Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 52/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-08-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 61 ust. 2e
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Ewa Kamieniecka Sędzia WSA del. Tomasz Judecki po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 25 sierpnia 2022 r. sprawy ze skargi Z. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. utrzymało w mocy orzeczenie Prezydenta Miasta G. ustalające Z.M. odpłatności za pobyt członka rodziny A. M. w Domu Pomocy Społecznej w P. za okresy od 1 listopada 2019 r. we wskazanych w orzeczeniu kwotach.

Jak wynikało z akt sprawy powołaną decyzją organ I instancji orzekł o ustaleniu Skarżącemu odpłatności za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w P. (DPS) we wskazanych w decyzji okresach (od 1 listopada 2019 r. nadal) oraz ich wysokości.

W uzasadnieniu podał, że ojciec Strony na mocy decyzji z dnia 4 lutego 2005r. został skierowany do DPS. Orzeczeniem z dnia 21 lutego 2005 r. ustalono odpłatność mieszkańca za pobyt w DPS na poziomie 70 % posiadanego dochodu. Kwoty te w okresie od kwietnia 2019 r. do 31 marca 2020 r. wyniosły 1.196 zł miesięcznie, od 1 kwietnia 2020 r. - 1.270, 26 zł. Organ wskazał na art. 61 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2020 r., poz. 1876 ze zm., dalej u.p.s.) wywodząc, że różnicę pomiędzy odpłatnością ponoszoną przez mieszkańca a średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej ponoszą wskazane ustawowo podmioty, w tym przypadku zstępni. W decyzji przywołano właściwy akt prawny ustalający wysokość średniego kosztu utrzymania w DPS, który od 1 marca 2019 r. do 29 lutego 2020 r. wyniósł 3.770,16 zł miesięcznie, od 1 marca 2020 r. do 31 stycznia 2021 r. - 4.061,48 zł miesięcznie, zaś od 1 lutego 2021 r. - 4.460,31 zł miesięcznie.

Z poczynionych przez organ ustaleń wynikało, że zobowiązanymi do ponoszenia opłat za pobyt A. M. są jego dzieci: Skarżący i jego siostra J. M.. Wobec tego organ wszczął postępowania zmierzające do ustalenia ww. odpłatności za pobyt wstępnego w DPS w wyniku, których odrębną decyzją ustalono odpłatność siostry Skarżącego. Podobne postępowanie od dnia 20 lipca 2018 r. prowadzono względem Skarżącego. Organ zaznaczał, że w jego toku zmianie uległy przepisy odnoszące się do zasad ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, o czym Stronę poinformowano. W następstwie tej informacji, pismem z dnia 5 marca 2020 r., Skarżący wniósł o zwolnienie go z opłat.

W dalszych krokach organ w dniu 30 marca 2020 r. zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w P. o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz wezwał Stronę do oświadczenia czy wyraża zgodę na podpisanie umowy dotyczącej ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS, informując o skutkach wynikających z art. 61 ust. 2e u.p.s. Skarżący nie odpowiedział na wezwanie organu, co uznano za odmowę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W konsekwencji, decyzją z dnia 26 lutego 2021 r. organ odmówił Stronie zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca w DPS.

W dniu 30 kwietnia 2021 r. do organu wpłynęło pismo Strony informujące o podjęciu czynności w celu ustalenia prawa do alimentacji względem ojca oraz prośba o wstrzymanie dalszych decyzji w sprawie obciążających go odpłatności. W odpowiedzi organ wskazał, że nie jest wydana decyzja w sprawie odpłatności Strony za pobyt ojca w DPS lecz w tym zakresie toczy się postępowanie.

Pismem z dnia 14 maja 2021 r. Skarżącego ponownie wezwano o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W odpowiedzi Skarżący złożył w dniu 28 maja 2021 r. oświadczenie, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z konkubiną i jej synem, podając wysokość wynagrodzenia w kwietniu 2021 r. oraz alimentów. Wskazał, że nie stać go na opłacanie pobytu ojca w DPS i odmawia przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego i udostępnienia dokumentów.

Pismem z dnia 27 lipca 2021 r. organ przesłał Skarżącemu dwa egzemplarze umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., dotyczącej opłat za pobyt ojca w DPS informując o skutkach jej niepodpisania. Skarżący nie odpowiedział na propozycję organu. Mając na uwadze opisane okoliczności organ I instancji stwierdził, że Strona nie przedstawiła dokumentów pozwalających na zbadanie sytuacji dochodowej, co uniemożliwiło ustalenie wysokości dochodu rodziny, a co organ potraktował jako odmowę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Wobec tego konieczne stało się ustalenie wysokości odpłatności za pobyt ojca w DPS obciążającej Stronę w trybie art. 61 ust. 2e i ust. 2f u.p.s., tj. jako różnicę pomiędzy odpłatnością ponoszoną przez mieszkańca domu, siostrę Skarżącego (zwolnioną od obowiązku ponoszenia opłat), a średnim kosztem pobytu w DPS.

Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy orzeczenie organu I instancji. W uzasadnieniu przywołało brzmienie art. 60, art. 61 i art. 103 u.p.s. dokonując ich wykładni, w szczególności w zakresie zmiany sytuacji podmiotów zobowiązanych do ponoszenia opłat oraz trybu i wysokości ustalenia opłaty obciążającej podmiot, który nie wyraził zgody na zawarcie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. oraz przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W opinii organu opłata jest wówczas ustalana w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. Organ wskazał również na możliwość zwolnienia od ww. opłat na podstawie art. 64 u.p.s. ale działanie to – podejmowane w odrębnym postępowaniu - musi poprzedzać ustalenie wysokości opłat.

Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy organ przytoczył okoliczności faktyczne sprawy, opisane w decyzji organu I instancji, stwierdzając, że słusznie oceniono w niej istnienie przesłanek do zastosowania art. 61 ust. 2e u.p.s. Skarżący należąc do kręgu osób obowiązanych do podnoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS odmówił podpisania umowy jak i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, co jednoznacznie wynika z jego oświadczenia z dnia 28 maja 2021 r. Tym samym ustalenie jego sytuacji dochodowej nie było możliwe. Odnosząc się do zarzutów odwołania, że organowi znana jest sytuacja Strony wskazano, że w sprawie opłat za pobyt w domu pomocy społecznej prowadzone jest odrębne postępowanie, a organ obowiązany jest w jego toku przeprowadzić wywiad środowiskowy, celem zbadania sytuacji rodzinnej oraz dochodowej wszystkich członków rodziny. Skarżący był informowany o zasadach kształtowania opłaty w trybie art. 61 ust. 2e u.p.s. i skutkach niewyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Organ I instancji wskazał, że wysokość opłaty ustalono od dnia 1 listopada 2019 r., co było uzasadnione prowadzeniem postępowania za ten sam okres wobec drugiej zobowiązanej osoby – siostry Skarżącego.

Dalej organ odwoławczy wskazał, że z przedstawionych przez organ I instancji wyliczeń wynikała prawidłowo ustalono wysokość średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca DPS. W tym zakresie organ przywołał właściwe akty prawne. Ustalając wysokość opłaty Skarżącego organ wskazał także na należności obciążające mieszkańca DPS oraz drugą zobowiązaną osobę (siostrę Skarżącego). Za prawidłowe uznał wyliczenia dotyczące "grudnia 2019 r., stycznia 2019 r., lutego 2019r." Zanegował natomiast wysokość opłat za dalsze okresy, tj. za listopad 2019 r. i od marca 2020 r. ustalonej jako połowa różnicy między średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatą wnoszoną przez mieszkańca. Organ wskazał, że w podanym okresie nie istniała podstawa do wyliczenia uwzględniającego zwolnienie z mocy prawa innych zobowiązanych ustawowo podmiotów. Taka możliwość wystąpiła dopiero wraz ze zmianą przepisów od dnia 30 maja 2021 r., co pominięto. W opinii organu odwoławczego opłata obciążająca Stronę winna obejmować pełną kwotę różnicy między średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatą wnoszoną przez mieszkańca. W decyzji zawarto stosowne wyliczenie tych opłat za wskazane okresy. Mając jednak na uwadze zasadę wynikającą art. 139 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 731 ze zm., dalej k.p.a.) organ odstąpił od uchylenia orzeczenia organu I instancji, które jest dla Strony korzystniejsze i nie narusza w sposób rażący ani prawa ani interesu społecznego.

W skardze Strona podnosiła, że ma dość bezdusznych urzędników, pomijających wagę czynnika ludzkiego. Podkreślał, że ojciec (określany przez Stronę wyłącznie z imienia) porzucił rodzinę gdy Skarżący miał trzy lata, a siostra cztery. Zerwał wówczas wszelkie kontakty i szybko przestał płacić alimenty. Zmusiło to mamę do podjęcia kroków celem wyegzekwowania alimentów oraz wymusiło konieczności radzenia sobie w pojedynkę, zastępując dzieciom oboje rodziców. Ojciec nie wykazywał zainteresowania rodziną, pomimo podjętej próby nawiązania przez dzieci kontaktu nie wpuścił ich do domu, dając do zrozumienia jak niewiele dla niego znaczą.

Skarżący podkreślał, że pierwsze pismo organu informujące o obowiązku ponoszenia kosztów pobytu ojca w DPS wywołało u niego negatywne odczucia. Wyjaśniał, że jego sytuacja finansowa nigdy nie była dobra, zawsze balansował na granicy minimum socjalnego, odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Tak jak ojciec o nim, tak on teraz po trzydziestu latach nie chce o nim słyszeć. Podkreślał, że gdyby nie mama nie dałby sobie rady fizycznie i psychicznie. Wskazał, że urzędnicy dysponują dostępem do szeregu danych pokazujących stan majątkowy Strony w każdym roku. Pomimo, że sprawa nie została zakończona Skarżący na skutek działania organu nie otrzymał należnego zwrotu podatku za 2020 r. Podawał, że w piśmie o nr [...] zawarte są kopie dokumentów dołączonych do wywiadu środowiskowego w związku z prowadzonym postępowaniem w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt w DPS. Wykazano zatem, że wszelkie informacje dotyczące tej sprawy są dobrze znane organowi i tłumaczenie, że Skarżący nie chciał kiedyś udzielić wywiadu środowiskowego i dlatego ma płacić jest krzywdzące i nie pasuje do instytucji mającej w nazwie pomoc społeczna. Skarżący podkreślał, że sam jest w trudnej sytuacji finansowej i korzysta z dofinasowania czynszu w MOPS.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Odnosząc się do powołanego przez Stronę pisma o podanym w skardze numerze stwierdził, że akta sprawy takiego dokumentu nie zawierają. Jednakże powołane przez Stronę oznaczenie wskazuje, że dotyczy ono 2016 r., a zatem nie odnosi się do rozpoznawanej sprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2021 r. poz. 137 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 poz. 329 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.

Istotny w sprawie jest również zapis art. 133 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a., zgodnie z którym sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy, chyba że organ nie wykonał obowiązku, o którym mowa w art. 54 § 2.

Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Badając sprawę w tak nakreślonych granicach Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa procesowego w stopniu, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy.

Podstawą uchylenia zaskarżonej decyzji są okoliczności odnoszące się do wydania w dniu 31 stycznia 2018 r. decyzji ustalającej odpłatność za pobyt członka rodziny w DPS i zakresu czasowego jaki objęty jest zaskarżonym aktem.

Z treści wydanego aktu w ogóle nie wynika, że takie orzeczenie zostało wydane. W aktach sprawy znajduje się jednak decyzja Prezydenta Miasta G z dnia [...] r. umarzająca postępowanie administracyjne wszczęte w celu uchylenia decyzji z dnia 31 stycznia 2018 r. w związku ze zmianą przepisów prawa – art. 4 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690 ze zm., dalej ustawa zmieniająca). Decyzja tak adresowana jest do Skarżącego. Brak natomiast w aktach orzeczenia z dnia 31 stycznia 2018r. względem, którego toczyło się umorzone następnie postępowanie. Nie ma zatem jakiejkolwiek informacji jakie okresy były objęte decyzją z dnia 31 stycznia 2018 r. i jak kształtowała się wówczas odpowiedzialność Skarżącego za pobyt członka rodziny w DPS.

W aktach sprawy nie ma również żadnych danych wskazujących na to, czy decyzja ta została wykonana, czy obligowany nią podmiot wywiązywał się, jeśli tak to w jakim zakresie z nałożonych nią obowiązków. Organy okoliczność tą zupełnie pomijają, w treści obu decyzji organy nie odnoszą się do wskazanego zagadnienia, nie dokonują w tym zakresie jakichkolwiek ustaleń faktycznych. Brak również jakiejkolwiek analizy prawnej zmiany przepisów (o czym już w zaskarżonej decyzji organ wspomina), w szczególności zaś przepisów przejściowych umieszczonych w ustawie zmieniającej, w tym art. 4 tejże ustawy.

Okoliczność ta ma w opinii Sądu zasadnicze znaczenie, gdyż poddany kontroli Sądu akt (i poprzedzająca go decyzja) odnoszą się do również do okresów sprzed jej wydania. Zaskarżony akt ustala bowiem wysokość opłat obciążających Skarżącego za okres od dnia 1 listopada 2019 r. Mając zaś na uwadze brzmienie przepisów przejściowych i fakt wydania pierwszej chronologicznie decyzji w dniu 31 stycznia 2018 r. dla sprawy fakt ten może mieć istotne znaczenie.

Założenie, że wskazane rozstrzygnięcie z dnia 31 stycznia 2018 r. nie objęło okresu wskazanego w zaskarżonej decyzji wsparte jest wyłącznie na domniemaniu, a nie na faktach, co wyklucza czynienie jakichkolwiek ustaleń na takich podstawach. Po drugie jest bezpodstawne w zestawieniu z faktem wydania w dniu 29 września 2021 r. decyzji umarzającej postępowanie prowadzone w przedmiocie zmiany decyzji z dnia 31 stycznia 2018 r. W jej uzasadnieniu wskazano bowiem na regulację art. 4 ust. 7 ustawy zmieniającej, która określała zachowanie mocy umów zawartych w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. i wydanych decyzji ustalających opłaty na rzecz osób wskazanych w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. do dnia w nich określonego nie dłużej niż do dnia 1 stycznia 2021 r.

Dla przejrzystości wywodu koniecznym jest odwołanie się do okoliczności związanych ze zmianą przepisów, w szczególności zaś art. 61 u.p.s. i przepisów przejściowych. Otóż na mocy ustawy zmieniającej w art. 1 pkt 7 lit. a wprowadzono zmiany do art. 61 u.p.s. dodając zapisy ust. 2d – 2f. Regulacje te stanowiły podstawę ustaleń opłat za pobyt członka rodziny w DPS w rozpoznawanej sprawie. Normy te zmieniały dotychczasowy tryb ustalania ww. opłat w sytuacjach braku współpracy z organem administracji, co przełożyło się na możliwość zwiększenia zakresu ponoszonych opłat, przewidując również, w pewnych sytuacjach, możliwość jej oderwania od sytuacji dochodowej obowiązanego (art. 61 ust. 2f u.p.s.).

W celu wprowadzenia tych zapisów mających charakter norm dyscyplinujących, surowszych od dotychczas obowiązujących, w ustawie zmieniającej zawarto przepisy przejściowe. Istotne z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy są regulacje art. 4 ust. 2 - ust. 5 i ust. 7 ustawy zmieniającej.

Dla porządku zasadne jest przywołanie ich brzmienia, stanowią one, że decyzje lub umowy ustalające opłatę osób, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy zmienianej w art. 1, za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, wydane lub zawarte przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowują moc do dnia w nich określonego, jednak nie dłużej niż przez okres 12 miesięcy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy (ust. 2). Przy czym przepis ten uległ zmianie w zakresie terminu zachowania mocy decyzji - nie dłużej jednak niż do dnia 1 stycznia 2021 r. (zmiana dokonana na podstawie art. 41 pkt 1 ustawy z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 (Dz.U. z 2020 r., poz. 879).

W kolejnym zapisie wskazano, że przed upływem terminu, o którym mowa w ust. 2, kierownicy ośrodków pomocy społecznej zawrą z osobami, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy zmienianej w art. 1, umowy, o których mowa w art. 103 ust. 2 tej ustawy, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą (ust. 3). W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy zmienianej w art. 1, zawarcia umowy, o której mowa w ust. 3, stosuje się art. 61 ust. 2d ustawy zmienianej w art. 1 (ust. 4). W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy zmienianej w art. 1, zawarcia umowy, o której mowa w ust. 3, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego stosuje się art. 61 ust. 2e i 2f ustawy zmienianej w art. 1 (ust. 5). Do postępowań o ustalenie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia wżycie niniejszej ustawy, stosuje się art. 59 i art. 61 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą (ust. 7).

Z przywołanych zapisów wynika, że zarówno umowy zawarte w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. jak i decyzje dotyczące opłat podmiotów wskazanych w art. 61 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy zachowują swoją moc do wskazanych w nich dat, nie dłużej niż do 1 stycznia 2021 r. Oznacza to, że zwarte w nich ustalenia wiążą do czasu wskazanego w tych aktach lub w ustawie. Tym samym w opinii Sądu w tym szczególnym przypadku, tj. istnienia w obrocie prawnym decyzji lub umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. prawo do ustalenia opłat za okres objęty tymi aktami jest wyłączone. Zarówno zmiana umowy, jak i decyzji dokonywana na podstawie ww. regulacji może działać ex nunc. W okresach poprzedzających ewentualną zmianę tych orzeczeń (umów) istniała podstawa prawna ich ustalenia i egzekwowania ustalona w sposób zgodny z przepisami prawa. Orzeczenia te, co wynika z brzmienia przepisów przejściowych, wiążą do wskazanego przez ustawodawcę czasu. Zatem możliwość ich zmiany, przy zastosowaniu nowych reguł może odnieść skutek wyłącznie na przyszłość.

Za taką wykładnią tych przepisów przemawia ich literalne brzmienie wzmacniane konstytucyjnymi zasadami wyprowadzanymi z art. 2 Konstytucji, nakazującymi precyzyjne odczytywanie norm prawa, zwłaszcza w aspekcie przepisów intertemporalnych, mając na uwadze reguły rządzące tym procesem, a wsparte m.in. na ochronie praw nabytych i zakazie rozszerzającej wykładni przepisów przejściowych.

Stosowanie retroaktywne prawa nie może być wprowadzone w drodze interpretacji, a musi być jasno wypowiedziane w samej ustawie. Odstąpienie od sensu językowego przepisu, może być uzasadnione tylko w wyjątkowych okolicznościach, ponieważ adresaci norm prawnych mają prawo polegać na tym, co ustawodawca rzeczywiście wyraził, a nie na tym, co chciał uczynić lub co uczyniłby, gdyby znał nowe lub inne okoliczności. Reguły odstępstwa od jasnego i oczywistego sensu językowego wynikającego z brzmienia przepisu wymagają szczególnej ostrożności przy ich stosowaniu i zobowiązują do wskazania ważnych racji mających uzasadniać odstępstwo od wyniku poprawnie przeprowadzonej wykładni językowej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2008 r. sygn. akt V CSK 351/07 oraz z dnia 17 listopada 2011 r. sygn. akt IV CSK 70/11, oba orzeczenia dostępne w Lex odpowiednio: nr 361317; nr 1111007).

Odmienna wykładnia poddanych ocenie Sądu przepisów godziłaby także w konstytucyjnie umocowaną zasadę ochrony praw nabytych. Najtrafniej wyraził ją Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 4 października 1989 r. (sygn. akt K 3/88, OTK 1989, nr 1, poz. 2), stwierdzając, że zasada ochrony (nienaruszalności) praw nabytych polega na zakazie pozbawienia obywateli praw podmiotowych i ekspektatyw, ukształtowanych przez ustawy wydane w wyniku realizacji praw podstawowych lub na zakazie ich ograniczania w stopniu naruszającym istotę danego prawa bez pełnego ekwiwalentu praw (uprawnień) utraconych (...) zasada ochrony praw nabytych stanowi podstawę bezpieczeństwa prawnego obywateli, ma ważne i wielokierunkowe uzasadnienie aksjologiczne. Stanowi oparcie dla wiarygodności państwa i jego organów w stosunkach z obywatelami, których zaufanie z kolei jest warunkiem skuteczności wykonywania władzy państwowej. Odbieranie obywatelom przyznanych uprawnień jest także wysoce niekorzystne dla stanu świadomości prawnej obywateli. Tracą oni w takich wypadkach szacunek dla samej idei prawa, skoro w ustawach nie znajdują niezawodnego źródła swoich praw.

Zasada państwa prawnego zawiera w sobie zasadę zaufania obywateli do państwa, z tą zaś łączy się na zasadzie związków instrumentalnych zasada ochrony praw nabytych (także niedziałania prawa wstecz). Zasada ochrony praw nabytych zakazuje arbitralnego znoszenia lub ograniczania praw podmiotowych przysługujących jednostce lub innym podmiotom prywatnym występującym w obrocie prawnym. Zasada ochrony praw nabytych zapewnia ochronę praw podmiotowych – zarówno publicznych, jak i prywatnych. Poza zakresem stosowania tej zasady znajdują się natomiast sytuacje prawne, które nie mają charakteru praw podmiotowych ani ekspektatyw tych praw. (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 1999 r., sygn. akt K 5/99, OTK 1999, nr 5, poz. 100).

W opinii Sądu uregulowanie zawarte w art. 4 ust. 2 ustawy zmieniającej winny być wykładane w tym duchu. W świetle przywołanych rozważań konieczne i niezbędne stają się ustalenia odnoszące się do okoliczności związanych z wydaniem wobec Strony decyzji, która wiąże do dnia 1 stycznia 2021 r. wobec braku jej uchylenia czy zmiany przed wskazaną datą.

Te okoliczności legły u podstaw uchylenia zaskarżonej decyzji. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ będzie zobowiązany do dokonania właściwych ustaleń faktycznych i zastosowania przepisów prawa materialnego kierując się wykładnią przedstawioną przez Sąd.

Odnosząc się do dalszych okoliczności sprawy Sąd podziela zapatrywanie organów administracji wypowiadane na tle tej sprawy, w zakresie odnoszącym się do wykładni art. 61 ust. 2e u.p.s. Słusznie bowiem wywodzą, że postawa Strony, unikanie kontaktu z pracownikami organu i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego muszą być odczytywane jako brak zgody na przeprowadzenie takiego wywiadu. Niespornie, i nie jest to kwestionowane przez Skarżącego, nie wyraził on również woli zawarcia umowy w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. Skarżący nie zareagował bowiem na wysłane do niego w dniu 27 lipca 2021 r. propozycje umowy. Te zaś okoliczności uzasadniają zastosowanie art. 61 ust. 2e u.p.s. i ustalenie wysokości opłaty obciążającej Stronę jako różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy. Przy czym Sąd podziela pogląd organu administracji, że w tym trybie kryterium dochodowe nie ma znaczenia. Celem tej normy jest bowiem dyscyplinowanie osób zobowiązanych do współpracy z organem w procesie ustalenia należnej opłaty.

Skarżący w treści skargi nie neguje braku owej współpracy zawracając uwagę na inne okoliczności sprawy – relacje z ojcem oraz możliwość dokonania ustaleń we własnym zakresie przez organy administracji. Odnosząc się do tych uwag trzeba wskazać, że istotnie organy zostały wyposażone w możliwość pozyskiwania niezbędnych informacji, co jednak w żaden sposób nie uchyla zastrzeżenia wynikającego z art. 61 ust. 2e u.p.s. Wywiad środowiskowy jest jednym ze szczególnych środków dowodowych, wymaganych prawem (art. 107 u.p.s.) i nie może być zastępowany poprzez oświadczenia, czy dokumenty zebrane w innym trybie (np. art. 105 u.p.s.). Tym samym pretensje Strony zgłaszane w tym zakresie nie mogą odnieść pożądanego skutku.

W kwestii zaś relacji rodzinnych, to okoliczności te brane są pod uwagę przy zwolnieniu od ponoszenia spornych opłat, co badane jest w odrębnym postępowaniu wszczynanym na wniosek podmiotów zobowiązanych. Przy czym odnotowania wymaga, że regulacja art. 64 u.p.s. wymaga także przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.

Uznając, że zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa procesowego tj. art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 61 ust. 2e u.p.s. oraz art. 4 ust. 2 ustawy zmieniającej konieczne stało się jej uchylenie. Wadliwość decyzji polega bowiem na zaniechaniu dokonania niezbędnych w sprawie, a opisanych we wcześniejszych rozważaniach Sądu, ustaleń faktycznych, co mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W tej sytuacji, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżony akt.

Końcowo trzeba wskazać, że Sąd rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym, zgodnie z art. 120 p.p.s.a.