Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 532/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2004-12-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Dnia 9 grudnia 2004 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Markiewicz, Sędzia WSA Jolanta Rosińska (spr.), Asesor Arkadiusz Blewązka, Protokolant Referent-stażysta Marcin Stańczyk, po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2004 roku na rozprawie przy udziale sprawy ze skargi J.U. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1) oddala skargę; 2) przyznaje adwokatowi T.W. z Zespołu Adwokackiego Nr [...] w Ł. ul. A 47 wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu i nakazuje tę kwotę wypłacić z Funduszu Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], Nr [...] uchylił własną decyzję z dnia [...], Nr [...] i odmówił przyznania J.U. uprawniania do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez IIl Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] przyznał J.U. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu pobytu w obozie pracy w okresie od marca 1943 r. do stycznia 1944 r. Następnie organ decyzją z dnia [...] (Nr [...]) uchylił własną decyzję z dnia [...] i odmówił przyznania J.U. uprawnienia do przedmiotowego świadczenia.

Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Łodzi wyrokiem z dnia 7 maja 2003 r. uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. W uzasadnieniu wyroku Sąd podał, iż w sprawie organ administracji naruszył przepisy postępowania administracyjnego, a mianowicie art. 7, 77 § 1 i 80 kpa i naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W rozpoznawanej sprawie sporna była kwestia czy skarżąca była osadzona w obozie pracy przymusowej i w jaki sposób funkcjonowały te obozy. Należało zatem wyjaśnić w szczególności jakie obowiązywały tam rygory, jakie były warunki dla osób w nich osadzonych oraz dlaczego konkretny obóz po zakończeniu wojny został zakwalifikowany jako obóz pracy przymusowej. Dokładne scharakteryzowanie obozów wymagało, w razie potrzeby, zasięgnięcia opinii jednostki naukowej. Wymagane są tu bowiem wiadomości specjalne, a więc szczególna wiedza dotycząca zasad funkcjonowania różnego rodzaju obozów hitlerowskich. Organ administracji nie wyjaśnił w sposób dokładny i wyczerpujący zasad funkcjonowania obozów pracy przymusowej oraz warunków życia osób w nich osadzonych.

Po ponownym przeprowadzeniu postępowania, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] ponownie uchylił własną decyzję z dnia [...] i odmówił przyznania J.U. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W motywach rozstrzygnięcia organ wywodził, iż realizując zalecenia Sądu zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej z prośbą o przesłanie informacji dotyczącej zasad funkcjonowania obozów pracy przymusowej w okresie II Wojny Światowej. W odpowiedzi IPN udzielił informacji, w której podzielił obozy w Generalnej Guberni (GG) na pięć typów:

1.obozy pracy przymusowej dla Żydów (Judenarbeitsiager, Julag), w których przebywały osoby narodowości żydowskiej;

2.obozy Służby Budowlanej - Baudienst, w których pracowali młodzi mężczyźni w wieku od 18 do 30 lat;

3.obozy Organizacji Todta - organizacja ta została powołana w celu rozbudowy na terenach okupowanych i na terenie III Rzeszy obiektów służących wojsku: lotnisk, dróg, mostów, linii kolejowych, itp. Na jej potrzeby pracowali zarówno robotnicy dobrowolni, jak też przymusowi, osadzeni w obozach pracy; Obozy te były obozami o charakterze etapowym i były przenoszone na inne miejsce po wykonaniu określonych zadań;

4.obozy fortyfikacyjne - tworzone w 1944 r. w związku z ofensywą Armii Czerwonej; Osadzeni w nich wykonywali prace fortyfikacyjne, a pobyt w obozie trwał przeciętnie 2 miesiące;

5.obozy pracy wychowawczej (Arbeitserziehungslager) - były to obozy typu karnego tworzone przez policję bezpieczeństwa; Osadzano w nich robotników zbiegłych z miejsc pracy. Po odbyciu kary (56 dni) więźniowie wracali do miejsca, z którego uciekli.

W piśmie IPN podał także, że poza wymienionymi obozami pracy przymusowej utworzono dla robotników wiele obozów typu mieszkalnego (Gemeinschaftsiager). Wynikało to z konieczności skoszarowania osób deportowanych do pracy z odległych miejscowości. Obozy tego typu uważano za zwykłe czasowe mieszkanie zatrudnianych pracowników, a robotników w nich mieszkających za wolnonajemnych, którzy mieli swobodę poruszania się poza obozem po zakończonej pracy.

Zdaniem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że J.U. przebywała na terenie poligonu wojskowego w Kruszynie, w znacznej odległości od swego miejsca zamieszkania.

Z protokołu zeznań świadków: Z.K., A.R., K.M. i H.M. wynika, że w czasie wojny Niemcy zabierali zdolnych do pracy ludzi z pobliskich wsi i kierowali do pracy na teren budowy poligonu wojskowego w K. W obozie przebywali jeńcy wojenni oraz żołnierze koalicji hitlerowskiej oczekujący wyjazdu na front. Świadkowie zeznali ponadto, że po pracy, która trwała w godzinach 7 – 17, mogli opuszczać teren obozu i wracać do domu, np. w niedzielę. Istniała też możliwość swobodnego poruszania się po terenie obozu. Dopiero w momencie zbliżania się frontu pojawił się zakaz opuszczania obozu. Z oświadczenia K.M. wynika, że możliwość opuszczania terenu obozu była związana z bliskością miejsca zamieszkania danej osoby. Zarówno strona, jak i świadkowie potwierdzili fakt trzymania przez Niemców na terenie obozu czołgów, samochodów ciężarowych, armat i transporterów opancerzonych, a także innego sprzętu wojennego. Przedstawione okoliczności wskazują, że J.U. mieszkała na terenie obozu, w którym przebywali zarówno żołnierze koalicji hitlerowskiej, jak i jeńcy wojenni oraz pracownicy przymusowi wykonujący pracę na rzecz przebywającego tam wojska niemieckiego (sprzątanie, gotowanie, pranie, itp.). Na podstawie przedstawionej opinii IPN można wnioskować, że strona była mieszkanką tzw. Gemeinschaftslager. W obozach pracy przymusowej nie było możliwości swobodnego poruszania się ani na terenie obozu, ani poza nim. Okupant nie grupował także w obozach pracy swoich żołnierzy czekających na wyjazd na front. Również z dokumentu przedstawionego przez stronę jako dowód potwierdzający pracę, tj. legitymacji ubezpieczeniowej Nr [...] wydanej w dniu [...] wynika, że strona była ubezpieczona jako pracownik A od dnia 22 lutego 1943 r. Z tłumaczenia ww. stempla wynika, że była to Komenda garnizonu R I. rejon administracyjny. Osoby osadzone w obozach pracy przymusowej nie były ubezpieczane i okupant nie wystawiał im żadnych dokumentów. Wobec tego organ nie dał wiary tłumaczeniom strony, iż legitymacja ta została wystawiona tylko z uwagi na chorobę w celu leczenia u lekarza, gdyż z dat na dokumencie wynika, ze strona chorowała od 13 sierpnia 1943 r., a dokument wystawiono w dniu 26 maja 1943 r. Ponadto z protokołu przesłuchania strony z dnia 16 października 2001 r. wynika, że w obozie w baraku przeznaczonym na ten cel przyjmował lekarz dr T. Z jego pomocy korzystali zarówno żołnierze, jak i robotnicy przymusowi. Na legitymacji ubezpieczeniowej J.U. są tylko wpisy i stemple dotyczące udzielania jej pomocy lekarskiej w okresie od 13 sierpnia 1943 r. do 26 stycznia 1944 r. właśnie przez doktora T.

Istnienia obozu pracy przymusowej w K. k/R. nie potwierdziła Główna Komisja Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w pismach z dnia 18 sierpnia 1997 r. oraz z dnia 9 września 1997 r. wskazując, iż w tej miejscowości znajdował się poligon wojskowy, a legitymacja ubezpieczeniowa strony jest dowodem jej zatrudnienia na podstawie stosunku najmu pracy. Pismo tego podmiotu z 20 października 1997 r. dotyczy obozu pracy przymusowej w Jedlińsku, w którym przebywali wyłącznie Żydzi. Również [...] Towarzystwo Naukowe (pismo z dnia 13 lipca 1998 r.), Archiwum Państwowe w R. (pisma z dnia 29 czerwca 1998 r. i z dnia 2 września 2003 r.), Archiwum Akt Nowych (pismo z 26 sierpnia 1998r.), Instytut Pamięci Narodowej (pismo z dnia 9 września 2002 r.) nie potwierdziły, że w K. znajdował się obóz pracy przymusowej. Także informacje pochodzące z opracowań historycznych ("W kraju i na emigracji. Materiały z londyńskiego archiwum ministra prof. Stanisława Kota /1939-1943/" pod red. J. Gmitruka, Z. Hemmerlinga, J. Sałkowskiego, Warszawa 1989, s. 263 oraz "Kroniki Andrzeja. Zapiski z podziemia 1939-1941", Kazimierz Gorzkowski, w oprac. T. Szaroty, Warszawa 1989, s. 188, 196, 198-199, 222, 268) potwierdzają jedynie fakt wysiedlenia ludności z rejonu K.-.B. k/R. przez okupanta niemieckiego i budowę niemieckiego poligonu wojskowego.

Zaświadczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. z dnia 30 grudnia 1996 r. zaliczające J.U. okres "pobytu w obozie pracy przymusowej od 23 lutego 1943 r. do 17 stycznia 1945 r. A", nie zostało uznane przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych za wiarygodny dokument potwierdzający osadzenie w obozie pracy przymusowej. Z pisma ZUS z dnia 2 marca 1993 r. wynika bowiem, że powyższy okres został zaliczony na podstawie legitymacji ubezpieczeniowej strony, która jest jedynie dowodem na wykonywanie przez wnioskodawczynię pracy.

Fundacja "B", która przyznała stronie świadczenie za 22 miesiące pracy niewolniczej, jest instytucją w pełni samodzielną i przy wypłacaniu odszkodowań kieruje się własnymi, wewnętrznymi przepisami, a nie normami cytowanej ustawy. Z pisma Stowarzyszenia C w Ł. z dnia 9 lipca 1997 r. wynika, że wniosek J.U. został zaopiniowany przez stowarzyszenie na podstawie zapisu o istnieniu obozu pracy w K. poz. 259 oraz zapisów dotyczących R. poz. 419 wydawnictwa "Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945", PWN 1979. Pod pozycją 259 w przedmiotowym wydawnictwie widnieje co prawda zapis dotyczący obozu w K., lecz dotyczy on obozu w woj. zielonogórskim na wschód od S., w którym przebywały U.

Reasumując organ podał, iż w myśl art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez IIl Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, represją w rozumieniu ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych. Zdaniem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w przypadku J.U. nie może być mowy o osadzeniu w obozie pracy przymusowej w porozumieniu przepisów powołanej wyżej ustawy. Świadczy o tym zgromadzony w sprawie i omówiony materiał dowodowy.

Z materiału zgromadzonego w sprawie wynika bowiem, że skarżąca nie była osadzona w obozie pracy przymusowej lecz zatrudniona jako robotnik przymusowy w miejscowości K. k/R. na terenie niemieckiego poligonu podlegającego garnizonowi w Radomiu.

Zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Strona pracowała w K., a więc na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dniem 1 września 1939r. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie.

Z uwagi na fakt, iż w analogicznych sprawach osób pracujących na terytorium II RP, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydał dziesiątki tysięcy decyzji o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego zasadne było odstąpienie od zasady orzekania na niekorzyść strony (reformationis in peius) i uchylenie decyzji z dnia [...].

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J.U. wywodziła, iż decyzja z dnia [...] jest niezgodna z faktami, przedstawionymi dokumentami i prawem. Nie zgadza się ona z twierdzeniem organu, iż w obozie pracowała dobrowolnie, bowiem przebywała tam jako "robotnica". W treści obszernej skargi J.U. opisała wszystkie nieprzyjemności jakich doznała w trakcie wojny.

W odpowiedzi na skargę strona przeciwna wniosła o jej oddalenie, bowiem argumenty podniesione w skardze nie wnoszą żadnych nowych elementów i nie mogą stanowić podstawy do zmiany stanowiska przyjętego w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej ( § 2 art. 1 powołanego aktu ).

Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ). Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu.

Przeprowadzając taką kontrolę, sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż zaskarżona decyzja wydana została zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa w dacie jej wydania, a w konsekwencji brak jest podstaw do uwzględnienia skargi.

Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 96 z 1996 r., poz. 395 ze zm.) określając przesłanki przyznania świadczenia, czyni to dla dwóch kategorii osób, a mianowicie dla "osób deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla "osób osadzonych w obozach pracy" przez III Rzeszę i ZSRR. Obie kategorie osób są traktowane rozłącznie, co oznacza wykazanie albo deportacji do pracy przymusowej, albo osadzenie w obozach pracy. Takie ujęcie znajduje uzasadnienie w brzmieniu art. 2 pkt 1 ustawy, gdzie oddzielnie definiuje się oba rodzaje represji ( vide: wyrok NSA w Warszawie z 30.06.2000 r. – VSA 3029/99, LEX nr 79624 ).

W toku wieloletniego postępowania administracyjnego bezspornym stało się, iż skarżąca nie została deportowana do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -1945.

W tej sytuacji podstawę prawną złożonego przez nią wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego mógł stanowić wyłącznie przepis art. 2 ust. 1 powołanej ustawy uznający za represję osadzenie w obozie pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 – 1945.

Istotną dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, a zarazem sporną okolicznością było przeto ustalenie charakteru miejsca pracy skarżącej, którym był poligon wojskowy w K. k/R.

Kierownik Urzędu do Spraw kombatantów i Osób Represjonowanych przeprowadził w tym zakresie wszechstronne, wnikliwe, a nawet drobiazgowe postępowanie dowodowe wykorzystując wszelkie możliwe źródła informacji o zasadach funkcjonowania obozów pracy przymusowej w okresie drugiej wojny światowej oraz warunków życia osób w nich osadzonych. Podstawę ustaleń organu stanowiły informacje udzielone przez Wydział Ekspertyz Instytutu Pamięci Narodowej, Główną Komisję Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, [...] Towarzystwo Naukowe, Archiwum Państwowe w R., Archiwum Akt Nowych oraz opracowania historyczne szczegółowo wymienione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ( s.7).

Wszystkie wskazane źródła informacji i opracowania nie potwierdzają istnienia w miejscowości K. k/R. istnienia obozu pracy przymusowej. Co więcej, z zeznań przesłuchanych świadków wynika, że pracownicy zatrudnieni na terenie poligonu w tej miejscowości mogli opuszczać teren obozu i wracać do domu, np. w niedzielę, a ponadto mieli możliwość swobodnego poruszania się po terenie obozu. Jest to istotna okoliczność z uwagi na ocenę charakteru obozu, w którym przebywała skarżąca, gdyż w obozach pracy przymusowej nie było możliwości swobodnego poruszania się ani na terenie obozu, ani poza nim. W obozach pracy przymusowej nie byli również grupowani żołnierze oczekujący na wyjazd na front. Ponadto osoby przebywające w tego typu obozach nie były ubezpieczane i okupant nie wystawiał dla nich dokumentów potwierdzających fakt ubezpieczenia. Skarżąca zaś przedstawiła jako dowód potwierdzający fakt pracy legitymację ubezpieczeniową, w której znajdują się wpisy i stemple dotyczące udzielenia jej pomocy lekarskiej w okresie od 13 sierpnia 1943 r. do 26 stycznia 1944 r.

Wszystkie wskazane przez organ okoliczności potwierdzają zatem fakt pobytu skarżącej w obozie typu mieszkalnego ( Gemeinschaftslager ). Obozy tego typu tworzono na terenie Generalnej Guberni poza obozami pracy przymusowej z uwagi na konieczność skoszarowania osób kierowanych do pracy z odległych miejscowości.

Nie można przeto uznać za dowolny wniosek organu, iż miejsce pracy skarżącej nie miało charakteru "obozu pracy przymusowej" w rozumieniu art. 2 ust. 1 powołanej powyżej ustawy, a tylko pobyt w takim obozie umożliwiał przyznanie skarżącej określonego świadczenia pieniężnego. Fakt przymusowego zatrudnienia, ale nie w warunkach obozu pracy przymusowej uprawnienia takiego nie daje.

Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielił również stanowisko organu, który powołując się na przepis art. 139 kpa uznał, że decyzja z dnia [...] rażąco narusza interes społeczny, a w konsekwencji podlega uchyleniu. W obrocie prawnym nie może bowiem pozostać decyzja, w oparciu o którą nadal wypłacano by skarżącej świadczenie, do którego nie jest uprawniona, przyznane bez podstawy prawnej ze szkodą dla innych osób spełniających kryterium ustawowe.

Z przytoczonych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ) skargę jako bezzasadną oddalił.

O kosztach pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu orzeczono zgodnie z § 18 ust. 1 pkt 3 oraz § 19 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłacone pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163,poz. 1348 ze zmianami.).