ust. 1 Rozporządzenia, z uwagi na brak rzetelnej analizy przesłanek umorzenia.

W toku ponownego rozpatrzenia sprawy Zakład przeprowadził dodatkowe postępowanie wyjaśniające, pozyskując informacje od odpowiednich organów (m.in. Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...]) na temat aktualnej sytuacji skarżącego. Na podstawie poczynionych ustaleń decyzją z dnia 15 lipca 2016 r. utrzymał w mocy decyzję nr [...] z dnia 29.08.2014 r. w części dotyczącej należności za okres od lutego 1995 r. do maja 1996 r.

Uzasadniając rozstrzygnięcie w pierwszej kolejności organ odniósł się do kwestii przedawnienia należnych składek. W tym zakresie, odnosząc się do wyroku Trybunału SK 40/12 stwierdził, że dotyczy on niezgodności z Konstytucją art. 70 § 6 op, samo zaś brzmienie tego przepisu zbliżone do brzmienia art. 24 ust. 5 usus, nie może być podstawą do uznania, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma do niego zastosowanie. Podkreślił przy tym, iż art. 24 ust. 5 usus nie został przez ustawodawcę wyeliminowany z obiegu prawnego i nadal jest obowiązujący. Dalej organ przytoczył fragment wyroku tut. Sądu z 24 lutego 2016 r., sygn. akt I SA/Op 547/15, i na tym tle stwierdził, że wobec skutecznego doręczenia tytułów wykonawczych obejmujących składki za okres od lutego 1995 r. do maja 1996 r. nastąpiło przerwanie biegu przedawnienia składek za ten okres, co oznacza wydłużenie terminu przedawnienia do 10 lat. Zatem na dzień 1.01.2003 r. należności te nie uległy przedawnieniu, gdyż znalazły do nich zastosowanie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg terminu przedawnienia, wprowadzone ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw. Obecnie na koncie G. D. figuruje wymagalne zadłużenie w łącznej kwocie 12.409,78 zł, w tym należność główna w kwocie 2.798,78 zł oraz odsetki za zwłokę naliczone na dzień przedawnienia każdej składki w kwocie 9.611,00 zł. Przedstawiając wyliczenie odsetek na dzień przedawnienia wyjaśnił, że odsetki zostały naliczone od następnego dnia po terminie wymagalności składki (np. składka za 02/1995 wymagalna była w dniu 10.03.1995 r., a zatem odsetki naliczone są od 11.03.1995 r. do 11.03.2005 r.).

Dokonując oceny sytuacji skarżącego organ stwierdził, że w sprawie nie zaistniała żadna z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 usus, która skutkowałaby stwierdzeniem całkowitej nieściągalności. Wskazał w szczególności, że zaległe składki zostały zabezpieczone hipoteką przymusową na udziale w ½ części w prawie własności nieruchomości ujawnionej w księdze wieczystej nr [...]. Nadto decyzją z dnia 20.04.2012 r. Zakład określił wysokość składek skarżącego na ubezpieczenia społeczne za okres od lutego 1995 r. do czerwca 1996 r. w łącznej kwocie 12.740,52 zł, w tym składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu ubezpieczenia osób prowadzących działalność gospodarczą w kwocie 2.878,52 zł, odsetki za zwłokę w kwocie 9.862,00 zł. Od tej decyzji zobowiązany nie wniósł odwołania.

Poza tym, Zakład pismem z dnia 12.10.2012 r. skierował wniosek o przeprowadzenie egzekucji z udziału przysługującemu stronie w prawie własności nieruchomości. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] prowadził postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułów wykonawczych nr od [...] do [...]. W dniu 26 sierpnia 2013 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia udziału w prawie własności nieruchomości. W sporządzonym 8 września 2014 r. protokole opisu i oszacowania nieruchomości wartość szacunkową udziału G. D. określono na kwotę 30.495,00 zł. Pismem z dnia 6 lipca 2016 r. Zakład poinformował organ egzekucyjny, iż należności z tytułu składek objęte tytułami wykonawczymi nr od [...] do [...] z dnia 05.07.2012 r. wystawionymi przeciwko G. D., na podstawie których prowadzone jest postępowanie egzekucyjne z nieruchomości są wymagalne i nie zmienia tego faktu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013r. sygn. akt SK 40/12. Jednocześnie Zakład wniósł o kontynuowanie postępowania egzekucyjnego ze wskazanej nieruchomości.

W świetle powyższych okoliczności organ stwierdził, że na obecnym etapie postępowania nie może uznać, iż wobec zobowiązanego zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności.

W dalszej kolejności organ dokonał oceny przesłanek do zastosowania przepisów art. 28 ust. 3a usus w związku z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 - dalej jako: Rozporządzenie), pozwalających na umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przedstawił zebrany w tym zakresie materiał dowodowy, z którego wynikało, że skarżący ma trudną sytuację finansową i bytową, nie osiąga żadnych dochodów, korzysta z pomocy społecznej pobierając zasiłki celowe i okresowe. W rezultacie organ uznał, że w przypadku skarżącego opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby go w obecnej sytuacji możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, co spełnia warunki przewidziane w § 3 ust 1 pkt 1 Rozporządzenia. Pozostałe, szczególne okoliczności wymienione w pkt 2 i 3 tego przepisu nie miały zastosowania w sprawie. W ocenie organu, mimo istnienia okoliczności pozwalających na umorzenie składek, uwzględnienie wniosku skarżącego byłoby nieuzasadnione. W perspektywie czasu nie jest bowiem wykluczona możliwość wyegzekwowania przynajmniej części istniejących zaległości z tytułu składek np. w wyniku przeprowadzonej egzekucji z nieruchomości, na której Zakład ustanowił hipotekę przymusową w kwocie 2.878,20 zł. Podkreślił, iż wartość szacunkowa udziału skarżącego została określona na kwotę 30.495 zł. Na udziale tym wpisano też hipotekę umowną zwykłą w kwocie 4.500 zł na rzecz A. Uwzględniając wysokość powyższych hipotek oraz wydatki egzekucyjne związane z kontynuacją postępowania egzekucyjnego, zdaniem Zakładu, istnieje możliwość wyegzekwowania przynajmniej części powstałych zaległości. Ponadto ponieważ w toku postępowania egzekucyjnego nie doszło do ogłoszenia licytacji, Zakład nie może uznać, iż prowadzone postępowanie egzekucyjne będzie nieskuteczne. Reasumując, organ uznał, że ewentualna rezygnacja z dochodzenia należności z tytułu składek jest przedwczesna.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej do tut. Sądu, w której skarżący domagał się jej uchylenia. Podniósł, że brak jest bezpośrednich dowodów, potwierdzających skuteczne doręczenie mu tytułów wykonawczych w latach 1995-1996 a organ, mimo jego żądań, nie przedstawił "zwrotnych potwierdzeń odbioru" tych przesyłek. Wskazał również, że nigdy nie prowadził działalności gospodarczej (z powodu której organ dochodzi zaległych składek), a w latach 1995-96 pracował w przedsiębiorstwach B i później C, na dowód czego przedstawił organom rentowym dokumenty o opłaceniu w tym czasie składek na ubezpieczenie społeczne. Skarżący nie zgodził się również z oceną organu o możliwości wyegzekwowania zaległości w przypadku licytacyjnej sprzedaży jego udziału w nieruchomości i wskazał, że przeprowadzone dotychczas dwie licytacje nie doszły do skutku, gdyż 50 % udziału w nieruchomości nie jest interesujący.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016. 718 ze zm., dalej jako: ppsa), decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Nadto, stosownie do art. 134 § 1 ppsa, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie poddana została decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne - utrzymująca w mocy wydaną w I instancji decyzję z dnia 29 sierpnia 2014 r. nr [...] w części dotyczącej wymagalnych należności za okres od lutego 1995 r. do maja 1996 r.

Oceniając zgodność z prawem tego rozstrzygnięcia podkreślić należy, że sprawa zainicjowana wnioskiem skarżącego o umorzenie zaległych składek była dwukrotnie przedmiotem ponownego rozpatrzenia przez organ. Pierwszy raz wskutek uchylenia decyzji Prezesa ZUS z dnia 5 listopada 2014 r. przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 11 marca 2015 r. w sprawie sygn. akt I SA/Op 13/15, oraz drugi raz wskutek uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 24 lutego 2016 r. w sprawie sygn. akt I SA/Op 547/15 decyzji tego organu z dnia 10 sierpnia 2015 r.

Z tego względu kluczowe znaczenie dla oceny legalności obecnie kontrolowanego aktu ma treść art. 153 ppsa. Przepis ten stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Jak podkreśla się w orzecznictwie, użyty w art. 153 ppsa zwrot "ocena prawna wyrażona w orzeczeniu wiąże ten sąd" oznacza, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd, tylekroć będzie on związany oceną prawną wyrażoną w tym orzeczeniu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji podatkowej. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciąży na organie podatkowym i na sądzie, może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego. Obowiązek ten oznacza również brak możliwości formułowania nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym przez sąd poglądem (por. wyroki NSA: z 25.04.2014 r., sygn. akt II FSK 1276/12; z 22.10.2014 r., sygn. akt II FSK 2472/12; z 4.10.2016 r., sygn. akt I FSK 450/15 - dostępne, podobnie jak i pozostałe przywołane w tym uzasadnieniu orzeczenia, na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Reasumując, dokonana przez sąd ocena prawna traci moc obowiązującą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych (ale tylko zaistniałych po wydaniu wyroku, a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenionych faktów i dowodów) oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (por. wyrok NSA z dnia 10.01.2012 r., sygn. akt II FSK 1328/10).

Na gruncie rozpatrywanej sprawy brak jest podstaw do stwierdzenia, że zaistniały okoliczności skutkujące utratą mocy obowiązującej oceny prawnej zawartej w wyroku WSA w Opolu z 24 lutego 2016 r. sygn. akt I SA/Op 547/15. Wobec tego wskazania dotyczące dalszego sposobu rozpoznania sprawy były wiążące zarówno dla organu, jak i są wiążące dla sądu rozpoznającego obecnie sprawę. To z kolei oznacza, że ani organ, ani sąd, nie mogą obecnie formułować innych, nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wyrażonym przez sąd w uzasadnieniu tego wyroku i mają obowiązek podporządkować się mu w pełnym zakresie. Organ administracyjny pomijając, przy ponownym wydawaniu decyzji zarówno ocenę prawną wyrażoną przez sąd w wyroku oraz wskazania co do dalszego postępowania, naruszył zasadę związania wyrażoną w art. 153 ppsa, co oznacza wadliwość podjętego rozstrzygnięcia i powoduje konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji.

Przypomnieć należy, że już w pierwszym wyroku uchylającym decyzję organu Sąd wskazał na konieczność wykazania przez organ czy należności objęte wnioskiem zainteresowanego są wymagalne, czy nie nastąpiło ich przedawnienie. W tym celu w treści rozstrzygnięcia organ powinien przeprowadzić stosowną analizę oraz załączyć do akt administracyjnych niezbędną dokumentację, zatem konieczne było ustalenie okresów zawieszenia czy przerw biegu przedawnienia na podstawie obowiązujących w tym przedmiocie przepisów prawa, które były kilkukrotnie zmieniane.

W kolejnym wyroku ponownie uchylając zaskarżoną decyzję Sąd przypomniał ewolucję zmian przepisów regulujących kwestie przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W kontekście poczynionych przez organ ustaleń zgodził się, że z uwagi na przerwanie biegu przedawnienia należności składkowe za okres od lutego 1995 r. do maja 1996 r. nie uległy przedawnieniu na dzień 1 stycznia 2003 r., a zatem miał do nich zastosowanie przepis art. 24 ust. 4 usus w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r., stanowiący, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Nie zaakceptował jednak stanowiska, że z uwagi na zabezpieczenie składek hipoteką w 2000 r. zastosowanie miał zmieniony (od 1 stycznia 2003 r.) art. 24 ust. 5 usus, zgodnie z brzmieniem którego: "nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia."

Sąd odniósł się przy tym do braku uregulowania kwestii międzyczasowych w ustawie z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074 ze zm.). Odwołując się do orzecznictwa wskazał wyraźnie, że w przypadku, gdy zobowiązanie przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, to ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu. Przy czym stwierdził, że do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile jednak wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Natomiast skutki wcześniejszych zdarzeń, zdaniem Sądu, należało oceniać według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia. Z tych względów wpis hipoteki dokonany przed wejściem w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r. Sąd nakazał traktować jak "każdą inną czynność zmierzającą do ściągnięcia" należności składkowych, podkreślając, że jeżeli o tej czynności został zawiadomiony dłużnik, to na zasadach ogólnych wpis hipoteki powodował tylko przerwanie biegu przedawnienia, z tym skutkiem, że następowało ono nie po upływie 5 lat, a po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym należności stały się wymagalne. Podkreślił przy tym, że dla oceny materialnoprawnych skutków zdarzeń rzutujących na bieg, a nawet wyłączenie możliwości upływu terminu przedawnienia, jakie miały miejsce pod rządami poprzednich regulacji prawnych, należy stosować przepisy obowiązujące w dacie tych zdarzeń. Oznacza to, że jeśli dokonanie czynności zmierzającej do ściągnięcia należności, tj. wpis hipoteki miał miejsce w 2000 r., to należało zastosować art. 24 ust. 5 usus w brzmieniu obowiązującym w 2000 r.

Analizując z kolei wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., o sygn. akt SK 40/12, w kontekście oczywistej zbieżności regulacji art. 24 ust. 5 usus z art.70 § 6 op, Sąd dokonał wykładni prokonstytucyjnej w odniesieniu do art. 24 ust. 5 usus. Dokonując wykładni art. 24 ust. 5 usus przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału SK 40/12 zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących bezpośrednio art. 70 § 6 op, Sąd uznał, że zastrzeżenia te mają także zastosowanie do art. 24 ust. 5 usus, zatem przepis ten należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.

W rezultacie Sąd stwierdził naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bowiem zaskarżona decyzja oparta została na błędnej wykładni art. 24 ust. 5 usus i uznał, że dla ustalenia przedawnienia należności składkowych nie mogło mieć znaczenia zabezpieczenie hipoteczne, na które powołuje się organ w kontekście przepisu art. 24 ust.5 usus - także z tego powodu - że przepis ten w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2003 r. sprzeciwia się standardom wyznaczonym przez ustawę zasadniczą – Konstytucję RP.

Stosownie do art. 153 ppsa organ ponownie rozpoznając sprawę powinien przedstawioną ocenę prawną i związane z nią wskazania co do dalszego postępowania uwzględnić. Jednak tego nie uczynił, a co więcej nie wyjaśnił, na jakiej podstawie uważa, że składki, których umorzenia domagał się skarżący, są nadal wymagalne.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, poza przedstawieniem, w ślad za uzasadnieniem wyroku z 24 lutego 2016 r., ewolucji przepisów dotyczących kwestii przedawnienia należności składkowych, organ ponownie wskazał na wystawienie tytułów wykonawczych dotyczących dochodzonych należności, które zostały doręczone skarżącemu, co spowodowało przerwanie biegu przedawnienia dla zaległości od lutego 1995 r. do maja 1996 r., a to oznacza wydłużenie terminu przedawnienia. Dalej organ poprzestał na stwierdzeniu, że na dzień 1 stycznia 2003 r. należności skarżącego nie uległy przedawnieniu, zatem do tych należności znalazły zastosowanie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg terminu przedawnienia, wprowadzone ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. Na tym stwierdzeniu organ zakończył wszelkie rozważania dotyczące kwestii przedawnienia, zatem niewątpliwie organ nie ocenił, tak jak wskazał to Sąd w wyroku sygn. akt I SA/Op 547/15, skutków związanych z wpisem hipoteki dokonanym przed wejściem w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r. Organ uchylił się od dokonania oceny skutków tego zdarzenia zgodnie ze wskazaniami Sądu, a stwierdzenie, że na dzień 1 stycznia 2003 r. należności skarżącego nie uległy przedawnieniu i do tych należności znalazły zastosowanie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg terminu przedawnienia, wprowadzone ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r., pozostaje w oczywistej sprzeczności z oceną prawną dokonaną przez Sąd w powołanym wyroku. W wyroku tym bowiem Sąd wyraźnie wskazał, że jeśli dokonanie czynności zmierzającej do ściągnięcia należności, tj. wpis hipoteki, miało miejsce w 2000 r., to zastosowanie będzie miał art. 24 ust. 5 usus w brzmieniu obowiązującym w 2000 r.

Prezentowane w zaskarżonej decyzji stanowisko organu jest tożsame ze stanowiskiem przedstawionym w poprzednio wydanej decyzji z dnia 10 sierpnia 2015 r., uchylonej wyrokiem sygn. akt I SA/Op 547/15, w której, jako okoliczność skutkującą przedłużeniem terminu przedawnienia wskazano na zabezpieczenie hipoteczne na udziale skarżącego w nieruchomości, uznając, że dokonany w dniu 10 kwietnia 2000 r. wpis na hipotece pozwala na zastosowanie znowelizowanego art. 24 ust. 5 usus.

Wprawdzie w zaskarżonej obecnie decyzji organ wprost nie zawarł takiego stwierdzenia, tym niemniej ogólne sformułowanie wskazujące na zastosowanie nowych przepisów dotyczących okoliczności mających wpływ na bieg terminu przedawnienia, pozwala na przyjęcie, że organ nadal opiera swoje stanowisko, wbrew wykładni dokonanej przez Sąd w wyroku sygn. akt I SA/Op 547/15, na treści art. 24 ust. 5 usus w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r. i przyjmuje, że należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu.

Tym samym organ w sposób oczywisty nie zastosował się do wiążącej oceny prawnej, wyrażonej w tym wyroku. Zgodnie z dokonaną przez Sąd oceną prawną, organ powinien dokonać analizy wszystkich zdarzeń mających wpływ na bieg przedawnienia, które nastąpiły przed zmianą przepisów (1 stycznia 2003 r.) – według przepisów obowiązujących w chwili zaistnienia tych zdarzeń. Niewątpliwie dotyczy to tytułów wykonawczych doręczonych zobowiązanemu w 1995 i 1996 r. oraz wpisu hipoteki na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dokonanego w dniu 10.04.2000 r. W myśl art. 24 ust. 5 usus w 2000 r., bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, o której został zawiadomiony dłużnik. W przepisie tym nie wskazano wpisu hipoteki, jako czynności wyłączającej przedawnienie należności składkowych.

Zatem, poddana obecnie kontroli Sądu decyzja organu, powielająca de facto to samo stanowisko co w poprzednio wydanej decyzji i całkowicie pomijająca wiążącą ocenę prawną, nie tylko nie usuwa dostrzeżonych przez poprzednio wyrokujący Sąd nieprawidłowości w zakresie naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 24 ust. 5 usus, ale zarazem w sposób oczywisty narusza art. 153 ppsa.

Na naruszenie przez organ art. 153 ppsa wskazuje także stanowisko organu dotyczące zgodności art. 24 ust. 5 usus w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r. z Konstytucją RP. Odnosząc się do tego zagadnienia, Sąd dokonując prokonstytucyjnej wykładni tego przepisu wyraził pogląd, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia składek zabezpieczonych hipoteką, z tym, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych, a art. 24 ust. 5 usus należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.

Zatem prezentowane przez organ w zaskarżonej decyzji stanowisko dotyczące braku podstaw do zastosowania w tej sprawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, należy uznać za sprzeczne z oceną prawną tej kwestii dokonaną przez Sąd.

Jeśli natomiast organ nie zgadzał się z dokonaną przez Sąd oceną prawną, mógł ją poddać weryfikacji sądu kasacyjnego. Skoro tego nie uczynił, musi obecnie liczyć się z konsekwencjami wynikającymi z art. 153 ppsa.

Reasumując, stwierdzić należy, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji doszło do naruszenia przez organ przepisu art. 153 ppsa w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem organ nie stosując się do ocen prawnych wyrażonych w wyroku z 24 lutego 2016 r. dotyczących wykładni art. 24 ust 5 usus, powielił uchybienia błędnej interpretacji tego przepisu. Tym samym organ nie rozpatrzył wszystkich istotnych okoliczności sprawy, w tym dotyczących przedawnienia należności składkowych objętych wnioskiem o umorzenie, co skutkuje naruszeniem przepisów normujących postępowanie dowodowe (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2013 r., poz. 267 – dalej: kpa) i przedkłada się na braki w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 kpa).

Rozpatrując ponownie sprawę organ zastosuje się do ocen prawnych zawartych w prawomocnym wyroku WSA w Opolu z dnia 24 lutego 2016 r. sygn. akt I SA/Op 547/15 i weźmie pod uwagę, że treść art. 24 ust. 4 usus (w mającym zastosowanie w sprawie brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r.), która prowadzi w realiach rozpatrywanej sprawy do oczywistego wniosku, że należności z tytułu składek skarżącego za okres od lutego 1995 r. do maja 1996 r., stosownie do treści art. 24 ust. 4 usus, przedawniały się w stosunku do najwcześniejszej składki za luty 1995 r. (wymagalnej w marcu 1995 r.) - w marcu 2005 r., a w stosunku do najpóźniejszej składki za maj 1996 r. (wymagalnej w czerwcu 1996 r.) – w czerwcu 2006 r. Podjęte bowiem przez organ przed wejściem w życie nowelizacji, wprowadzonej ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. - czyli przed dniem 1 stycznia 2003 r. – czynności zmierzające do ściągnięcia tych należności powodowały jedynie, że termin przedawnienia przedmiotowych zaległości ulegał przedłużeniu o następne 5 lat. Co prawda, w chwili wejścia w życie nowelizacji z 18 grudnia 2002 r. należności z tytułu składek nie były przedawnione, co oznaczało, że podlegają one nowym regułom przedawnienia obowiązującym od 1 stycznia 2003 r., jednakże podkreślić należy, że również według nowych przepisów wprowadzony dłuższy dziesięcioletni termin przedawnienia liczony był od daty wymagalności składek, a zdarzenia powodujące wydłużenie biegu terminu przedawnienia mające miejsce przed 1 stycznia 2003 r. nie mogły rzutować na ewentualne przedłużenie lub zawieszenie biegu terminu przedawnienia po 1 stycznia 2003 r. Zatem bieg terminu przedawnienia niewątpliwie kończył się z upływem dziesięcioletniego okresu, liczonego od dnia wymagalności składek, niezależnie od podjętych przed 1 stycznia 2003 r. czynności zmierzających do ściągnięcia należności (które jedynie wydłużały okres przedawnienia, lecz nie mogły powodować, by dziesięcioletni termin biegł ponownie od momentu ich zaistnienia). W sprawie niniejszej upływ dziesięcioletniego okresu przypadał odpowiednio na lata 2005 i 2006, po którym to czasie niemożliwe było dalsze egzekwowanie dochodzonych od skarżącego należności z tytułu składek. Zatem, tylko zdarzenia, które miałyby miejsce pod rządami znowelizowanej od 1 stycznia 2003 r. ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, mogłyby spowodować przerwanie lub zawieszenie biegu przedawnienia na podstawie przepisów art. 24 ust. 5, 5a, 5b i 5c usus (w brzmieniu po 01.01.2003 r.). Jeżeli jednak takie zdarzenia rzutujące na bieg terminu przedawnienia, zaistniałe – co istotne - po dniu 1 stycznia 2003 r., lecz także przed przypadającym na lata 2005-2006 terminem przedawnienia składek, nie miały miejsca, organ zobowiązany będzie rozważyć konieczność umorzenia prowadzonego postępowania jako bezprzedmiotowego na podstawie art. 105 § 1 kpa. Jak już bowiem wyżej wskazano, w sytuacji stwierdzenia przedawnienia należności, bezprzedmiotowe staje się orzekanie co do ich umorzenia.

Mając na względzie opisane powyżej uchybienia procesowe przy podejmowaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd uwzględnił skargę na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa.