Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 714/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2013-10-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 16a
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz Sędziowie WSA Izabela Bąk-Marciniak WSA Tomasz Grossmann (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Laura Szukała po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 09 października 2013 r. sprawy ze skargi S. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego oddala skargę


UZASADNIENIE

Dnia 29 kwietnia 2013 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynął wniosek S. S. (dalej: "Wnioskodawczyni" lub "Skarżąca") z 26 kwietnia 2013 r. o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad babcią, B. M.

Decyzją z [...] maja 2013 r. nr [...] Wójt Gminy [...] (dalej: "Wójt" lub "organ I instancji") – wskazując jako podstawę art. 2 pkt 2, art. 16a, art. 3, art. 24 ust. 1 i 2a oraz art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, z późn. zm.; dalej: "ustawa o świadczeniach rodzinnych", w skrócie "u.ś.r.") – odmówił przyznania wnioskowanego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że osoba wymagająca opieki, B. M., legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe; jest wdową i ma dwoje dzieci. Córka, G. O., oświadczyła, że nie może opiekować się mamą, bo prowadzi gospodarstwo rolne i większość czasu spędza poza domem, a mama wymaga stałej opieki. Natomiast syn, L. M., oświadczył, że obecnie jest w trakcie poszukiwania pracy, ma na utrzymaniu swoją rodzinę, nie posiada samochodu, w związku z powyższym nie może sprawować opieki nad mamą. Wnioskodawczyni złożyła oświadczenie, iż mieszka wraz z babcią i sprawuje nad nią stałą opiekę, ponieważ babcia w zamian za opiekę darowała Wnioskodawczyni mieszkanie. Organ zaznaczył, że fakt sprawowania przez Wnioskodawczynię opieki nad babcią został potwierdzony wywiadem środowiskowym. Wnioskodawczyni jest osobą zamężną, mieszka razem z mężem, córką i babcią. W okresie od 15 grudnia 2010 r. do końca września 2012 r. prowadziła działalność gospodarczą. Nie ma ustalonego prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Organ I instancji wyliczył, że łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki, w przeliczeniu na osobę, wynosi 530,60 zł i jest niższy od kryterium dochodowego wynoszącego 623 zł. Podsumowując wyniki analizy zebranej dokumentacji Wójt stwierdził, że Wnioskodawczyni sprawuje stałą opiekę nad babcią, która jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Spełniony został również warunek kryterium dochodowego. Jednakże, w ocenie organu, Wnioskodawczyni nie zrezygnowała z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad babcią, gdyż działalność gospodarczą zaprzestała prowadzić 30 września 2012 r., natomiast wniosek do Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w [...] babcia złożyła dnia [...] stycznia 2013 r. i według orzeczenia o stopniu niepełnosprawności od tego dnia istnieje ustalony stopień niepełnosprawności, a daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić.

Od opisanej decyzji Wnioskodawczyni złożyła odwołanie, oceniając zaskarżoną decyzję jako wysoce krzywdzącą i domagając się jej uchylenia w całości. Podkreśliła, że w świetle art. 16a u.ś.r. istotne jest, aby zaniechanie podjęcia lub rezygnacja z pracy zarobkowej wynikały z konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Świadczenie opiekuńcze ma bowiem zrekompensować utratę uzyskiwanego lub potencjalnego dochodu osobie, która podejmuje się opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wyjaśniają, jaki okres ma upłynąć pomiędzy rezygnacją z pracy a złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia. Skarżąca podkreśliła, że stan zdrowia babci pogarsza się z uwagi na przebyte cztery operacje oraz wiek (nadciśnienie, choroba serca, miażdżyca, cukrzyca). Dlatego Skarżąca zmuszona jest w coraz większym zakresie pomagać babci w codziennych czynnościach, jak: przygotowywanie posiłków, podawanie lekarstw, pomoc w ubieraniu, myciu. To uniemożliwiło jej dalsze prowadzenie działalności gospodarczej. Fakt sprawowania opieki nad babcią został potwierdzony wywiadem środowiskowym pracownika socjalnego. Skarżąca podkreśliła, że po podjęciu decyzji o zaprzestaniu działalności gospodarczej z uwagi na stan zdrowia babci, rozpoczęła kompletowanie dokumentacji medycznej babci, koniecznej do złożenia wniosku o ustalenie stopnia niepełnosprawności. W stanie faktycznym sprawy zaistniał więc związek przyczynowy pomiędzy zaniechaniem dalszego prowadzenia przez nią działalności gospodarczej, a koniecznością opieki nad niepełnosprawną babcią.

Decyzją z [...] czerwca 2013 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej: "SKO" lub "organ II instancji"), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.; dalej w skrócie: "k.p.a."), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu SKO podzieliło argumentację Wójta, że w rozpatrywanej sprawie został spełniony warunek kryterium dochodowego, jednak nie wystąpił element rezygnacji z zatrudnienia, co było podstawą do wydania decyzji odmownej. Organ II instancji zwrócił przy tym uwagę na znaczący upływ czasu pomiędzy wyrejestrowaniem działalności gospodarczej przez Wnioskodawczynię (wrzesień 2012 r.), a złożeniem wniosku o ustalenie stopnia niepełnosprawności dla osoby wymagającej opieki (styczeń 2012 r.) oraz wniosku o przyznanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego (kwiecień 2013 r.).

Od opisanej decyzji SKO, Wnioskodawczyni wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. Z powołaniem się na zarzut naruszenia art. 16a u.ś.r. wniosła o (1) uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy organowi II instancji do ponownego rozpoznania, oraz o (2) zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu Skarżąca podniosła, że istota sporu sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy zrezygnowała ona z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad babcią, która legitymuje się stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności. Podkreśliła, że przesłanką przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego jest faktyczna rezygnacja z wykonywanej dotychczas pracy, jeżeli takie działanie ma na celu sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. Dla poprawnego ustalenia zakresu treściowego art. 16a u.ś.r. ważny jest fakt rezygnacji z zatrudnienia oraz obiektywnie stwierdzona potrzeba sprawowania opieki nad osobą mającą orzeczenia o niepełnosprawności. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wskazują, jaki okres ma upłynąć pomiędzy rezygnacją z pracy a złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia. Posiłkowanie się innymi, niż literalna, metodami wykładni art. 16a u.ś.r. jest, zdaniem Skarżącej, nieuprawnione. W stanie faktycznym sprawy zaistniał związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy zaniechaniem dalszego prowadzenia przez nią działalności gospodarczej, a koniecznością opieki nad niepełnosprawną babcią.

W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Zaznaczył, że nie uznał tłumaczenia, iż siedmiomiesięczny okres pomiędzy zakończeniem przez Skarżącą prowadzenia działalności gospodarczej a złożeniem przez nią wniosku o przedmiotowe świadczenie poświęciła ona na gromadzenie dokumentacji lekarskiej związanej z ubieganiem się o ustalenie stopnia niepełnosprawności babci.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.; dalej: "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Kontrola sądu nie obejmuje natomiast zasadniczo oceny wypełniania przez organy administracji pozasystemowych kryteriów słusznościowych, w szczególności kierowania się zasadami współżycia społecznego, ani kryteriów celowościowych, takich jak realizacja określonej polityki stosowania prawa administracyjnego (por. wyrok NSA z 25.09.2009 r., I OSK 1403/08, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: "CBOSA").

Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji SKO, Sąd nie stwierdził przy jej wydaniu naruszeń prawa, które w świetle art. 145 § 1 p.p.s.a. skutkowałyby koniecznością uchylenia albo stwierdzenia nieważności tego aktu, względnie stwierdzenia jego wydania z naruszeniem prawa. Nie oznacza to, iż zapadłe w sprawie decyzje organów obu instancji były całkowicie niewadliwe, lecz że dostrzeżone przez Sąd uchybienia nie miały wpływu, choćby potencjalnego, na wynik sprawy. Sąd podziela bowiem generalne stanowisko organów, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie można było przyznać Skarżącej wnioskowanego świadczenia, jednak wskazane przez organy podstawy odmowy jego przyznania wymagają, zdaniem Sądu, istotnego uzupełnienia.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć zapadłych w niniejszej sprawie stanowiły przepisy art. 16a u.ś.r., dodanego przez ustawę z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548; dalej: "ustawa zmieniająca u.ś.r. z 07.12.2012 r.") z dniem 01 stycznia 2013 r. Przepisy te wprowadziły do polskiego systemu prawnego nowy rodzaj świadczenia – specjalny zasiłek opiekuńczy. To nowe świadczenie, uzupełniające katalog świadczeń opiekuńczych, w istotnej mierze nawiązuje do konstrukcji świadczenia pielęgnacyjnego w jego wcześniejszym kształcie, obowiązującym do dnia 31 grudnia 2012 r., tj. do nowelizacji dokonanej ustawą zmieniającą u.ś.r. z 07.12.2012 r. Potwierdza to lektura uzasadnienia projektu ww. ustawy zmieniającej, w którym wskazano, że "specjalny zasiłek opiekuńczy przysługiwać będzie osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny. Jest to grupa podmiotów, która dotychczas otrzymywała świadczenia pielęgnacyjne, niespełniająca warunków do otrzymania tego świadczenia na warunkach określonych w nowych przepisach" (druk nr 724 Sejmu RP VII kadencji). Istotne "powinowactwo" obu wymienionych świadczeń jest tu o tyle warte podkreślenia, iż, w ocenie Sądu, uzasadnia przy dokonywaniu wykładni konkretnych unormowań dotyczących specjalnego zasiłku opiekuńczego posiłkowanie się dotychczasowym orzecznictwem sądowym i trybunalskim odnoszącym się do analogicznych elementów regulacji świadczenia pielęgnacyjnego.

Wypada w tym miejscu nadmienić, że unormowania art. 16a ust. 2–5 u.ś.r. oraz przepisy przejściowe art. 11 ust. 1 i 3 ustawy zmieniającej u.ś.r. z 07.12.2012 r. zostały zaskarżone do Trybunału Konstytucyjnego (zob. wnioski w sprawach zarejestrowanych pod sygnaturami akt, odpowiednio: K 38/13 oraz K 27/13 – dostępne ze strony: http://www.trybunal.gov.pl/Sprawy/sprawyTK/sprawy2.htm), jednak kwestie podniesione w tych skargach pozostają bez wpływu na wynik rozpoznawanej tu sprawy, stąd, w ocenie Sądu, nie zachodziła potrzeba zawieszenia niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a.

W świetle art. 16a u.ś.r. przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego zostało uzależnione od spełnienia następujących podstawowych przesłanek:

1) osoba ubiegająca się o zasiłek w związku ze sprawowaniem opieki nad daną osobą faktycznie tę opiekę sprawuje;

2) na osobie ubiegającej się o zasiłek ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788, z późn. zm.; dalej: "Kodeks rodzinny i opiekuńczy", w skrócie "k.r.o.");

3) osoba ubiegająca się o zasiłek rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. – tj. z wykonywania pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywania pracy lub świadczenia usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej – w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą opieki;

4) osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji;

5) łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty tzw. kryterium dochodowego określonego w art. 5 ust. 2 u.ś.r., wynoszącego obecnie 623 zł (z zastrzeżeniem art. 16a ust. 3 u.ś.r., który w niniejszej sprawie nie znajduje zastosowania);

przy jednoczesnym niewystąpieniu przesłanek negatywnych, wyliczonych w art. 16a ust. 8 u.ś.r.

Według trafnych ustaleń organów administracji, które znalazły expressis verbis swój wyraz w uzasadnieniach zaskarżonych decyzji, w niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki "pozytywne" wymienione powyżej w punktach 1, 4 i 5 (przy jednoczesnym niespełnieniu się przesłanek "negatywnych" z art. 16a ust. 8 u.ś.r.), natomiast nie wystąpiła przesłanka określona w punkcie 3 powyżej, w postaci rezygnacji przez Wnioskodawczynię z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad jej babcią. Tymczasem, w ocenie Sądu, analiza dokumentacji zebranej w aktach sprawy pokazuje, że uszło uwadze organów, iż przede wszystkim nie został spełniony warunek określony w punkcie 2 powyżej, tj. na Wnioskodawczyni nie ciążył względem babci obowiązek alimentacyjny w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W myśl art. 128 k.r.o. obowiązek alimentacyjny – tj. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania – obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.). I co w okolicznościach niniejszej sprawy szczególnie istotne, w myśl art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że Skarżąca jest wnuczką wymagającej opieki B. M., która ma jeszcze dzieci (córkę i syna), a więc osoby zobowiązane w bliższej, niż Skarżąca, kolejności w rozumieniu art. 132 k.r.o. do spełnienia obowiązku alimentacyjnego (w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym – art. 129 § 2 k.r.o.).

W tym miejscu wypada odwołać się do uwag zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lipca 2012 r., (I OSK 198/12,ONSAiWSA 2013, nr 4, poz. 69), odnoszących się wprawdzie wprost do instytucji świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 u.ś.r.) w kształcie obowiązującym do dnia 31 grudnia 2012 r., ale z uwagi na wyżej wspomniane "powinowactwo" tego świadczenia z analizowanym tu specjalnym zasiłkiem opiekuńczym, w pełni aktualnych i adekwatnych także do okoliczności niniejszej sprawy.

Otóż, w przywołanym wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wyszedł od podkreślenia, w ślad za Trybunałem Konstytucyjnym (zob. wyrok TK z 15.11.2006 r., P 23/05, OTK-A 2006 r. Nr 10, poz. 151), że prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne [tu odpowiednio: specjalny zasiłek opiekuńczy – uw. Sądu] wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 k.r.o., który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych, w związku z czym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

W nawiązaniu do dalszych rozważań zawartych w przywołanym wyroku NSA o sygn. I OSK 198/12 zwrócić należy uwagę na charakterystyczne przenikanie się nawzajem obu instytucji – świadczenia pomocowego (tj. świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego) z jednej strony oraz obowiązku alimentacyjnego z drugiej – co stanowi argument przemawiający za traktowaniem ich w sposób jednolity. Obowiązek alimentacyjny może bowiem polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej specjalnego zasiłku opiekuńczego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo (właściwą jednostkę samorządu terytorialnego) składek emerytalno-rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany).

Tak samo należy interpretować przepisy dotyczące świadczenia rodzinnego. (świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego). Uprawnienie do jego otrzymania, dalsza osoba – w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki – uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby nie będzie albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne czy specjalny zasiłek opiekuńczy nie są bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą wymagającą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. O ile przy tym – z uwagi na konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej – może okazać się celowym, w danym stanie faktycznym, przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna, niż wymienione expressis verbis w ustawie, kategoria członków szeroko rozumianej rodziny (vide: wyrok TK z 18.07.2008 r., sygn. akt P 27/07, OTK-A 2008 r. Nr 6, poz. 107), o tyle nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zmiany porządku kolejności nabywania obowiązku alimentacyjnego przez krewnych osoby uprawnionej do pomocy. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pomocowe (świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy), a decyduje o tym przepis prawa (por. wyrok NSA z 18.07.2012 r., I OSK 198/12,ONSAiWSA 2013, nr 4, poz. 69).

W ocenie Sądu argumenty podnoszone przez dzieci B. M., mające świadczyć o niemożności sprawowania przez nie opieki nad matką – wyrażające się w tym, że córka, jak oświadczyła, prowadzi gospodarstwo rolne i większość czasu spędza poza domem, a mama wymaga stałej opieki (k. 75 akt adm. I inst.), zaś, jak oświadczył syn, obecnie jest on w trakcie poszukiwania pracy, ma na utrzymaniu swoją rodzinę, nie posiada samochodu, w związku z powyższym nie może sprawować opieki nad mamą (k. 77 akt adm. I inst.) – nie są tego rodzaju, iżby zwalniały z ciążącego na dzieciach względem matki obowiązku alimentacyjnego i w konsekwencji, aby powodowały przejście tego obowiązku na Wnioskodawczynię jako wnuczkę.

W szczególności nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego względem matki fakt prowadzenia przez córkę gospodarstwa rolnego. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego przez nią w sposób świadomy wyboru i sama w sobie nie uniemożliwia wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego. W takim przypadku obowiązek ten nie przybierze wprawdzie postaci świadczenia pomocy w formie starań osobistych, ale może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Osobą tą może być zresztą również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności. Dlatego sam fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego – a szerzej: pozostawania w zatrudnieniu bądź wykonywania innej działalności zarobkowej – pozostaje zasadniczo bez wpływu na istnienie obowiązku alimentacyjnego i możliwość sprawowania opieki (por. wyrok NSA z 18.07.2012 r., I OSK 198/12,ONSAiWSA 2013, nr 4, poz. 69).

Również utrata pracy przez syna nie zwalnia go, sama w sobie, z obowiązku alimentacyjnego względem matki. (Zwłaszcza w kontekście starań rodziny o uzyskanie dla niej specjalnego zasiłku opiekuńczego, którego wszak jedną z podstawowych przesłanek jest rezygnacja z zatrudnienia). W takim przypadku wykonanie obowiązku alimentacyjnego może bowiem przybrać postać starań osobistych w zapewnieniu pomocy i opieki matce, a deklarowany brak samochodu nie może być ku temu rzeczywistą przeszkodą. Zwłaszcza że, jak wynika z akt sprawy, syn mieszka w tej samej miejscowości co matka.

Skoro zatem, jak wynika z powyższej analizy, obowiązek alimentacyjny względem B. M. ciąży obecnie na jej dzieciach, jako osobach zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności, to z art. 132 k.r.o. jasno wynika, że obowiązek ten – wymagany w świetle art. 16a ust. 1 u.ś.r. – nie ciąży na Wnioskodawczyni, która jako wnuczka (krewna w drugim stopniu) jest zobowiązana do alimentacji względem babci dopiero w następnej kolejności (art. 129 § 1 in fine k.r.o.). Już ta okoliczność samodzielnie przesądza o niemożności przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia, bez względu na ziszczenie się (bądź nie) pozostałych przesłanek.

Dlatego jedynie ubocznie, w nawiązaniu do zarzutów skargi, należy podkreślić, że również przesłanka w postaci "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki" nie została przez Skarżącą spełniona. W tym zakresie stanowisko organów nie było wadliwe. Przede wszystkim należy podkreślić, że w odniesieniu do specjalnego zasiłku opiekuńczego ustawodawca wymaga, aby konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną w każdym przypadku wiązała się z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W tym przypadku, inaczej niż przy świadczeniu pielęgnacyjnym, samo niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie wystarcza. Implikuje to konieczność wykazania przez osobę ubiegającą się o zasiłek bezpośredniego związku – tak funkcjonalnego, jak i czasowego – pomiędzy zaprzestaniem pracy zarobkowej, rozumianej również jako prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej (vide: art. 3 pkt 22 in fine u.ś.r.), a podjęciem się sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sytuacji braku wystąpienia zbieżności czasowej pomiędzy obu zdarzeniami można, co do zasady, mówić jedynie o niepodejmowaniu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki, a nie o rezygnacji z pracy zarobkowej w rozumieniu art. 16a ust. 1 u.ś.r.

W ocenie Sądu co najwyżej z taką właśnie sytuacją – niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną – mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Wskazuje na to przede wszystkim kilkumiesięczny okres pomiędzy zaprzestaniem prowadzenia przez Skarżącą działalności gospodarczej (30 września 2012 r.) a wystąpieniem z wnioskiem o ustalenie stopnia niepełnosprawności dla B. M. ([...] stycznia 2013 r.) i ustaleniem tego stopnia ([...] luty 2013 r. – k. 59 akt adm. I inst.), a następnie złożeniem wniosku o przyznanie przedmiotowego zasiłku ([...] kwietnia 2013 r.). Zarazem nie sposób uznać za wiarygodne wyjaśnień Skarżącej, iż z takim wyprzedzeniem wyrejestrowała działalność gospodarczą, by móc poświęcić się kompletowaniu dokumentacji medycznej babci niezbędnej do ustalenia stopnia jej niepełnosprawności. Tym bardziej, jeśli się zważy, że po uzyskaniu przez babcię orzeczenia o niepełnosprawności Skarżąca zwlekała jeszcze kolejne dwa miesiące ze złożeniem wniosku o zasiłek.

Przypadek niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nie może być utożsamiany z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 16a ust. 1 u.ś.r. Za taką wykładnią przemawia wzgląd na wyraźne rozróżnienie obu tych pojęć przez ustawodawcę w art. 17 ust. 1 u.ś.r. i wiążącą się z tym dyrektywę interpretacyjną w postaci tzw. zakazu wykładni synonimicznej, zgodnie z którym różnym zwrotom użytym w danym akcie prawnym nie należy nadawać tego samego znaczenia (por. L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2010, s. 117–119).

Mając wszystko to na uwadze Sąd, na podstawie art. 151p.p.s.a., skargę oddalił.

MZ