Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 3077/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-09-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 106 § 3, art. 188 w zw. z art. 135, 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Izabella Kulig-Maciszewska (spr.), Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek, Sędzia del. WSA Tamara Dziełakowska, Protokolant sekretarz sądowy Julia Chudzyńska, po rozpoznaniu w dniu 2 września 2015 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Gminy Radzyń Podlaski od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 sierpnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 2191/12 w sprawie ze skargi Gminy Radzyń Podlaski na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość nie podpada pod działanie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej 1) uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] i poprzedzającą ją decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...], 2) zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Gminy Radzyń Podlaski kwotę 640 (sześćset czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2013 r. oddalił skargę Gminy Radzyń Podlaski na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2012 r. w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość nie podpada pod działanie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu orzeczenia Sąd wskazał, że R. O. działając w imieniu własnym oraz G. J. i J. D. wystąpiła do Wojewody Lubelskiego o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość położona w obrębie Ż., gmina R. oznaczona w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o powierzchni 3,52 ha, stanowiąca część zespołu dworsko-parkowego, dawanego majątku Ż., jest wyłączona spod działania art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51) – dalej "dekret o reformie rolnej".

Wojewoda Lubelski decyzją z dnia [...] listopada 2009 r., stwierdził, że ww. nieruchomość nie podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że majątek Ż. w dniu wejścia w życie przepisów o reformie rolnej stanowił własność S. O. Przejęcie tego majątku na cele reformy rolnej zostało potwierdzone wydanym przez Wojewódzki Urząd Ziemski w Lublinie zaświadczeniem z dnia 20 listopada 1946 r. Ustalono, że nieruchomość objęta wnioskiem stanowi część wydzielonej w czasie parcelacji majątku działki nr 48 o powierzchni 9 ha, określonej jako resztówka, i obecnie jest oznaczona w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o pow. 3,52 ha. Z dokumentów parcelacyjnych wynika, że działka nr 48 została wyłączona z parcelacji i znajdowała się wówczas w posiadaniu szkoły powszechnej.

Na podstawie przesłanego przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Lublinie Delegatura w Białej Podlaskiej "Planu założenia dworsko-ogrodowego w Ż." ustalono, że na działce nr [...] przed przejęciem przez Państwo znajdował się park oraz były usytuowane takie budynki jak: dwór, budynek gospodarczy, rządcówka i kuchnia. Zgodnie z oświadczeniem wnioskodawczyni kancelaria majątku znajdowała się poza działką nr [...] . Na tej działce nie była prowadzona żadna działalność gospodarcza, dwór pełnił wówczas rolę mieszkalną i był zamieszkiwany przez właściciela majątku oraz jego rodzinę, natomiast pozostałe obiekty znajdujące się na działce służyły obsłudze dworu. Dwór z otoczeniem parkowym stanowił integralną nieruchomości funkcjonującą niezależnie od reszty majątku. W trakcie oględzin w dniu 28 lipca 2009 r., stwierdzono, że na działce nr [...] zachował się park, budynek dworu i budynek rządcówki. W budynku dworu mieści się szkoła podstawowa, a otoczenie dworu jest wykorzystywane dla potrzeb szkoły. Uzasadniając rozstrzygnięcie Wojewoda Lubelski stwierdził, że w orzecznictwie sądów administracyjnych reprezentowany jest pogląd, iż dekret o reformie rolnej przewidywał, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wyliczonym w art. 1 dekretu. Zatem nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, ale o pewną grupę przydatną do realizacji określonych celów wyczerpująco wymienionych w przepisach dekretu. Organ pierwszej instancji wskazał, że w uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 wskazano, że określenie z dekretu "nieruchomość ziemska" należy rozumieć jako nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Zadaniem Sądu zawarte w uchwale poglądy prawne mają zastosowanie do wszystkich nieruchomości o charakterze nierolniczym, w tym między innymi do zespołów pałacowo-parkowych czy dworsko-parkowych. Zatem nie można przyjmować, że wszystkie nieruchomości wchodzące w skład danego majątku powinny być traktowane jako nieruchomości ziemskie stanowiące funkcjonalną i gospodarczą całość bez wyjaśnienia ich faktycznego charakteru. Związek funkcjonalny rozumiany jest jako wzajemna zależność, która zachodzi wówczas gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu dworsko-parkowego (pałacowo-parkowego) i odwrotnie. W ocenie Wojewody Lubelskiego działka będąca przedmiotem niniejszego postępowania z uwagi na charakter zabudowy, przeznaczenie i sposób użytkowania bezspornie nie mogła służyć produkcji rolnej w takim znaczeniu, jakie nadaje mu w swoich orzeczeniach sąd administracyjny.

W wyniku rozpatrzenia odwołania Gminy Radzyń Podlaski od tej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r., uchylił w całości zaskarżoną decyzję Wojewody Lubelskiego i umorzył postępowanie wskazując, że do orzekania o prawach rzeczowych osób pozbawionych nieruchomości w ramach reformy rolnej właściwe są sądy powszechne.

Na skutek skargi M. O. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem dnia 1 marca 2011 r., sygn. akt IV SA/wa 73/11 uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz zobowiązał organy administracji do merytorycznego rozpoznania sprawy wskazując na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w uchwale z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10.

W toku postępowania odwoławczego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi dokonując ponownej oceny sprawy wskazał, że w myśl orzecznictwa sądów administracyjnych dla uznania, że rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej (takiej która była wykorzystywana do prowadzenia działalności rolnej) przeszła na rzecz Skarbu Państwa w myśl dekretu o reformie rolnej konieczne jest wykazanie zawiązku funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego z gospodarstwem rolnym. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaznaczył, że wobec braku normatywnej definicji związku funkcjonalnego sądy administracyjne przyjmują, iż o związku tym nie mogą decydować powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne, brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, nieoddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron, źródła dochodów właściciela, zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski. Dla oceny wystąpienia związku funkcjonalnego istotne znaczenie może mieć miejsce zamieszkania rządcy – na terenie części rezydencjalnej lub poza nią. Organ odwoławczy wskazał, że wykazanie związku funkcjonalnego polega głównie na ustaleniu czy w części nieruchomości co do której toczy się postępowanie znajdował się np. kantor czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonanymi w części gospodarczej. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zauważył, że ze znajdującej się w aktach sprawy kserokopii "Planu założenia dworsko-ogrodowego w Ż." nadesłanej z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie wynika, że na działce oznaczonej nr [...] w obrębie Żabikowa znajdował się m.in. dwór wraz z podjazdem, park oraz rządcówka z końca XIX wieku. Dwór pełnił funkcję mieszkalną o czym świadczy akt opisu majątku sporządzony w dniu 11 września 1944 r., w którym odnotowano, że wśród zabudowań majątku jest dom mieszkalny, piętrowy, kryty blachą, jedenastopokojowy, zamieszkały przez właściciela. Organ odwoławczy zauważył, że w karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa dworu w Ż. napisano, że jego pierwotnym przeznaczeniem jest rezydencja. Tymczasem co do zasady przejmowanie siedzib mieszkalnych właścicieli nieruchomości ziemskich, to jest w szczególności pałaców i dworów, ewentualnie innych budynków mieszkalnych stanowiących takie siedziby, nie mogło mieścić się w celach reformy rolnej wyszczególnionych w art. 1 ust. 2 dekretu o reformie rolnej. Przejmowanie tych siedzib przez Państwo następowało zatem z naruszeniem przepisów dekretu. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zauważył, że również przejęcie części parkowej usytuowanej w pobliżu dworu nie mieściło się w celach reformy rolnej, gdyż takie parki miały charakter rekreacyjno-wypoczynkowy i służyły mieszkańcom dworu. Organ wskazał również, że w toku postępowania wątpliwości co do sposobu wykorzystania budził budynek usytuowany w południowo-wschodniej części działki nr [...] , oznaczony na kserokopii planu założenia dworsko-ogrodowego w Ż. jako rządcówka, jednak wyjaśnił, że zebrany materiał dowodowy nie pozwala na kategoryczne stwierdzenie w jakim charakterze był on wykorzystywany. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyjaśnił, że w braku odmiennych dowodów przyjął twierdzenie wyrażone w korespondencji M. O. z dnia 8 lipca 2008 r., że "zabudowania z kancelarią majątku znajdowały się poza działką nr [...] ".

Reasumując organ odwoławczy uznał, że między tą częścią przejętej na rzecz Państwa nieruchomości a resztą gospodarstwa rolnego brak jest związku funkcjonalnego. Tym samym Minister Rolnictwa i Rozwoju wsi ocenił, że organ pierwszej instancji słusznie uznał, że ta część nieruchomości nie podpadała pod działanie reformy rolnej.

Na powyższą decyzję Gmina Radzyń Podlaski wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie domagając się jej uchylenia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu skargi organ powtórzył ustalenia poczynione przy wydawaniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu.

Materialnoprawną podstawę dla wydania zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi stanowił przepis art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) – dalej "dekret" oraz § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu (...) (Dz.U. Nr 10, poz. 51). W myśl przepisu art. 2 ust.1 lit. e/ dekretu, na cele reformy rolnej miały być przeznaczone nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e/, przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu, część druga.

W aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA z 2006 r. nr 5, poz. 123), jednolicie jest prezentowany pogląd, podkreślający znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu. Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały o sygn. akt I OPS 3/10. W orzecznictwie sadów administracyjnych przyjęto również, że pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu, z uwzględnieniem orzecznictwa administracyjnego nie jest normatywnie definiowane. W judykaturze, gdy wiąże się z tym pojęciem określone skutki, wyrażany jest pogląd, iż "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Wobec tak ogólnie sformułowanej definicji "związku funkcjonalnego", przy braku konsekwencji terminologicznej, ustalenie, co do występowania takiej zależności – w kontekście rozpatrzenia określonej sprawy – możliwe jest jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym. Analiza aktualnego orzecznictwa, w którym uwypuklane jest znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego", prowadzi do wniosku, iż dla oceny jego istnienia decydujące znaczenie mogą odgrywać m.in. następujące sformułowane w judykaturze tezy: a) rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich – dwory pałace stanowiły integralną część parku, nie były związane z produkcją rolną (patrz wyroki NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08 dostępne na stronie internetowej CBOSA prowadzonej przez NSA); b) dwór, pałac były dla produkcji rolnej zbędne, nieużyteczne (wyroki NSA sygn. akt I OSK 1014/08, I OSK 659/10); c) o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować: powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (patrz wyroki NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08, l OSK 659/10); d) brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjaInej, (patrz wyroki NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09); e) nieoddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (patrz wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08); f) dla uznania wyodrębnienia nieruchomości, jako przeznaczonej na inne cele niż rolne (iż nie należą one do części folwarcznej, lecz stanowią integralną część parku) wystarczają granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie (patrz wyroki NSA sygn. akt IV SA 2582/98, IV SA 1593/02, I OSK1697/07, I OSK 302/10); g) rezydencje właściciela nie miały charakteru nieruchomości rolnych a wyłącznie takie przechodziły, w myśl dekretu na rzecz Państwa (patrz wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07). W orzeczeniach, gdzie nawiązuje się do kryterium "związku funkcjonalnego" podkreślane jest, iż rezydencja właściciela majątku, co do zasady nie przechodzi na cele reformy rolnej, jako nieprzydatna do realizacji celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Jak się wywodzi, nie były one przydatne dla celów wskazanych w lit. a/–c/ ust. 2, natomiast cele wskazane pod lit. d/ i e/ mogły być realizowane jedynie poprzez przejęcie nieruchomości niezabudowanych (patrz tak uchwała NSA sygn. akt I OPS 2/06, wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07, I OSK 1116/07, I OSK 287/08 I OSK 659/10). Wywodzi się, iż zmiana dekretu, dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 9), w ramach której m.in. usunięto w art. 2 ust. 1 zdanie wstępne wyrazy "o charakterze rolnym" nie spowodowała skutków prawnych, a więc przejęciu podlegają wyłącznie nieruchomości o charakterze stricte rolniczym (patrz tak wyroki NSA sygn. akt I OSK 851/05, I OSK 287/08, I OSK 906/08, uchwała NSA sygn. akt I OPS 3/10).

W konsekwencji, wobec konieczności zbadania "związku funkcjonalnego" organ administracji zobligowany był do oceny całokształtu sprawy w kontekście wskazanych wyżej tez, prezentowanych w aktualnym orzecznictwie, gdzie pojęcie to jest wykładane.

Odnosząc zatem powyższą ocenę do uwarunkowań niniejszej sprawy należy uznać, że organ prawidłowo ustalił, że zespół pałacowo-parkowy nie pozostawał w "związku funkcjonalnym" z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywanej do produkcji rolniczej.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje to, że w dacie przejęcia zespołu dworsko-parkowego dawnego majątku Ż. majątek ten wpisany był jako własność S. O..

Stosownie do treści przepisu art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Jeżeli przepis prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego w drodze zaświadczenia właściwego organu administracji, organ administracji publicznej odbiera od strony, na jej wniosek, oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania. Przepis art. 83 § 3 stosuje się odpowiednio (§ 2 k.p.a.).

Z faktu, że organ dokonując oceny materiału dowodowego oparł się na oświadczeniu wnioskodawczyni dotyczącym znajdującej się poza granicami przedmiotowej nieruchomości tzw. rządcówki, wobec potwierdzenia tej okoliczności w "Planie założenia dworsko-ogrodowego" oraz opisie majątku, a przy jednoczesnym braku dowodów przeciwnych nie można zdaniem Sądu czynić skutecznego zarzutu. Trudno zakładać, aby choć sporządzony przy udziale właściciela opis majątku datowany na 11 września 1944 r. nie odzwierciedlał rzeczywistości, nie sposób bowiem przyjąć, że jego autor zapis taki umieścił przewidując przyszłą interpretację przepisów dekretu o reformie rolnej. Sąd rozstrzygając sprawę sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej na podstawie akt administracyjnych sprawy, ale może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie (art. 106 § 3 p.p.s.a). W przedmiotowej sprawie skarżący załączył do skargi sześć jednobrzmiących oświadczeń od mieszkańców Ż. na okoliczność wykazania, że majątek ziemski w Ż. był przed wojną i w czasie wojny zarządzany w pałacu w Ż.. Oświadczenia noszące tę samą datę i treść mógł on załączyć do akt wcześniej, co umożliwiłoby organom administracji ich weryfikację, jednak tego nie uczynił. Zdaniem Sądu nie są to zatem dowody opisane w art. 106 § 3 p.p.s.a.

W związku z tym Sąd I instancji uznał, że zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji argumenty przemawiają za uznaniem, iż wskazana część nieruchomości ziemskiej (zespół dworsko-parkowy w Ż.), nie podpadał pod działanie dekretu, mając na uwadze, że w świetle przywołanego orzecznictwa "związku funkcjonalnego" nie można domniemywać, a generalnie przyjmuje się, iż część rezydencjalna nie podpada pod działanie tego aktu.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniosła Gmina Radzyń Podlaski zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

a) art. 106 § 3 p.p.s.a. polegające na nieprzeprowadzeniu przez Sąd a quo dowodów uzupełniających z dokumentów załączonych do skargi z dnia 1 października 2012 r. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2012 r. w postaci oświadczenia mieszkańców Gminy Radzyń Podlaski dotyczących miejsca, z którego był zarządzany majątek ziemski w Ż., podczas gdy przeprowadzenie tych dowodów było niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości co do ustalenia stanu faktycznego przez organy administracji obu instancji oraz nie spowodowałoby nadmiernego przedłużenia postępowania w niniejszej sprawie;

b) naruszenie art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 267) – dalej "k.p.a.", przejawiające się w tym, że Sąd I instancji w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w ustawie, mimo że zebrany przez organ materiał dowodowy był niewystarczający i budzący wątpliwości, które przy uzupełnieniu materiału dowodowego, mogły przechylić szalę na korzyść skarżącej. Sąd przyjął uzasadnienie organu oparte głównie o materiał dowodowy świadczący na niekorzyść skarżącego. Sąd nie dostrzegł, że materiał ten mógłby zostać uzupełniony o przesłuchanie świadków w osobach mieszkańców Gminy Radzyń Podlaski na okoliczność istnienia związku funkcjonalnego i gospodarczego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a gospodarstwem rolnym wchodzącymi w skład majątku ziemskiego w Ż..

Jednocześnie zarzucono naruszenie przepisu prawa materialnego, a mianowicie art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 17) – dalej "dekret PKWN", przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że zespół dworsko-parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego w Ż. nie podpada pod tenże przepis.

Mając na uwadze podniesione wyżej zarzuty, zgodnie z przepisem art. 185 § 1 p.p.s.a., wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżącej Gminy zwrotu kosztów postępowania.

Ponadto, na podstawie przepisu art. 203 pkt 1 p.p.s.a., wniesiono, o zasądzenie na rzecz skarżącej od organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy i w związku z tym podlega uwzględnieniu.

Należy podzielić rozważania Sądu I instancji dotyczące kwestii objęcia przepisem dekretu o reformie rolnej zespołów dworsko-parkowych na tle orzecznictwa sądów administracyjnych i Trybunału Konstytucyjnego. Jak to słusznie podkreślił Sąd I instancji, ugruntowane jest już stanowisko, że rezydencja właścicieli nieruchomości, co do zasady nie podpadała pod przepis dekretu o reformie rolnej, jako nie służąca jego celom, chyba że istniał związek funkcjonalny pomiędzy dworem a majątkiem ziemskim. Ten związek mógł istnieć m.in. w sytuacji gdy rezydencja nie pełniła li tylko funkcji mieszkalnych, ale również stanowiła centrum zarządcze i gospodarcze majątku ziemskiego.

W niniejszej sprawie, jak to stwierdził w uzasadnieniu organ odwoławczy nie zostały ustalone w sposób jednoznaczny funkcje poszczególnych budynków, a przede wszystkim rządcówki znajdującej się na działce nr [...] . Przy czym organ odwołuje się tutaj do materiałów z lat 60-tych znajdujących się w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Lublinie, tj. "Planu założenia dworsko-ogrodowego w Ż.". Natomiast podstawą ustalenia w tej sprawie winien być co słusznie podniósł Sąd I instancji, opis majątku dokonany w dniu 11 września 1944 r. z udziałem samego właściciela S. O., i w oparciu o dokumenty, plan majątku, oględziny, a przede wszystkim oświadczenie właściciela.

Z opisu tego nie wynika żeby w ogóle na terenie majątku znajdował się budynek pełniący funkcję rządcówki. Zarówno bowiem czworaki, ośmioraki i dom drewniany (pkt 2, 3, 4 i 5) pełniły funkcje mieszkalne dla licznej służby folwarcznej. Poza tym zabudowania dworskie i pozostałe budynki pełniły funkcje związane z produkcją rolną. W opisie tym znajduje się również oświadczenie właściciela S. O., że gospodarstwo, także w okresie okupacji było prowadzone przez niego osobiście. Majątek ten nie miał więc zarządcy. Wprawdzie Sąd I instancji odniósł się do tego dokumentu, ale nie dostrzegł, że organ nie poddał go analizie. Co jest naruszeniem przepisów postępowania w sytuacji, gdy organ dysponuje skąpym materiałem dowodowym, co sam przyznał w uzasadnieniu decyzji.

Sąd nie dostrzegł również, że organ nie oparł się na oświadczeniu wnioskodawcy M. O. co do miejsca, w którym prowadzony był zarząd majątkiem, ale na jej stanowisku prezentowanym w piśmie skierowanym do organu. W takiej sytuacji zarzut niedostrzeżenia przez Sąd I instancji naruszenia przez organ przepisów postępowania w zakresie zebrania i oceny materiału dowodowego jest zasadny, a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Odnośnie naruszenia przepisu art. 106 § 3 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, to należy zgodzić się z Sądem I instancji, iż skarżąca Gmina mogła stosowne dokumenty przedstawić na etapie postępowania administracyjnego, co pozwoliłoby uzupełnić materiał dowodowy, zwłaszcza że organ zwracał się do Gminy o przedstawienie stosownych dowodów.

Tym niemniej w okoliczności tej sprawy, gdy materiał dowodowy jest skąpy, w dodatku nie został właściwie oceniony i powstają wątpliwości w tym zakresie, Sąd nie może dopuścić do funkcjonowania w obrocie prawnym decyzji naruszającej prawo.

Reasumując, stwierdzić należy, że zakwestionowana decyzja nie została oparta na właściwie zgromadzonym i przeanalizowanym materiale dowodowym, czego nie dopatrzył się Sąd I instancji. Z tych też względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że istnieją przesłanki do zastosowania art. 188 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w jego nowym brzmieniu i uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje obu instancji, bowiem organy winny zgromadzić cały dostępny materiał dowodowy i właściwie go ponownie ocenić.

Z tych też względów Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 188 w zw. z art. 135 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. oraz art. 203 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.