Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 1551/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2005-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący : As.sąd. Danuta Rzyminiak-Owczarczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym dnia 22 lutego 2005 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi Cz. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]Nr [...] 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego Cz. D. kwotę 100 ( sto ) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak JFS


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] września 2003 r. skarżący Cz. D. wystąpił do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (zwanego dalej Kierownikiem Urzędu) o przyznanie uprawnień do świadczeń pieniężnych przysługujących osobom deportowanym na roboty przymusowe w okresie II wojny światowej. Skarżący wyjaśnił, iż w czasie wojny jego rodzice zostali deportowani do pracy przymusowej na teren Francji, a wraz z nimi deportacji podlegał także on sam oraz, że urodził się w dniu [...]r. Skarżący wyjaśnił, iż na przymusowej deportacji wraz z rodzicami przebywał w miejscowości Neuville-Les-This, w okresie od miesiąca marca 1944 r. do miesiąca października 1945 r., a on sam wykonywał prace w gospodarstwie rolnym. Do wniosku skarżący załączył odpisy dokumentów potwierdzających pobyt jego wraz z rodzicami na deportacji, w tym Kwestionariusz repatriacyjny wystawiony przez Polski Czerwony Krzyż we Francji, w którym jako datę deportacji lub wyjazdu z kraju oraz przyjazdu do Francji wpisano dzień [...]marca 1944 r., jak również przepustkę wystawioną przez Państwowy Urząd Repatriacyjny, wystawioną w dniu [...] października 1945 r., a potwierdzającą z tą datą jego powrót do kraju. Do wniosku skarżący załączył także pozytywną opinię Zarządu Terenowego w K. Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, w której uznano za udokumentowany wykonywanie pracy przymusowej na deportacji w okresie od m-ca marca 1944 r. do m-ca kwietnia 1945 r.

Wniosek ten Kierownik Urzędu zakwalifikował jako wystąpienie o przyznanie świadczenia pieniężnego w oparciu o przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87 poz. 395 z późn. zmianami) i decyzją z dnia [...]. Nr [...]odmówił przyznania Cz. D. wnioskowanych uprawnień. Jako podstawę prawną decyzji Kierownik Urzędu powołał przepisy art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 wskazanej ustawy, a w jej uzasadnieniu wyjaśnił, iż strona nie przebywała na deportacji przez wymagany ustawą okres co najmniej 6 miesięcy, stąd nie spełnia przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Odwołując się od tej decyzji skarżący wyjaśnił, iż nie zgadza się z jej treścią, a uprawnienie do przedmiotowego świadczenia mu przysługuje, jak również, że jego rodzice otrzymywali z tytułu deportacji emeryturę. W skardze na przewlekłość postępowania, którą skarżący złożył Kierownikowi Urzędu pismem z dnia [...] października 2004 r. dodatkowo wyjaśnił, iż legitymuje się wymaganym okresem 6 miesięcy pobytu na deportacji, bowiem udokumentował pobyt na deportacji w okresie od [...]marca 1944 r. do [...] października 1945 r.

Decyzją z dnia [...]r. nr [...], wydaną na podstawie art. 127§3 k.p.a i art. 138§1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit.a , art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 4 wyżej powołanej ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), Kierownik Urzędu utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu wyjaśnił, iż nie jest możliwe zaliczenie jako represji okresu pobytu na deportacji po zajęciu prowincji Ardeny przez wojska alianckie, co nastąpiło w dniu 15 września 1944 r., zgodnie z powołaną dokumentacją źródłową - opracowaniami Donalda Sommerville´a "Kroika II wojny światowej oraz pod red. Mary H. Williams "United States Army in World War II. Special Studies. Chrology 1941/1945". W uzasadnieniu tej argumentacji Kierownik Urzędu wyjaśnił, iż praca po dacie wyzwolenia danej miejscowości, jeśli nawet była wykonywana, nie stanowiła represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit "a" powołanej ustawy, traciła bowiem przymiot przymusowości jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych. Z tych względów do okresu deportacji organ zaliczył okres od miesiąca kwietnia 1944 r. do miesiąca sierpnia 1944 r., jako pełne miesiące pobytu na deportacji. Na potwierdzenie słuszności tego stanowiska Kierownik Urzędu przytoczył dotychczasowe orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie oceny warunków niezbędnych do przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W skardze na powyższą decyzję skarżący wniósł o jej uchylenie, wyjaśniając, iż podana data początkowa pobytu na deportacji jest w istocie datą zarejestrowania, podczas gdy w miejscowości Neuville -Les This przebywał już w ostatnim tygodniu lutego 1944 r. Nie kwestionując powołanych przez organ źródeł historycznych skarżący wyjaśnił, iż w jego ocenie pracę przymusową wykonywał do końca września 1945 r., wyjaśnił także, że z uwagi na tak długi pobyt na deportacji oraz brak wiedzy co do kierunku przyjętego orzecznictwa, nie przywiązywał należytej wagi do wskazania właściwej daty deportacji, lecz w jego ocenie okoliczność ta nie powinna zamykać mu drogi do uzyskania świadczenia.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu w całości podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi podkreślając, że w ramach postępowania strona wnioskowała o przyznanie uprawnienia od dnia [...] marca 1944 r. Zdaniem Kierownika Urzędu skarżący nie posiada wymaganego okresu deportacji do pracy przymusowej, bowiem zaliczeniu podlega jedynie okres od [...] marca 1944 r. do dnia wyzwolenia miejscowości, w której przebywał.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna.

Rozpatrzenie niniejszej sprawy sprowadza się do wykładni przepisu art. 2 pkt 2 lit. a) wyżej powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Przepis ten określa pojęcie represji polegającej na deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela ten kierunek wykładni, który przyjmuje, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego powinna wykazać, że została wywieziona do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, przy czym z powołanego przepisu nie wynika wymóg, aby praca była faktycznie świadczona, a z normy zawartej w art. 3 ust. 1 tej ustawy wynika jedynie obowiązek ustalenia faktycznego czasu trwania pobytu określonej osoby na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych, jako wywiezionej na roboty przymusowe (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 maja 2002 r. sygn. akt V S.A. 2633/01). Wykładnia wskazanych przepisów nakazuje zaliczyć do okresu represji cały okres pobytu na deportacji w rozumieniu przepisów ustawy, przy jednoczesnym przymusowym jego charakterze. W niniejszej sprawie wymaga to ustalenia daty początkowej deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, jak również ustalenia daty przyjazdu skarżącego do miejscowości docelowej deportacji, tym bardziej, że do minimalnego okresu uprawniającego do uzyskania świadczenia brakowało mu zaledwie kilkunastu dni.

W niniejszej sprawie Kierownik Urzędu w uzasadnieniu swojej pierwszej decyzji nie wyjaśnił, wbrew obowiązkowi wynikającemu z treści art. 107 §3 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego, jakie okresy pobytu skarżącego na deportacji nie podlegają zaliczeniu do okresu represji określonej w art. 2 pkt 2 lit a) przedmiotowej ustawy, w konsekwencji składając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący nie rozważył możliwości wystąpienia o przyznanie uprawnienia za okres wcześniejszy, aniżeli wskazywał w dokumentacji przedłożonej wraz z złożonym wnioskiem o przyznanie świadczenia. Tymczasem w przedłożonym przez skarżącego Kwestionariuszu repatriacyjnym, wystawionym przez Polski Czerwony Krzyż we Francji (karta nr 16 akt administracyjnych), jako data deportacji lub wyjazdu z kraju oraz data przyjazdu do Francji wpisany został ten sam dzień - [...] marca 1944 r. W ocenie Sądu wydaje się wysoce nieprawdopodobnym, aby w warunkach wojennych, na terenach okupowanych (Polska, Francja), możliwości transportowe władz okupacyjnych zapewniły przewóz osób przeznaczonych do pracy przymusowej na tak znaczne odległości (Kalisz - Prowincja Ardeny) w ciągu jednego dnia. Pomijając okoliczność, że priorytet miały w tym czasie wszelkie transporty wojskowe, nie sposób pominąć, iż deportacja znacznej liczby ludności z terenów okupowanych przeprowadzana była przez władze hitlerowskie w sposób zorganizowany, systematyczny, po jak najniższych kosztach. Okoliczność ta nakazuje rozważyć, czy było możliwe skupienie w jednym dniu oraz w jednym miejscu - punkcie załadunku, takiej liczby osób przeznaczonych do deportacji, aby transport był opłacalny i możliwy. Deportacja do pracy najczęściej wiązała się z wcześniejszym przetransportowaniem osób wysiedlonych do obozów przesiedleńczych, miejsc załadunku, a sama podróż trwała długo, przerywana bywała przestojami na bocznicach, zmianami w liczebności składu pociągów. Również sam przyjazd na miejsce docelowej deportacji niejednokrotnie był wieloetapowy, a do zarejestrowania pobytu w miejscu docelowy mogło dochodzić po kilku dniach. W konsekwencji rozpatrując wniosek skarżącego rozważenia wymagało, od kiedy należy liczyć okres represji określonej w art. 2 pkt 2 lit a) ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), której skarżący bezspornie podlegał w czasie II wojny światowej, a słuszność tego stanowiska potwierdza treść jego skargi, w której wskazuje na przybycie do miejscowości Neuville - Les This w ostatnim tygodniu lutego 1944 r.

Na podstawie art. 80 w zw. z art. 77 §1 i art. 107 §3 k.p.a. organ orzekający jest uprawniony, a zarazem zobowiązany, do wysnucia wniosków w oparciu o zgromadzony i w sposób wyczerpująco zbadany materiał dowodowy, a także fakty powszechnie znane oraz fakty znane organowi z urzędu, które dowodu nie wymagają (art. 77 §4 k.p.a.). W niniejszej sprawie wymogów tych Kierownik Urzędu nie dopełnił, w sposób powierzchowny oceniając materiał dowodowy sprawy, a z naruszeniem art. 9 k.p.a. nie udzielił skarżącemu wyczerpujących informacji w toku samego postępowania. Skarżący dopiero w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji został poinformowany o stosowanej wykładni przepisów przedmiotowej ustawy, a przecież przedłożony przez niego materiał dowodowy wskazywał na niemożność zaliczenia do okresu represji pobytu na deportacji po dniu [...] września 1944 r. oraz powinien nasuwać wątpliwości co do daty jego przybycia do miejscowości docelowej. Zgodnie z wskazanym przepisem organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy te czuwają, aby strony postępowania nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Skarżący mieszka w odległej od Warszawy miejscowości, nie jest w stanie osobiście zasięgnąć informacji i składać dowody, stąd nie do zaakceptowania jest pogląd zawarty w odpowiedzi na skargę, iż brak wskazania przez niego innej daty, jako daty początkowej okresu represji, zwalniał Kierownika Urzędu z obowiązku ustalenia faktycznych okoliczności wywozu skarżącego oraz jego rodziców do pracy przymusowej na deportacji.

Chybiony jest natomiast ta część wywodów skargi, która dotyczy charakteru pobytu w miejscu deportacji po jego wyzwoleniu przez wojska alianckie. W tym zakresie Sąd podziela stanowisko Kierownika Urzędu, mające umocowanie w dotychczasowej linii orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji, wykonywana na deportacji praca traci charakter przymusowości, stąd nie może zostać uznana za represję w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym (...).

Z wymienionych przyczyn, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) Sąd uwzględnił skargę uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu z dnia [...]r. Nr [...]. O kosztach orzeczono na zasadzie art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepisu art. 152 tej ustawy przy tym nie zastosowano, mając na uwadze charakter rozstrzygnięcia Kierownika Urzędu, na mocy którego skarżący nie nabył uprawnienia do świadczenia.

Na podstawie art. 119 pkt 2 ww. ustawy sprawa została rozpatrzona w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem Kierownika Urzędu z dnia [...]grudnia 2004 r. oraz nie wystąpieniem przez skarżącego z wnioskiem o przeprowadzenie rozprawy.

Rozpatrując ponownie sprawę organ Kierownik Urzędu rozpatrzy merytorycznie wniosek skarżącego wraz z jego dokumentacją, uwzględniając wskazania wynikające z treści niniejszego wyroku, co do konieczności ustalenia daty początkowej okresu represji określonej w art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym (...).

/-/ D. Rzyminiak-Owczarczak

jfs