Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 675/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2018-11-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 138 par 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 28 ust. 3 i 3a, art. 32
journal: Dz.U. 2017 poz 1778
law: Ustawa  z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Dnia 20 listopada 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Nowacki, Sędziowie Sędzia NSA Teresa Rutkowska, Sędzia WSA Małgorzata Łuczyńska (spr.), , Protokolant Starszy sekretarz sądowy – Dorota Czubak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 listopada 2018 roku sprawy ze skargi S. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 83 ust. 4 i art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 1778 z późn. zm.), dalej u.s.u.s., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 13 marca 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia S. R. należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy wraz z odsetkami za zwłokę za grudzień 1998 r. w łącznej kwocie 2 697,00 zł.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i prawne.

W dniu 22 stycznia 2018 r. (data wpływu wniosku do organu) S. R. jako spadkobierca po zmarłej żonie – E. R. wystąpił do ZUS z wnioskiem o umorzenie w całości należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy wraz z odsetkami za zwłokę za grudzień 1998 r. w łącznej kwocie 2 697,00 zł. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej skarżący podał, że nie pracuje zarobkowo, pobiera emeryturę w wysokości 1780,00 zł brutto miesięcznie (tj. 836,56 zł netto miesięcznie). Nie posiada dochodów z innych źródeł, nie pobiera zasiłków (świadczeń) z urzędu pracy, z pomocy społecznej i nie korzysta z żadnych innych form pomocy. Prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, stałe wydatki z tytułu miesięcznych opłat wynoszą 170 zł, koszty natomiast związane z leczeniem stanowi kwota 320 zł miesięcznie. Podał, że spłaca zobowiązanie alimentacyjne w wysokości 530 zł miesięcznie. Nie posiada nieruchomości, majątku ruchomego ani innych praw majątkowych. W ramach prognozy poprawy sytuacji materialnej wskazał, że w najbliższym czasie nie może podjąć zatrudnienia, ponieważ jest przed planowanym zabiegiem operacyjnym endoprotezy stawu kolanowego, porusza przy użyciu kul lub wózka inwalidzkiego. Wskazał, że nie posiadał wiedzy o zadłużeniu żony. Wniósł o umorzenie należności z tytułu zaległych składek, a gdyby nie było to możliwe ze względów formalnych wniósł o umorzenie odsetek za zwłokę i rozłożenie na raty należności po 50 zł miesięcznie. Podał, że w spłacie zadłużenia pomoże mu rodzina.

W ramach informacji o sytuacji zdrowotnej wskazał, że legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z powodu wielostawowej choroby zwyrodnieniowej i chorób współistniejących, tj. nadciśnienia tętniczego, cukrzycy typu 2 i migotania przedsionków. W załączeniu przedstawił dokumentację medyczną oraz faktury dokumentujące ponoszone wydatki na leczenie.

W tym samym dniu, tj. 22 stycznia 2018 r. do ZUS wpłynął również wniosek S. R. o rozłożenie na raty należności z tytułu składek.

Decyzją z dnia [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek w łącznej kwocie 2 697,00 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że na podstawie decyzji ZUS z dnia [...] S. R. został zobowiązany jako spadkobierca do spłaty należności z tytułu zaległych składek po zmarłej żonie – E. R.

Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Nieściągalność należności została zdefiniowana w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. i zachodzi w przypadku, gdy:

1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016r. poz. 2171, z późn. zm.);

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2017 r. poz. 201 z późn. zm.),

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Organ wskazał, że w stosunku do skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z powyższym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s., nie zostały spełnione. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s.. Ponieważ kwota zadłużenia jest wyższa, niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s w zaistniałej sytuacji również nie ma zastosowania.

Ponadto zaległości nie zostały skierowane na drogę przymusowego dochodzenia, co oznacza, że nie można stwierdzić, aby okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s, zaistniały w rozpatrywanym przypadku.

Odnosząc się z kolei do kwestii umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, o którym mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s i wydanym na tej podstawie rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz. 1365) organ wskazał, że przepisy te zobowiązują płatnika do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Do sytuacji takich § 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia w szczególności zalicza przypadki:

1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W rozpatrywanej sprawie, przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 2 cyt. rozporządzenia nie ma zastosowania, ponieważ skarżący nie prowadził działalności gospodarczej. Przedstawione natomiast w toku prowadzonego postępowania dokumenty nie potwierdziły, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 cyt. rozporządzenia. Wskazane przez skarżącego problemy zdrowotnej mogą być dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji lecz nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. ZUS podkreślił jednocześnie, że nie bagatelizuje stanu zdrowia wnioskodawcy jednakże podane wydatki na leczenie, które niewątpliwie obciążają budżet domowy lecz nie stanowią przesłanki uzasadniającej umorzenie należności.

Rozważając spełnienie przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia ZUS stwierdził, że w rozpatrywanym przypadku nie zachodzi sytuacja, która w przypadku konieczności opłacenia zadłużenia pozbawiłaby stronę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Z danych zgromadzonych przez ZUS wynika, że skarżący pobiera emeryturę w wysokości 1 780,00 zł brutto miesięcznie, z której dokonywane jest potrącenie komornicze z tytułu alimentów. Zdaniem ZUS każdy z wierzycieli może dochodzić swoich należności zgodnie z przepisami prawa i nawet gdyby ZUS umorzył zadłużenie, to inny wierzyciel w dalszym ciągu dochodziłby swoich należności. Skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i nie korzysta ze środków pomocy społecznej. W ocenie Zakładu skarżący posiada środki, które pozwalają na uregulowanie należności wobec ZUS.

Spłata zadłużenia może stanowić pewne obciążenie finansowego jednak ZUS jako podmiot wykonujący przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych obowiązany jest zlecone przez ustawodawcę zadania realizować zgodnie z obowiązującymi przepisami. Dłużnik musi liczyć się z koniecznością zapłaty zaległych składek wraz z odsetkami za zwłokę, gdyż należy to do jego obowiązku, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy.

ZUS nadmienił, że w dniu 22 stycznia 2018 r. strona wystąpiła z wnioskiem o rozłożenie na raty należności z tytułu składek, co pozwala wnioskować, że jest w stanie zabezpieczyć środki finansowe na uregulowanie zadłużenia i nie pozbawi go to możliwości zabezpieczenia podstawowych potrzeb życiowych. W przypadku rozłożenia na raty należności z tytułu składek, następuje wstrzymanie naliczania odsetek za zwłokę od dnia następnego po dniu wpływu wniosku o udzielenie ulgi. Natomiast od składek, które rozłożono na raty, Zakład zobowiązany jest do każdej raty naliczyć opłatę prolongacyjną.

Zakład nie ma jakiejkolwiek informacji, która wskazywałaby, że istnieją inne okoliczności, które uzasadniałyby umorzenie zadłużenia na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

W dniu 3 kwietnia 2018 r. (data wpływu wniosku do organu) skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podał, że niezrozumiałe jest stwierdzenie ZUS, że nie wystąpiła przesłanka utrudniająca, a nawet uniemożliwiająca codzienną egzystencję w przypadku, gdy skarżący udokumentował, że wydatki na leczenie które ponosi, tj. około 300 zł miesięcznie stanowią 1/5 uzyskiwanych dochodów. Wskazał również, że nie zgadza się z tym, że należność z tytułu zaległych składek jego zmarłej żony jest dochodzona dopiero po 20 latach. Wskazując natomiast na brak kompetencji ze strony pracowników Zakładu podał, że nie rozumie dlaczego jest zobowiązany do spłaty odsetek za zwłokę od składek wymaganych 20 lat temu.

W dniu 3 kwietnia 2018r. została zawarta pomiędzy ZUS a S. R., jako spadkobiercą po zmarłej E. R. umowa o rozłożenie na raty należności z tytułu składek w łącznej kwocie 2 697,00 zł.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] ZUS utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że na podstawie zgromadzonej w toku postępowania dokumentacji ustalił, że skarżący pobiera emeryturę w kwocie 2.380,34 zł brutto miesięcznie, która po potraceniu alimentów oraz kosztów egzekucji administracyjnej i sądowej wynosi 836,56 zł. Z przedstawionego natomiast przez skarżącego wyciągu bankowego wygenerowanego w dniu 2 stycznia 2018 r. wynika, że kwota emerytury za listopad 2017 r. wyniosła 679,05 zł. Ustalono, że skarżący posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane w dniu 1 czerwca 2015 r. na stałe. Do akt skarżący przedstawił zaświadczenia lekarskie z dnia 10 stycznia 2017 r., 6 października 2017 r. i 9 stycznia 2018 r., faktury dokumentujące wydatki na zakup leków w okresie od lipca do grudnia 2017 r. oraz kartę informacyjną leczenia szpitalnego w okresie od 30 października 2017 r. do 6 listopada 2017 r. Jak wynika ze złożonego wniosku skarżący nie posiada dochodów z innych źródeł, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Stałe wydatki związane z utrzymaniem z tytułu miesięcznych opłat eksploatacyjnych wynoszą 170,00 zł, a koszty leczenia skarżący oszacował na kwotę 320,00 zł. Innych stałych wydatków skarżący nie wskazał. Ustalono, że skarżący posiada zobowiązania alimentacyjne spłacane w trybie egzekucji z emerytury, jednak nie wskazał kwoty zadłużenia jaka pozostała do spłaty. Skarżący nie posiada nieruchomości, ruchomości, ani praw majątkowych oraz wierzytelności.

Decyzją ZUS z dnia [...] skarżący został zobowiązany jako spadkobierca do spłaty zobowiązań po zmarłej żonie – E. R. Decyzja została doręczona w dniu 11 grudnia 2017 r. Od powyższej decyzji nie złożył odwołania. Z uwagi na niewywiązanie się z zapłaty składek w wyznaczonym decyzją terminie w dniu 18 stycznia 2018 r. zostało wysłane do skarżącego upomnienie.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy ZUS podtrzymał stanowisko, że zgromadzona w toku postępowania dokumentacja dotycząca sytuacji materialno-bytowej nie potwierdza, aby konieczność uregulowania zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek, (np. poprzez zawarcie układu ratalnego) uniemożliwiła zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Skarżący nie korzysta z pomocy społecznej ani innych form pomocy, co prowadzi do wniosku, że sytuacja gospodarstwa domowego nie jest na tyle trudna, aby spłata zadłużenia wobec ZUS pozbawiła skarżącego środków do życia.

ZUS podkreślił, że dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób wyegzekwowania zadłużenia. Ponadto, w przypadku stwierdzenia przez organ rentowy całkowitej nieściągalności, koniecznym jest również ustalenie, że ma ona charakter trwały i nieodwracalny, co w przedmiotowej sprawie nie nastąpiło. Umorzenie składek powoduje zwolnienie z długu na stałe, z tej przyczyny należy zawsze rozważyć, czy istnieje możliwość spłaty zadłużenia w przyszłości chociażby niewielkimi kwotami, gdyż sytuacja materialno-bytowa dłużnika może w każdej chwili ulec poprawie i będzie on w stanie spłacić zadłużenie. Brak efektu w egzekwowaniu należnych składek nie przesądza jeszcze o całkowitej ich nieściągalności, a stwierdzenie, że nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne byłoby na obecnym etapie przedwczesne. Skarżący zaproponował spłatę zadłużenia w ratach. Umorzenie składek powoduje natomiast zwolnienie z długu na stałe, co oznacza, że należy zawsze rozważyć, czy istnieje możliwość spłaty zadłużenia w przyszłości chociażby niewielkimi kwotami. W niniejszej sprawie, zdaniem ZUS sytuacja materialno-bytowa skarżącego może ulec poprawie po spłacie zobowiązań alimentacyjnych i skarżący będzie w stanie spłacić zadłużenie z tytułu składek.

Odnosząc się do wskazanej we wniosku złej sytuacji zdrowotnej ZUS wskazał, że nie neguje wystąpienia po stronie skarżącego problemów zdrowotnych jednak organ publiczny w ramach gospodarowania środkami publicznymi, nie może pozwolić sobie na odstąpienie od dochodzenia należnych kwot, poprzez skorzystanie z instytucji umorzenia zaległości, w sytuacji gdy strona ma obiektywną możliwość spłacania należności w systemie ratalnym.

W odpowiedzi na pozostałe zarzuty ZUS wyjaśnił, że wobec żony było prowadzone skuteczne postępowanie egzekucyjne, a należności nie uległy przedawnieniu.

Organ podkreślił, że dysponuje jedynie tym materiałem, który udostępni zainteresowany i nie ma realnych środków procesowych do ustalenia sytuacji materialnej i zdrowotnej płatnika. Ciężar dowodu wykazania trudnej sytuacji materialnej oraz tego, że stan ten ma charakter trwały i nieodwracalny w sprawie umorzenia zaległości z tytułu składek ciąży na wnioskodawcy, a obowiązkiem organu jest dokonanie analizy przedstawionych przez stronę dowodów. Skarżący został wezwany do przedłożenia dodatkowych dokumentów, lecz zgodnie z protokołem z dnia 18 kwietnia 2018 r. stwierdził, że więcej dokumentów do sprawy nie przedłoży, wszystko co uważał za stosowne dostarczył.

Reasumując ZUS stwierdził, że obecnie ustalenia pokrywają się z wcześniejszymi ustaleniami faktycznymi. Postępowanie wyjaśniające przeprowadzone na okoliczność ponownego rozpoznania wniosku o umorzenie długu nie doprowadziło do ustalenia innych, istotnych okoliczności, mogących mieć wpływ na wcześniejsze ustalenia co oznacza, że stanowisko ZUS, że dług wymagalny może być przez skarżącego spłacony lub w przyszłości ściągnięty w postępowaniu egzekucyjnym jest aktualne.

W związku z powyższym ZUS stwierdził brak postaw do uchylenia zaskarżonej decyzji z dnia 13 marca 2018 r.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżący wniósł o zajęcie stanowiska w sprawie naliczenia odsetek za zwłokę w kwocie 1 995,00 zł od nieopłaconych przez jego zmarłą w dniu 7 maja 2014 r. żonę –E. R. składek na ubezpieczenie społeczne za grudzień 1998 r. w kwocie 702 zł. Podniósł, że od momentu wymagalności przedmiotowych składek upłynęło ponad 20 lat i w związku z powyższym nasuwa się pytanie, co pracownicy ZUS zrobili w powyższej sprawie przez tyle lat. Skarżący przyznał, że zaległą składkę należy zapłacić i w tym celu zawarł w dniu 3 kwietnia 2018 r. umowę ratalną zobowiązując się do spłaty zadłużenia w ratach w wysokości 50 zł miesięcznie.

W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie, wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów postawionych w skardze ZUS dodatkowo wyjaśnił, że zmarła – E. R., jako płatnik składek nie uregulowała należności z tytułu składki na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy za grudzień 1998 r. w kwocie 702 zł. W związku z powyższym od niezapłaconej kwoty naliczono odsetki ustawowe do dnia 7 maja 2014 r., tj. do daty zgonu, które od daty wymagalności do daty zgonu wyniosły 1 992 zł. Od decyzji z dnia 6 grudnia 2017 r. o przeniesieniu na skarżącego odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłej żonie, nie zostało złożone odwołanie. Decyzja jest prawomocna. W dniu 22 stycznia 2018r. skarżący wniósł o umorzenie należności z tytułu składek i rozłożenie na raty należności z tytułu składek. Odnośnie pierwszego wniosku w dniu 13 marca 2018 r. organ rentowy wydał decyzję, którą odmówił umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 2 697 zł (tj. 702 zł - należność z tytułu zaległej składki na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy za grudzień 1998 r. i 1 995 zł - odsetki naliczone na dzień 7 maja 2014r. oraz dalszych odsetek od dnia następnego po dniu, w którym upłynął termin płatności, tj. do dnia 22 stycznia 2018 r.

Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] organ rentowy utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję o odmowie umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 2 697 zł.

W dniu 3 kwietnia 2018 r. została zawarta umowa nr [...] o rozłożenie na raty należności z tytułu składek. Zgodnie z treścią § 3 ww. umowy skarżący uznał dług w łącznej kwocie 2 697 zł. obejmujący należność główną i odsetki, która została rozłożona na 54 raty. Skarżący rozpoczął spłacanie rat.

Zarzuty podniesione przez skarżącego są niezasadne, ponieważ w przypadku niezapłaconej składki za grudzień 1998 r. organ rentowy podjął czynności egzekucyjne. W dniu 15 lutego 1999 r. został wystawiony tytuł wykonawczy nr 2412/99 na kwotę 702 zł plus odsetki za zwłokę, który został skierowany do Naczelnika Urzędu Skarbowego [...], celem wyegzekwowania długu. W dniu 9 października 2000 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego [...] umorzył postępowanie prowadzone na podstawie ww. tytułu z powodu braku majątku, z którego można by prowadzić skuteczną egzekucję. W dniu 25 lipca 2001 r. organ rentowy ponownie wystawił tytuł wykonawczy nr [...] na ww. składkę, na podstawie którego dokonano zajęcia świadczenia emerytalnego dłużniczki. W związku ze zbiegiem egzekucji administracyjnej do świadczenia emerytalnego w dniu 26 lutego 2003 r. tytuł wykonawczy wraz z zajęciem przekazano do Naczelnika Urzędu Skarbowego [...], celem prowadzenia egzekucji. Na skutek śmierci dłużniczki organ rentowy pismem z dnia 23 czerwca 2015r. wniósł o zakończenie postępowania egzekucyjnego. W dniu 30 czerwca 2015 r. organ egzekucyjny wydał postanowienie o zakończeniu postępowania egzekucyjnego i zwrócił wystawione tytuły wykonawcze. Organ rentowy podjął też starania w kierunku ustalenia spadkobierców po zmarłej dłużniczce. Sprawa toczyła się przed Sądem Rejonowym dla [...] w Ł . [...] Wydział Cywilny pod sygn. akt[...]. Pismem z dnia 7 września 2017 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego poinformował organ rentowy o nabyciu spadku po zmarłej E. R. przez jej męża S. R.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017r., poz. 2188 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2018r., poz. 1302 ze zm.), dalej p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Ocena legalności zaskarżonej decyzji, przeprowadzona według wskazanych powyżej kryteriów wykazała, iż skarga jest uzasadniona.

Odnosząc się do istoty sporu – kwestii zasadności stanowiska organu administracji zajętego w sprawie (odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek), zauważyć trzeba, że ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz.U. z 2013r., poz. 1442 ze zm., dalej u.s.u.s.) przewiduje możliwość umorzenia przez Zakład należności z tytułu składek w całości lub w części na zasadach określonych w tej ustawie oraz w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. (art. 28 ust. 1 u.s.u.s.). Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4 u.s.u.s.). Na postawie art. 32 u.s.u.s., przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

W myśl art. 28 ust. 2 u.u.s.u. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w tym przepisie ma charakter wyczerpujący. Stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zadłużenia. Zasadą jest więc, że składki na ubezpieczenie społeczne mogą być umarzane przez Zakład w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s.). Jednakże w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek odmiennie unormowano podstawę i przesłanki umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne takich osób mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). W art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zawierającym delegację ustawową dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad umarzania takich należności ustawodawca doprecyzował, iż przy określaniu przesłanek mających uzasadniać umorzenie, należy wziąć pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Z art. 28 ust. 3b u.s.u.s., który dotyczy umorzenia składek ubezpieczonych będących jednocześnie ich płatnikami, wynika, że dla oceny, czy przypadek jest uzasadniony należy brać pod uwagę z jednej strony ważny interes osoby zobowiązanej, a z drugiej strony stan finansów ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 20 marca 2007 r., II GSK 345/06). Z tego powodu w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141, poz. 1365), przewidziano możliwość umarzania składek pod warunkiem wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, bo pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i rodziny, w szczególności gdy zachodzą określone w pkt 1-3 przypadki: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W orzecznictwie podkreśla się, że przy umarzaniu nieopłaconych składek przez ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek nie stosuje się wymogu zaistnienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, lecz zawsze ocenia się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej (por. wyroki NSA: z 21 maja 2009 r., II GSK 1045/08; z 21 stycznia 2009 r., II GSK 650/08; z 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09; z 19 lutego 2015 r., II GSK 2366/13; z 9 kwietnia 2015 r., II GSK 406/14).

Poza sporem pozostaje, że decyzja w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter uznaniowy. W orzecznictwie wskazuje się, że decyzja taka podlega jednak pełnej kontroli sądowej. Ustawodawca nie pozostawił Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody, co do wyboru rozstrzygnięcia, ani też nie zezwolił na dowolność. Swoboda wyboru rozstrzygnięcia zawarta jest w granicach ściśle określonych przepisami prawa, które precyzują przesłanki umorzenia (por. wyrok NSA z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Ograniczeniami swobody uznania administracyjnego są przesłanki sformułowane w art. 28 u.s.u.s. i w § 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. W sprawach dotyczących umorzenia składek konieczne jest także stosowanie zasady zawartej w art. 7 k.p.a. in fine, ustanawiającej obowiązek uwzględnienia przy orzekaniu zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu obywatela. Zatem w sprawach dotyczących umorzenia składek interes społeczny nie może być rozumiany wąsko, wyłącznie jako dbałość o finanse ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 21 lutego 2007 r., II GSK 301/06). Użyty w art. 28 ust. 1 i ust. 3a zwrot "składki mogą być umarzane" w sytuacjach określonych w tych przepisach należy rozumieć jako sprecyzowanie uprawnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do umorzenia składek, z którego wynika przede wszystkim, że w innych sytuacjach Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie ma prawa składek umarzać. Jednak ustalenie istnienia przesłanek umorzenia określonych w ustawie lub rozporządzeniu nie pozwala na podjęcie decyzji odmownej z powołaniem się wyłącznie na uznanie administracyjne, bowiem każde takie rozstrzygnięcie podjęte bez wnikliwej analizy obu omawianych interesów będzie naruszać art. 7 k.p.a. (por. wyrok NSA z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wyjaśniał, iż interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyroki NSA z 25 czerwca 2003 r., III SA 3118/01, POP 2004/4/77; z 20 marca 2007 r., II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., II GSK 1045/08; z 8 lipca 2015 r., II GSK 1502/14). Jeżeli z ustalonych okoliczności wynika, iż opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2010 r., II GSK 349/09).

Wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego przesłanka uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Charakter uznaniowy decyzji wymaga zatem przeprowadzenia analizy sytuacji materialnej strony skarżącej uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, przy czym przy tej analizie nie można oderwać się od istoty ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcji ochronnej. Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji (por. wyroki NSA: z 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09; z 19 lutego 2015 r., II GSK 2366/13 i II GSK 2377/13). Istotną dyrektywę stanowi to, że zawsze należy brać pod uwagę, z punktu widzenia omawianych przesłanek umorzenia, nie tyle przyczyny powstania zadłużenia, co sytuację finansową wnioskodawcy, a przede wszystkim jej wpływ na możliwość spłaty zadłużenia (por. wyroki NSA: z 14 maja 2014 r., II GSK 384/12; z 8 lipca 2015 r., II GSK 1502/14).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy, sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja i poprzedzającą ją decyzja organu I instancji nie zawierają przekonywującego uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcia w kontekście powyższych rozważań.

Oceniając zasadność umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. ZUS stwierdził, że w rozpatrywanym przypadku nie zachodzi sytuacja, która w przypadku konieczności opłacenia zadłużenia pozbawiłaby stronę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że na podstawie zgromadzonej w toku postępowania dokumentacji ustalił, że skarżący pobiera emeryturę w kwocie 2.380,34 zł brutto miesięcznie, która po potraceniu alimentów oraz kosztów egzekucji administracyjnej i sądowej wynosi 836,56 zł. Z przedstawionego natomiast przez skarżącego wyciągu bankowego wygenerowanego w dniu 2 stycznia 2018 r. wynika, że kwota emerytury za listopad 2017 r. wyniosła 679,05 zł. Ustalono, że skarżący posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane w dniu 1 czerwca 2015 r. na stałe. Do akt skarżący przedstawił zaświadczenia lekarskie z dnia 10 stycznia 2017 r., 6 października 2017 r. i 9 stycznia 2018 r., faktury dokumentujące wydatki na zakup leków w okresie od lipca do grudnia 2017 r. oraz kartę informacyjną leczenia szpitalnego w okresie od 30 października 2017 r. do 6 listopada 2017 r. Jak wynika ze złożonego wniosku skarżący nie posiada dochodów z innych źródeł, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Stałe wydatki związane z utrzymaniem z tytułu miesięcznych opłat eksploatacyjnych wynoszą 170,00 zł, a koszty leczenia skarżący oszacował na kwotę 320,00 zł. Innych stałych wydatków skarżący nie wskazał. Ustalono, że skarżący posiada zobowiązania alimentacyjne spłacane w trybie egzekucji z emerytury, jednak nie wskazał kwoty zadłużenia jaka pozostała do spłaty. Skarżący nie posiada nieruchomości, ruchomości, ani praw majątkowych oraz wierzytelności.

Organ odwoławczy podniósł, że skarżący nie korzysta z pomocy społecznej ani innych form pomocy, co prowadzi do wniosku, że sytuacja gospodarstwa domowego nie jest na tyle trudna, aby spłata zadłużenia wobec ZUS pozbawiła skarżącego środków do życia.

ZUS podkreślił, że dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób wyegzekwowania zadłużenia. Ponadto, w przypadku stwierdzenia przez organ rentowy całkowitej nieściągalności, koniecznym jest również ustalenie, że ma ona charakter trwały i nieodwracalny, co w przedmiotowej sprawie nie nastąpiło. Umorzenie składek powoduje zwolnienie z długu na stałe, z tej przyczyny należy zawsze rozważyć, czy istnieje możliwość spłaty zadłużenia w przyszłości chociażby niewielkimi kwotami, gdyż sytuacja materialno-bytowa dłużnika może w każdej chwili ulec poprawie i będzie w stanie spłacić zadłużenie.

W ocenie Sądu, przedstawione stanowisko ZUS nie zasługuje na aprobatę.

Przede wszystkim należy podkreślić, że z ustalonego przez organy stanu faktycznego - Raportu dotyczącego dochodu dyspozycyjnego - wynika, że dochód dyspozycyjny skarżącego stanowi kwotę ujemną " – 286,74 zł", przy wskazanym przez organ dochodzie gospodarstwa domowego 836,56 zł. (po uwzględnieniu potrącenia alimentów oraz kosztów egzekucji administracyjnej i sądowej). Organ miał również wiedzę, że z przedstawionego przez skarżącego wyciągu bankowego wygenerowanego w dniu 2 stycznia 2018 r. wynika, że kwota emerytury za listopad 2017 r. wyniosła 679,05 zł. Skarżący posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane w dniu 1 czerwca 2015 r. na stałe. Skarżący przedstawił faktury dokumentujące wydatki na zakup leków w okresie od lipca do grudnia 2017 r. oraz kartę informacyjną leczenia szpitalnego w okresie od 30 października 2017 r. do 6 listopada 2017 r. Skarżący wskazał, że nie posiada dochodów z innych źródeł, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Stałe wydatki związane z utrzymaniem z tytułu miesięcznych opłat eksploatacyjnych wynoszą 170,00 zł, a koszty leczenia kwotę 320,00 zł. Skarżący jest osobą urodzoną w 1948 r., a więc ma 70 lat. Aktualnie porusza się przy pomocy kul oraz wózka inwalidzkiego przy dłuższych odległościach.

Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że nie negując uprawnienia organu orzekającego w sprawach umorzenia należności z tytułu składek do swobodnego wyboru rozstrzygnięcia, nie można tracić z pola widzenia faktu, iż ocena ta nie może być sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Organy wprawdzie zgromadziły materiał dowodowy, jednakże jego ocena i wywiedzione wnioski naruszają zasadę swobodnej oceny dowodów, czego konsekwencją jest formułowanie nielogicznych wniosków, jako efektu przeprowadzonego postępowania. Trudno bowiem uznać, że ustalenie, iż miesięczny dochód w wysokości 836,56 zł. (679,05 zł), jest wystarczający dla zaspokojenia podstawowych potrzeb skarżącego i dodatkowo pozwala na spłatę zadłużenia w sytuacji, gdy sam organ wskazuje, że skarżący nie posiada dochodu dyspozycyjnego. Jednocześnie organ nawet nie przyrównał posiadanego przez skarżącego dochodu do obowiązującego, w dacie składania wniosku przez skarżącego, minimum egzystencji i minimum socjalnego. Należy tu podkreślić, że przy rozważaniu przesłanek umorzenia zaległych składek trzeba zawsze oceniać, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego przy uwzględnieniu stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej. Przy ocenie zaistnienia omawianej przesłanki organ administracji powinien rozważyć zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Podkreślić należy, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o zabezpieczenie zaspokojenia potrzeb na przeciętnym uśrednionym poziomie. Minimum socjalne jest kategorią wyznaczającą próg poniżej, którego istnieje obszar niedostatku czy ubóstwa. Zatem stanowisko organu, że przy takich dochodach widzi możliwość egzekwowania zaległych składek, w świetle zasad doświadczenia życiowego, nie znajdują uzasadnienia. Mając natomiast na uwadze wiek skarżącego oraz jego stan zdrowia za sprzeczne z zasadą wynikającą z art. 80 k.p.a. należy uznać stanowisko organu, że sytuacja materialno-bytowa dłużnika może w każdej chwili ulec poprawie i będzie on w stanie spłacić zadłużenie.

Również fakt, że skarżący nie korzysta z pomocy społecznej nie może być argumentem uzasadniającym stanowisko organu, bowiem przy takim stanie dochodów skarżącego egzekwowanie należnych składek w efekcie spowoduje konieczność sięgnięcia przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa. Tymczasem zgodnie z ugruntowanym już poglądem przyjętym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. (por wyrok NSA z dnia 25 czerwca 2003r., sygn. akt III SA 31118/01, z dnia 20 marca 2007r., sygn. akt II GSK 345/06). NSA podkreślił, że "(...) gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowanie jej w sposób szczególny (...) Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (...) norma prawna, która dopuszcza umorzenie należności w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, wobec permanentnie niezadowalającego stanu finansów ubezpieczeń społecznych, nie znalazłaby w praktyce w ogóle zastosowania. Takie rozumienie byłoby natomiast sprzeczne ze społeczną funkcją omawianej instytucji prawnej".

Również stanowisko ZUS, że każdy z wierzycieli może dochodzić swoich należności zgodnie z przepisami prawa i nawet gdyby ZUS umorzył zadłużenie, to inny wierzyciel w dalszym ciągu dochodziłby swoich należności, sformułowane zapewne w kontekście prowadzonej egzekucji alimentów, nie uwzględnia faktu, że w przeciwieństwie do bezwzględnego obowiązku egzekwowania alimentów, ZUS ma możliwości umorzenia należności składkowych. Co istotne, jak wskazano wyżej z ustalonego przez organy stanu faktycznego - Raportu dotyczącego dochodu dyspozycyjnego - wynika, że dochód dyspozycyjny skarżącego stanowi kwotę ujemną " – 286,74 zł", przy wskazanym przez organ dochodzie gospodarstwa domowego 836,56 zł., a więc uwzględniającym potrącenia alimentów. W ocenie Sądu, w okolicznościach przedmiotowej sprawy, był to prawidłowy sposób ustalenia faktycznego/dyspozycyjnego dochodu skarżącego.

Reasumując powyższe rozważania należy wskazać, że organy nie rozważyły możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając z nieuzasadnionych powodów prymat interesowi społecznemu. Podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga natomiast by interes społeczny i słuszny interes obywatela zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej zobowiązanego, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego. Należy przy tym wziąć pod uwagę, że od kwoty należności głównej naliczane są odsetki, co powoduje dalsze zwiększanie kwoty zobowiązania pomimo wdrożonego postępowania egzekucyjnego. W niniejszej sprawie odsetki przewyższyły już prawie trzykrotnie kwotę samego zobowiązania składkowego i mimo, że aktualnie kwota do spłaty wynosi 2697 zł to należało ocenić w świetle zgromadzonego materiału dowodowego realne możliwości spłaty zadłużenia. W tym miejscu godzi się wskazać, że podnoszona przez organ propozycja skarżącego spłaty zadłużenia w ratach w kwocie 50 zł miesięcznie ( i nawet podpisana w tej kwestii umowa o rozłożeniu należności na raty), jak wyjaśnił skarżący na rozprawie, była wręcz koniecznością, bowiem pracownik ZUS poinformował go, że niepodpisanie tej umowy spowoduje skierowanie sprawy na drogę postępowania egzekucyjnego. Skarżący obawiał się zatem kolejnych kosztów. Konieczne jest również zwrócenie uwagi na fakt, że w swoim wniosku z dnia 22 stycznia 2018 r. w części "proponowany sposób uregulowania należności" skarżący wnosił o umorzenie należności za zaległości składkowe żony E. R. Gdyby nie było to możliwe wnosił o umorzenie odsetek, a zaległości rozłożenie na raty po 50 zł miesięcznie. Jak więc wynika z treści wniosku wolą skarżącego było ewentualne rozłożenie na raty tylko składek, a umorzenie odsetek, a nie rozłożenie należności (kwoty głównej i odsetek) na raty. Potwierdza to również zawarte w skardze stwierdzenie skarżącego, który przyznał, że zaległą składkę należy zapłacić i w tym celu zawarł w dniu 3 kwietnia 2018 r. umowę ratalną zobowiązując się do spłaty zadłużenia w ratach w wysokości 50 zł miesięcznie. W tej sytuacji twierdzenie organu, że "w dniu 22 stycznia 2018 r. strona wystąpiła z wnioskiem o rozłożenie na raty należności z tytułu składek, co pozwala wnioskować, że jest w stanie zabezpieczyć środki finansowe na uregulowanie zadłużenia i nie pozbawi go to możliwości zabezpieczenia podstawowych potrzeb życiowych" nie potwierdza rzeczywistych intencji skarżącego, które organ winien jednoznacznie ustalić i dopiero rozpoznać.

Sąd zwraca uwagę, że w wyroku z dnia 21 maja 2009 r. w sprawie sygn. akt II GSK 1045/08 NSA stwierdził, że "ubezpieczenie społeczne jest to system ustawowo zagwarantowanych świadczeń związanych z pracą, służących zaspokajaniu potrzeb wywołanych przez zdarzenia losowe i finansowanych przez ubezpieczonych na zasadzie rozłożenia ich ciężaru na osoby do nich następnie uprawnione. Mieszcząca się w tym systemie również funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny".

W uzasadnieniach zaskarżonej decyzji brak jest rozważań, jak na tle ustalonego w sprawie stanu faktycznego obejmującego sytuację rodzinną, zdrowotną, majątkową skarżącego oraz jego wiek, organ widzi realną możliwość spłaty zadłużenia bez zagrożenia jego egzystencji.

Wyjaśnienia w tym zakresie są niezbędne, nie tylko z uwagi na konstrukcję art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale również ze względu na wymagania stawiane przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (określone w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80). W orzecznictwie wielokrotnie podkreślano bowiem, że rozstrzygnięcia spychające obywatela na margines i powodujące konieczność korzystania przez niego z pomocy społecznej naruszają prawo, gdyż celem omawianych uregulowań jest ochrona interesów jednostki i rodziny, nie zaś finansów ZUS (por. wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2015r. w sprawie sygn.akt II GSK 1124/14).

Wprawdzie, co do zasady, Sąd zgadza się ze stanowiskiem organów orzekających w sprawie, że skutki finansowe nieudanej nawet działalności gospodarczej zobowiązanej nie mogą być przerzucone na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Godzi się jednak w tym miejscu podnieść, że to właśnie w stosunku do płatników składek ( a więc m.in. osób prowadzących działalność gospodarczą) ustawodawca nakazał w toku postępowania w sprawie umorzenia należności względem ZUS analizować sytuację zobowiązanych w aspekcie przesłanek wynikających z ww. rozporządzenia, mimo braku całkowitej nieściągalności, co oznacza, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia zaległości wskazanych osób w sytuacji szczególnie uzasadnionej i niezawinionej przez osobę chcącą z tej instytucji skorzystać.

Zdaniem sądu odmowa umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek z powołaniem się na uznaniowych charakter decyzji jest w tym wypadku przedwczesna i narusza art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Organ przed podjęciem decyzji w sprawie umorzenia należności składkowych powinien dokonać oceny możliwości płatniczych zobowiązanego w aspekcie realnych i faktycznych możliwości spłaty zadłużenia bez zagrożenia jego egzystencji. Należy bowiem podkreślić, że ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2017 r., sygn. akt II GSK 1979/15). Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., oraz dokonując wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2005 r., sygn. akt II GSK 1807/14). Natomiast wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia składek jest stanowisko, że składki powinny być za wszelką cenę ściągane z uwagi na stan finansów ZUS, podczas gdy prawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno jest doprowadzenie do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego (por. wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2015r., sygn. akt II GSK 2757/14).

Podsumowując, należy podkreślić, że w każdej sprawie dotyczącej umorzenia należności organ powinien realnie wskazać, na czym opiera przekonanie o możliwości spłaty zadłużenia bez narażenia strony na niezaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ dokonał pobieżnej oceny stanu faktycznego, nie ocenił należycie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, naruszając art. 7 i art. 77 K.p.a., a podając przyczyny, dla których nie zastosował instytucji umorzenia ogólnie powołał się na uznaniowy charakter decyzji. Tymczasem w sytuacji, gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności "w uzasadnionych przypadkach" organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny. Okoliczności te powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości szczególnie, że w omawianym przypadku decyzja dotyczy sfery elementarnych potrzeb skarżącego, tj. posiadania środków niezbędnych do przeżycia. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględniając przedstawione powyżej wywody powinien raz jeszcze szczegółowo przeanalizować stan faktyczny. Ocena, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Treść zawarta w uzasadnieniu decyzji ma bowiem zasadnicze znaczenie przy ocenie jej prawidłowości, realizowanej w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej. Brak prawidłowego uzasadnienia, zwłaszcza decyzji o charakterze uznaniowym, uniemożliwia - w przypadku jej zaskarżenia - ustalenie, czy organ nie przekroczył granic przyznanego mu uznania administracyjnego. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie, zawierające wyczerpujące omówienie co do oceny zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, wykładni zastosowanych przepisów i oceny przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa jest istotne z punktu widzenia stosowania zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 K.p.a. Organ administracji, zgodnie z tą zasadą, jest obowiązany do wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Wyrazem dążenia do realizacji tego celu jest art. 107 § 3 K.p.a., który określa elementy, jakie powinno zawierać faktyczne i prawne uzasadnienie decyzji.

Na zakończenie należy podnieść, że niezgodne z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., który był podstawą zaskarżonej decyzji, jest jej rozstrzygnięcie. W świetle bowiem art. 138 § 1: Organ odwoławczy wydaje decyzję, w której:

1) utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję albo

2) uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy albo uchylając tę decyzję - umarza postępowanie pierwszej instancji w całości albo w części, albo

3) umarza postępowanie odwoławcze.

Regulacja prawna zawarta w art. 138 § 1 k.p.a. stanowi katalog zamknięty rodzajów decyzji, jakie może wydać organ odwoławczy. Innymi słowy, organ odwoławczy nie może wydać decyzji o innym brzmieniu sentencji niż wymienione w ww. artykule.

Tymczasem jak wynika z treści zaskarżonej decyzji "Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. jako organ II instancji utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] Oddział w Ł. z 13.03.2018 r., w sprawie nr [...] i odmawia umorzenia następujących należności z tytułu składek"(...)". Treść powyższego rozstrzygnięcia wskazuje na połączenie elementów rozstrzygnięcia wynikającego z art. 138 § 1 pkt 1 i pkt 2 bowiem utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję i jednocześnie odmawia umorzenia należności. Takie rozstrzygnięcie stanowi istotne naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., który był podstawą wydania decyzji.

Dodatkowo w aktach sprawy brak jest dokumentu potwierdzającego umocowanie "K. G.– Kierownika Centrum", do podpisania w imieniu organu zaskarżonej decyzji ZUS z dnia [...].

Z przedstawionych powyżej powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał zarzuty postawione w skardze za zasadne i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzje organu pierwszej instancji.

d.j.