Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 546/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2013-02-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 23, art. 2 pkt 7 lit. d
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Jeżewska Sędzia WSA Daria Sachanbińska – spr. Protokolant St. sekretarz sądowy Grażyna Stykała po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 14 lutego 2013 r. sprawy ze skargi Ł. J. i M. J. reprezentowanej przez opiekuna J. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 13 września 2012 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Kędzierzyna-Koźla z dnia 26 marca 2012 r., nr [...], 2) określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości.


UZASADNIENIE

Decyzją z 11 lutego 2009 r., wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Kędzierzyna-Koźla, na podstawie art. 1a, art. 9, art. 10 ust. 1, art. 12, art. 15, art. 18 i art. 20 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 192, poz. 1378 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28 lipca 2008 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. Nr 136, poz. 855), M. J. i Ł. J. przyznane zostały świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości - odpowiednio - po 500 i 400 zł miesięcznie, w okresie od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. Decyzja doręczona została przedstawicielowi ustawowemu stron - J. J. wraz z pouczeniem, w którym wskazano m.in., że za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, które podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami uważa się świadczenia wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty.

Następnie, Kierownik Wydziału Świadczeń Rodzinnych i Pomocy Alimentacyjnej, działając z upoważnienia Prezydenta Miasta Kędzierzyna-Koźla, wszczął z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia jako nienależnie pobrane oraz orzeczenia zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych M. i Ł. J. decyzją z 11 lutego 2009 r., a pobranych w okresie od 1 sierpnia do 30 września 2009 r.

W postępowaniu tym organ pierwszej instancji wydał decyzję z 26 listopada 2010 r., która po rozpoznaniu odwołania wniesionego przez przedstawiciela M. i Ł. J. – J. J., została jednak uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z 21 kwietnia 2011 r., a sprawa przekazana została organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Uchylona została również kolejna decyzja wydana z upoważnienia Prezydenta Miasta Kędzierzyna-Koźla z 27 czerwca 2011 r. i sprawę po raz drugi przekazano do rozpoznania organowi pierwszej instancji, na mocy decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z 29 listopada 2011 r.

Ostatecznie, po ponownie przeprowadzonym postępowaniu, Prezydent Miasta Kędzierzyna-Koźla wydał decyzję z 26 marca 2012 r., nr [...], którą uznał za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane decyzją z 11 lutego 2009 r. dla M. i Ł. J., a pobrane w okresie od 1 sierpnia 2009 r. do 30 września 2009 r., oraz orzekł o ich zwrocie w łącznej wysokości 1800 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Jako materialną podstawę prawną decyzji organ powołał art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212) oraz art. 2 pkt 7 lit. d w związku z art. 23 ust. 1, 5, 6 i 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.). Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazał, że dnia 9 listopada 2010 r. otrzymał pismo zobowiązanego do alimentacji D. J. zamieszkałego na terenie Niemiec informujące, iż od sierpnia 2009 r. dokonuje on comiesięcznych wpłat na poczet alimentów dla swoich dzieci M. i Ł. J. w wysokości przekraczającej ratę bieżącą alimentów. Do pisma tego załączony został dokument "Federalnego Urzędu Do Spraw Prawnych" z 27 października 2010 r. potwierdzający fakt zapłacenia przez D. J. alimentów bieżących za okres od sierpnia 2009 r. do października 2010 r. oraz alimentów zaległych od września 2009 r. Ze wskazanych pism wynika przy tym, że kwoty wpłacane były na konto Kasy Federalnej w Niemczech, skąd przekazywano je na rachunek bankowy J. J., która z kolei odpowiadając na wezwanie do złożenia wyjaśnień potwierdziła w złożonym oświadczeniu fakt otrzymywania świadczeń alimentacyjnych w podanym okresie. Dalej organ wyjaśnił, że w obowiązującym stanie prawnym zasady zarachowania zapłaty i kolejności spłaty długów są uregulowane w art. 451 § 1-3 K.c., który przewiduje, że dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnianiu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Jeżeli jednak dłużnik nie wskazał, który z długów chce zaspokoić, wierzyciel może wystawiając pokwitowanie zaliczyć otrzymane świadczenie na poczet jednego z długów. W braku zaś oświadczenia dłużnika łub wierzyciela spełnione świadczenie zalicza się na poczet najdawniej wymagalnego długu. W świetle przedstawionych regulacji organ uznał, że zawsze konieczne jest ustalenie, na poczet którego długu uiszczona dobrowolnie przez dłużnika kwota ma być zaliczona. Powołując się na oświadczenie D. J. sformułowane w piśmie z 6 lutego 2012 r. oraz załączone do niego uwierzytelnione tłumaczenie z języka niemieckiego dowodów wpłat alimentów, organ podał, że w dniach 3 i 31 sierpnia 2009 r. dłużnik dokonał wpłat w wysokości po 211 euro za sierpień i wrzesień 2009 r. Na tej podstawie stwierdził, że we wskazanym okresie J. J. otrzymywała na dzieci bieżące alimenty od zobowiązanego D. J. Z tego też względu świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane M. i Ł. J., wypłacone i pobrane przez J. J. w okresie od 1 sierpnia do 30 września 2009 r. w łącznej kwocie 1800 zł należało uznać za nienależnie pobrane świadczenia i orzec o ich zwrocie.

W odwołaniu od powyższej decyzji J. J. zakwestionowała rozstrzygnięcie, uznając je za krzywdzące dla niej i jej dzieci. Wskazała, że jej były mąż przez wiele lat uchylał się od obowiązku łożenia na utrzymanie dzieci, przez co doprowadził do powstania dużego długu alimentacyjnego. Podniosła, że wprawdzie w 2009 r. zaczęły wpływać na jej konto pieniądze z Niemiec, ale wówczas nie zniknęły zaległości alimentacyjne. Jednocześnie też nie otrzymała od byłego męża żadnej informacji, że są to alimenty bieżące. Sama też nie dała mu żadnego poświadczenia, że takowe przyjęła. Zarówno w tamtym czasie, jak i teraz uznaje, że wpłaty dokonywane były na poczet zaległości, a nie alimentów bieżących.

Decyzją z 13 września 2012 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji, po szczegółowym zrelacjonowaniu stanu faktycznego sprawy, organ odwoławczy stwierdził, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Nie podzielił jednak stanowiska organu pierwszej instancji co do tego, że w sprawie ma zastosowanie art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212). Powołując się na treść wskazanego przepisu stwierdził, że w pojęciu spraw o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, użytym w tej regulacji, nie mieszczą się sprawy, które zostały już rozstrzygnięte ostateczną decyzją w przedmiocie przyznania osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego i dlatego sprawa będąca przedmiotem niniejszego postępowania podlega rozpatrzeniu w trybie przepisów obowiązujących od 1 stycznia 2012 r., a nie w trybie przepisów dotychczasowych, jak przyjął organ pierwszej instancji. Dalej, organ powołał się na przepisy art. 18 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 8, art. 27 ust. 1, 2, 9 i 10, art. 28 ust. 1 oraz art. 23 ust. 1, 5, 6 i 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze. zm.), zwanej w skrócie ustawą, a następnie wskazał, że podstawą zwrotu nienależnie pobranych świadczeń jest przepis art. 2 pkt 7 ustawy definiujący nienależnie pobrane świadczenia. W oparciu o jego treść wyjaśnił, że zawarty w art. 2 pkt 7 lit. d ustawy zwrot "w okresie ich pobierania otrzymała zaległe lub bieżące alimenty" oznacza, iż osoba uprawniona - w tym samym okresie - musi pobierać jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł, obydwa świadczenia muszą być także wypłacone za ten sam okres, a więc świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego musi dotyczyć tego samego miesiąca, co wypłacone równocześnie alimenty. Uznał przy tym, że w świetle aktualnie obowiązującego przepisu art. 2 pkt 7 lit. d ustawy nie ma znaczenia jakiego rodzaju alimenty zostały wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego, a więc czy są to alimenty bieżące, czy też alimenty zaległe. Z treści art. 2 pkt 7 lit. d ustawy wynika bowiem wyraźnie, że ustawodawca posługuje się alternatywą "lub", co oznacza, że otrzymanie jedynie bieżących alimentów w sytuacji, gdy występują alimenty zaległe stanowi samoistną podstawę do uznania, że świadczenie jest nienależne. Odnosząc się do stanu faktycznego sprawy Kolegium przyjęło, że bez wątpienia kwestia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego powstała po zakończeniu okresu świadczeniowego, ustalonego w decyzji organu pierwszej instancji z 11 lutego 2009 r., na podstawie której organ przyznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego M. J. i Ł. J., a która stała się ostateczna. Za bezsporne uznało ustalenia organu pierwszej instancji dotyczące treści oświadczenia złożonego przez D. J. przy wpłacie na konto J. J. należności alimentacyjnych przypadających w części okresu objętego decyzją przyznającą świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Stwierdziło ponadto Kolegium, że z oświadczenia tego oraz przedłożonego uwierzytelnionego tłumaczenia z języka niemieckiego na język polski wyciągów z konta - rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy na osoby: D. J. i J. J. (przelewy alimentów do [...] - Bank [...] w [...]) wynika, iż D. J. przelał środki pieniężne na konto Federalnego Urzędu Sprawiedliwości w [...] (Niemcy). Przedstawiając zestawienie wpłat dokonywanych przez dłużnika w okresie od 3 sierpnia 2009 r. do 2 września 2010 r., z wyszczególnieniem kwot wpłat dokonywanych na poczet alimentów bieżących oraz alimentów zaległych, organ odwoławczy przyjął, że wpłaty D. J. tytułem zobowiązań alimentacyjnych wobec M. i Ł. J. w dniach 3 sierpnia i 31 sierpnia 2009 r. dotyczyły alimentów bieżących za sierpień 2009 r. i wrzesień 2009 r., przy czym wysokość tych alimentów łącznie ze spłatą alimentów zaległych za wrzesień 2009 r. (rata alimentów bieżących i zaległych wynosząca 300 euro ustalona została dłużnikowi przez Federalny Urząd Sprawiedliwości w [...]) odpowiadała wysokości świadczeń wypłacanych z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym, czyli kwocie 900 zł miesięcznie (na oboje dzieci), z uwzględnieniem różnic wynikających ze średniego kursu euro w stosunku do złotego. Odnosząc się do wskazanych przez organ pierwszej instancji zasad zarachowania zapłaty i kolejność spłaty długów, w oparciu o regulacje art. 451 § 1-3 Kodeksu cywilnego, organ odwoławczy uznał za prawidłowe stanowisko co do tego, że D. J. dokonując przelewu środków pieniężnych na konto J. J., za pośrednictwem Federalnego Urzędu Sprawiedliwości w [...], wskazał konkretne miesiące 2009 r., w których dokonywane były wpłaty i jednocześnie oświadczył, iż dokonywane przez niego wpłaty dotyczą alimentów bieżących, a od września 2009 r. wpłaty dotyczą alimentów bieżących i zaległych. Wyjaśnił, że stwierdzenie zawarte w potwierdzeniach wpłaty należy uznać za oświadczenie dłużnika, o którym mowa w art. 451 § 1 Kodeksu cywilnego. Skoro natomiast dłużnik przy spełnieniu świadczenia wskazał, który dług chce zaspokoić, to wierzycielka nie miała żadnych podstaw, aby otrzymane świadczenia zaliczyć na poczet alimentów zaległych. Dokonane przez D. J., w okresie od 1 sierpnia 2009 r. do 30 września 2010 r., wpłaty pokrywają się czasowo z należnościami przyznanymi z funduszu alimentacyjnego, a zatem świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w wysokości odpowiadającej wpłaconym przez dłużnika świadczeniom alimentacyjnym, stanowią świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. To z kolei uzasadnia orzeczenie o ich zwrocie wraz z ustawowymi odsetkami, zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy. Końcowo, odnosząc się do argumentów odwołania Kolegium wskazało, że decyzja zobowiązująca stronę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie jest decyzją uznaniową. Oznacza to, że organ ma ustawowy obowiązek dochodzić zwrotu świadczeń, które pobrane zostały nienależnie. Natomiast zastosowanie ulg wymienionych w art. 23 ust. 8 ustawy wymaga odrębnego postępowania, które prowadzone jest po złożeniu stosownego wniosku przez osobę zobowiązaną do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego.

Na powyższą decyzję J. J., działająca jako opiekun M. J. i przedstawiciel ustawowy małoletniego Ł. J., wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, w której powtórzyła argumentację przedstawioną wcześniej w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji.

Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu podtrzymało w całości stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi.

Na rozprawie sądowej w dniu 10 stycznia 2013 r. Sąd stwierdził, że Ł. J. (urodzony 14 listopada 1994 r.) jest osobą pełnoletnią.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego w sprawie stanu faktycznego, trafność ich wykładni oraz prawidłowość przyjętej procedury.

Ponadto, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej P.p.s.a., Sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. To z kolei oznacza, że w granicach danej sprawy sąd dokonuje oceny bez względu na zarzuty podniesione w skardze. Zgodnie z art. 135 P.p.s.a., stosuje przy tym przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję administracyjną następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Przeprowadzona przez Sąd, w granicach tak określonej kognicji, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 P.p.s.a - decyzji organu pierwszej instancji wykazała, że decyzje te wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego i procesowego, co uzasadniało ich uchylenie.

Na wstępie przypomnieć przyjdzie, że materialnoprawną podstawą wydanej w rozpoznawanej sprawie decyzji dotyczącej uznania za nienależnie pobrane świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych decyzją z 11 lutego 2009 r. M. J., będącej osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną, a także małoletniemu Ł. J., pobranych w okresie od 1 sierpnia do 30 września 2009 r. i jednocześnie o zwrocie tych świadczeń w łącznej wysokości 1800 zł wraz z ustawowymi odsetkami, były przepisy cyt. wyżej ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zwanej w dalszym ciągu ustawą. W art. 23 ust. 1 tej ustawy określono, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Dalsze uregulowania powyższego przepisu określają, że należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna (ust. 2); nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat (ust. 4); kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu (ust. 5); nienależnie pobrane świadczenia wraz z odsetkami podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (ust. 6), a odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty (ust. 7).

Zwrócić należy w tym miejscu uwagę na cel powyższej ustawy, wyartykułowany w jej preambule, a wynikający z konstytucyjnej zasady pomocniczości Państwa, jakim jest wspieranie osób, które w związku z nieotrzymywaniem należnego im wsparcia od osób zobowiązanych wobec nich do alimentacji znajdują się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów. Na zasadzie art. 9 ust. 1 ustawy świadczenie z funduszu alimentacyjnego przysługuje osobie uprawnionej, stąd przyznawane jest na rzecz tej osoby, przy czym tylko osoby małoletnie lub ubezwłasnowolnione całkowicie reprezentowane są przez przedstawiciela ustawowego albo opiekuna prawnego. Na ogół przyznanie świadczeń na rzecz poszczególnych uprawnionych następuje w jednej decyzji, która jest doręczana przedstawicielowi ustawowemu albo opiekunowi prawnemu, do rąk których świadczenia też są wypłacane. Natomiast zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy obowiązek zwrotu obciąża osobę, która pobrała nienależnie to świadczenie. Instytucja zwrotu świadczeń przewidziana w przywołanym wyżej przepisie uzasadnia wdrożenie odrębnego postępowania, w ramach którego organ ocenia w pierwszej kolejności, czy wypłacone świadczenie można uznać za nienależnie pobrane w rozumieniu ustawy i jaka jest jego wysokość, a następnie ustala osobę zobowiązaną do zwrotu świadczeń uznanych za pobrane nienależnie. Konstrukcja art. 23 ustawy uzasadnia stwierdzenie, że nakaz zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, o którym mowa w ust. 4 tego przepisu powinien być orzeczony w innej decyzji niż rozstrzygnięcie o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane, wskazane w ust. 2 i 5. Dopiero ostateczne zakończenie postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń otwiera możliwość orzekania w sprawie zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Podobny pogląd został wypracowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym na tle tożsamobrzmiących regulacji zawartych w art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), a dotyczących zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (por. wyrok NSA z 22 lipca 2010 r., I OSK 619/10, ONSAiwsa 2011 r., nr 4, poz. 989). Z uwagi na zbieżność zarówno celów i funkcji obu instytucji, jak też konstrukcji normujących je przepisów, regulacji tych nie można interpretować w odmienny sposób (por. wyrok WSA w Poznaniu z 5 maja 2012 r., IV SA/Po 1020/12; wyroki WSA w Warszawie z 12 stycznia 2012 r., VIII SA/Wa 980/11 i z 27 lipca 2011 r., VIII SA/Wa 283/11 oraz wyrok WSA w Opolu z 20 grudnia 2012 r., II SA/Op 359/12 - dostępne na stronie internetowej: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W rozpoznawanej sprawie jedną decyzją orzeczono zarówno w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń, jak i ich zwrotu, co stanowi naruszenie wskazanych wyżej przepisów.

Poza tym zauważyć przyjdzie, że jako strona postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją wskazana została przez organy "J. J. - opiekun prawny M. J. i przedstawiciel ustawowy Ł. J.". W porównaniu z decyzją przyznającą świadczenia, oznaczenie strony w ogóle się nie zmieniło, co jest mylące i może sugerować, że stroną postępowania w dalszym ciągu są dzieci. Ponadto, kontrolowaną decyzją określono łączną kwotę świadczeń nienależnie pobranych, jakie zostały wypłacone na rzecz dwojga dzieci skarżącej, podczas gdy w konsekwencji wskazywanej wyżej zasady przyznawania świadczeń alimentacyjnych na rzecz konkretnych osób uprawnionych, ustalanie kwoty nienależnie pobranych świadczeń wymaga precyzyjnego określenia kwoty należności związanej z każdą z nich z osobna, gdyż według art. 23 ust. 5 ustawy kwoty te podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu.

Dalszą ocenę zaskarżonej decyzji poprzedzić należy uwagą, że ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów została od dnia 1 stycznia 2012 r. zmieniona ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011 r. Nr 205, poz. 1212), zwanej dalej także ustawą nowelizującą. W art. 3 ustawy nowelizującej zawarto zapis, że sprawy o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wyraził pogląd, że przepis ten nie ma zastosowania do spraw już rozstrzygniętych ostateczną decyzją dotyczącą przyznania osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego, co uzasadnia zastosowanie przepisów ustawy w znowelizowanym brzmieniu. Z tym stanowiskiem nie można się zgodzić. Zaznaczyć trzeba, że zakończone zaskarżoną decyzją postępowanie w sprawie uznania świadczeń za nienależnie pobrane prowadzone jest od roku 2010 i dotyczy decyzji przyznającej świadczenie, wydanej 11 lutego 2009 r. Impulsem do jego wszczęcia było pismo D. J. - zobowiązanego do alimentacji na rzecz M. J. i Ł. J. - z 5 listopada 2010 r., które wpłynęło do organu pierwszej instancji w dniu 9 listopada 2010 r., zawierające informację o dokonywaniu comiesięcznych wpłat na poczet bieżących alimentów za okres od sierpnia 2009 r. do października 2010 r. W ocenie Sądu, z mocy art. 3 ustawy nowelizującej w sprawie powinny mieć zastosowanie przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2012 r. Odnotowania wymaga, że zarówno przyznanie świadczeń, jak i ich pobranie miało miejsce przed dniem 1 stycznia 2012 r. Przyjęta przez organ odwoławczy wykładnia art. 3 ustawy nowelizującej, wedle której dotychczasowe regulacje mogłyby być stosowane tylko do postępowania rozpoznawczego prowadzonego w sprawach o ustalenie tego rodzaju świadczenia, zaś do ustalenia skutków zdarzeń zaistniałych w czasie obowiązywania poprzednich przepisów należałoby stosować wyłącznie regulacje nowe, stanowi naruszenie podstawowej zasady prawa międzyczasowego, tj. niedziałania prawa wstecz (lex retro non agit). Należy uznać, że tego rodzaju naruszeniu zapobiega właśnie art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. i w tym kontekście winien być interpretowany w odniesieniu do wszystkich zdarzeń, a nie tylko w stosunku do niektórych z nich, zwłaszcza że w ustawie nowelizującej nie sposób doszukać się przepisu międzyczasowego odnoszącego się wprost do instytucji zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Omawiany zapis, regulujący wpływ nowych norm na stosunki powstałe pod rządami norm dotychczasowych, jest zatem generalny i obejmuje również świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie ustawy. W sprawach dotyczących zwrotu osoby zobowiązane nie mogą być zaskakiwane treścią nowych przepisów, które nie obowiązywały w czasie pobierania świadczeń i których treści osoba pobierająca nie znała. Co więcej, w umieszczonym w decyzji pouczeniu, skierowanym do strony, powołano się na brzmienie wówczas obowiązującej ustawy.

Podkreślenia wymaga, że nowelizacja wprowadzona ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. dotyczyła m.in. kluczowego w rozpoznawanej sprawie przepisu art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, definiującego pojęcie świadczenia nienależnie pobranego, który po zmianie wprowadzonej mocą art. 2 pkt 2 lit. b ustawy nowelizującej stanowi, że nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Natomiast w brzmieniu dotychczasowym przepis ten stanowił, że nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Do czasu zmiany przepisu ustawodawca nie skonkretyzował zatem, czy chodzi o jakiekolwiek alimenty, czy wyłącznie o alimenty bieżące. Z tego względu, na tle interpretacji powyższego przepisu w brzmieniu sprzed nowelizacji prezentowane były rozbieżne poglądy, z których pierwszy wykluczał możliwość przyznania świadczeń z funduszu w razie otrzymywania przez osobę uprawnioną jakichkolwiek świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej, tj. zaległych czy bieżących (por. wyrok WSA w Białymstoku z 8 grudnia 2009 r., II SA/Bk 481/09; wyrok WSA we Wrocławiu z 16 grudnia 2009 r., IV SA/Wr 416/09). Według przeciwnego poglądu, który skład orzekający w niniejszej sprawie podziela, użyte sformułowanie "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" oznacza, że uprawniony musi w tym samym okresie pobierać jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł, tj. z instytucji wypłacającej świadczenie w trybie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz od dłużnika (komornika lub innego organu egzekwującego alimenty), przy czym obydwa te świadczenia muszą być wypłacone za ten sam okres. O nienależnie pobranym świadczeniu w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d ustawy w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 stycznia 2012 r. można mówić w sytuacji, gdy w okresie, w którym były wypłacane świadczenia z funduszu uprawniony otrzymał alimenty w wysokości odpowiadającej pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących alimentów. Odmienne rozumienie pojęcia "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" prowadziłoby do unicestwienia celu ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów z uwagi na fakt, że dobrowolna wpłata przez dłużnika jakiejkolwiek kwoty tytułem alimentów zaległych w trakcie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego musiałoby skutkować utratą prawa do tego świadczenia (por. wyroki NSA z 8 lutego 2012 r.: I OSK 1661/11 i I OSK 1662/11; z 11 stycznia 2012 r., I OSK 1345/11; z 28 czerwca 2011 r., I OSK 330/11; z 3 grudnia 2010 r., I OSK 1073/10; z 28 lipca 2010 r., I OSK 597/10 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Skoro na zasadzie art. 20 ust. 1 ustawy świadczenia z funduszu alimentacyjnego są wypłacane w okresach miesięcznych, podobnie i świadczenia alimentacyjne są świadczeniami okresowymi, przyznawanymi oraz płatnymi najczęściej w okresach miesięcznych, to jednoczesność pobierania obu świadczeń ma miejsce wówczas, gdy uprawniony otrzyma równocześnie obydwa świadczenia przy tożsamości okresu, za który je wypłacono. Dodać też trzeba, że zasady zarachowania zapłaty i kolejność spłaty długów reguluje art. 451 § 1-3 K.c., określający możliwość wskazania przez dłużnika, który z kilku długów chce zaspokoić. To zaś, co przypada na poczet tego długu, wierzyciel może zarachować na związane z tym konkretnym świadczeniem należności uboczne. Jeżeli natomiast dłużnik nie wskazał, który z kilku długów chce zaspokoić, wierzyciel wystawiając pokwitowanie może zaliczyć otrzymane świadczenie na poczet jednego z tych długów. Dopiero więc po ustaleniu, na poczet którego długu (bieżącego czy zaległego i za który miesiąc) uiszczona dobrowolnie przez dłużnika alimentacyjnego kwota ma być zaliczona, możliwa staje się ocena, czy osoba uprawniona otrzymała alimenty w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Przenosząc dotychczasowe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że ustalając wysokość nienależnie pobranych świadczeń organy przyjęły wartość wpłat dokonanych przez zobowiązanego do rąk skarżącej w kwotach odpowiadających należności głównej (nominalnej) zasądzonych alimentów (tj. po 900 zł miesięcznie przez okres 2 miesięcy), bez uwzględnienia treści wyroku Sądu Rejonowego w Kędzierzynie-Koźlu z dnia [...], sygn. akt [...], którym zasądzono alimenty na M. J. w kwocie po 500 zł miesięcznie i na Ł. J. w kwocie po 400 zł miesięcznie, łącznie 900 zł miesięcznie, płatne z góry do dnia 15 każdego miesiąca z ustawowymi odsetkami w razie zwłoki w płatności którejkolwiek z rat, co wynika z treści pisma Sądu Okręgowego w Opolu z dnia 6 stycznia 2009 r. Tymczasem, jak wskazują zestawienia wpłat, dokonywane były one przez D. J. w okresie objętym zaskarżoną decyzją, tj. od sierpnia do września 2009 r. w kwotach po 211 euro, a w styczniu 2010 r. - 356 euro, z czego 89 euro to zaległości za wrzesień 2009 r. Według zaświadczenia Banku [...] z dnia 9 grudnia 2010 r. kwoty te odpowiadały zróżnicowanym wartościom w przeliczeniu na złote i były niższe od sumy zasądzonych alimentów na dzieci, gdyż wynosiły odpowiednio: 859,66 zł oraz 848,33 zł. Zauważyć też trzeba, że z powyższego zestawienia wynika ponadto, iż w sierpniu 2009 r. kwota alimentów wpłynęła na konto bankowe skarżącej w dniu 20 sierpnia 2009 r., tj. po dacie ich wymagalności, czyli po terminie płatności określonym przez Sąd na dzień 15 każdego miesiąca. Ustalając wysokość nienależnie pobranych świadczeń organ nie uwzględnił odsetek za zwłokę w związku z nieterminowym zapłaceniem alimentów. Nie dokonał również podziału przekazanych środków na kwoty alimentów dla każdego z uprawnionych dzieci. Podjęte rozstrzygnięcie oparte zostało na wyjaśnieniach D. J., który wskazał, że w okresie od sierpnia do września 2009 r. dokonywał wpłat tytułem bieżących i zaległych alimentów. Przy ustalaniu wysokości nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego umknęło uwadze organów, że wpłaty otrzymywane przez skarżącą, egzekwowane w trybie Konwencji Nowojorskiej z dnia 20 czerwca 1956 r. o dochodzeniu roszczeń alimentacyjnych za granicą (Dz. U. z 1961 r. Nr 17, poz. 87), obejmowały alimenty zarówno bieżące, jak i zaległe. Pomijając już nawet fakt niezbadania przez organy decyzyjne, czy istotnie J. J. nie posiadała wiedzy odnośnie wpłat z przeznaczeniem na konkretne, miesięczne zobowiązania alimentacyjne - co ewentualnie mogłoby wpłynąć na ocenę zaktualizowania się przesłanki "świadczenia nienależnie pobranego", jako kryterium obiektywnego, którego nie należy utożsamiać z pojęciem świadczenia nienależnego - stwierdzić przyjdzie, że dokonywane wpłaty tytułem alimentów bieżących były niższe niż kwoty zobowiązania. Z przedłożonych przez Sąd Okręgowy w Opolu pism Federalnego Urzędu Sprawiedliwości w [...] wynika jednoznacznie, że wpłaty zobowiązanego na należność główną tytułem bieżących alimentów wynosiły po 211 euro miesięcznie, natomiast dodatkowa kwota 89 euro, stanowiąca ¼ z wpłaconej 19 stycznia 2010 r. kwoty 356 euro, przeznaczona była na wrzesień 2009 r., jako spłata zaległości alimentacyjnych na rzecz córki.

Powiedziane dotąd dowodzi, że z przedstawionych wyżej względów doszło do uchybienia obowiązkowi zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego koniecznego do rozstrzygnięcia sprawy, wynikającemu z art. 7 i 77 § 1 K.p.a., a także oceny tego materiału w sposób przewidziany w art. 80 K.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji, wydanie decyzji w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane oraz zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego nastąpiło też z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 23 oraz art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, które miało wpływ na wynik sprawy.

Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a., orzeczono, jak w punkcie 1 wyroku.

Rozstrzygnięcie w przedmiocie wykonalności zaskarżonej decyzji, zawarte w punkcie 2 wyroku, oparto o przepis art. 152 P.p.s.a.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z przedstawionych rozważań i wobec kasacyjnego charakteru niniejszego wyroku sprowadzają się do ponownego rozpatrzenia sprawy przez organ pierwszej instancji z uwzględnieniem wykładni przedstawionej przez Sąd, w szczególności do rozważenia, czy zaistniała którakolwiek z przesłanek wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. d ustawy, w kontekście zaistnienia przypadku pobrania przez skarżącą nienależnego świadczenia, a następnie do wydania stosownej decyzji.