Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 547/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2013-07-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Chaciński Sędziowie: sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.) sędzia WSA Elżbieta Lenart Protokolant referent stażysta Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lipca 2013 r. sprawy ze skargi S. G. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącego S. G. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r., nr [...] po rozpatrzeniu odwołania S. G. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...] o odmowie potwierdzenia posiadania przez W. G., S. G. i D. G. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. i Z. małżonków G. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości Z. - utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Zaskarżona decyzja Ministra Skarbu Państwa została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.

W dniu 6 listopada 1990 r. W. G. zgłosił do Urzędu Miasta S. "roszczenie" o rekompensatę za pozostawiony przez B. i Z. G. folwark Z.

W dniu 10 sierpnia 2004 r. W. G., S. G. i C. G. złożyli do Wojewody [...] wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do zaliczenia wartości nieruchomości (folwark Z.) pozostawionej poza obecnymi granicami Państwa Polskiego przez B. i Z. G., położonej w gminie N.

Wniosek w powyższym zakresie złożył także, w dniu 16 września 2011 r., D. G.

Z pełnomocnictwa z dnia 6 lipca 2011 r. wynika, że W. G. udzielił synowi B. G. pełnomocnictwo do reprezentowania go przed wszelkimi sądami, urzędami, organami administracji rządowej i samorządowej oraz osobami fizycznymi i prawnymi - we wszelkim zakresie, w tym do dokonywania czynności zmierzających do wykonywania pełnomocnictwa, to jest składania i odbierania wszelkich wniosków, pism i oświadczeń.

Z pełnomocnictwa z dnia 5 grudnia 2012 r. wynika, zaś że S. G. udzielił pełnomocnictwa H. D. do reprezentowania go przed wszystkimi organami i sądami w sprawie dotyczącej rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza granicami Polski, w tym wniesienia odwołania od decyzji Wojewody [..] z dnia [...] listopada 2012 r.

Uprawnienia ww. wnioskodawców do występowania w niniejszym postępowaniu wynikają z: potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii postanowienia Sądu Rejonowego [...]; z potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii postanowienia Sądu Rejonowego [...].

Z potwierdzonych za zgodność z oryginałem kopii dowodów osobistych W. G., C. G., S. G. i D. G. wynika, że osoby te posiadają obywatelstwo polskie.

Z potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii pierwszego wypisu aktu notarialnego z dnia [...] września 1922 r. (repertorium N. [...]) wynika, że [...] sprzedał na własność B. G. parcelę - działkę gruntu z zabudowaniami o obszarze 30 dziesięcin.

Z potwierdzonych za zgodność z oryginałem kopii kart repatriacyjnych Nr [...], Nr [...] wynika, że W. G. i C. G. przybyli z ZSRR do Polski w dniu [...] września 1958 r.

Z potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii karty repatriacyjnej Nr [....] wynika, że S. G. przybył do Polski w dniu [...] grudnia 1956 r.

Z kolei z potwierdzonych za zgodność z oryginałem kopii kart ewidencyjnych repatrianta Nr [...] wynika, że Z. G., W. G. i C. G. przybyli do Polski w dniu 15 września 1958 r. - z miejscowości P.

W oświadczeniu z dnia 26 lipca 2011 r., S. G. wskazał, że powrócił z B. w latach 1956 - 1958, "(...) a nie jak większość rodaków w latach 1944 - 1947, ponieważ ciągle mieliśmy nadzieję, ze ziemie które przed II wojną światową należały do Polski, do niej powrócą. Wówczas moglibyśmy żyć i pracować w gospodarstwie, które nabyli nasi rodzice." S. G. oświadczył również, że "(...) Nasze gospodarstwo zostało wchłonięte przez kołchoz. Nie widzieliśmy w związku z tym dalszego życia i przyszłości w tamtych warunkach. Postanowiliśmy więc repatriować się do Polski."

Z potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii planu majątku Z. z dnia [...] grudnia 1932 r. wynika, że majątek miał powierzchnię [...], sprzedano [...], a zatem pozostało [...].

Z protokołu przesłuchania strony – S. G. z dnia [...] maja 2012 r. wynika, że właścicielami folwarku Z., który składał się m. in. z domu mieszkalnego, stodoły, chlewu, piwnic, magazynu zboża, stajni, szopy oraz gruntów byli małżonkowie B. i Z. G. Z ww. przesłuchania wynika także, że folwark Z. został przejęty przez kołchoz. S. G. oświadczył również, że "W 1956 r. przyjechałem do S., a po dwóch latach na tzw. łączenie rodzin ściągnąłem mamę i braci do siebie, do Polski."

Z protokołu przesłuchania świadka L. H. z dnia [...] października 2012 r. wynika, że właścicielami nieruchomości w Z. byli małżonkowie B. i Z. G. Świadek oświadczył, że ww. nieruchomość składała się z domu mieszkalnego, stodoły, obory, chlewu oraz ziemi.

Z kolei, z protokołu przesłuchania świadka R. P. z domu P. z dnia 2 listopada 2012 r. wynika, że Z. G. była rodzoną siostrą ojca świadka – F. P. Nieruchomość w Z. była współwłasnością małżeńską B. i Z. G. W skład nieruchomości wchodził budynek mieszkalny, stodoła, spichlerz, chlew, pomieszczenia rolnicze, piwnica, wozownia, studnia, budynek inwentarski z piecem chlebowym oraz ok. 100 ha ziemi.

W oparciu o powyżej opisany stan faktyczny Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] listopada 2012 r., nr [....] odmówił potwierdzenia posiadania przez W. G., S. G. i D. G. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. i Z. G. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości Z.

W wyniku rozpatrzenia odwołania S. G. od powyższej decyzji - Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r., nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2012 r.

Organ odwoławczy zgodził się ze stanowiskiem organu pierwszej instancji, że Z. G. oraz jej dzieci, a spadkobiercy B. G. przybyli do Polski w 1956 r. oraz w 1958 r. i nie byli zmuszeni do opuszczenia byłego terytorium RP. Z oświadczenia strony postępowania S. G. z dnia 26 lipca 2011 r. oraz zeznania z dnia 23 maja 2012 r. wynika, że powodami opuszczenia byłego terytorium RP przez ww. były względy rodzinne podyktowane wolą połączenia się z pozostałym członkami rodziny. Strona postępowania oświadczyła, iż nie opuściła byłego terytorium RP wcześniej: "(...) ponieważ ciągle mieliśmy nadzieję, że ziemie które przed II wojną światową należały do Polski, do niej powrócą (...). Nie widzieliśmy w związku z tym dalszego życia i przyszłości w tamtych warunkach. Postanowiliśmy więc repatriować się do Polski." Zdaniem Ministra, z dowodów zebranych w sprawie nie wynika, aby wobec właścicieli pozostawionej nieruchomości stosowano przymus i zmuszano ich do opuszczenia Kresów Wschodnich. Ponadto strony postępowania nie przedstawiły dowodów na okoliczność utrudniania przez władze ww. osobom repatriacji w latach 1944-46. Dalej organ odwoławczy stwierdził, że z akt sprawy wynika, iż S. G., Z. G., W. G. i C. G. nie skorzystali z repatriacji w latach 1944 – 1946. W świetle przedstawionych okoliczności, w ocenie Ministra, nie została spełniona przesłanka wskazana w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. B. i Z. G. nie byli zmuszeni opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., o których mowa w art. 1 ust. 2 ustawy. Z akt sprawy wynika, że B. G. zmarł w 1944 r., a Z. G. oraz pozostali spadkobiercy B. G. opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w 1956 r. (S. G.) oraz w 1958 r. [...] Minister wskazał, że wykazanie okoliczności przymusu jest więc w tym przypadku konieczne (art. 1 ust. 2). Należy bowiem odróżnić zdarzenia będące bezpośrednimi skutkami wojny (deportacje ludności polskiej, zsyłka na Syberię, czy pobór do wojska), których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. od tych, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni. Przymus pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczając byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej może mieć różny charakter (przymus bezpośredni, obawa o własne życie, zdrowie), niemniej jednak musi posiadać związek z wojną rozpoczętą w 1939 r., a nie wynikać z istoty rozwiązań ustrojowych na terenie ZSRR. Fakt dyskryminacji właścicieli nieruchomości oraz ich rodziny jako osób narodowości polskiej zamieszkałych na terytorium ZSRR, trudności administracyjne ze strony ówczesnych władz radzieckich uniemożliwiające wyjazd na obecne terytorium RP, oraz przejęcie na rzecz państwa nieruchomości, której byli właścicielami, również nie daje podstaw do przyjęcia, że opuszczenie nastąpiło z przyczyn bezpośrednio wynikających z wojny rozpoczętej w 1939 r.

W związku z powyższym organ stwierdził, że zarówno B. G. jak i Z. G. oraz ich spadkobiercy, nie spełnili przesłanek ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., bowiem nie zostali zmuszeni do opuszczenia byłego terytorium RP z przyczyn związanych z wybuchem wojny w dniu 1 września 1939 r.

Skargę na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] stycznia 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł S. G.

Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy w postaci błędnej wykładni normy art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez przyjęcie, że prawo do rekompensaty nie przysługuje osobom repatriowanym na podstawie umowy z dnia [...] marca 1957 r., które na skutek decyzji politycznych podjętych w związku z działaniami wojennymi utraciły prawo własności do majątku nieruchomego pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego.

Podnosząc powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, a także uchylenie poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2012 r.

S. G. podniósł, iż wykładnia przepisów ustawy o rekompensacie w żadnym wypadku nie może prowadzić do niezrozumiałego zróżnicowania obywateli, którzy opuszczając tereny wschodnie, wchodzące przed wojną w skład Rzeczypospolitej Polskiej, nie mieli prawie żadnego wpływu na fakty i zdarzenia, które przyszło im przeżywać po dniu 1 września 1939 r.

Umowa z dnia [...] marca 1957 r., na podstawie której repatriowała się rodzina G., za wyjątkiem skarżącego, w art. 9 przewidywała, że osoby wyjeżdżające ze Związku Radzieckiego mogły wywieźć należące do nich mienie osobistego użytku i przedmioty niezbędne do wykonywania zawodu, mogły też rozporządzić mieniem wg swego uznania, na przykład poprzez zbycie nieruchomości, jak również mogły wpłacać swoje środki pieniężne do Państwowego Banku ZSRR ze zleceniem przekazania ich na swój rachunek w NBP. Zatem, ponieważ umowa ta stwarzała formalnie repatriantom możliwość rozporządzania mieniem i nie zawierała zobowiązania Państwa Polskiego do wypłaty im ekwiwalentu, dlatego też nie została ona objęta dyspozycją ani art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce nieruchomościami i wywłaszczaniu nieruchomości, ani nie wymieniał jej przepis art. 212 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, ani też nie wskazywał jej art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu wieczystego użytkowania nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, które to ustawy poprzednio regulowały problematykę tzw. mienia zabużańskiego.

Z tego samego powodu umowa ta również nie została wymieniona w obecnie obowiązującej ustawie z dnia 8 lipca 2005 r.

Jednakże w uchwale w składzie 7 sędziów z dnia 30 maja 1990 r. sygn. akt III CZP 1/90 Sąd Najwyższy stwierdził, że osobom repatriowanym na podstawie powołanej, które przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwały w Polsce na terenach wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, pozostawiły tam majątek nieruchomy i nie rozporządziły nim z przyczyn od nich niezależnych - przysługują uprawnienia z (ówcześnie obowiązującego) art. 88 ust. 1 o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.

W związku z powyższym skarżący wskazał, iż w świetle tego kierunku interpretacji uprawnienia zabużańskiego nie może istnieć żadna wątpliwość, że fakt repatriowania w trybie powołanej umowy z dnia [...] marca 1957 r. mieści się w zakresie art. 1 ust 2 powołanej ustawy zabużańskiej.

W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.) - dalej: p.p.s.a, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Zaskarżoną decyzją Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2012 r. odmawiającą potwierdzenia W. G., S. G. i D prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. i Z. małżonków G. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonej w miejscowości Z.

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zarówno zaskarżona jak również poprzedzająca decyzja naruszają prawo.

Zaskarżona decyzja odmawiająca potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej została wydana w oparciu o przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.).

Art. 1 tej ustawy określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie - czterech umów wymienionych w ust. 1. Ust. 1a stanowi zaś, że prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską z Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r.; ust. 2 stanowi natomiast, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Art. 2 tej ustawy określa zakres podmiotowy ustawy, stanowiąc, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1; 2) posiada obywatelstwo polskie.

Zasadniczą przesłanką odmowy przyznania W. G., S. G. i D. G. prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez ich poprzedników prawnych było to, że opuszczenie nieruchomości nie było wynikiem wojny rozpoczętej w 1939 r., lecz było dobrowolne i podyktowane względami rodzinnymi, tj. wolą połączenia się z pozostałymi członkami rodziny.

Należy wskazać, iż powód opuszczenia byłego terytorium jest przesłanką ustawową uzyskania rekompensaty, o czym stanowi art. 2 pkt 1) ustawy, stawia on bowiem właścicielowi wymóg opuszczenia z przyczyn wskazanych w art. 1. Ten przepis z kolei, mówi o wypędzeniu lub opuszczeniu terytorium na mocy układów wymienionych w ust. 1, czy wskazanej w art. 1a ustawy, oraz na skutek innych okoliczności związanych z wojną.

Z. G. oraz jej dzieci – następcy prawni B. G. - nie opuścili terytorium Rzeczypospolitej Polskiej ani na mocy układów wymienionych w art. 1 ust. 1 ustawy, ani umowy wskazanej w ust. 1a, a do ich sytuacji miał zastosowanie ust. 2 art. 1. Przepis ten mówi o innych okolicznościach, na skutek których właściciel nieruchomości był zmuszony opuścić byłe terytorium Polski. Spełnienie tej przesłanki wymaga wykazania, że obywatel polski był zmuszony opuścić terytorium na skutek okoliczności związanych z wojną. Organy stwierdziły, że przyjazd ww. do Polski nastąpił w związku z wolą łączenia rodzin w 1956 i w 1958 r. Organ uznał, że nie jest ona wymieniona w art. 1 ust. 1 czy ust. 1a ustawy, ale jest to właśnie, zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, okoliczność, o której mowa w ust. 2 art. 1. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 maja 2013 r., sygn. akt IOSK 30/12 "(...) Wszystkie umowy, te wskazane w art. 1 ustawy, czy też nie wymienione, które pozwoliły obywatelom polskim wyjechać w kierunku zachodnim, a nie być wywiezionym na wschód, były niewątpliwie pokłosiem wojny rozpoczętej w 1939 r., bowiem nie było żadnego innego faktu historycznego, który spowodowałby wypędzenie lub przymus opuszczenia mienia położonego poza obecną wschodnia granicą Rzeczypospolitej" (...).

Ponadto, pojęcia "zmuszenie", którym posługuje się art. 1 ust. 2 ustawy, nie można tylko sprowadzać do bardzo wąsko rozumianych represji, czy prześladowań wobec właściciela nieruchomości. Pod pojęciem tym mogą zawierać się również inne okoliczności związane z udręczeniem fizycznym czy psychicznym, stosowanym nie tylko bezpośrednio wobec właściciela nieruchomości, lecz również pośrednio, przez stworzenie niekorzystnych dla niego i jego bliskich sytuacji życiowych i prawnych przez władze ZSRR. Stanowisko takie zaprezentował z kolei Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 października 2012 r., sygn. akt I OSK 1388/11.

Innymi słowy, przemieszczenie się Z. G. wraz z dziećmi, spowodowane wolą przebywania z osobą najbliższą, w tamtych uwarunkowaniach politycznych i prawnych było formą przymusu, o którym mowa w art. 1 ust. 2 ustawy.

Ponownie rozpoznając sprawę Minister uwzględni wskazaną w niniejszym uzasadnieniu ocenę prawną i wyda stosowne rozstrzygnięcie zmierzające do oceny, czy ww. spełniali pozostałe przesłanki ustawowe do potwierdzenia posiadania prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. i Z. małżonków G. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości Z. (folwark), gmina N.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 152 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 tej ustawy.

-----------------------

8