Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 1151/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2013-02-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Maciej Busz po rozpoznaniu w dniu 12 lutego 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi C. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił C. S. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż wprawdzie zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza wysiedlenie rodziny strony, lecz nie potwierdza jednak, że wysiedlenie powiązane było ze skierowaniem do pracy przymusowej. Organ wskazał, że z materiału dowodowego wynika, że nakaz opuszczenia domu był motywowany chęcią pozyskania siły roboczej.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożył C. S. wskazując, iż rodziców nie wysiedlono bezpośrednio do Z.. Skarżący wskazał, że rodzice byli wysiedleni do G., gdzie znajdował się obóz przejściowy.

Decyzją z dnia [...] września 2012 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję wskazując, iż przedmiot sprawy jest unormowany w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Organ podniósł, że dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym konieczne jest łączne wystąpienie następujących przesłanek: że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 01 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 oraz że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia z tytułu deportacji rodziców do pracy przymusowej, w trakcie której się urodził. Na dowód doznanych represji przedstawił oświadczenia świadków H. I. i H. K., skrócone odpisy aktów zgonu rodziców, skrócony odpis aktu urodzenia, ankietę / wniosek o wydanie dowodu osobistego oraz opinię Stowarzyszenia [...]. Organ w celu uzyskania dodatkowych informacji przeprowadził dowód z przesłuchania strony w formie pisemnej.

Organ podniósł, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż rodzice wnioskodawcy zostali w lutym 1940 r. wysiedleni z rodzinnej miejscowości R. do Z. (odległych o ok. 10 km — mapa w aktach sprawy), gdzie ojciec został skierowany do pracy u przedsiębiorcy budowlanego, a matka do pracy u niemieckiego rolnika. Tam, w dniu [...] stycznia1942 r. urodził się zainteresowany. Jego rodzina przebywała w Z. do lutego 1945 r. (data wyzwolenia tej miejscowości i okolic przez wojska radzieckie).

Organ wyjaśnił, że niewątpliwie sytuacja wnioskodawcy w czasie okupacji była bardzo ciężka, jednakże z przepisów ustawy i wyroku Trybunału Konstytucyjnego należy wywieść wniosek, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie (por. wyroki: NSA z dnia 12 lipca 201 Ir., sygn. akt II OSK 628/11 i 24 kwietnia 2012 r. II OSK 196/11; WSA w Łodzi z dnia 21.09.2011 r. sygn. akt II SA/Łd 674/11; WSA w Warszawie z dnia 11 maja 2011r., sygn. akt V SA/Wa 2584/10; WSA w Łodzi z dnia 13 stycznia 201 Ir., sygn. akt II SA/Łd 1282/10).

Organ podkreślił, że utrwalony w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest pogląd, iż pozostaje w zgodzie z zasadą państwa prawnego przyznanie uprawnień do świadczenia tylko pewnej, ściśle określonej grupie osób srożej represjonowanych, z pominięciem osób, które doznały represji mniej dolegliwych. Artykuł 1 ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Nie negując faktu traumatycznych przeżyć wnioskodawcy w okresie okupacji, ani jego subiektywnych odczuć i ocen, należy zwrócić uwagę, iż celem ustawodawcy, jak wynika to wprost z treści przytoczonych powyżej przepisów, nie było przyznanie tą ustawą świadczenia pieniężnego wszystkim obywatelom polskim, którzy podczas okupacji wykonywali pracę przymusową, lecz tylko tym, którzy zostali deportowani (wywiezieni) w celu wykonywania pracy przymusowej, czyli względem których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, u których wykonywanie pracy przymusowej związane było z tragicznymi okolicznościami przewozu często w nieludzkich warunkach, w nieznane im, odległe miejsca i wrogie otoczenie. (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 2.12.2011 r. sygn. akt II SA/Bd 1011/11 oraz wyrok WSA w Warszawie z dnia 22.11.2011 r. sygn. akt V SA/Wa 1453/11). Wskazać należy, że w ustawie brak jest definicji słowa "deportacja." Aby więc ustalić jego prawidłowe znaczenie należy sięgnąć do słownika języka polskiego. Według tego źródła deportacja oznacza wydalenie kogoś poza granice kraju, a także zesłanie do odległej, odizolowanej miejscowości na przymusowy pobyt (vide: "Słownik języka polskiego PWN", W-wa 2009, opracowanie L. Drabik, A.Kubiak -Sokół, E. Sobol, L. Wiśniakowska). Mając na uwadze powyższą definicję słowa "deportacja" i poczynione ustalenia faktyczne, nie można uznać, że wnioskodawca został deportowany do pracy przymusowej. Nie budzi wątpliwości organu, że przebywanie na wysiedleniu podczas wykonywania przez rodziców pracy samo w sobie było dotkliwe i zapewne pozostawało trwale ślady w psychice wnioskodawcy. Jednakże z ustalonych przez organ okoliczności faktycznych nie wynika, aby zainteresowany w okresie od stycznia 1942 r. do lutego 1945 r. poddany został represjom, o jakich mowa w art. 2 pkt 2 ustawy.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł C. S. podnosząc, iż jego rodzice nie starali się o żadne odszkodowanie. Ponadto skarżący opisał warunki wykonywania pracy przez jego ojca i matkę w okresie wojny. Skarżący wskazał, że ze wsi w której mieszkał nie wszystkich wywieźli ale tylko fachowców takich jak jego ojciec.

Uzupełniając skargę skarżący w piśmie z dnia [...] listopada 2012 r. zarzucił organowi naruszenie art. 2 pkt 2a ustawy o świadczeniu pieniężnym poprzez ustalenie w sprawie, że wnioskodawcy nie można uznać za deportowanego do pracy przymusowej.

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu organ wskazał, iż Kierownik Urzędu podjął wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy, a jego oceny dokonał z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego.

Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 grudnia 2012 r. przyznano skarżącemu prawo pomocy we wnioskowanym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - dalej Ppsa) polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Sąd administracyjny jest sądem kasacyjnym. W razie stwierdzenia istotnych uchybień sąd administracyjny nie ma więc kompetencji do merytorycznego rozstrzygnięcia danego postępowania, lecz jest upoważniony jedynie do uchylenia bądź stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji lub aktu. Na podstawie art. 134 § 1 Ppsa, w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.

Biorąc pod uwagę wyżej wskazany zakres właściwości sądu administracyjnego, przyznane przez ustawodawcę kompetencje orzecznicze tego sądu mają – jak już wspomniano - charakter zasadniczo kasacyjny. Podkreśla się bowiem, że sąd administracyjny nie może zastępować organów administracji publicznej w procesie administrowania (R. Hauser, Konstytucyjny model polskiego sądownictwa administracyjnego, w: red. J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz, Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003 r., str. 145). Sąd dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej uchwały był zobowiązany do sformułowania - na podstawie art. 153 Ppsa - oceny prawnej oraz wiążących wskazań co do dalszego postępowania w sprawie, które wiążą następnie zarówno Sąd, jak i organy administracji orzekające w sprawie.

Ponadto zauważyć należy, iż zgodnie z art. 119 pkt 2 Ppsa sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszym postępowaniu, gdzie z wnioskiem o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym wystąpił organ, a powiadomiony o wniosku skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej.

Podstawą prawną wydanych w niniejszej sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego ( tekst jednolity Dz. U. z 2000r. nr 98, poz. 1071, ze zm. – dalej Kpa) i ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

W myśl art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym represją w jej rozumieniu jest:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych,

2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 01 września 1939r., na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 05 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Zgodnie z przepisem art. 4 ust. 1 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, o spełnieniu warunków do uzyskania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia organ rozstrzyga w formie decyzji, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. W zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, iż o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. W świetle powyższego, jeżeli przyjmie się, że o represji nie decyduje wiek dziecka ani to, czy faktycznie pracowało, to nie powinno budzić wątpliwości, że osobą represjonowaną jest także dziecko urodzone w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 sierpnia 2004 r. (OSK 135/2004, ONSAiWSA 2005/1 poz. 15). Ponadto w wyroku SN z 24 października 2003 r. III RN 120/2002 trafnie przyjęto, że nie można zakładać, iż cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja do pracy przymusowej kobiety, która urodziła dziecko po wywiezieniu, nie rozciąga się na to dziecko.

Warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego o którym mowa w ustawie o świadczeniu pieniężnym jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej.

Dokonując wykładni wyżej przytoczonej regulacji prawnej należy mieć na uwadze, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tegoż wyroku Trybunał podniósł, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał ponadto wskazał, że obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego.

Sąd pragnie zwrócić uwagę, iż celem ustawodawcy, jak wynika to wprost z treści przytoczonych powyżej przepisów nie było przyznanie tą ustawą świadczenia pieniężnego wszystkim obywatelom polskim, którzy podczas okupacji wykonywali pracę przymusową, lecz tylko tym, którzy zostali deportowani (wywiezieni) w celu wykonywania pracy przymusowej, czyli tym względem, których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, u których wykonywanie pracy przymusowej związane było z tragicznymi okolicznościami przewozu często w nieludzkich warunkach, w nieznane im, odległe miejsca i wrogie otoczenie. Wskazać należy, że w ustawie brak jest definicji słowa "deportacja." Aby więc ustalić jego prawidłowe znaczenie należy sięgnąć do słownika języka polskiego. Według tego źródła deportacja oznacza wydalenie kogoś poza granice kraju, a także zesłanie do odległej, odizolowanej miejscowości na przymusowy pobyt (vide: "Słownik języka polskiego PWN", W-wa 2009, opracowanie L. Drabik, A.Kubiak - Sokół, E. Sobol, L. Wiśniakowska).

Mając na uwadze powyższą definicję słowa "deportacja" i poczynione przez organy ustalenia faktyczne, nie można uznać, że rodzina skarżącego została deportowana do pracy przymusowej.

Jak wynika z akt sprawy strona przebywała wraz z rodzicami wykonującymi pracę przymusową w odległości zaledwie kilkunastu kilometrów od miejsca stałego zamieszkania. Zgodzić należy się z organem, że przebywanie na wysiedleniu podczas wykonywania przez rodziców pracy samo w sobie było dotkliwe i zapewne pozostawało trwale ślady w psychice wnioskodawcy, to jednakże powyższe nie może przesądzać o przyznaniu wnioskowanych uprawnień. O ile bowiem rodzice skarżącego niewątpliwie wykonywali pracę przymusową, o tyle nie można przyjąć, że zostali deportowani w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym.

W orzecznictwie wskazuje się, że człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka, czy kilkanaście kilometrów od dotychczasowego miejsca pobytu, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów (zob. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 17 sierpnia 2010 r., sygn. akt II SA/Bd 573/10). W wyroku z dnia 12 lipca 2011 r., sygn. akt II OSK 628/11 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że przedmiotowe świadczenia przysługują tylko osobom, w odniesieniu do których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej jak i tuż po jej zakończeniu, przybierał szczególnie dotkliwą formę, czyli był związany z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Ponadto osoby dotknięte taką formą represji powinny znajdować się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, lecz w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny oraz znajomych. Powyższej przesłanki nie zakwestionował także "zakresowy" wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07), ponieważ orzekł on tylko, że art. 2 pkt 2 cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. w zakresie, w którym pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W tym stanie rzeczy w rozpatrywanym przypadku nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 Ppsa skargę oddalił.