Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 852/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2023-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 11 ust. 1, art. 107, art. 108
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 22 lutego 2023 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 26 sierpnia 2022 r. nr SKO Gd/41/22 w przedmiocie zasiłku celowego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 26 sierpnia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdyni z dnia 7 grudnia 2021 r. o odmowie przyznania M. T. (dalej również jako "strona", "wnioskodawczyni" lub "skarżąca") świadczenia pieniężnego z pomocy społecznej w formie zasiłku celowego z przeznaczeniem na zakup leków, kosztów leczenia, żywności, środków higienicznych, rachunków za gaz, czynsz, opłacenie zaległości czynszowych oraz zakup posiłku.

Podstawą rozstrzygnięcia był następujący stan faktyczny.

Wnioskiem zawartym w piśmie z dnia 8 marca 2021 r. skierowanym do ośrodka pomocy społecznej M. T. wystąpiła o przyznanie zasiłku stałego, zasiłku okresowego, zasiłków celowych na leki, koszty leczenia, żywność, środki higieny, rachunki za gaz, czynsz oraz opłacenie zaległości czynszowych, zasiłki z programu rządowego, zasiłki na zakup posiłków i żywności, dożywianie, opłacanie składek na ubezpieczenie zdrowotne i społeczne emerytalno-rentowe. Wnioskodawczyni wskazała, że w jej rodzinie są osoby przewlekle chore, w tym dwie niepełnosprawne w stopniu znacznym, które wymagają stałego leczenia i stałej opieki. Dochód w rodzinie wynosi 162,63 zł na osobę. Na dochód składają się: zasiłek pielęgnacyjny mamy I. T. 215,84 zł, dodatek mieszkaniowy 419,49 zł, dodatek energetyczny 15,19 zł. Opłaty mieszkaniowe to czynsz 718,21 zł, gaz 44,88 zł. Zaległość z tytułu opłat czynszowych wynosi 1230,02 zł. Wnioskodawczyni wniosła o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej. Wywiad taki został przeprowadzony w dniu 19 marca 2021 r.

W toku postępowania ustalono, że I. T. (matka skarżącej) dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przysługuje jej, oprócz zasiłku pielęgnacyjnego, również świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł.

K. T. (ojcu skarżącej) od 1 października 2019 r. przysługuje świadczenie emerytalne, którego wypłata została zawieszona na wniosek uprawnionego, natomiast wypłata dodatku mieszkaniowego została wstrzymana od 1 kwietnia 2021 r. K. T. otrzymywał również świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad córką A. T., którego wypłata została wstrzymana od września 2020 r. z uwagi na niemożność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.

A. T. (siostra skarżącej) jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji i osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną. Opiekunem prawnym A. T. została ustanowiona K. G.. A. T. przysługuje renta w wysokości 1525 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł. Przysługujące jej świadczenia wypłacane są do rąk jej opiekuna prawnego. Jak wynika z wyjaśnień K. G. (mail z 31 marca 2021 r.), od 20 maja 2020 r. tj. od uzyskania uprawnień jako opiekun prawny A. T. nie miała ona możliwości "wejść w środowisko" klientki mimo wielu prób podejmowanych również w obecności policji i pracownika socjalnego. Zgodnie ze wskazaniami Sądu Rejonowego przekazanie finansów jest możliwe po nawiązaniu kontaktu z klientką i ustaleniu jej sytuacji, co dotąd nie nastąpiło.

Decyzją z dnia 9 kwietnia 2021 r. Prezydent Miasta Gdyni odmówił skarżącej przyznania świadczenia z pomocy społecznej we wnioskowanej formie. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że skarżąca nie wyraziła zgody na wywiad w miejscu zamieszkania, a wywiad środowiskowy w formie telefonicznej uznany został za niewystarczający, bowiem pracownik socjalny nie może zobaczyć w jakich warunkach rodzina żyje i nie ma możliwości wdrożenia pomocy adekwatnej do sytuacji rodziny. Organ jest w posiadaniu informacji poświadczającej, że rodzina jest w stanie przezwyciężyć trudną sytuację życiową wykorzystując własne zasoby i możliwości. Ze względu na swoją postawę i brak współpracy z pracownikiem socjalnym jak i innymi instytucjami rodzina skarżącej blokuje sobie drogę do odpowiednich warunków bytowych i finansowych.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z dnia 15 września 2021 r. uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia temu organowi.

W toku ponownego postępowania pracownik socjalny podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni, okazały się one jednak nieskuteczne. Informacje od skarżącej zostały pozyskane w formie telefonicznej w dniu 8 listopada 2021 r. Skarżąca oświadczyła, że nie pamięta, czy w chwili składania wniosku opłaty za mieszkanie były wnoszone, rodzina nie podejmowała prac dorywczych, nie była zarejestrowana w UP, świadczenie w toku i nie wolno się rejestrować. Jej matka choruje na RZS, anemię, osteoporozę, zwyrodnienie kręgosłupa, cukrzycę, łuszczycę, siostra choruje na schizofrenię, matka z ZUSu- ma świadczenie. M. T. powiedziała, iż nie może wyrazić zdania w sprawie swojego stanu zdrowia, bo w lipcu 2021 r. była w szpitalu, trzeba zapytać lekarzy o stan zdrowia. W wywiadzie wskazano, iż informacje rozstały zebrane telefonicznie, pracownik podejmował liczne próby wejścia do lokalu. Klientka nie wpuszcza do mieszka pracowników ani w marcu 2021 r., ani na dzień 8 listopada 2021 r. Tym samym pracownik socjalny nie ma możliwości analizy i oceny całej sytuacji rodziny. Rodzina od wielu lat nie korzystała z pomocy ośrodka, pracownik ma wątpliwości co do funkcjonowania rodziny, ponieważ nie został wpuszczony. Pracownik wskazał, iż rodzina miała możliwość korzystania ze świadczeń (zasiłek pielęgnacyjny, renta wraz ze świadczeniem uzupełniającym) gdyby nawiązała współpracę z opiekunem prawnym A. T.. Rodzina nie korzysta także z emerytury Pana K. T.. Pracownik socjalny wskazał, iż zachodzi brak współpracy i współdziałania ze strony rodziny skarżącej.

Decyzją z dnia 7 grudnia 2021 r. Prezydent Miasta Gdyni ponownie odmówił skarżącej przyznania pomocy finansowej, podtrzymując swoje poprzednie stanowisko.

Opisaną na wstępie decyzją Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium wskazało, że skarżącej na podstawie innych wniosków przyznawane były świadczenia. Decyzjami z 3 września 2021 r. organ pierwszej instancji przyznał skarżącej zasiłek celowy na zakup leków w wysokości 60 zł (decyzja nr 13262/REJON2/2021), zasiłek celowy na zakup posiłków i żywności w ramach programu wieloletniego "Posiłek w szkole i w domu" w kwocie 150 zł we wrześniu 2021r. (decyzja nr 13256/REJON2/2021), zasiłek okresowy na okres od 1 sierpnia do 30 września 2021 r. w wysokości 350,50 zł miesięcznie (decyzja nr 13255/REJON2/2021).

W niniejszym postępowaniu stan faktyczny ustalony został w zakresie możliwym na podstawie posiadanych kompetencji. Organ zwrócił się m.in. do ZUS-u, opiekuna prawnego A. T., innych jednostek Urzędu Miasta celem ustalenia dochodów uzyskiwanych przez rodzinę skarżącej. Ustalono, że na dzień złożenia wniosku dochodem rodziny był zasiłek pielęgnacyjny I. T. w kwocie 215,84 zł, dodatek mieszkaniowy w kwocie 419,49 zł, dodatek energetyczny w kwocie 15,19 zł, jak również niewskazane we wniosku świadczenie uzupełniające I. T. w wysokości 500 zł. Natomiast następujące świadczenia nie były rodzinie przekazywane: renta A. T. w wysokości 1525 zł wraz ze świadczeniem uzupełniającym, którą opiekun prawny nie mógł przekazywać z uwagi na brak możliwości kontaktu z podopieczną; emerytura K. T., która z uwagi na jego wniosek została zawieszona.

Organ pierwszej instancji nie miał natomiast możliwości weryfikacji informacji przekazanych przez skarżącą podczas rozmowy telefonicznej m.in. dotyczących osób z nią zamieszkujących, ich stanu zdrowotnego, sytuacji osobistej, rzeczywistych potrzeb. Zdaniem Kolegium skarżąca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, żadne okoliczności natomiast nie uzasadniały takiego zachowania. Stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, albowiem brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie ustaleń koniecznych do załatwienia sprawy, w tym wypadku oświadczeń strony złożonych telefonicznie.

Jak wynika z dokumentów, pracownicy socjalni wielokrotnie próbowali przeprowadzić wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącej, jednakże próby te okazały się bezskuteczne. Skarżąca samodzielnie porusza się po mieście, jeździ do Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia OPS-u oraz do swojego prawnika. W związku z tym żadne okoliczności obiektywne nie przemawiają za tym, aby nie przeprowadzić wywiadu środowiskowego w jej miejscu zamieszkania, tym bardziej, iż pracownicy deklarują zachowanie wszelkich środków ochrony osobistej podczas przeprowadzania wywiadu.

Kolegium wskazało, że ustawodawca wielką wagę przywiązuje do współdziałania świadczeniobiorcy z pracownikami pomocy społecznej. W szczególności zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2021r., poz. 2268 ze zm.), dalej u.p.s., osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Natomiast przepis art. 11 ust. 2 u.p.s. wymienia szereg okoliczności, związanych z brakiem współpracy zainteresowanych z organami pomocy społecznej, które mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych. Jedną z takich okoliczności jest odmowa zawarcia kontraktu socjalnego. Ustawodawca bowiem przyjął, że celem pomocy społecznej nie jest trwałe wyręczanie beneficjenta w zaspokajaniu jego potrzeb bytowych, lecz jego aktywizacja, tak aby mógł samodzielnie zaspokajać swe potrzeby. Natomiast celem uregulowanego w art. 108 u.p.s. kontraktu socjalnego jest określenie sposobu współdziałania w rozwiązywaniu problemów beneficjenta pomocy społecznej oraz wzmocnienie jego aktywności i samodzielności życiowej, zawodowej i przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu. W związku z powyższym niezwykle istotna jest realizacja obowiązku współdziałania przez osobę zainteresowaną, ponieważ pomoc społeczna nie może się sprowadzać do prostego rozdawnictwa świadczeń. Dlatego też bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia.

M. T. zakwestionowała powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku w drodze skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku. Skarżąca podniosła, że wbrew stanowisku organów, nie uchylała się od współpracy, a wywiad środowiskowy został przeprowadzony w formie telefonicznej zgodnie z art. 15o ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19 i innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm., dalej jako "ustawa covidowa"). Powołała się również na swoją argumentację przedstawioną w odwołaniu od decyzji organu I instancji, w którym podnosiła, że o jej gotowości do współpracy świadczą jej pisma z dnia 26 października 2021 r., 8 listopada 2021 r. i 1 grudnia 2021 r. Zarzucała również, że organ I instancji wliczył do dochodu nieotrzymywane dochody i świadczenia. Wskazała, że Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej zna ich sytuację, z jego inicjatywy wszczęto postępowanie o ubezwłasnowolnienie A. T. i ustanowienie dla niej opiekuna prawnego w osobie pracownicy tego Ośrodka K. G., zgłosił również w 2020 r. do prokuratury, że K. T. stosuje przemoc w rodzinie, nie zapewnia dobrych warunków bytowych. Ośrodek poczynił duże ingerencje w rodzinie skarżącej a jednocześnie twierdzi, że nie zna ich sytuacji. Ośrodek uznał rodzinę skarżącej za niewydolną, a jednocześnie odmówił wszelkiej pomocy, o jaką zwracała się w sytuacji dochodowej poniżej minimum egzystencji. Co więcej, opiekun prawny A. T. na założonym przez siebie rachunku bankowym zatrzymuje dochody rodziny, nie tylko ich nie przekazuje bezpośrednio rodzinie ale też nie opłaca z nich żadnych rachunków, choćby za mieszkanie. W konsekwencji została również wstrzymana wypłata dodatku mieszkaniowego, ponieważ powstały zaległości w opłacaniu czynszu. Ofiarami bezprawnego działania instytucji jest rodzina skarżącej. Skarżąca podniosła, że nieprawdą jest również, iż K. T. ma prawo do emerytury i ją zawiesił. Nie można zawiesić wypłaty świadczenia nieistniejącego. Nie istnieje żadna prawomocna decyzja przyznająca K. T. emeryturę.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2021 r., poz.137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Kontrola ta polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) określonego przejawu działalności administracji publicznej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259) – zwanej dalej p.p.s.a., uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc sprawy merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji podejmowanych przez organy administracji publicznej z przepisami prawa, to jest czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy albo naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryteria Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Stan faktyczny sprawy został w ocenie Sądu ustalony prawidłowo i został przyjęty przez Sąd jako podstawa orzekania. Brak jest w szczególności podstaw do zakwestionowania ustalenia, iż K. T. przyznane zostało od 1 października 2019 r. świadczenie emerytalne, którego wypłata została zawieszona zgodnie z jego dyspozycją. Ustalenie to bowiem znajduje potwierdzenie w zaświadczeniu wystawionym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu 3 listopada 2021 r. Powyższe zaświadczenie jako dokument urzędowy stanowi dowód tego co zostało w nim stwierdzone i korzysta z domniemania prawdziwości, stosownie do art. 76 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2022r., poz. 2000), dalej "k.p.a.". Domniemania tego skarżąca nie podważyła, oprócz swoich twierdzeń nie oferując żadnych dowodów pozwalających na zakwestionowanie okoliczności wynikających z wystawionego zaświadczenia. Również pozostałe ustalenia organów znajdują potwierdzenie w dokumentach zgromadzonych w aktach sprawy lub mają charakter niesporny. Niesporne jest m.in., że A. T. jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną i jej opiekunem prawnym ustanowiona została K. G.. Niesporne jest również, że świadczenia przysługujące A. T. – renta wraz ze świadczeniem uzupełniającym w wysokości 1525 zł (k. 28) oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 215,84 zł (k. 37) wypłacane są do rąk opiekuna prawnego. Przyczyny, dla których świadczenia te nie są przekazywane rodzinie, tj. niemożność nawiązania przez opiekuna prawnego kontaktu z podopieczną, wynikają z informacji pozyskanych od K. G. (mail z 31 marca 2021 r., k. 21). W aktach sprawy potwierdzenie znajdują również opisywane w decyzji czynności pracowników socjalnych podejmowane w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (notatka z 11 października 2021 r. k. 109, wezwanie k. 111, pismo z 10 listopada 2021 r. k. 119, notatka z 22 października 2021 r. k. 120, wywiad środowiskowy z 8 listopada 2021 r. k. 132).

Jak wynika z treści zaskarżonej decyzji, powodem odmowy przyznania skarżącej wnioskowanej przez nią pomocy finansowej były dwie przyczyny: po pierwsze, brak współdziałania skarżącej, która zdaniem organów swoim zachowaniem uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego oraz po drugie, niewykorzystywanie przez rodzinę własnych możliwości poprawy swojej sytuacji.

Zgodnie z art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s. zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności - a więc mamy tutaj do czynienia z wyliczeniem otwartym - na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, ogrzewania, w tym opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. W oparciu o art. 8 u.p.s. świadczenie to zależne jest od kryterium dochodowego, choć przepis art. 39 u.p.s., w którym uregulowano zasiłek celowy tego wprost nie przewiduje.

Aby organ mógł w ogóle rozpatrzyć pozytywnie wniosek o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych, co umożliwia w szczególności (obligatoryjny) dowód w postaci wywiadu środowiskowego. O ile jednak organy orzekające zobowiązane są do wnikliwego przeprowadzenia postępowania dowodowego zgodnie z art. 7 k.p.a., o tyle na osobie ubiegającej się oświadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych zgodnie z art. 4, art. 11 ust. 2, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 i 4a ustawy u.p.s. Tym samym dokonanie wykładni tych przepisów ma istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy.

Brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego uznaje się bowiem za przejaw uniemożliwienia ustalenia rzeczywistej sytuacji rodzinno-majątkowej, a tym samym brak współdziałania przez wnioskodawcę, który wystąpił o świadczenie z organem prowadzących postępowanie w celu merytorycznego rozpoznania jego wniosku (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 października 2021 r., sygn. akt VIII SA/Wa 403/21).

Osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej (art. 4 u.p.s.), a decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 106 ust. 4 u.p.s.). Jak stanowi ustawa, wywiad taki przeprowadza się i służy on ustaleniu sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób oraz rodzin ubiegających się o świadczenie z pomocy społecznej (art. 107 ust. 1 u.p.s.).

Przyjmuje się, że rodzinny wywiad środowiskowy, przeprowadzany na podstawie art. 107 i nast. u.p.s., jak również jego aktualizacja, jest szczególnym dowodem w sprawie osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, który jest sporządzany we współdziałaniu z osobą zainteresowaną. Na wywiad składa się szereg czynności organu wykonywanych przez pracownika socjalnego, takich jak m.in. przesłuchanie strony i jej rodziny pod rygorem odpowiedzialności karnej za udzielenie nieprawdziwych informacji, wykorzystanie istotnych dla sprawy dokumentów oraz - co szczególnie istotne - przeprowadzenie własnych obserwacji w celu zweryfikowania informacji uzyskanych z innych źródeł dowodowych, w szczególności z oświadczenia o stanie majątkowym, złożonego przez stronę. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu pomocy społecznej konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będący podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 30 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 766/19).

Zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1788) wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy ośrodka pomocy społecznej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej (ust. 3). Pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad, bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie, mogące mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy (ust. 4). W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę planowania pomocy (ust. 5).

Konsekwencje braku współdziałania z organem zostały z kolei ogólnie unormowane w art. 11 ust. 2 u.p.s., zgodnie z którym brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

Jednocześnie przyjmuje się, że odmowa przeprowadzenia wywiadu lub uniemożliwienie prowadzenia wywiadu środowiskowego musi być kwalifikowane właśnie jako wyraz braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s. W sytuacji bowiem, gdy wnioskodawca swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu, a żadne okoliczności nie uzasadniają jego zachowania, to stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, albowiem brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 11 października 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 580/21).

Dotyczące tego rodzaju zachowania konsekwencje zostały przy tym także unormowane przez ustawodawcę poprzez art. 107 ust. 4a ustawy u.p.s., zgodnie z którym niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

W ocenie Sądu w okolicznościach niniejszej sprawy zgodzić należy się z organami, że skarżąca nie wypełniła obowiązku współdziałania, o którym mowa w powyższych przepisach. Nie ulega wątpliwości, że pracownik socjalny wielokrotnie podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej i próby te okazały się bezskuteczne. Znajduje to potwierdzenie w aktach sprawy, m.in. z notatki służbowej z dnia 11 października 2021 r. wynika, że 30 września i 1 października 2021 r. pracownica socjalna próbowała umówić się ze skarżącą na wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącej, jednak spotkała się z odmową – powodem odmowy podanym przez skarżącą był brak czasu i pisanie odwołań od decyzji. Pracownica socjalna udała się do miejsca zamieszkania skarżącej, ale nikt nie otworzył jej drzwi. W dniach 7 i 8 października 2021 r. próbowała trzykrotnie nawiązać kontakt telefoniczny, bezskutecznie. W związku z tym pozostawiła wiadomość na poczcie głosowej z prośbą o kontakt telefoniczny w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu. W dniu 11 października 2021 r. do skarżącej wysłano pisemne wezwanie z prośbą o kontakt, odebrane w dniu 22 października 2021 r. W toku całego postępowania skarżąca nie wyrażała zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, wnosząc zamiast tego o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej. W takiej też formie wywiad środowiskowy został ostatecznie przeprowadzony. Niemniej jednak w ocenie Sądu nie sposób uznać, że w okolicznościach tej sprawy skarżąca tym samym wypełniła obowiązek współdziałania z organem pomocowym.

Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 15o ust. 1 ustawy covidowej, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, ilekroć zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wymagane jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji, w szczególności z osobą lub rodziną, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zamiast przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może nastąpić na podstawie:

1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, a w przypadku osób niepełnosprawnych z powodu dysfunkcji narządu słuchu przy wykorzystaniu środków wspierających komunikowanie się, o których mowa w art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz.U. z 2017 r. poz. 1824), oraz,

2) dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub

3) informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy.

Należy podkreślić, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawcy jest zasadą, natomiast przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie przewidzianej w art. 15o ust. 1 ustawy covidowej jest wyjątkiem od tej zasady i jako taki przepis ten nie powinien być nadużywany. Zastosowanie tego przepisu jest uzasadnione tylko wówczas, gdy ze względów związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 przeprowadzenie wywiadu w formie wymaganej przez przepisy ustawy o pomocy społecznej napotyka obiektywne problemy. Z akt sprawy nie wynika, aby na przeszkodzie przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni stały powody związane z przeciwdziałaniem COVID-19, w szczególności aby którykolwiek z domowników pozostawał na kwarantannie. Skarżąca żądając przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej powoływała się ogólnie na stan epidemii i obawę o zdrowie swoje i członków swojej rodziny, niemniej jednak nie jest to wystarczające, zwłaszcza że pracownik socjalny gwarantował zachowanie reżimu sanitarnego a ponadto skarżąca, jak sama twierdziła, poruszała się po mieście, jeździła do Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia OPS oraz do swojego prawnika. Trudno zatem dopatrzeć się istnienia obiektywnych okoliczności uniemożliwiających przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni. Podkreślić należy, że wywiad telefoniczny może okazać się niewystarczający w pewnych sytuacjach, gdy np. istnieją wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji rodziny, nie daje on bowiem możliwości poczynienia przez pracownika socjalnego własnych obserwacji i zweryfikowania podawanych mu telefonicznie informacji.

Organ I instancji wyjaśnił, że pomimo przeprowadzenia rozmowy telefonicznej w jego ocenie pozyskane od strony informacje mogą nie odzwierciedlać stanu faktycznego. Pracownik socjalny nie może zobaczyć w jakich warunkach żyje rodzina, w jakim stanie są jej członkowie, w tym osoby niepełnosprawne, nie ma zatem możliwości wdrożyć jakiejkolwiek pomocy adekwatnej do sytuacji rodziny. Wątpliwości organu pozostawały przy tym uzasadnione, zważywszy na uniemożliwianie przez rodzinę opiekunowi prawnemu A. T., ustanowionemu z inicjatywy Ośrodka Pomocy Społecznej, kontaktu z podopieczną, podejrzenie występowania w rodzinie przemocy, które opisywała skarżąca w odwołaniu, czy niemożność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, co skutkowało wygaśnięciem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przysługującego K. T. w związku ze sprawowaniem opieki nad A. T.. Zasadna była też wyrażana przez pracownika socjalnego chęć porozmawiania z I. T., po tym jak opuściła całodobową placówkę Gdyńskiego Ośrodka Wsparcia (vide: notatka z dnia 11 października 2021 r.). W świetle powyższego nie można zgodzić się ze stroną, że pracownikowi socjalnemu znana jest sytuacja rodziny, bowiem w 2020 r. z inicjatywy Ośrodka Pomocy Społecznej zainicjowano postępowanie o ubezwłasnowolnienie A. T. czy złożono zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa znęcania. Świadczy to jedynie o tym, że w 2020 r. pracownicy socjalni mieli wgląd w sytuację rodziny, ale aktualnie takiego wglądu nie mają.

W tych okolicznościach w ocenie Sądu zgodzić należy się z organami, że skarżąca uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu jej zamieszkania przy jednoczesnym braku przesłanek do zastosowania art. 15o ust. 1 ustawy covidowej, co należy uznać za brak współdziałania skarżącej w rozwiązywaniu jej trudnej sytuacji życiowej. Wskutek takiego postępowania skarżącej pozostały wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji skarżącej i jej rodziny, udzieliła ona bowiem wprawdzie telefonicznie informacji o dochodach rodziny (niepełnych, bo pomijając fakt uzyskiwania przez I. T. świadczenia uzupełniającego w wysokości 500 zł), jednak to nie wyczerpuje zakresu ustaleń, do jakich zobowiązany jest organ pomocy społecznej. Udzielając świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, organ kieruje się bowiem ogólną zasadą dostosowywania rodzaju, formy i rozmiaru świadczeń do okoliczności konkretnej sprawy, jak również uwzględnienia potrzeb osób korzystających z pomocy, jeżeli potrzeby te odpowiadają celom i możliwościom pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s.). Kryterium dochodowe nie jest zatem wyłączną przesłanką, jaką organ udzielający świadczeń z pomocy społecznej zobowiązany jest ustalić. Ustawodawca wielką wagę przywiązuje do współdziałania świadczeniobiorców z pracownikami pomocy społecznej, ponieważ pomoc społeczna nie może sprowadzać się do prostego rozdawnictwa świadczeń. Dlatego też bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia, o czym mowa w przepisach art. 11 i art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej (por. wyrok NSA z 27 kwietnia 2017 r., I OSK 3327/15). W sprawach z zakresu pomocy społecznej kryteriami wyboru rozstrzygnięcia powinny być zatem cele i zadania pomocy społecznej, a nie subiektywne oczekiwania osób uprawnionych, zmierzające do obarczenia organów pomocy społecznej pełnym zakresem obowiązków przejęcia całkowitej opieki finansowej i życiowej nad osobą dotkniętą jedną z form niedostatku, określonych w art. 7 ustawy o pomocy społecznej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 116/10).

Podstawowym obowiązkiem osoby ubiegającej się o pomoc społeczną jest zatem udzielenie organowi pomocy w ustaleniu sytuacji faktycznej – nie tylko dochodowej, ale też osobistej, rodzinnej, majątkowej, a utrudnianie organowi poczynienia takich ustaleń obliguje organ do odmownego załatwienia wniosku, skoro nie jest on w stanie dostosować udzielanej pomocy do zadań i celów pomocy społecznej, zgodnie z art. 3 u.p.s.

Zgodzić należy się również z organami, że pomoc społeczna przysługuje dopiero wówczas, gdy osoba mimo wykorzystania wszystkich swoich możliwości poprawy swej sytuacji, nadal pozostaje w niedostatku uniemożliwiającym zaspokajanie potrzeb o charakterze elementarnym. Co do zasady bowiem ustawa o pomocy społecznej jest ukierunkowana na udzielanie wsparcia osobom rzeczywiście go potrzebującym. Nie dopuszcza ona wykorzystywania środków społecznych przez osoby, które mają możliwość zaspokojenia potrzeb życiowych z własnych środków, nie czynią tego jednak z własnej woli i wyboru. Taka sytuacja zaś występuje w niniejszej sprawie. Rodzina skarżącej nie wykorzystuje bowiem możliwości uzyskiwania dodatkowych dochodów. Po pierwsze, K. T. przyznano świadczenie emerytalne, którego wypłata została zawieszona zgodnie z jego dyspozycją. Po drugie, siostrze A. T. przysługuje renta socjalna w kwocie 1525 zł wraz ze świadczeniem uzupełniającym oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł (k. 28 i k. 37 akt administracyjnych). Świadczenie to przekazywane jest opiekunowi prawnemu A. T., którego rodzina nie uznaje i z którym nie współpracuje, co jest przyczyną, dla której opiekun prawny nie pozwala rodzinie korzystać z tych dochodów. Jak poinformowała K. G., cyt. "Zgodnie z wyraźnym wskazaniem Sądu Rejonowego dla opiekuna prawnego (...) aby przekazać finanse muszę najpierw poznać podopieczną a to w tym przypadku nie jest możliwe. Jeden raz spotkałam panią AT w Sądzie Okręgowym w Gdańsku gdzie ojciec K. T. skutecznie uniemożliwiał mi swobodne spotkanie. (...) W Sądzie Rejonowym w Gdyni, w Sądzie Okręgowym w prokuraturze złożone są przeze mnie wielokrotne wnioski o podjęcie działań. Powiadomiony jest też rzecznik praw obywatelskich. Obecnie oczekuję na decyzję prokuratury co do możliwości wejścia siłowego do mieszkania mojej klientki".

Z powyższego wynika, że rodzina skarżącej nie wyczerpuje możliwości poprawy swojej sytuacji własnymi staraniami. Złożenie wniosku o wypłatę emerytury jak też podjęcie współpracy z opiekunem prawnym A. T. polepszyłoby sytuację materialną rodziny. Niewykorzystywanie tych możliwości oznacza brak możliwości udzielenia skarżącej wnioskowanej przez nią pomocy. W pierwszej bowiem kolejności rodzina beneficjenta zobowiązana jest wyczerpać własne możliwości poprawy swojej sytuacji.

Należy też podkreślić, że zgodnie z intencją ustawodawcy, celem pomocy społecznej jest jedynie udzielenie wsparcia, a nie zastąpienie indywidualnych wysiłków w dążeniu do poprawy sytuacji bytowej określonej osoby. Przepis art. 3 u.p.s. nie dopuszcza możliwości uczynienia z pomocy społecznej stałego źródła dochodów, ani nie pozwala na udzielenie tej pomocy osobom, które dysponują możliwościami samodzielnego przezwyciężenia trudności na jakie napotkały lub też realizowania tylko takiej formy pomocy jakiej strona subiektywnie oczekuje. Przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z jego uzasadnionych i rozsądnych propozycji pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe, w jakich się znalazła w celu "wyjścia" z systemu pomocy społecznej i umożliwienia samodzielnego i odpowiedzialnego życia w społeczeństwie. W niniejszej sprawie natomiast słusznie organ stwierdził brak współdziałania ze strony członków rodziny skarżącej w przezwyciężeniu ich trudnej sytuacji życiowej.

Reasumując, w ustalonym stanie faktycznym i prawnym brak jest w ocenie Sądu orzekającego podstaw prawnych do pozytywnego załatwienia wniosku skarżącej i przerzucania ciężaru pomocy w utrzymaniu jej i jej rodziny na Państwo, czyli w gruncie rzeczy na pozostałych obywateli.

Konkludując, Sąd uznał działanie organów administracji w sprawie za zgodne z regulacją prawa materialnego. Skład orzekający nie dopatrzył się również naruszenia przepisów procedury w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec czego, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).