Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 661/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-10-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art 151
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 6, 11, 75, 77, 80, 107, 138 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art 2 ust 1 lit e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Lenart Sędziowie Sędzia WSA Bożena Marciniak Sędzia WSA Elżbieta Sobielarska (spr.) Protokolant starszy referent Justyna Kobylarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 października 2017 r. sprawy ze skargi G. L., Województwa [...] i A. J. i M. J. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] po rozpatrzeniu odwołań A. J. i M. J. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję w części w jakiej odmawia stwierdzenia, że nie podpadała pod działanie art. 2 ust.1 lit.e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, nieruchomość położona w obrębie D., gmina L., powiat g., będąca przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własnością J.S., zapisana w dniu przejęcia w księdze wieczystej [...], prowadzonej przez ówczesny Sąd Grodzki w G., w części stanowiącej park wraz z dworem o powierzchni 1,0940 ha, zawierającej się w częściach działek nr [...], [...], [...]. [...], [...], szczegółowo oznaczonych na mapie nr 2 ,,Granice obszaru parku oraz ogrodów majątku ziemskiego D., gm. L., pow. g., wg stanu użytkowania w dniu 6 września 1944 roku", stanowiącej załącznik do niniejszej decyzji, w granicach konturu oznaczonego literami [...] i stwierdził, że część nieruchomości położonej w obrębie D., opisana w pkt 1., nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit.e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz utrzymywał w mocy zaskarżoną decyzję w pozostałej części.

W uzasadnieniu organ przedstawił następująco stan sprawy:

Wnioskami z dnia 23 stycznia 2012 r., uzupełnionym pismem z dnia 6 lutego 2012 r. A.J. zwrócił się do Wojewody [...] o stwierdzenie, że nieruchomość położona w województwie w., powiecie g., gminie L., będąca przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własnością J.S., wpisana do księgi wieczystej [...], o łącznej powierzchni 174,5003 ha, nie podpadała pod działanie przepisów dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1954 r., Nr 3, poz. 13 ze zm., zwanego dalej ,,dekretem").

Po rozpatrzeniu wniosku, decyzją z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...] Wojewoda [...] odmówił stwierdzenia, że powyższa nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2013 r., odwołanie wnieśli A.J. oraz M. J. . W odwołaniu spadkobiercy dawnego właściciela podnieśli, że organ pierwszej instancji niewłaściwie zastosował przepisy dekretu. Nieruchomość ziemska będąca przedmiotem sprawy nie mogła podpadać pod działanie dekretu z uwagi na to, że została przeznaczona na inne cele niż wskazane w dekrecie. Ponadto część dworsko-parkowa nie posiadała związku funkcjonalnego z resztą nieruchomości, dlatego zasługuje na wyodrębnienie.

Rozpatrując odwołania organ uznał, że zasługują one na uwzględnienie, ale tylko w części.

Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na własność Skarbu Państwa w całości przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, które jednocześnie mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, a ponadto stanowiły własność, albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych. Sposób rozumienia pojęcia "nieruchomość ziemska" nie został unormowany przez ustawodawcę, toteż należy zastosować jego wykładnię dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89, przyjętą powszechnie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym. W rezultacie przez nieruchomość ziemską w rozumieniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej należy rozumieć nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, uwzględniając jednocześnie, że intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Natomiast ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga (oprócz ustalenia czy ta część nieruchomości posiada rolniczy charakter) zbadania, czy między tą częścią, a pozostałą rolniczą częścią majątku zachodzi tzw. związek funkcjonalny. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazanie powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym (tak np. NSA w wyroku z 11.10.2006 r., sygn. akt 1 OSK 28/2006). Istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą majątku właściciela (por. wyrok WSA w Warszawie z 6.05.2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 175/11).

Orzeczeniem Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 1938 r. w sprawie przeniesienia prawa własności nieruchomości rolnej J. S. otrzymał gospodarstwo wzorowe w D. o obszarze 174,5003. Przeniesienie prawa własności zostało ujawnione w księdze wieczystej [...].

Następnie nieruchomość ta przejęta została na cele reformy rolnej, na podstawie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (księga wieczysta [...], ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 IX 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Stan na dzień 1 stycznia 1949 r.).

Jak wynika z ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dniu 6 IX 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stan na dzień 1 stycznia 1949 r., przekazanej przez Archiwum Akt Nowych przy piśmie z dnia 8 lutego 2013 r., nieruchomość D. miała 174,5 ha powierzchni, w tym 155,6 ha stanowiły grunty orne, 6,0 ha łąki, 1,9 ha ogrody warzywne, 2.4 ha grunty pod zabudowaniami, 0,1 ha wody, 5,2 ha nieużytki, 1,3 ha drogi, 2,0 ha grunty inne. Natomiast mapa gospodarcza nieruchomości D. sporządzona w czerwcu 1944 r. (skan mapy na płycie CD załączonej do pisma pełnomocnika wnioskodawców z dnia 02.01.2013 r.- akta UW, tłumaczenie sporządzone dnia 25.08.2016 r. - akta MRiRW, dalej jako "mapa z czerwca 1944 r.") wskazuje, że nieruchomość miała powierzchnię nieznacznie większą tj. 175,7251 ha, w tym 154,4045 ha stanowiły grunty orne, 1,3296 ha deputat, 0,3351 ha mokradła, 2,1584 ogród, 7,2810 ha powierzchnia użytkowa, 3.8262 pastwiska, 1,1796 ha dwór, 0,0034 ha remiza, 0,2109 ha plac najemny, 0,0224 ha stary plac ceglany, 1,6240 ha domy mieszkalne, 0,9506 ha park, 0,1695 ha staw z brzegiem, 0,7698 ha las, 0,03075 ha piaskownia, 0,23 14 bagno, 0,9020 ha drogi gospodarcze, 1,4355 ha rowy. Mapa z czerwca 1944 r. zawiera dużo bardziej szczegółowe rozróżnienie poszczególnych części nieruchomości, ponadto zauważalna jest nieznaczna rozbieżność w powierzchni wynikającej z analizowanych dokumentów, niemniej bezsporne jest, że przesłanka obszarowa w stosunku do całej nieruchomości ziemskiej została spełniona, obszar majątku przewyższał 100 ha powierzchni ogólnej i 50 ha użytków rolnych.

Wbrew temu co podnosił pełnomocnik odwołujących nie ma zdaniem organu znaczenia, że nieruchomość D. po przejęciu przez Skarb Państwa nie była wykorzystana na cele reformy rolnej wskazane w dekrecie. Z ugruntowanego orzecznictwa sądowoadministracyjnego jednoznacznie wynika, że skoro cele reformy rolnej polegały na tworzeniu lub powiększaniu gospodarstw rolnych, to na podstawie dekretu Państwo (by te cele zrealizować) mogło przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które były przydatne do realizacji tych celów. Dekret o reformie rolnej dotyczył więc tylko pewnych kategorii nieruchomości, a mianowicie nieruchomości o charakterze ziemskim. Dlatego też badaniu podlega jedynie czy nieruchomość mogła być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej, tj. czy mogła być po przejęciu na Skarb Państwa wykorzystana do realizacji celów reformy rolnej wskazanych w dekrecie. Bez znaczenia jest natomiast to czy w przyszłości cel ten został zrealizowany.

Pomimo spełnienia przesłanek powierzchniowych, zgodnie z orzecznictwem (w tym m. in. uchwałą NSA z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06) przy prowadzeniu postępowań administracyjnych w trybie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 5 I ze zm., zwanego dalej "rozporządzeniem") organ administracyjny ma obowiązek zbadania, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolnym, a jeśli taką nie jest, czy w takim razie pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałymi gruntami nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym.

W świetle materiałów przesłanych przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w P. przy piśmie z dnia 29 czerwca 2012 r. organ uznał, że część majątku ziemskiego D. stanowiło założenie folwarczne tworzące zwarty kompleks. W skład założenia wchodził zespól dworsko-parkowy, podwórze folwarczne i kolonia mieszkaniowa robotników folwarcznych. Charakteryzowane założenie powstało w drugiej połowie XIX w. i na początku XX w., a w następnych latach ulegało znacznym przekształceniom.

Podwórze folwarczne położone było na północ od zespołu dworsko-parkowego. Posiadało kształt czworoboku otwartego w kierunku południowym. Konserwator stwierdza, że zasadniczo kształt podwórza nie uległ większym zmianom na przestrzeni od połowy XIX w. do połowy XX w., chociaż część obiektów tworzących jego zabudowę poddano gruntownej modernizacji, bądź zbudowano na starych fundamentach nowe obiekty. Najstarszy zespół budynków posadowiony był wzdłuż zachodniej granicy podwórza, niemal na skarpie opadającej w stronę jeziora. W zespole tym dominował spichlerz usytuowany pośrodku zabudowy. Do spichlerza od strony południowej przylegała obora, a od strony północnej stajnia. Równolegle do tego kompleksu wzdłuż wschodniej pierzei podwórza stał wydłużony jednolity budynek stanowiący dawniej obiekt mieszczący magazyn nawozów, chlewnię, stajnię koni wyjazdowych, wozownię i oborę. Od strony północnej zabudowę podwórza zamykała stodoła z wydzielonym w części zachodniej pomieszczeniem sieczkarni i w części poddasza pomieszczeniem na zbiornik do wody (materiały przekazane przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w P. , przy piśmie z dnia 29.06.2012 r.). Informacje zawarte w dokumentacji konserwatorskiej potwierdza również mapa gospodarcza nieruchomości D. sporządzona w czerwcu 1944 r. Dodatkowo na mapie, oprócz budynków gospodarczych oznaczonych wypełnieniem o pionowych liniach, zaznaczono pastwisko znajdujące się na zachód od zabudowań gospodarczych, na skarpie nad jeziorem, oznaczone na mapie literą "o". Zdaniem organu teren ten stanowił część gospodarstwa rolnego.

Natomiast kolonia mieszkaniowa robotników folwarcznych przed przejęciem na Skarb Państwa zlokalizowana była na wschód od zespołu dworsko-parkowego i części folwarcznej (schemat położenia budynków zespołu folwarcznego D., karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa stanowiąca załącznik do pisma z dnia 29.06.2012 r.). Na terenie kolonii mieszkaniowej posadowiony był sześciorak, usytuowany na osi północ-południe, wzniesiony na początku XX u., a w początkach lat 70. XX w. gruntownie przebudowany. Prostopadle do niego, na osi wschodnio- zachodniej, znajdował się drugi szcześciorak, również zbudowany w początkach XX w. Natomiast po północnej stronie drogi ulokowany był też trzeci budynek mieszkalny - czworak wzniesiony w latach 80. XIX w. Takie rozmieszczenie budynków w części stanowiącej kolonię mieszkaniową pokazuje również mapa z czerwca 1944 r. Na mapie tej część ta oznaczona jest litera "[...] " i "[...]", a budynki mieszkalne wypełnieniem o ukośnych liniach. Dodatkowo w części oznaczonej literą "[...] ", oprócz budynku mieszkalnego oznaczonego wypełnieniem o ukośnych liniach - czworaka - znajdują się również trzy budynki oznaczone wypełnieniem o pionowych liniach. Żadna dokumentacja nie podaje dokładnego ich przeznaczenia, niemniej zgodnie z legendą mapy w ten sposób oznaczone zostały budynki gospodarcze, dlatego też organ uznał to za wiążące.

Teren podwórza gospodarczego i przylegającego do niego pastwiska oraz kolonii mieszkaniowej, ze względu na swój charakter, przeznaczenie, w tym znajdujące się na nim budynki gospodarcze wykorzystywane do działalności rolniczej oraz budynki mieszkalne pracowników folwarcznych, miał charakter rolny i był powiązany z częścią rolniczą majątku D., tym samym podlegał przejęciu na cele reformy rolnej w myśl dekretu.

W dalszej kolejności organ odniósł się do części stanowiącej park wraz z dworem oraz terenów do niego przyległych od strony południowej i zachodniej. Dwór powstał najprawdopodobniej w połowie XIX w. Pierwotnie zbudowany został na planie prostokąta, a następnie w latach 80-tych XIX w. dokonano jego rozbudowy w kierunku zachodnim, poprzez dostawienie prostopadłego skrzydła. Ostatecznie w 1968 r. (po przejęciu na Skarb Państwa) dwór został rozebrany, a na jego fundamentach wzniesiono obecnie istniejący budynek administracyjny, powielający w zasadniczym zarysie dwór z końca XIX w. Wraz z budową dworu, w połowie XIX w., powstawał również park krajobrazowy. Mapa z czerwca 1944 r. wskazuje, że park o powierzchni 0,9506 ha położony był w centralnej części zespołu folwarcznego D.. Przy północnej granicy parku znajdował się dwór, zaznaczony na mapie wypełnieniem o ukośnych liniach. Od strony północnej część dworsko-parkowa graniczyła z częścią stanowiącą podwórze folwarczne. Natomiast od strony wschodniej, południowej i południowo – zachodniej otoczona była ogrodami użytkowymi oznaczonymi na mapie literą ..[...] " i ,,g". Na południe od ogrodów użytkowych oznaczonych na mapie literą "[...] " znajdował się mały staw. Poniżej, na zachód od ogrodów użytkowych oznaczonych literą "[...] ", położony był plac najemny oznaczony literą "s" o powierzchni 0,2109 ha, niewielki las i piaskownia o powierzchni 0,3075 ha, a całość ta była otoczona od strony zachodniej pastwiskiem znajdującym się nad brzegiem jeziora.

Plan parku dworskiego D., gmina L., woj. p. , opracowany przez mgr T. M. w 1985 r., zawiera jednocześnie plan granic ochrony konserwatorskiej parku dworskiego w D., znajdujący się w dokumentach przekazanych przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w P. przy piśmie z dnia 29 czerwca 2012 r. Z planu tego wynika, że ochroną konserwatorską objęty jest park o dużo większej powierzchni i rozleglejszych granicach niż park oznaczony na mapie z czerwca 1944 r. Powyższy plan parku dworskiego D. nie przedstawia jednak stanu sprzed przejęcia na Skarb Państwa i nie może być podstawą do ustalenia granic parku, który został przejęty na podstawie dekretu, natomiast precyzyjne położenie i zasięg parku zawiera mapa z czerwca 1944 r. Plan parku dworskiego D. został sporządzony w 1985 r. czyli ok. 40 lat po przejęciu nieruchomości na Skarb Państwa. Tymczasem mapa z czerwca 1944 r. sporządzona została w tym samym roku, w którym zgodnie z dekretem nieruchomości z mocy prawa przechodziły na Skarb Państwa, więc obrazuje ona stan nieruchomości tuż przed przejęciem na Skarb Państwa. Z legendy planu parku dworskiego D. z 1985 r. wynika, że na terenie parku znajdują się: dom administracyjny, domki letniskowe, domek ratownika, magazyn, boisko sportowe, płyta betonowa do tańca, hydrofornia, ule, fontanna, taras, kurnik, szopa na sprzęt pasieczny oraz garaż. Tym samym plan ten pokazuje znaczące przeobrażenie i zmianę funkcji poszczególnych części przedmiotowej nieruchomości. Z dokumentów konserwatorskich jednoznacznie wynika, że park ulegał dużym przekształceniom w szczególności po II wojnie światowej, dlatego też organ przyjął, że funkcje jakie przedstawiono na planie parku dworskiego D. z 1985 r. wynikają ze zmian dokonanych już po przejęciu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa.

Podobne wnioski można zdaniem organu wyciągnąć z analizy opinii biegłego, w przedmiocie określenia na mapie ewidencyjnej granic zespołu dworsko – parkowego stanowiącego część nieruchomości D.. Geodeta uprawniony A.P. wskazał w opinii, że mapa z czerwca 1944 r. stanowi aktualizację mapy z 1931 r. (w aktach MRiRW), która powstała na bazie pomiaru bezpośredniego na gruncie wykonanego w 1929 r., a w oparciu o ten pomiar powstała mapa ewidencyjna, która stała się bazą do założenia obecnej ewidencji gruntów. Fakty te dowodzą zdaniem organu wiarygodności mapy z czerwca 1944 r. W związku z tym, że powstała na 3 miesiące przed wydaniem dekretu obrazuje ona najdokładniej zagospodarowanie tego terenu w momencie przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Z tych też powodów organ uznał, że plan parku dworskiego z 1985 r., oprócz faktycznego pierwotnego zespołu dworsko-parkowego, obejmuje również obszar stanowiący w momencie przejęcia na Skarb Państwa użytki rolne. W opinii geodety uprawnionego A. P. na terenie przyległym do granicy na odcinku [...] , zobrazowanym na mapie nr 1 i mapie nr 2, stanowiących załącznik do opinii, zlokalizowany był plac najemny, pastwisko, tzw. piaśnica i lasek. Tymczasem na planie parku dworskiego z 1985 r. teren ten oznaczony jest jako park. Organ uznał, że późniejsze zmiany w przebiegu granic parku nie są istotne, ponieważ dokonane zostały po przejęciu nieruchomości na Skarb Państwa. Podobnie teren za budynkami obory i stajni, znajdujący się na północ od granicy na odcinku [...] , stanowił pierwotnie pastwisko, a następnie po przejęciu na Skarb Państwa został przekształcony w park i objęty został ochroną konserwatorską. Również i to przekształcenie nie ma znaczenia w przedmiotowym postępowaniu, ponieważ wiążący jest stan sprzed przejęcia.

Biorąc pod uwagę powyższe rozważania oraz całość zgromadzonej w sprawie dokumentacji organ uznał, że park wraz z dworem przed przejęciem na Skarb Państwa zawierał się w granicach określonych w opinii geodety uprawnionego A.P. oznaczonych, na mapie nr 1 i mapie nr 2, stanowiących załącznik do opinii, jako [...] , o łącznej powierzchni 1,0940 ha. Teren ten stanowi część działki nr [...], o powierzchni 0,7617 ha, część działki nr [...] , o powierzchni 0,0127 ha, część działki nr [...] , o powierzchni 0,0016 ha, część działki nr [...] , o powierzchni 0,1 196 ha oraz część działki nr [...] , o powierzchni 0,1984 ha.

Organ zwrócił uwagę, że zarówno w treści opinii jak i wykazie powierzchni na mapie nr 2 została dokonana oczywista omyłka pisarska wskazująca, że park oznaczony został jako [...] (czyli jedynie część działki nr [...] ), tymczasem prawidłowe oznaczenie to [...] . Błędne oznaczenie granic parku, jako [...] , wyniknęło z przekopiowania oznaczenia granic części działki [...] , tj. drugiego wiersza drugiej kolumny tabeli. Niemniej z mapy nr 1 i mapy nr 2 jednoznacznie wynika, że park stanowi większą powierzchnię zawierającą się w granicach konturu oznaczonego literami [...] .

Natomiast część stanowiąca ogrody, oznaczona na mapie nr 1 i mapie nr 2, stanowiących załącznik do opinii geodety uprawnionego A.P. . jako [...] miała łączną powierzchnię 2,3917 ha. Geodeta A.P. do części stanowiącej ogrody zaliczył zarówno znajdujące się na mapie z czerwca 1944 r. ogrody użytkowe jak i staw wraz z terenem w bezpośrednim jego otoczeniu. Mapa z czerwca 1944 r. pokazuje wyraźnie, że ogrody użytkowe miały powierzchnię 2.1 584 ha. Mapa ta nie precyzuje co dokładnie było na tym obszarze uprawiane, niemniej użycie słowa "użytkowe" jednoznacznie określa charakter tego ogrodu i wyklucza zdaniem organu możliwość, że w tym miejscu znajdowały się ogrody ozdobne. Również w ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 IX 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stan na dzień 1 stycznia 1949 r. przekazanej przez Archiwum Akt Nowych przy piśmie z dnia 8 lutego 2013 r., nie ujęto ogrodów ozdobnych, a jedynie ogrody warzywne o powierzchni 1,9 ha. Powierzchnia ta jest zbliżona do powierzchni wskazanej na mapie z czerwca 1944 r., więc z dużym prawdopodobieństwem zdaniem organu należy przyjąć, że ogrody użytkowe to ogrody warzywne. Ponadto na mapie z czerwca 1944 r. wyraźnie zaznaczono pionowe i prostopadłe linie, które obrazują, zdaniem organu odwoławczego, wyodrębnione grządki, kwatery ogrodowe, warzywne, więc dodatkowo potwierdzają użytkowy charakter tej części. Ogród użytkowy - ogród warzywny i owocowy w rozumieniu § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 ze zm.) stanowi użytek rolny, który nadawał się do realizacji celów reformy rojnej. Dodatkowo powierzchnia ogrodu użytkowego określona na mapie z czerwca 1944 r. tj. 2.1584 ha, to powierzchnia ponad dwa razy większa niż powierzchnia parku wraz z dworem. Na tak dużej powierzchni można prowadzić niezależną, odrębną działalność rolniczą. Dlatego organ uznał, że część stanowiąca ogród użytkowy powiązana była z częścią stanowiącą gospodarstwo wzorowe.

Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, organ odwoławczy uznał, że objęte przedmiotem postępowania gospodarstwo wzorowe, składające się z ponad 154 ha gruntów ornych, stanowiących użytek rolny, podwórza gospodarczego, kolonii mieszkaniowej, ogrodu użytkowego, stawu, piaskowni, placu najemnego i pastwiska, stanowiło zorganizowaną całość. Część ta ze względu na swoje przeznaczenie i funkcje jakie pełniła miała charakter rolny i nadawała się do realizacji celów reformy rolnej wskazane w dekrecie, tym samym podlegała przejęciu w ramach dekretu. Niezależna ¡ wyodrębniona od gospodarstwa rolnego była jedynie część stanowiąca dwór wraz z parkiem o powierzchni 1,0940 ha, oznaczona na mapie nr 2. Zespół dworsko-parkowy miał charakter typowo mieszkalny, pozbawiony funkcji rolnych. Żadne dokumenty w sposób bezsporny nie wskazują, że teren ten powiązany był z pozostałą częścią majątku stanowiącą gospodarstwo wzorowe, więc nie mógł zdaniem organu podlegać przejęciu na podstawie dekretu.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2017 r. skargi do wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyli: Gmina L., Województwo [...], A.J. i M.J.. Gmina L. zarzuciła powyższej decyzji naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 06.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej skutkiem czego było błędne przyjęcie, że park wraz z dworem o powierzchni 1,09.40 ha nie pozostaje w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym. Przy czym dokonując takiej oceny organ nie dokonał geodezyjnego wydzielenia działki niepodpadającej pod działanie dekretu, a jedynie ograniczył się do oznaczenia jej punktami geodezyjnymi na mapie stanowiącej załącznik graficzny do decyzji, przez co decyzja ta nie nadaje się do wykonania w dalszym toku postępowania sądowego bądź wieczystoksięgowego, naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak należytego uzasadnienia zaskarżonej decyzji z uwagi na niedostateczne ustalenie faktów oraz ich znaczenia według obowiązujących przepisów prawa, niedostateczne wyjaśnienie przepisów prawa stanowiących podstawę prawną rozstrzygnięcia organu administracyjnego; brak oceny przeprowadzonych dowodów w szczególności pod kątem ich wiarygodności, zgodności z zasadami logiki i doświadczenia życiowego , a także ich spójności z zgromadzonym pozostałym materiałem dowodowym, art. 75 k.p.a., 77 k.p.a., 80 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z przedmiotową sprawą administracyjną, w tym brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, w konsekwencji czego nie dokonano rzeczywistych ustaleń faktycznych w zakresie tego, czy część nieruchomości stanowiąca park wraz z dworem o powierzchni 1,09.40 ha pozostaje w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym, wnosząc o jej uchylenie.

Województwo [...] powyższej decyzji zarzuciło;

- naruszenie art. 6, 7, 8 kodeksu postępowania administracyjnego poprzez prowadzenie postępowania w sposób niepogłębiający zaufania do organów administracji publicznej, poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy oraz poprzez nieuwzględnienie w niniejszej sprawie faktu, iż przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy stanowił nieruchomość ziemską w rozumieniu ówcześnie obowiązujących przepisów;

- naruszenia art. 77, 78 i art. 80 K.p.a. poprzez niewyczerpujące przeprowadzenie postępowania dowodowego, skutkujące niepełnym i wybiórczym ustaleniem stanu faktycznego sprowadzającym się do uznania, iż zespół dworsko- parkowy nie łączył związek funkcjonalny z pozostałymi częściami nieruchomości ziemskiej;

- naruszenie art. 75 ust. 1 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z oględzin nieruchomości, co uniemożliwiło kompletne wyjaśnienie sprawy i tym samym doprowadziło do błędnego wniosku w postaci nieuznania zespołu dworsko-parkowego za część nieruchomości będącej miejscem działań związanych z gospodarką rolną;

- naruszenie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6.09.1944r. (Dz.U. z 1945r. Nr 3 poz. 13) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem zespołu dworsko-parkowego za część nieruchomości ziemskiej nie podpadającej pod działanie tego dekretu – wnosząc o uchylenie pkt I i pkt II decyzji, oraz przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania.

A.J. i M.J. powyższej decyzji zarzucili:

naruszenie przepisów prawa materialnego:

- art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez błędną wykładnię, niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, iż nieruchomość rolna będąca przedmiotem niniejszej sprawy podlega w części pod działanie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 06 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w przypadku kiedy z okoliczności sprawy jasno wynika, iż wskazana nieruchomość nie mogła podpadać pod działanie wskazanego dekretu, a co więcej nie została wykorzystana na określone w nim cele reformy rolnej,

- art. 1 w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 06 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez błędną wykładnię, niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji błędne określenie celu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, co doprowadziło do błędnej wykładni art. 2 ust. 1 lit e dekretu, a w konsekwencji przyjęcie, iż pozostała część nieruchomości podpadała pod działanie wskazanego dekretu,

- art. 21 ust. 1 w zw. z art. 64 ust. 1 Konstytucji poprzez ich niezastosowanie, a konsekwencji uznanie, iż przepis dekretu jest zgodny z przywołanym przepisem Konstytucji, a nieruchomość podpadała pod działanie dekretu, natomiast przejęcie na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości, bez prawa do odszkodowania i nie wykorzystanie jej na cele szczegółowo wskazane w dekrecie, nie stanowi naruszenia prawa własności, podczas gdy na mocy wskazanego dekretu dokonano przejęcia nieruchomości, które nie podpadały pod jego działanie i dodatkowo nie zostały wykorzystane na określone w nim cele.

naruszenie przepisów prawa proceduralnego:

- art. 7 k.p.a. poprzez błędną wykładnię, niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, że zebrany materiał dowodowy w sprawie obrazuje stan faktyczny, w przypadku kiedy z okoliczności sprawy, jak i z treści samej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wynika, że nie zebrano wystarczającego materiału dowodowego oraz oceniono go w sposób całkowicie dowolny, a w związku z tym wydano błędną decyzję administracyjną,

- art. 8 k.p.a. poprzez błędną wykładnię, niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej, poprzez brak odpowiedniego zebrania materiału dowodowego, jego dowolną ocenę, a w związku z tym wydanie błędnej decyzji administracyjnej niezgodnej z zasadę wydawania decyzji administracyjnej na korzyść obywatela w razie wszelkich wątpliwości,

- art. 11 k.p.a., poprzez błędną wykładnię, niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji niewłaściwe i chaotyczne wyjaśnienie zasadności przesłanek wydania zaskarżonej decyzji administracyjnej,

- art. 77 k.p.a., poprzez błędna wykładnię, niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, iż zebrany materiał dowodowy w sprawie jest wystarczający, pozwalający na wydanie prawidłowej decyzji administracyjnej w przypadku kiedy z okoliczności sprawy wynika, iż zebrany materiał dowodowy jest niewystarczający, oraz że został w sposób całkowicie dowolny oceniony,

- art. 78 k.p.a., poprzez jego błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jest wystarczający, podczas gdy nie przeprowadzono i nie uwzględniono w sposób właściwy dowodów, które mają dla sprawy istotne znaczenie oraz mają istotny wpływ na końcowy wynik sprawy,

- art. 80 k.p.a., poprzez błędną wykładnię, niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji dokonanie całkowicie dowolnej oceny zebranego materiału nieuwzględniającej zasady logiki oraz doświadczenia życiowego, które doprowadziło do wydania błędnej decyzji administracyjnej

wnosząc o jej uchylenie w części utrzymującej decyzję Wojewody [...] w mocy oraz wydanie decyzji rozstrzygającej co do istoty sprawy, ewentualnie o jej uchylenie w powyższej części oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargi organ podtrzymywał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o ich oddalenie, dodatkowo wyjaśniając że, jeśli chodzi o zarzuty skargi Gminy L. to:

Za niezasadny należy uznać zarzut o niemożliwości wykonania decyzji MRiRW w związku z niedokonaniem geodezyjnego wydzielenia działki niepodlegającej pod działanie dekretu tj. określenia nowego numeru geodezyjnego oraz jej powierzchni, a jedynie ograniczenie się do oznaczenia jej punktami geodezyjnymi na mapie. Skarżąca wskazała, że w ten sposób został naruszony przepis art. 2 ust 1 lit. e dekretu. Zdaniem organu z treści tego przepisu nie wynika obowiązek dokonania geodezyjnego wyodrębnienia działki. W ocenie Ministra obowiązek ten nie wynika również z innych przepisów. Załączona do decyzji mapa, stanowiąca jej integralną część, została wykonana precyzyjnie na podkładzie mapy ewidencyjnej, zawiera skalę oraz wskazuje powierzchnię poszczególnych części, tym samym może stanowić podstawę do ewentualnego późniejszego wyodrębnienia geodezyjnego działki. Decyzja Ministra nie przesądza o zwrocie nieruchomości w naturze, lecz daje podstawę do ubiegania się o zwrot nieruchomości lub odszkodowanie. Kwestie te jednak uzależnione są od woli spadkobierców dawnego właściciela i dokonywane mogą być jedynie w odrębnych postępowaniach.

Minister nie podzielił również stanowiska skarżącej, że wyodrębnienie obszaru niepodlegającego dekretowi powinno się odbywać w toku postępowania o scalenie i podział nieruchomości i przy obligatoryjnym udziale zainteresowanych osób, w tym chociażby konserwatora zabytków. Brak jest podstawy prawnej (nie podaje jej również skarżąca) pozwalającej Ministrowi inicjować takie postępowanie. Ponadto w postępowaniu prowadzonym na podstawie § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu Minister zobowiązany jest samodzielnie rozstrzygać i nie ma podstaw prawnych pozwalających Ministrowi występować do innych podmiotów o opinię w zakresie rozstrzygnięcia.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 7, art. 75, art. 77, art. 80 i art. 107 K.p.a, organ podkreślił, że ugruntowane orzecznictwo sądowoadministracyjne wskazuje, że skuteczne podniesienie zarzutu naruszenia tych przepisów K.p.a możliwe jest tylko wtedy, gdy zostaną one oparte o konkretne dowody, które to dowody nie zostały pozyskane, uwzględnione lub którym niesłusznie odmówiono wiarygodności. Skarżąca nie przedstawia takich dowodów, a jedynie ogólnikowo stawia tezy nie przedstawiając dokumentów na ich poparcie.

Odnosząc się do zarzutów skargi Województwa [...] organ podniósł, że brak jest podstaw do uznania naruszenia przez organ art. 75 ust. 1 K.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z oględzin nieruchomości, co uniemożliwiło kompletne wyjaśnienie sprawy i tym samym doprowadziło do błędnego wniosku w postaci nieuznania zespołu dworsko-parkowego za część nieruchomości będącej miejscem działań związanych z gospodarką rolną. Po pierwsze na żadnym etapie postępowania, zarówno przed organem I instancji jak i organem II instancji, nie wnoszono o przeprowadzenie takiego dowodu. Po drugie organ nie widział potrzeby posłużenia się takim dowodem z urzędu z uwagi na znaczne przekształcenie terenu dokonane po przejęciu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Obecnie budynek dworku nie istnieje, a na jego miejscu wybudowano budynek administracyjny będący siedzibą muzeum, znacząco też zmienił się obszar parku oraz jego charakter, zlikwidowany został ogród, a także powstała zabudowa mieszkalna. Przekształcenia te wynikają jednoznacznie ze zgromadzonego materiału dowodowego, dodatkowo zostały potwierdzone przez geodetę uprawnionego, który dokonał wizji terenu i wnioski z niej uwzględnił w sporządzonej przez niego opinii.

Odnosząc się do zarzutów skargi A.J. i M. J. organ podniósł, że jego zdaniem dokonał prawidłowej wykładni pojęcia, ,,nieruchomość ziemska" w oparciu o przepisy dekretu i rozporządzenia wykonawczego do dekretu posiłkując się także orzecznictwem sądowoadministracyjnym, które w tej kwestii jest jednolite i ugruntowane.

Skarżący stawiają tezę dotyczącą nieprawidłowości przeprowadzenia reformy rolnej w związku z tym, że definicja użytków rolnych została uregulowana dopiero w rozporządzeniu wykonawczym do dekretu, które weszło w życie w 1945 r., gdy tymczasem przejęcia nieruchomości odbywały się z mocy prawa z dniem opublikowania dekretu tj. 13 września 1944 r., tym samym trudno było określić co podlegało przejęciu. Organ zwrócił uwagę, że spór o zasadność przejęcia majątku odbywa się w czasie, gdy rozporządzenie wykonawcze do dekretu obowiązuje i ma bezpośrednie zastosowanie. Postępowanie prowadzone było na podstawie § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu, nie można zatem wyłączyć zastosowania przepisu § 4 rozporządzenia zawierającego definicje użytków rolnych.

Wbrew temu co podnoszą skarżący, zdaniem organu nie ma wpływu na rozstrzygnięcie fakt, że nieruchomość nie była nigdy wykorzystywana na cele reformy rolnej, kwestia ta została wyjaśniona na stronie 4. decyzji, w pierwszym akapicie. Organ nie zgadza się z twierdzeniem, że ogrody, zabudowania folwarczne oraz kolonia mieszkaniowa nie były powiązane z gospodarstwem rolnym. Skarżący nie przedstawiają żadnych dowodów na poparcie swojej tezy, w tym chociażby dowodu na to, że w kolonii mieszkaniowej zamieszkiwała służba, a nie pracownicy folwarczni, gdy tymczasem dokumenty konserwatorskie wprost wskazują, że była to kolonia mieszkaniowa robotników folwarcznych.

Szerszego odniesienia wymaga zdaniem organu część stanowiąca ogrody (wraz ze stawem) o powierzchni 2,3917 ha. Mapa z czerwca 1944 r. rzeczywiście nie wskazuje co na tym terenie było uprawiane, ale jednoznacznie precyzuje charakter tych ogrodów poprzez sformułowanie zawarte w legendzie mapy - ogrody użytkowe. Ponadto powierzchnia ogrodów jest zbieżna z powierzchnią ogrodów warzywnych (1,9 ha) wskazanych w ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 IX 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stan na dzień 1 stycznia 1949 r., przekazanej przez Archiwum Akt Nowych przy piśmie z dnia 8 lutego 2013 r. Dodatkowo w ewidencji tej podano, że w majątku nie znajdują się sady owocowe, nie zawarto natomiast żadnej informacji o innych ogrodach, w tym ozdobnych. Również mapa z czerwca 1944 r., pomimo szczegółowego oznaczenia poszczególnych użytków na gruncie, nie pokazuje aby w innej części nieruchomości posadowione były ogrody. Wszystkie te dowody zdaniem organu przeczą tezie, że ogrody miały charakter ozdobny. Jednocześnie skarżący nie przedstawiają żadnych dowodów na poparcie swojej tezy.

Organ wyjaśnia, że stwierdzenie zawarte w skardze, że organ oparł swoją decyzję również o opinię biegłego A.P., wskazując, iż mapa z 1944 r. powstała na 3 miesiące przed wydaniem dekretu. Stwierdzenie to nie jest prawdziwe. Istotnie Minister wydając decyzję uwzględnił i ocenił wydaną przez biegłego geodetę A.P. opinię. Geodeta uprawniony w swojej opinii posiłkował się rzeczywiście mapą z czerwca 1944 r. W opinii A.P. wskazał, że mapa z czerwca 1944 r. stanowi zaktualizowaną mapę z 1931 r. (aktualizacja wykonana została w czerwcu 1944 r.). Mapa z 1931 r. powstała na bazie pomiaru bezpośredniego na gruncie wykonanego w 1929 r" a w oparciu o ten pomiar powstała mapa ewidencyjna, która stała się bazą do założenia obecnej ewidencji gruntów. W drugim akapicie na stronie 6. decyzji Minister ocenił tę mapę biorąc pod uwagę poczynione przez geodetę uprawnionego ustalenia stwierdzając, że fakty te dowodzą wiarygodności mapy z czerwca 1944 r. Jednocześnie dostrzegając, że została sporządzona w czerwcu 1944 r. (na mapie zawarto informację - na podstawie istniejących dokumentów oraz uzupełnień stwierdzonych na miejscu sporządzono w czerwcu 1944 roku) tj. na 3 miesiące przed wydaniem dekretu, organ stwierdził, że spośród wszystkich zgromadzonych w sprawie dowodów obrazuje ona najdokładniej zagospodarowanie przedmiotowego terenu w momencie przejęcia nieruchomości na Skarb Państwa.

Organ nie zgadza się z zarzutem, że nie zebrał w sprawie całego materiału dowodowego. Postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone szczegółowo, a pozyskane dowody szczegółowo omówione w decyzji wraz z oceną ich wiarygodności i wpływu na rozstrzygnięcie. Również jak w przypadku pozostałych skarg skarżący nie opierają tej tezy na żadnych dowodach. Natomiast dokumenty konserwatorskie rzeczywiście powstały w latach 80-tych XX wieku, niemniej zawierają one informacje o zagospodarowaniu przedmiotowej nieruchomości w różnych okresach. Organ każdorazowo analizował i oceniał te informacje, jak i inne zgromadzone dokumenty, uwzględniając tylko te, które dotyczyły stanu nieruchomości w dacie zbliżonej do jej przejęcia na Skarb Państwa, jednocześnie wskazując czemu pewnym dokumentom, w tym konserwatorskim odmawia wiarygodności (np. na stronie 6. decyzji dokonano oceny planu parku dworskiego z 1985 r., znajdującego się w dokumentacji konserwatorskiej).

Skarżący A.J. i M.J. odnosząc się do skarg Gminy L. i Województwa [...] nie podzielili zarzutów w nich podniesionych i wnieśli o ich oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 204-2r. poz. 270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Rozpatrując przedmiotową sprawę w oparciu o powyższe kryteria Sąd uznał, że zarzuty wszystkich trzech skarg nie zasługują na uwzględnienie.

Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie jest to czy park z dworem o powierzchni 1,0940 ha zawierający się w częściach działek nr [...], [...], [...], [...] i [...] położonych w obrębie D. gmina L., powiat g. będący częścią majątku ziemskiego D. stanowiącego przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własność J.S. o powierzchni ogólnej 174,5003 ha podpadał pod działanie art. 2 ust.1 lit. E dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz to, czy fakt, że przejęta nieruchomość ziemska nie została wykorzystana na cele wskazane w dekrecie o reformie rolnej oznacza, że nie powinna podpadać pod przepisy powyższego dekretu.

Zarzuty wszystkich skarg dotyczą także błędnej wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przez organ wydający zaskarżoną decyzję tj. Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz naruszenie szeregu przepisów K.p.a.

Przedmiotowa nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, zgodnie z którym na cele reformy rolne podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, które miały charakter rolniczy, a więc mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych o ile ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na teranie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e, przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu.

Zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania powyższych przepisów dekretu PKWN ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Obecnie w orzecznictwie sądowym (np. uchwała składu 7 sędziów NSA z 5 czerwca 2006 r sygn. akt OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5 poz. 123; uchwała składu 7 sędziów NSA z 10 stycznia 2011 r. sygn. akt OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2 poz. 23) ugruntował się pogląd, zgodnie z którym na gruncie tego przepisu na cele reformy rolnej mogą być przejete tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w ar 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być uznane jako ziemskie, ale pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art 1 ust 2 lit a, b c, d i e dekretu. Nie bez znaczenia pozostaje też pogląd Trybunału Konstytucyjnego wyrażony w uchwale z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/99 (OTK z 1990 r" poz. 26, s. 174), że pod pojęciem "nieruchomość ziemska" używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

W sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą zatem ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia były funkcjonalnie związane z rolniczą częścią nieruchomości ziemskiej. Z kolei tzw. związek funkcjonalny należy rozumieć jako możliwość (bądź jej brak) prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie.

Z orzecznictwa NSA wynika, że dekret PKWN o reformie rolnej nie dawał żadnych podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Jednoznacznie odnosił się bowiem tylko do nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust.1. Zawarte tam wyliczenie jest przy tym pełne, a nie przykładowe i podlegać musi wykładni ścisłej, a nie interpretacji rozszerzającej. Art. 2 ust. 1 lit, e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej stanowił, że na cele reformy polnej przejęciu będą podlegały stanowiące własność czy współwłasność osób fizycznych lub prawnych nieruchomości ziemskie o określonym areale. Zdanie pierwsze ust. 1 art. 2 dekretu, w pierwotnym brzmieniu (opublikowany w Dz. U. RP Nr 4. poz. 17) odwoływało się bezspornie do "nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym". Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 9), polegała na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym". Brzmienie art. 2 ust. 1 zd. 1 - zawarte w tekście jednolitym zamieszczonym w Dzienniku Ustaw z 1945 r. Nr 3, poz. 45 - nie obejmowało więc skreślonych nowelą słów "o charakterze rolniczym". Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie nieruchomości ziemskich. Omawiany dekret PKWN nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". Takiej 'definicji nie zawierały też - obowiązujące w dacie wejścia w życie dekretu - systemy prawne z zakresu prawa rzeczowego.

W związku z powyższym, skoro obowiązujące w dacie wejścia w życie dekretu PKWN systemy prawne, jak i sam. omawiany dekret, nie definiowały określenia "nieruchomość ziemska", pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Zastosowanie w tym zakresie wykładni celowościowej dodatkowo uzasadnia restrykcyjny charakter przepisów dekretu, o czym już wspomniano. Stanowisko takie wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt 1 OPS 2/06. wskazując, że z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 cześć druga dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d, i e art. 1 ust. 2 dekretu. Punkty a-c bezspornie odnoszą się do gruntów rolnych przeznaczonych na upełnorolnienie lub utworzenie nowych gospodarstw rolnych. Wątpliwości budzą jedynie dwa następne punkty, jednak mowa w nich o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" na realizację określonych celów, a nie zarezerwowaniu "odpowiednich obiektów". To, że przepisy dekretu w odniesieniu do pałaców, dworów czy też innych obiektów były nadużywane przez ówczesne władze, świadczy jedynie o tym, że cele tych władz były odległe od celów wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu. W uchwale z dnia 19 września 1990 r. W 3/99 (OTK 1990, poz. 26, s. 174), która zachowuje swoją wartość i aktualność pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej, przyjęto, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska" używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Powiększony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego uznał zatem, że na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN przeszły na cele reformy rolnej tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 część druga dekretu, których łączna powierzchnia przekracza wielkości obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Przedstawione w uchwale poglądy prawne, mają zastosowanie do wszystkich nieruchomości o charakterze nierolniczym, w tym między innymi do zespołów pałacowo-parkowych czy dworsko-parkowych, oraz że na cele reformy rolnej mogły być przejmowane tylko takie nieruchomości (lub ich części), które stanowiły tereny, a nie obiekty rezerwowane dla realizacji celów określonych w art. 1ust.2 pkt d i e dekretu PKWN.

W ocenie Sądu zaskarżone rozstrzygnięcie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydane na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. uchylające decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2013 r. w części w jakiej odmawia stwierdzenia że część nieruchomości położonej w obrębie D. gmina L., powiat g. zawierająca się w częściach działek nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i [...] stanowiąca park wraz z dworem o powierzchni 1,0940 ha nie podpadała pod działanie art. 2 ust.1 lit.e dekretu o reformie rolnej oraz utrzymująca w mocy decyzję Wojewody [...] w pozostałej części jest prawidłowe.

W szczególności zasadnie organ odwoławczy wywiódł, iż przedmiotowy zespół pałacowo- parkowy nie mógł być przeznaczony na cele reformy rolnej wskazane w art. 1 dekretu i ze swej istoty nie mógł być wykorzystywany do prowadzenia produkcji rolniczej. Stwierdzono brak związku polegającego na współzależności tej części nieruchomości z pozostałymi częściami nieruchomości ziemskiej. Zespół pałacowo – parkowy pełnił bowiem funkcję mieszkaniową, natomiast pozostała część nieruchomości funkcję gospodarczą.

Rozdzielność obu części potwierdza bardzo obszerny materiał dowodowy znajdujący się w aktach rozpoznawanej sprawy. Z materiałów Wojewódzkiego urzędu Ochrony Zabytków w P. znajdujących się w aktach sprawy wynika, że w skład majątku wchodził zespół dworsko – parkowy, podwórze folwarczne i kolonia mieszkaniowa robotników folwarcznych tworząca zwarty kompleks. Informacje te potwierdza również mapa gospodarcza majątku D. z 1944 r., z której wynika, że oprócz budynków mieszkalnych, gospodarczych tj. obory, stajni, spichlerza, chlewni, magazynu nawozów, stajni koni wyjazdowych, wozowni i obory były również trzy budynki bez oznaczenia ich przeznaczenia zaznaczone jako budynki gospodarcze. Ta część majątku była powiązana z częścią rolniczą majątku D.. Natomiast park wraz z dworem pełnił funkcję mieszkaniową dla właściciela i jego rodziny. Kompleks ten graniczył od strony południowo- zachodniej z ogrodami użytkowymi o powierzchni 2,3917 ha które wraz ze stawem mogły być wykorzystywane rolniczo, a zatem podpadały pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Zgodnie bowiem z § 4 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonywania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. ogród warzywny i owocowy stanowi użytek rolny, który nadawał się do realizacji celów wynikających z powyższego aktu prawnego (tym bardziej, że powierzchnia tego ogrodu była dwa razy większa niż powierzchnia parku wraz z dworem). Zdaniem Sądu organ prawidłowo przyjął, że część majątku ziemskiego D. składająca się z 154 ha gruntów ornych, stanowiących użytek rolny, podwórza gospodarczego, kolonii mieszkaniowej, ogrodu użytkowego, stawu, piaskowni, placu najemnego i pastwiska, stanowiąca zorganizowaną całość, ze względu na swoje przeznaczenie i funkcję miała charakter rolny i nadawała się dla celów wskazanych w dekrecie. Natomiast część tego majątku stanowiąca dwór wraz z parkiem była niezależna i wyodrębniona od gospodarstwa rolnego, miała charakter typowo mieszkalny (brak dokumentów wskazujących w sposób bezsporny na powiązanie tej części majątku z częścią rolniczą) nie mogła zatem podlegać przejęciu w ramach reformy rolnej, co trafnie przyjął organ.

Należy podkreślić, że wszelka działalność rolnicza, odbywała się częścią rezydencjalną. Nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z nieruchomości pałacowo – parkowej i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego kompleks pałacowo- parkowy był więc całkowicie zbędny. Nadto część pałacowo – parkowa mogła funkcjonować całkowicie samodzielnie, bez gospodarstwa rolnego, służąc jako miejsce zamieszkania dla rodziny właściciela. Kwestia ewentualnego utrzymywania się mieszkańców pałacu z dochodów gospodarstwa rolnego także nie przesądza o istnieniu więzi funkcjonalnej pomiędzy tymi dwiema częściami nieruchomości, gdyż w przypadku utraty dochodów z produkcji rolnej zespół pałacowo – parkowy mógł nadal funkcjonować i być finansowany z innych źródeł (np. wyrok NSA z 14 lipca 2009 r., sygn. akt I OSK 1014/08). Z tych samych względów bez znaczenia pozostaje także fakt zarządzania nieruchomością ziemską bezpośrednio przez właściciela całego majątku, który zamieszkiwał w pałacu. Nie ma natomiast dowodów, że w pałacu

Odnosząc się do zarzutów skargi, że przejęty majątek nigdy nie został wykorzystany na cele reformy rolnej, to Sąd podziela pogląd organu że fakt ten nie ma wpływu na rozstrzygnięcie. Z wykładni normy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu ustalonej przez orzecznictwo sądowe wynika, że nieruchomość taka musiała mieć rolniczy charakter tj. była lub mogła być wykorzystywana do prowadzenia rolniczej działalności gospodarczej (a tak było w przedmiotowej sprawie), do prowadzenia szkól lub innych ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, ewentualnie też na potrzeby ogródków działkowych lub potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej i melioracji (art. 1 ust. 2a-e dekretu), a także co prawda ściśle nie odpowiadała powyższym wymogom, ale pozostawała w związku funkcjonalnym (wzajemnej łączności) z nieruchomością ziemską pełniąc funkcję usługową w stosunku do gruntów rolnych.

Zatem przeznaczenie przedmiotowej nieruchomości w przyszłości na inny cel Muzeum [...] na [...] nie ma znaczenia dla rozpoznawanej sprawy.

Zarzut dotyczący nie przeprowadzenia przez organ oględzin w terenie przed wydaniem decyzji nie zasługuje na uwzględnienie z tego powodu, że od 1944 r. nieruchomość ta uległa znacznym przekształceniom, obszar ochrony konserwatorskiej obejmuje park o powierzchni znacznie większej niż wynika z map z 1944 r. w dacie jego przejęcia. Na terenie wybudowano nowe obiekty i domki letniskowe, domek ratownika, magazyn, boisko sportowe, podest do tańca, hydrofornię, ule, fontannę szopę na sprzęt pasieczny, garaż oraz budynek administracyjny. Natomiast w przedmiotowym postępowaniu wiążący jest stan sprzed przejęcia majątku tj. wynikający z mapy geodezyjnej z 1944 r. Sąd nie podzielił zarzutów skarg, że organ naruszył art. 107 k.p.a., art. 75 k.p.a., art. 80 k.p., art. 11 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 6 k.p.a. Zdaniem Sądu organ w sposób wyczerpujący zebrał i ocenił znajdujący się w aktach sprawy materiał dowodowy, a swoje stanowisko w sposób prawidłowy uzasadnił. Zdaniem Sądu organ w sposób prawidłowy dokonał wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej uwzględniając obszerne orzecznictwo sądowe dotyczące tej kwestii.

Mając na względzie powyższe Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U z 2016 r., poz. 718 ze zm.) orzekł jak w sentencji.