Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 352/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-06-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.83 ust.1
journal: Dz.U. 2004 nr 39 poz 353
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz (spr.) Sędziowie NSA Joanna Banasiewicz NSA Roman Ciaglewicz Protokolant Andrzej Nędzarek po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. K. przedstawicielki ustawowej małoletniej E. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 listopada 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 1271/09 w sprawie ze skargi M. K. przedstawicielki ustawowej małoletniej E. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 listopada 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 1271/09 oddalił skargę M. K. , działającej w imieniu małoletniej E. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2009 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy.

M. K. starała się o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po P. K. , na rzecz wspólnych dzieci: A. K. urodzonego w dniu 14 stycznia 1990 r. i E. K. urodzonej w dniu 17 sierpnia 1993 r.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w dniu [...] marca 2009 r. wydał w niniejszej sprawie dwie decyzje odmawiające przyznania żądanego świadczenia. Jedną dotyczącą małoletniej E. skierował do działającej w jej imieniu matki – M. K. , drugą do A. K. z uwagi na uzyskanie przez niego pełnoletniości.

M. K. , działając w imieniu małoletniej córki E. , wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r. na zasadzie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoją decyzję poprzedzającą. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że P. K. zmarł w dniu 3 sierpnia 2008 r. w wieku 49 lat. Legitymował się udowodnionym okresem ubezpieczenia społecznego w rozmiarze łącznym 16 lat, 3 miesięcy i 14 dni. Lekarz orzecznik ZUS, na podstawie przedłożonej dokumentacji, w dniu 15 października 2008 r. stwierdził u P. K. częściową niezdolność do pracy od dnia 1 maja 2007 r. i całkowitą niezdolność do pracy od dnia 17 marca 2008 r. Analizując okresy zatrudnienia i opłacania składek ubezpieczenia organ stwierdził, że w okresach od dnia 1 listopada 1995 r. do dnia 19 kwietnia 1999 r.; od dnia 16 kwietnia 2000 r. do dnia 31 maja 2004 r. nie wykazano żadnych przyczyn usprawiedliwiających brak zatrudnienia. Z orzeczenia lekarza orzecznika wynika, że P. K. był całkowicie niezdolny do pracy dopiero od dnia 17 marca 2008 r., co nie może usprawiedliwiać powyżej wskazanych okresów. Natomiast podczas postępowania administracyjnego M. K. nie wskazała na żadne przyczyny, które mogłyby wskazywać na okoliczność świadczenia pracy we wspomnianych wyżej okresach lub usprawiedliwiać jej niewykonywanie. W ocenie organu łączny okres ubezpieczenia jest nieadekwatny do wieku zmarłego.

M. K. jest nauczycielką, zarabia około 2.876 zł. brutto, z której to kwoty utrzymuje dorosłego i uczącego się syna A. i małoletnią E. , które to dzieci mieszkają z nią. Z wyżej wymienionymi mieszka matka M. K. ale prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe i pobiera emeryturę. A zatem średnia na osobę znacznie przewyższa kwotę 675,10 zł. - najniższą emeryturę obowiązującą od dnia 1 marca 2009 r. Z akt sprawy wynika także, że najstarsza córka A. , prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe, studiuje za granicą i utrzymuje się ze stypendium. W ocenie organu nie zostały w niniejszej sprawie spełnione przesłanki określone w art. 83 § 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, działająca w imieniu małoletniej E. , M. K. wskazała, że ojciec dzieci był nałogowym alkoholikiem. Gdyby nie ta choroba miałby szanse pracować i wypracować dla dzieci rentę. Stwierdziła, że okres ponad 16 lat jego ubezpieczenia nie jest mały. Powołała się na wyrok Sądu Najwyższego sygn. akt II UK 235/07. Podała nadto, że obecnie jej zarobki zmniejszyły się do kwoty 2.014 zł. brutto.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając skargę zaskarżonym wyrokiem stwierdził, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków.

Analizując zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy, Sąd podzielił stanowisko organu w przedmiocie braku w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności, które w rozumieniu wyżej wskazanego przepisu umożliwiałyby przyznanie świadczenia. P. K. nie był osobą ubezpieczoną w chwili śmierci, zaś brak takiego ubezpieczenia nie był w żaden sposób usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami. Ojciec dziecka legitymował się w stosunku do swojego wieku (46 lat) stosunkowo krótkim stażem ubezpieczenia (nieco ponad 16 lat), posiadał liczne i długotrwałe przerwy w zatrudnieniu od listopada 1995 r. do kwietnia 1999 r. (około 3 i pół roku) i od kwietnia 2000 r. do czerwca 2004 r. (około 4 lata i 3 miesiące) i to w okresie gdy nie był ani całkowicie ani częściowo niezdolny do pracy. Od lata 2004 roku kilkumiesięczne a często i kilkudniowe okresy składkowe przeplatają się z okresami nieświadczenia pracy. Trafnie zatem organ wskazał, na brak w sprawie jakichkolwiek argumentów świadczących o istnieniu szczególnych okoliczności usprawiedliwiających taki stan rzeczy. Podkreślenia wymaga to, że lekarz orzecznik ustalił u P. K. jedynie częściową niezdolność do pracy i to od dnia 1 maja 2007r., zaś całkowitą niezdolność dopiero od dnia 17 marca 2008 r., to jest na około pięć miesięcy przed śmiercią. Częściowa niezdolność do pracy nie stanowi usprawiedliwienia dla braku jej świadczenia, jakkolwiek może utrudniać jej znalezienie, ale nawet przyjąwszy, że w okresie tym choroba alkoholowa utrudniała ojcu dzieci znalezienie pracy, w żaden sposób nie można wytłumaczyć brak zatrudnienia, a co za tym idzie brak opłacania składek z ubezpieczenia społecznego w okresach od listopada 1995 r. do kwietnia 1999 r. (około 3 i pół roku) i od kwietnia 2000 r. do czerwca 2004r. (około 4 lata i 3 miesiące), na co trafnie powołuje się organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Sąd wskazał, że choroba alkoholowa nie stanowi przyczyny zaliczanej w orzecznictwie do szczególnej okoliczności, o której mowa w art. 83 omawianej ustawy. W niniejszej sprawie nie ma dowodów, aby w tych obu długich, po kilka lat trwających okresach nieświadczenia pracy przez P. K. można było wskazać jakąkolwiek przyczynę stanowiącą szczególną okoliczność skutkującą brakiem ubezpieczenia. W szczególności okoliczności takiej nie podaje matka dzieci, która z racji oddzielnego zamieszkania nie może znać istotnych dla niniejszej sprawy szczegółów z życia ojca dzieci.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że organ wskazał także na inną negatywną przesłankę uniemożliwiającą przyznanie świadczenia - brak niezbędnych środków utrzymania. W dacie wydawania decyzji M. K. wraz z dziećmi - małoletnią córką E. i uczącym się dorosłym synem A. utrzymywali się z dochodów z pracy matki i średnia na osobę znacznie przewyższała kwotę 675,10 zł. - najniższą emeryturę obowiązującą od dnia 1 marca 2009 r. Zdaniem Sądu zaznaczyć tu należy, że ustawodawca nie operuje terminem wystarczających środków do utrzymania, ale pojęciem środków niezbędnych do utrzymania.

Nawiązując do podniesionego w skardze orzecznictwa Sadu Najwyższego Sąd wskazał, że Sąd Najwyższy w uchwale podjętej w składzie 7 sędziów z dnia 23 marca 2006 r. sygn. akt I UZP 5/05, stwierdził, że: "Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny, oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego 10-lecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy". Jednakże w niniejszej sprawie sytuacja taka nie występuje, gdyż okres składkowy P. K. nie wynosił 25 lat.

Zarówno Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dostrzegają trud i wysiłek jaki ponosiła i nadal ponosi M. K. przy wychowaniu trojga dzieci bez pomocy finansowej ich ojca, zwłaszcza, że starsze z tych dzieci studiują. Jednakże dochodzone świadczenie nie jest przyznawane w oparciu o zasady słuszności, ale jest świadczeniem ściśle określonym w normie szczególnej - art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jeżeli skarżąca dysponuje obecnie danymi (których wcześniej nie przedstawiła organowi) świadczącymi o możliwości innej oceny stanu zdrowia P. K. , albo poweźmie nieznane dotąd informacje o innych okresach zatrudnienia, albo zmniejszy się średnia dochodu w rodzinie, może wszcząć nowe postępowanie administracyjne w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku albo w trybie zwykłym, wskazując organowi te nowe dowody. Podjęte w niniejszej sprawie decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiające przyznania świadczenia w drodze wyjątku są zatem zasadne. Rozstrzygając sprawę organ prawidłowo zastosował zarówno przepisy prawa materialnego jak i przepisy postępowania.

W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie dopatrzył się naruszenia prawa i dlatego na podstawie art. 151 w związku z art. 132 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – dalej jako p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji wyroku o oddaleniu skargi.

Od powyższego wyroku M. K. , przedstawicielka ustawowa małoletniej E. K. wniosła skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok w całości, zarzucając:

1. Naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, to jest naruszenie przepisów art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 litera c p.p.s.a. w związku z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. polegające na oddaleniu skargi, pomimo że w toku postępowania administracyjnego, które doprowadziło do wydania zaskarżonej decyzji organ nie zebrał w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego i nie ustalił prawidłowo istotnych okoliczności stanu faktycznego, a w szczególności zaistnienia szczególnych okoliczności (m. in. bezpodstawne aresztowanie na 11 miesięcy zmarłego ojca, wpływu okoliczności na życie rodziny), niemożność podjęcia pracy (wiek), jak również nie ustalenie okoliczności braku niezbędnych środków do utrzymania (m. in. przez mechaniczne — arytmetyczne przyjęcie za podstawę wyliczenia części dochodu kwoty brutto, pominięcie ponoszonych koniecznych wydatków na utrzymanie wnioskodawczyni, nie ustalenie wysokości niezbędnych środków dla wnioskodawczyni).

2. Naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, to jest naruszenie przepisów art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 litera c p.p.s.a. w związku z art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. polegające na oddaleniu skargi, pomimo że zaskarżona decyzja w swojej treści nie zawiera: (1) wskazania tożsamości osoby zmarłego — którego ewentualne uprawnienie do renty jest w niej roztrząsane, (2) wskazania faktów ze względu, na które ów zmarły (określany w decyzji także: ojcem dziecka) nie nabył prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, (3) wskazania dowodów na których organ oparł wydane rozstrzygnięcie, które to uchybienia uniemożliwiają merytoryczną ocenę decyzji.

3. Naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych polegające na jego niezastosowaniu, co było wynikiem naruszeń w szczególności (prawa procesowego): (1) błędnego, całkowicie bezpodstawnego, uznania że nie istnieją żadne szczególne okoliczności na skutek których zmarły - ojciec dziecka nie spełnił warunków uzyskania prawa renty, w tym nie ustalenie że zmarły był bezpodstawnie aresztowany i przetrzymywany przez 11 miesięcy w zakładzie karnym, po czym został uniewinniony z zarzutów, które to zdarzenie miało istotny wpływ na życie jego i jego rodziny (doprowadziło do jego załamania i rozpadu rodziny) (błędne ustalenie okoliczności faktycznych), oraz (2) błędnego uznania że małoletnia E. K. posiada niezbędne środki utrzymania (w szczególności na skutek braku wszechstronnego wyjaśnienia i ustalenia okoliczności faktycznych), a w tym mechaniczne przyjęcie za podstawę wyliczeń wynagrodzenia brutto jedynego żywiciela rodziny, zamiast wynagrodzenia w wysokości rzeczywiście uzyskiwanej w odniesieniu do potrzeb wnioskodawczyni (błędne ustalenie okoliczności faktycznych).

Na zasadzie art. 176 p.p.s.a. skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że z analizy treści zaskarżonej decyzji wynika, że organ badając uprawnienia małoletniej E. K. do renty po jej zmarłym ojcu nie wskazał nawet jego tożsamości. Z treści decyzji z dnia [...] czerwca 2009 roku, jak i ze stanowiącego jej integralną część uzasadnienia nie wynika, kogo w istocie one dotyczą. Organ roztrząsając stan faktyczny nie wskazał, że badane są uprawnienia P. K. i posłużył się jedynie określeniami "zmarły", "ojciec dziecka". Treść zaskarżonej decyzji nie daje, więc pewności, że organ w istocie zbadał fakty odnoszące się do właściwej osoby. W opisanej sytuacji obowiązkiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego działającego z urzędu, winno być uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpatrzenia.

Zaskarżona decyzja z dnia [...] czerwca 2009 roku nie zawiera wskazania istotnych dla rozstrzygnięcia faktów. Organ nie wskazał kluczowej w punktu widzenia art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych informacji, to jest wyliczenia okresów składkowych i nieskładkowych P. K. w okresie ostatniego dziesięciolecia poprzedzającego powstanie niezdolności do pracy (art. 58 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) błędnie koncentrując się wyłącznie na nieco mniej istotnym (z uwagi na wiek P. K. ) "ogólnym stażu ubezpieczenia", w tym w szczególności na domniemanych przerwach w świadczeniu pracy. Oczywiste jest, że zmarły w wieku 46 lat, ostatnio od dłuższego czasu niezdolny do pracy, miał obiektywnie stosunkowo niewielkie szanse na uzyskanie "ogólnego stażu ubezpieczenia" w wymiarze 25 lat będącego odrębną przesłanką przyznania prawa do renty określoną w art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Organ nie zbadał, więc wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (nie rozpoznał istoty sprawy) - czym naruszył przepis art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. co winno skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji.

Analizując postępowanie dowodowe, w tym w szczególności inicjatywę organu działającego z urzędu w oddanej pod osąd szczególnej sytuacji, gdy strona nie ma możliwości pozyskania wszelkich informacji i dowodów obrazujących cały przebieg zatrudnienia zmarłego, należy zauważyć, że organ naruszył ciążący na nim obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego zawarty w art. 7 i 77 §1 k.p.a. W oddanej pod osąd sprawie organ zupełnie bezpodstawnie zaniechał należytego wyjaśnienia stanu faktycznego istotnych okoliczności, a w tym dotyczących przebiegu zatrudnienia P. K. oraz faktycznych szczególnych przyczyn zaistnienia ewentualnych przerw w zatrudnieniu. Organ bezpodstawnie dokonał swoistej dymisji – nie poszukując żadnych dowodów ponad te wskazane przez nie posiadającą pełnych informacji - stronę. W owej, szczególnej sytuacji, fakt, że wnioskowane przez stronę rozstrzygnięcie zapada w ramach uznania administracyjnego nie może prowadzić do konkluzji jakoby nie należało oczekiwać od organów wymaganej normalnie inicjatywy dowodowej z urzędu. Organ nie poczynił żadnej próby przesłuchania świadków w tym ostatnich pracodawców P. K. , których tożsamość, w odróżnieniu od strony może z łatwością ustalić. Nie próbowano zweryfikować czy zmarły czynił starania zmierzające do podjęcia pracy - nie skontaktowano się nawet w tym zakresie z właściwym Urzędem Pracy. Przytoczone przepisy postępowania administracyjnego nakładają na organ obowiązek poszukiwania, w dostępnym mu zakresie dowodów, w każdej sytuacji i wyjaśnienie okoliczności sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny winien był, więc z urzędu uchylić zaskarżoną decyzję i przekazać sprawę organowi do ponownego rozpoznania.

Skarżąca kasacyjnie wskazała, że organ pominął okoliczność bezpodstawnego aresztowania P. K. na okres 11 miesięcy, który następnie został uniewinniony od stawianych mu zarzutów. Okoliczność aresztowania doprowadziła jednak do załamania P. K. i w następstwie rozpadu jego rodziny. Organ zupełnie pominął okoliczność genezy choroby alkoholowej P. K. , którą było całkowicie niesłuszne oskarżenie o przestępstwo połączone z wielomiesięcznym bezpodstawnym aresztowaniem. Właśnie te zdarzenia, niezależne przecież od P. K. , zdaniem skarżącej odbiły się tak silnym piętnem na jego osobowości, że doprowadziły do go choroby uniemożliwiającej mu jakiekolwiek normalne funkcjonowanie, w tym podjęcie stałego zatrudnienia. Podniesione zdarzenia bez wątpienia stanowią szczególną okoliczność ze względu, na którą P. K. mógł nie spełnić warunków wymaganych do uzyskania prawa do renty.

Organ, a co za tym idzie i Wojewódzki Sąd Administracyjny, bezpodstawnie nie zastosował przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, błędnie uznając, że małoletnia E. K. dysponuje niezbędnymi środkami utrzymania. Organ wadliwie bowiem, za podstawę swoich wyliczeń wziął uzyskiwany przez jedyną żywicielkę rodziny – M. K. dochód brutto na poziomie 2 876 złotych. Zdaniem organu wymieniona kwota sprawia, że średni dochód na osobę w gospodarstwie domowym przewyższa kwotę 675,10 złotych - najniższą emeryturę obowiązującą od 1 marca 2009. Powyższe okoliczności zostały błędnie ustalone i są również wynikiem błędnego zastosowania art. 83 ustawy.

W ocenie skarżącej o możliwościach zaspokojenia potrzeb bytowych małoletniej E. K. stanowi kwota realnie wypłacanego jej wynagrodzenia netto, która to w przeliczeniu na osobę jest niższa od kwoty najniższej emerytury. Ponad powyższe należało zbadać czy wnioskodawczym ma niezbędne środki na utrzymanie, w szczególności poprzez ustalenie jej uzasadnionych potrzeb - odpowiednio potrzebnych środków na ich zaspokojenie, wysokości koniecznych środków na utrzymanie, jak również okoliczności mające wpływ dla utrzymania (np. miejsce zamieszkania, potrzeby innych członków rodziny itp.). Zamiast powyższego, został dokonany natomiast mechaniczny, arytmetyczny podział przypadających środków bez zbadania istoty sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku naruszył, więc przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przedstawione uchybienia zawarte w zaskarżonym wyroku prowadzą do wniosku, że winien on zostać uchylony.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Nie są trafne podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Istotą sądowej kontroli administracji sprawowanej przez sądy administracyjne jest ocena legalności zaskarżonych do sądu aktów według stanu faktycznego i prawnego sprawy z dnia podjęcia tego aktu. Skoro określone w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych świadczenie ma wyjątkowy charakter, bowiem może być przyznane osobom, które nie spełniają warunków określonych w ustawie do uzyskania renty czy emerytury w wyniku "szczególnych okoliczności" to istnienie owych szczególnych okoliczności winno być wykazane przez stronę postępowania administracyjnego albo przez przedłożenie stosownych dowodów albo też wskazanie organowi prowadzącemu postępowanie administracyjne, gdzie stosownych dowodów należy poszukiwać. Co prawda zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądowym dominuje pogląd, że ciężar dowodu w postępowaniu administracyjnym spoczywa na organie administracji (por. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2005, s. 402-403), ale nie można od tego organu oczekiwać, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, że będzie "po omacku" poszukiwał materiału dowodowego.

W rozpoznawanej sprawie skarżąca kasacyjnie zarówno w postępowaniu administracyjnym, jak i na etapie postępowania sądowego nie przytoczyła żadnej z okoliczności, które mogłyby świadczyć o istnieniu niezawinionych przyczyn uniemożliwiających podjęcie zatrudnienia przez P. K. w okresie od 1 listopada 1995r. do 19 kwietnia 1999 r. oraz od 16 kwietnia 2000 r. do 31 maja 2004 r. W szczególności nie wskazywała wówczas na fakt aresztowania P. K. i ewentualny negatywny wpływ tego zdarzenia na dalsze jego życie. Okoliczność ta została podniesiona dopiero w skardze kasacyjnej i to dosyć ogólnikowo, bez wskazania konkretnego okresu, w którym P. K. był aresztowany, jak i sprawy, w której niniejszy środek zapobiegawczy był stosowany. Zatem skoro skarżąca kasacyjnie nie wskazała w postępowaniu administracyjnym na okoliczność tymczasowego aresztowania P. K. , jako mającej istotny wpływ na jego dalsze życie, to nie jest zasadnym stawianie zarzutu, że Sąd pierwszej instancji zaakceptował stan, w którym organ administracji nie zebrał w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego.

Odnosząc się do kwestii ustalenia okoliczności braku niezbędnych środków utrzymania trzeba wskazać, że przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, określona w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie, a wobec tego należy ją ocenić porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne. Sąd pierwszej instancji przeprowadził taką analizę, przytaczając wysokość minimalnej emerytury. Porównanie wysokości tego świadczenia, uznanego przepisami za takie, które służy zaspokajaniu niezbędnych potrzeb, a wysokością dochodu skarżącej doprowadziło do stwierdzenia, że nie jest ona w sytuacji, która nie pozwala na zaspokojenie tych potrzeb. Takiej ocenie Sądu nie można zarzucić błędu. Kwota najniższej emerytury jest kwotą brutto dlatego też zasadnie dokonano porównania dochodu brutto otrzymywanego przez skarżącą kasacyjnie. Należy mieć na uwadze, że art. 83 ust. 1 cytowanej wyżej ustawy zawiera kryterium niezbędności potrzeb, nie zaś niewystarczalności. Świadczenie, o którym w nim mowa jest świadczeniem w drodze wyjątku i dla otrzymania takiego świadczenia ustawodawca postawił kryterium niezbędności, a zatem minimum konieczne do życia. Uzasadnione potrzeby wykraczają poza kategorię minimum niezbędnego do życia, jest to kategoria pojęciowa z zakresu prawa rodzinnego w sprawach o alimenty i nie można przenosić jej na grunt instytucji świadczenia przyznawanego w szczególnym trybie, przewidzianego w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Jednocześnie, wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, należy stwierdzić, że organ administracji wskazał, iż opierał się na dostępnej dokumentacji dotyczącej okresów zatrudnienia P. K. oraz orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS co do stopnia niezdolności do pracy. Jednocześnie organ wskazał, że podczas postępowania M. K. nie wskazała na żadne przyczyny, które mogłyby usprawiedliwiać niewykonywanie pracy przez P. K. . Zatem niezasadny jest zarzut skarżącej kasacyjnie, że w zaskarżonej decyzji nie zostały wskazane dowody, na których organ oparł rozstrzygnięcie.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyraźnie wskazał, w decyzji stanowiącej przedmiot kontroli Sądu pierwszej instancji, jaki jest łączny udowodniony okres ubezpieczenia społecznego P. K. . Zatem nie można twierdzić, jak czyni to autor skargi kasacyjnej, że decyzja nie wskazuje faktów, ze względu na które P. K. nie nabył prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Okoliczność zaś, że w poddanej kontroli Sądu pierwszej instancji decyzji nie wskazano tożsamości P. K. nie stanowi uchybienia, które mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy, gdyż z akt administracyjnych jednoznacznie wynika jego tożsamość.

Przechodząc do oceny zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego należy stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych miał zastosowanie. Wobec tego zarzut jego niezastosowania jest nietrafny. Natomiast traktując niniejszy zarzut jako zarzutu błędnego zastosowania art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy, będącego skutkiem naruszenia przepisów postępowania trzeba stwierdzić, że jest on niezasadny. Mianowicie skoro, co wyżej wykazano, skarżąca kasacyjnie nie podważyła skutecznie ustaleń stanu faktycznego brak jest podstaw pozwalających skutecznie kwestionować zastosowanie omawianego przepisu.

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej – adwokatowi D. L. - wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 p.p.s.a. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) pełnomocnik skarżącej powinna złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.