Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 1215/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2014-02-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3 a, ust. 4
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 c, art. 152, art. 200;
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 18 lutego 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Lorych-Olszanowska Sędziowie WSA Barbara Koś ( spr.) WSA Małgorzata Górecka Protokolant: st.sekr.sąd. Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lutego 2014 roku przy udziale sprawy ze skargi D. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w Poznaniu z dnia 28 czerwca 2013 roku, nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] z dnia 10 maja 2013 roku, II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w Poznaniu na rzecz skarżącej kwotę [...],- ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania, III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Decyzją nr [...] z dnia 20 stycznia 2003 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. została przeniesiona na D. M. odpowiedzialność za zobowiązania płatnika składek, to jest jej męża, A. M., zmarłego 27 kwietnia 2002 r., w łącznej kwocie [...] zł do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku. D. M. wnioskiem z dnia 7 marca 2013 r. zwróciła się do ZUS II Oddział w Poznaniu o umorzenie zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy wraz z odsetkami w łącznej kwocie [...] zł.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w K. w dniu 10 maja 2013 r. wydał decyzję nr [...], odmawiającą umorzenia należności:

1. na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 1-3, ust. 4 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., którą objął składki w części finansowanej przez płatnika składek, w tym:

a) należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek za okres: 09/2001 r. - 04/2002 r. - . [...] zł, odsetek za zwłokę naliczonych od całości zadłużenia z tytułu składek naliczonych na dzień 27.04.2002 r. (dzień otwarcia spadku) - [...] zł,

b) należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek za okres: 10/2001 r. - 04/2002 r. - [...] zł, odsetek za zwłokę naliczonych od całości zadłużenia z tytułu składek naliczonych na dzień 27.04.2002 r. (dzień otwarcia spadku) - [...] zł,

c) należności z tytułu składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek za okres: 09/2001 r. - 04/2002 r. - [...] zł, odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 27.04.2002 r. (dzień otwarcia spadku) - [...] zł,

2. odmawiającą na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 3a, ust. 4 i art. 32 u.s.u.s. umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika na własne ubezpieczenia, tj.

a) ubezpieczenia społeczne za okres: 09/2001 r. - 04/2002 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek - [...] zł, odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 27.04.2002 r. (dzień otwarcia spadku) - [...] zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne za okres: 10/2001 r. - 04/2002 r. w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek - [...] zł, odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 27.04.2002 r. (dzień otwarcia spadku) - [...] zł,

c) składek na Fundusz Pracy za okres: 09/2001 r. - 04/2002 r. w łącznej kwocie [...] zł.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że we wniosku o umorzenie D. M. podniosła, że na mocy wyroku Sądu Rejonowego w K. nabyła spadek po mężu z dobrodziejstwem inwentarza. Na masę spadkową składała się łącznie kwota [...] zł. Całość odziedziczonych aktywów wydatkowała na koszty związane z pogrzebem oraz wypłatę zaległych wynagrodzeń pracowników męża, będąc przekonaną, że mają one pierwszeństwo zaspokojenia przed innymi długami, w tym należnościami publicznoprawnymi na rzecz Skarbu Państwa i ZUS. Ponadto Wnioskodawczyni wskazała, że po śmierci męża jej stan zdrowia zarówno psychicznego jak i fizycznego uległ pogorszeniu. Choroby nasiliły się w 2008 roku, co spowodowane było również prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym wszczętym przez ZUS. Od stycznia do czerwca 2008 roku przebywała nieprzerwanie na zwolnieniu lekarskim, początkowo związanym z problemami laryngologicznymi, a następnie psychiatrycznymi. Od marca 2008 r. do chwili obecnej znajduje się pod stałą opieką psychiatry. W okresie od 30 czerwca 2008 r. do 25 lipca 2008 r. została skierowana przez ZUS do sanatorium na oddział psychosomatyczny. Od stycznia do lipca 2008 r. była na zasiłku chorobowym z ZUS. Po tym okresie zostało jej przyznane na okres 7 miesięcy świadczenie rehabilitacyjne, które w lutym 2009 r. przedłużono o kolejne 5 miesięcy. W międzyczasie w lipcu 2008 r. zrezygnowała z prowadzenia działalności gospodarczej i w związku z tym w okresie od września 2009 r. do sierpnia 2010 r. przebywała na zasiłku dla osób bezrobotnych. W 2011 roku stan zdrowia Wnioskodawczyni uległ znacznemu pogorszeniu. Radiologiczne badanie kręgosłupa, a także zlecone przez specjalistę badanie diagnostyczne za pomocą rezonansu magnetycznego wykazały nieodwracalne zmiany w kręgosłupie, tzn. przepuklinę kręgosłupa. Aktualnie Wnioskodawczyni jest pod stałą kontrolą lekarską - lekarza neurologa i lekarza fizjoterapeuty. Leczenie polega na farmakoterapii i cyklicznej fizjoterapii. Od 2011 r. Wnioskodawczyni przebyła trzy pełne miesięczne cykle zalecanych terapii. W chwili obecnej nie ma żadnych własnych środków do życia, wartościowych ruchomości oraz nieruchomości, mieszka u córki, która pokrywa jej bieżące wydatki. W dalszym ciągu jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w K.

Na podstawie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego oraz zebranego materiału dowodowego Zakład ustalił, że Wnioskodawczyni aktualnie jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w PUP w K. od dnia 28.07.2009 r., a od 05.08.2010 r. - bez prawa do zasiłku. Według oświadczenia, w 2012 r. nie osiągała żadnych dochodów i nie osiąga ich do dnia złożenia wniosku o umorzenie należności oraz nie posiada żadnych własnych środków do życia, wartościowych ruchomości oraz nieruchomości. Mieszka u córki, która pokrywa koszty utrzymania mieszkania oraz wszystkie bieżące wydatki. Z załączonych do akt sprawy zaświadczeń lekarskich oraz kart informacyjnych i wyników badań wynika, że leczy się na choroby przewlekłe i przebywała na leczeniu szpitalnym oraz sanatoryjnym. Na podstawie orzeczeń lekarza orzecznika ZUS z dnia 27.10.2008 r. oraz z dnia 24.02.2009 r. ustalono, że była niezdolna do pracy, jednak w związku z rokowaniem odzyskania zdolności do pracy istniały okoliczności uzasadniające ustalenie uprawnień do świadczenia rehabilitacyjnego. W związku z powyższym została skierowana na rehabilitację leczniczą w ramach prewencji ZUS w okresie od 30.06.2008 r. do 23.07.2008 r. z rozpoznaniem zaburzeń depresyjnych spowodowanych przewlekłym stresem. Na podstawie orzeczeń lekarza orzecznika otrzymywała świadczenie rehabilitacyjne: od 25.07.2008 r. do 19.02.2009 r. oraz od dnia 20.02.2009r. do 19.07.2009 r. Aktualnie nie posiada orzeczenia o niezdolności do pracy lub ustalonego stopnia niepełnosprawności. Na podstawie pisma z Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców z dnia 03.04.2013 r. ustalono, że nie figuruje w Centralnej Ewidencji Pojazdów. Ponadto na podstawie pisma z dnia 08.04.2013 r. z Centralnej Informacji Ksiąg Wieczystych ustalono, że nie figuruje w elektronicznym rejestrze Ksiąg Wieczystych. Na podstawie zaświadczenia Prezydenta Miasta K. z dnia 25.03.2013 r. oraz na podstawie pisma z MOPR w K. z dnia 25.03.2013 r. ustalono, że od stycznia 2012 r. nie pobierała żadnych świadczeń rodzinnych i alimentacyjnych oraz nie korzystała z żadnych form pomocy społecznej.

Następnie organ rentowy wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zwanej dalej u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w przypadkach enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3. Ponadto Zakład wskazał, że na podstawie art. 28 ust. 3a powołanej ustawy, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być przez Zakład w uzasadnionych przypadkach umorzone pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania, o których mowa w art. 28 ust. 3a określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Zgodnie z § 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadkach określonych w tym przepisie.

Analizując okoliczności przedmiotowej sprawy w świetle powyższej regulacji, organ wskazał na wstępie, że z uwagi na pozostawanie Wnioskodawczyni w ustawowej wspólności majątkowej, dysponowała ona nie tylko odziedziczoną częścią majątku, ale również swoją częścią tego majątku. Łącznie wartość masy spadkowej wynosiła [...] zł, a wartość spadku – ½ ww. kwoty, tj. [...] zł. Spadkobierca nabywający spadek z dobrodziejstwem inwentarza odpowiada za długi spadkowe do wysokości stanu czynnego spadku, jednak może je spłacić także z innych składników majątkowych. Wnioskodawczyni nie wykazała, na jakie cele przeznaczyła ½ kwoty spieniężonego majątku, który nie wchodził do stanu czynnego spadku, a który mogła przeznaczyć na spłatę zadłużenia wobec ZUS.

Następnie Zakład wskazał, że w stosunku do należności objętych decyzją ZUS Oddział w K. z dnia 20.01.2003 r. prowadzone było przeciwko Wnioskodawczyni postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. na podstawie tytułów wykonawczych nr [...] - [...] i [...] - [...] z dnia 26.01.2005 r., które zostało umorzone postanowieniem organu egzekucyjnego z dnia 26.03.2012 r., ponieważ zastosowane środki egzekucji administracyjnej okazały się bezskuteczne. W trakcie prowadzonego postępowania egzekucyjnego poborca skarbowy spisał trzy protokoły o stanie majątkowym zobowiązanego (28.06.2005 r., 20.02.2009 r. i 27.05.2011 r.). Z ostatniego z tych protokołów wynika, że Wnioskodawczyni mieszka w mieszkaniu córki, nie pracuje i nie posiada żadnego majątku, pozostaje na utrzymaniu rodziny.

Zdaniem ZUS, po ujawnieniu majątku lub innych źródeł dochodu może jednak nastąpić ponowne wszczęcie egzekucji. Aktualnie Wnioskodawczyni nie legitymuje się orzeczeniami o niepełnosprawności oraz niezdolnością do pracy. Do lipca 2008 r. prowadziła własną działalność gospodarczą, a następnie otrzymywała świadczenia wypłacane przez ZUS. Obecnie jest osobą poszukującą zatrudnienia, zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w K. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Dlatego w celu poprawy aktualnej sytuacji finansowej brak jest przeszkód, aby podjęła zatrudnienie dostosowane do aktualnego stanu zdrowia.

W ocenie ZUS w sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności określona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., gdyż na Wnioskodawczynię jako następcę prawnego została przeniesiona odpowiedzialność za zobowiązania zmarłego męża. Ponadto nie zachodzą również przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s., ponieważ brak majątku, z którego można egzekwować należności, nie ma charakteru trwałego. W ocenie Zakładu istnieje realna szansa, że Wnioskodawczyni będzie w przyszłości otrzymywała wynagrodzenie bądź pobierała świadczenie w wysokości umożliwiającej spłatę należności z tytułu składek.

Jednocześnie z oceny zebranych w sprawie dowodów wynika, zdaniem Zakładu, że nie zachodzą również uzasadnione przypadki mogące być podstawą do umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez zmarłego płatnika składek na własne ubezpieczenia, w tym odsetek za zwłokę, zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zakład uznał za udowodnione, że Wnioskodawczyni choruje przewlekle, jednak przyjął, że choroba nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia i osiągania dochodów. Wskazał, że Wnioskodawczyni jest osobą w wieku aktywności zawodowej poszukującą pracy - zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy, nie legitymuje się orzeczeniami o niepełnosprawności oraz niezdolnością do pracy. Ponadto Wnioskodawczyni nie wykazała również, że sprawuje opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny i sprawowana opieka pozbawia ją możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek. Wskazała, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i nie posiada żadnych środków finansowych na własne utrzymanie (korzysta z pomocy rodziny). Ze zgromadzonego w sprawie materiału wynika jednak, że nie ubiegała się i nie ubiega o wypłatę świadczeń z pomocy społecznej. Zgromadzony w niniejszej sprawie materiał daje zatem, zdaniem Zakładu, podstawę aby przyjąć, że opłacenie należności z tytułu składek, w oparciu o osiągane w przyszłości dochody z pracy zarobkowej lub pobieranych świadczeń, nie pozbawi Wnioskodawczyni możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Aktualnie również nie zachodzi takie zagrożenie, ponieważ pozostaje ona na utrzymaniu córki i nie podejmuje prób regulowania zaległych składek. Ponadto w interesie ogólnospołecznym jest, aby obciążające Wnioskodawczynię należności z tytułu składek zostały uregulowane, co z kolei zapewniłoby wypłatę stosownych świadczeń między innymi byłym pracownikom męża Wnioskodawczyni, za których nie zostały dotychczas opłacone przedmiotowe należności z tytułu składek.

W wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy D. M. zarzuciła naruszenie art. 28 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 2 i ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 ww. rozporządzenia poprzez ich błędne zastosowanie i w konsekwencji nieprzyjęcie, że w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki umorzenia zaległych należności.

W uzasadnieniu podniosła w szczególności, że kwota [...] zł stanowiąca jej majątek nie wchodzący w skład spadku po zmarłym mężu została przez nią wydatkowana na bieżące utrzymanie oraz straty z prowadzonej działalności gospodarczej. Było to konieczne z uwagi na pogarszający się stan jej zdrowia oraz brak dochodów z prowadzonej do 2008 r. działalności gospodarczej. Skarżąca zakwestionowała ponadto stanowisko organu, że niemożność spłaty zaległych należności nie może być uznana za trwałą. Podkreśliła, że w związku z brakiem osiągania zysków z prowadzonej działalności oraz bardzo złym stanem zdrowia (w szczególności psychicznego), zmuszona była zakończyć prowadzenie działalności już w 2008 r. Od tego czasu, a więc przez 5 lat jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy, nie ma prawa do zasiłku dla osób bezrobotnych. Z uwagi na postępujące choroby, a także wiek, trudno jest przypuszczać, aby znalazła pracę i uzyskiwała z niej dochody pozwalające na spłatę całości zadłużenia na rzecz ZUS. Zdaniem Skarżącej organ w sposób błędny powołał się także na możliwość zaspokojenia jej potrzeb przez córkę. Brak możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych w rozumieniu § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia odnosi się bowiem do samodzielnego zaspokojenia potrzeb życiowych przez zobowiązanego i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie. Dla możliwości zastosowania tego przepisu nie ma zatem znaczenia, czy zobowiązany może ewentualnie otrzymać pomoc od osób trzecich, w tym nawet najbliższych, które jednak nie pozostają z nim na stałe we wspólnym gospodarstwie. Skarżąca wyjaśniła przy tym, że aktualnie mieszka z córką i pozostaje na jej utrzymaniu wyłącznie w związku z przymusową sytuacją, w jakiej się znalazła. W razie jednak, gdyby stało się tak, jak hipotetycznie zakłada organ, że podjęłaby pracę zarobkową, ponownie chciałaby utrzymywać się we własnym zakresie. W takim zaś przypadku przymusowe egzekwowanie przez ZUS świadczeń, których dotyczy wniosek o umorzenie, pozbawiłoby ją możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych.

Decyzją z dnia 28 czerwca 2013 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w Poznaniu, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267) w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 10 maja 2013 r. nr [...], podzielając dokonane w niej ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną.

Oceniając przesłanki umorzenia należności, Zakład ponownie nie stwierdził zaistnienia całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Zdaniem Zakładu zebrany w sprawie materiał dowodowy nie przemawia również za umorzeniem należności ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej. Organ podtrzymał swoją ocenę, że również aktualnie nie zachodzi zagrożenie możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych Skarżącej z uwagi fakt, że przebywa ona na utrzymaniu córki i nie podejmuje prób regulowania składek na ubezpieczenia społeczne. Odnosząc się do zarzutów Skarżącej wskazał, że w zaskarżonej decyzji nie badał sytuacji materialnej i życiowej córki Skarżącej z uwagi na fakt, że Skarżąca nie wykazała w załączonym oświadczeniu córki jako osoby, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. W związku z tym Zakład uznał jedynie, że Skarżąca jest na utrzymaniu córki, na której ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny względem swojego rodzica, jednak nie badał jej sytuacji materialnej i życiowej. Nie sugerował również, aby córka pomogła Skarżącej w spłacie zaległości z tytułu składek. Stwierdził jednak, że nie może uznać za udowodnione tego, iż po zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej Skarżąca przeprowadziła się do córki. Na podstawie bazy danych Pesel-KEP ustalono bowiem, że jest ona zameldowana pod wskazanym miejscem zamieszkania (ul. [...], [...] K.) od 30.12.1982 r. Pod tym samym adresem zameldowana jest również od 30.12.1982 r. jej córka – M. M. (ur. 28.05.1979 r.). Zakład podkreślił nadto, że umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter wyjątkowy i zarezerwowane jest dla sytuacji nadzwyczajnych, które w niniejszej sprawie nie zachodzą. Powołał się również na konieczność dbania przez ZUS o stan finansów funduszów emerytalno-rentowych i interes społeczny.

W skardze na powyższą decyzję D. M. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia 10 maja 2013 r., powtarzając zarzuty i argumentację przedstawione w toku postępowania administracyjnego, w szczególności we wniosku o umorzenie należności i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przyjęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Należy przy tym podkreślić, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co nie oznacza jednak, że może być ona dowolna. Wynikająca z art. 7 K.p.a. zasada praworządności zobowiązuje organy administracji publicznej do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek wymaga od organu – stosownie do art. 77 § 1 K.p.a. – wyczerpującego zebrania i oceny materiału dowodowego w celu dokładnego ustalenia sytuacji osobistej i materialnej dłużnika i na tej podstawie zbadania, czy zaistniały przesłanki umorzenia należności określone w powyższych przepisach prawnych. Dopiero wówczas organ jest uprawniony do wyboru określonego rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności o charakterze uznaniowym (umorzenie bądź odmowa umorzenia). Zarówno poczynione ustalenia w sprawie oraz ich analiza z punktu widzenia przesłanek umorzenia, jak i motywy wyboru rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności winny przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji zgodnie z art. 107 § 3 K.p.a.

W okolicznościach niniejszej sprawy Zakład stwierdził, że w przypadku Skarżącej nie zachodziły przypadki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Nie ulega przy tym wątpliwości, że przesłanki z pkt 1, 2 i 4 tego przepisu nie odnoszą się w ogóle do Skarżącej, ponieważ Zobowiązana żyje, nie zgłaszała wniosku o ogłoszenie upadłości i nie było prowadzone postępowanie likwidacyjne. Nie budzi wątpliwości, że nie zachodzi także przesłanka z pkt 4a tego przepisu, ponieważ wysokość zaległych składek przekracza wysokość kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. W odniesieniu do przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Zakład stwierdził, że nie została ona spełniona, ponieważ na Skarżącą została przeniesiona odpowiedzialność za zobowiązania jej zmarłego męża. Powyższe oznacza, że okoliczności wymienione w tym przepisie organ odniósł do osoby zobowiązanego, który zmarł. Tymczasem, w ocenie Sądu, z uwagi na przeniesienie odpowiedzialności z tytułu zaległych składek na Skarżącą, powyższa przesłanka powinna zostać rozważona w odniesieniu do sytuacji Skarżącej, która aktualnie jest zobowiązaną na podstawie decyzji o odpowiedzialności spadkobiercy. Skarżąca wskazywała w ramach tej przesłanki na zaprzestanie prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej, co organ uznał za udowodnione, jak również na brak majątku, z którego można egzekwować należności, co z kolei zostało potwierdzone przez organ egzekucyjny, który stwierdził bezskuteczność egzekucji, z uwagi na brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. W tej sytuacji bezpodstawne jest stwierdzenie przez organ braku zaistnienia powyższej przesłanki. Z kolei w odniesieniu do przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 5 i pkt 6 u.s.u.s. organ nie stwierdził ich zaistnienia, wskazując, że wprawdzie brak majątku, z którego można egzekwować należności, jednakże nie ma on charakteru trwałego. Takie stwierdzenie również jest, zdaniem Sądu, nieuzasadnione w okolicznościach niniejszej sprawy, ustalonych i przyjętych przez sam organ, zważywszy, że decyzja o przeniesieniu odpowiedzialności na Skarżącą została wydana 20 stycznia 2003 r., tytuły wykonawcze zostały wystawione wobec Skarżącej w 2005 r. i do chwili orzekania przez organ nie została wyegzekwowana żadna należność, a przy tym postanowieniem z dnia 26 marca 2012 r. organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne z uwagi na bezskuteczność zastosowanych środków egzekucyjnych. Od momentu przeniesienia odpowiedzialności na Skarżącą upłynęło więc ponad 10 lat i prowadzone w tym czasie postępowanie egzekucyjne - przez okres 7 lat nie doprowadziło do wyegzekwowania jakichkolwiek środków. W tej sytuacji nie sposób zaakceptować stanowisko organu, że okoliczność braku majątku, z którego można by egzekwować należności, nie ma charakteru trwałego, zwłaszcza wziąwszy także pod uwagę podnoszone przez Skarżącą i niekwestionowane przez organ okoliczności pogarszającej się sytuacji materialnej i zdrowotnej Skarżącej.

Przechodząc do oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia w odniesieniu do przesłanek z § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia, należy wskazać, że nie budzi wątpliwości w świetle materiału sprawy przyjęcie przez organ, że w niniejszej sprawie nie zaistniała przesłanka umorzenia należności wynikająca z § 3 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia, ponieważ Skarżąca nie powoływała się na okoliczności wskazane w tym przepisie. Nie do zaakceptowania w ocenie Sądu jest natomiast analiza okoliczności sprawy i ich ocena dokonane przez organ z punktu widzenia przesłanek umorzenia wynikających z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 ww. rozporządzenia, tj. dotyczących wykazania przez zobowiązaną, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić dochodzonych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanej. Należy bowiem zwrócić uwagę, że Zakład, nie stwierdzając przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia, uznał za udowodnioną okoliczność, że Skarżąca choruje przewlekle, jednocześnie jednak stwierdził, że choroba nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia i osiągania dochodów. Organ nie rozważył przy tym zupełnie, czy w okolicznościach niniejszej sprawy, a w szczególności w świetle podnoszonej przez Skarżącą okoliczności pogarszającego się stanu zdrowia, potwierdzonej dokumentacją medyczną, istnieje realna szansa podjęcia przez Skarżącą zatrudnienia. Powyższe, zdaniem Sądu, oznacza, że organ nie zbadał w sposób rzetelny i prawidłowy przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia.

Natomiast w odniesieniu do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia Skarżąca zarówno we wniosku o umorzenie należności, jak i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy powoływała się na swój postępujący wiek, pogarszający się stan zdrowia (szereg dolegliwości chorobowych) oraz brak zatrudnienia i związany z tym brak własnych dochodów, które umożliwiłyby spłatę zaległości. Należy także zauważyć, że okoliczności tych – powołanych i udokumentowanych przez Skarżącą, organ rentowy w istocie nie kwestionował. Ustalił, że Skarżąca (aktualnie w wieku 56 lat) po zakończeniu prowadzonej do 2008 r. działalności gospodarczej pozostaje bez zatrudnienia i jest na utrzymaniu córki, z którą jednak nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Organ nie wskazał, jakie w tej sytuacji dostrzega realne możliwości płatnicze Skarżącej w odniesieniu do należności, o których umorzenie Skarżąca się ubiegała w niniejszym postępowaniu, przy braku jej osobistych dochodów, postępującym wieku i pogarszającym się stanie zdrowia. Biorąc pod uwagę, że od 2008 r. - po zakończeniu prowadzonej działalności gospodarczej, która w okresie poprzedzającym jej zakończenie przynosiła straty, Skarżąca pozostaje bez zatrudnienia, w tym od 5.08.2010 r. bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych i bez żadnych świadczeń innego rodzaju oraz boryka się z problemami zdrowotnymi, twierdzenie organu o szansie poprawy sytuacji materialnej Skarżącej w aspekcie możliwości spłaty należności, jest niedostatecznie uzasadnione i zbyt arbitralne. Sam brak stwierdzonych przez właściwy organ przeciwwskazań zdrowotnych do podjęcia zatrudnienia oraz gotowość podjęcia pracy nie przekłada się przecież automatycznie na realne szanse i możliwości podjęcia zatrudnienia, które winny być oceniane z uwzględnieniem indywidualnych uwarunkowań osobistych osoby zobowiązanej. W tym zakresie należy mieć w szczególności na uwadze problemy zdrowotne Skarżącej i jej wiek, które niewątpliwie powodują ograniczenie możliwości podjęcia i wykonywania zatrudnienia, umożliwiającego uzyskanie środków na spłatę należności wobec ZUS. Niewystarczający na gruncie niniejszej sprawy jest także argument organu, że Skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej, skoro pozostaje ona na całkowitym utrzymaniu córki. Z kolei stwierdzenie o nieuznaniu za udowodnioną okoliczności, że Skarżąca mieszka w mieszkaniu córki tylko dlatego, że jest tam zameldowana, jest również nietrafne, ponieważ z meldunkiem nie można utożsamiać praw do lokalu, w szczególności zaś prawa własności. Jeżeli natomiast w związku z powyższą okolicznością organ powziął wątpliwości co do tego, czyją własnością jest mieszkanie, w którym mieszka Skarżąca, powinien w tym zakresie przeprowadzić stosowne postępowanie wyjaśniające, zamiast opierać się jedynie na przypuszczeniach.

Należy także zauważyć, że organ sam przyznał, że instytucja umorzenia należności jest przewidziana dla sytuacji, gdy ze względu na wiek lub stan zdrowia dłużnik nawet potencjalnie nie ma szans na spłatę zadłużenia. Jednocześnie jednak, pomimo postępującego wieku Skarżącej i jej problemów zdrowotnych oraz sytuacji materialnej, w której Skarżąca nie uzyskuje własnych dochodów, organ nie stwierdził zaistnienia przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 ww. rozporządzenia, uznając, że spłata należności nie może stanowić zagrożenia dla zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanej, a przewlekła choroba nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia i osiągania dochodów. Takie stwierdzenie bez rozważenia wszystkich istotnych okoliczności w zakresie sytuacji osobistej i materialnej Skarżącej w zakresie wyżej wskazanym, stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 ww. rozporządzenia.

Jakkolwiek należy zauważyć, że okoliczności przemawiające za umorzeniem należności zasadniczo powinna wykazać osoba ubiegająca się o zastosowanie tej ulgi w spłacie zobowiązań publicznoprawnych, jednakże nie zwalnia to organu administracji z obowiązku wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego sprawy. W niniejszej sprawie zresztą materiał dowodowy sprawy był – zdaniem Sądu, wystarczający do ustalenia rzeczywistej sytuacji osobistej i materialnej Skarżącej, a tym samym oceny zaistnienia przesłanek umorzenia. W razie ewentualnej potrzeby organ mógł natomiast zwrócić się do strony o dodatkowe uzupełnienie wniosku czy dokumentacji.

Należy przy tym podkreślić, że – jak wykazano powyżej – decyzja w przedmiocie umorzenia jest decyzją uznaniową, co oznacza, że także w przypadku stwierdzenia zaistnienia przesłanek umorzenia organ może, lecz nie musi umorzyć zaległości. W takiej jednak sytuacji – jak już zasygnalizowano w powyższej części rozważań, odmowa umorzenia należności musi być należycie uzasadniona. Nie wystarczy zatem powołanie się na uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia i ogólnie pojęty interes społeczny wszystkich ubezpieczonych oraz obowiązek egzekwowania przez ZUS należności publicznoprawnych. W tej sytuacji konieczne jest zestawienie indywidualnego interesu ubezpieczonego domagającego się umorzenia należności oraz interesu publicznego i wykazania w konkretnej sytuacji zaistniałej w rozpoznawanej sprawie prymatu tego drugiego interesu w stopniu uzasadniającym odstąpienie od zastosowania ulgi wobec osoby spełniającej przesłanki umorzenia, a więc znajdującej się w wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej. Zarówno poczynione przez organ ustalenia faktyczne, jak i ich ocena z punktu widzenia przesłanek umorzenia, jak również motywy rozstrzygnięcia co do zastosowania bądź odmowy zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności winny przy tym znaleźć pełny wyraz z uzasadnieniu decyzji.

Powyższe oznacza, że w niniejszej sprawie nie zostały wyczerpująco przeanalizowane istotne okoliczności sprawy z punktu widzenia przesłanek umorzenia określonych w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 ww. rozporządzenia. Powyższe stanowi naruszenie art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 K.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy i oznacza, że odmowa umorzenia wnioskowanych należności była co najmniej przedwczesna.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni wskazania Sądu wynikające z powyższych rozważań, dokonując ponownego zbadania przesłanek umorzenia i podejmując rozstrzygnięcie w ramach uznania administracyjnego.

Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) w zw. z art. 135 oraz art. 152 i art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).