Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1887/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-02-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art 2 ust 1 lit. e
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art 153
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marian Wolanin, Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec (spr.) Sędzia WSA Tomasz Wykowski, Protokolant st. ref. Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lutego 2012 r. sprawy ze skargi Instytutu [...] w R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2011 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej - oddala skargę -


UZASADNIENIE

Pismem z dnia 8 lutego 2005 r. wnioskodawcy S. Z. i M. R., reprezentowani przez pełnomocnika adwokata J. F., wystąpili do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że zespół dworsko - parkowy położony w B., składający się z parcel katastralnych pb nr [..] oraz pgr nr nr [...] [...], [...], [...], [...] i [...], objęty dawnym wykazem hipotecznym Iwh [...] tab. B., stanowiący byłą współwłasność S. i J. małż. Z., nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.).

Wojewoda [..] rozpatrując ten wniosek po raz kolejny - decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. stwierdził, że przedmiotowy zespół dworsko - parkowy podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odwołanie od decyzji organu I instancji wniosły strony, zarzucając brak wyjaśnienia w sposób wszechstronny sprawy tj. ustalenia czy objęta wnioskiem nieruchomość mogła być wykorzystana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie. Ponadto skarżący zarzucili zaniechanie wskazania przez organ wystarczających dowodów na wykazanie istnienia związku funkcjonalnego występującego pomiędzy zespołem dworsko - parkowym a pozostałą częścią majątku. Wnioskodawcy podkreślili, że przedmiotowy zespół dworsko - parkowy stanowił odrębną całość, był geodezyjnie i fizycznie wyodrębniony, w związku z czym nie mógł być funkcjonalnie powiązany z resztą majątku o charakterze rolniczym.

Decyzją z dnia [...] lutego 2009 roku znak: [...]Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpatrzeniu odwołania S. Z. i M. R., reprezentowanych przez profesjonalnego pełnomocnika tka od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2007 r. [...] - utrzymał tę decyzję w mocy. Rozpatrując niniejszą sprawę Minister wskazał, iż nieruchomość ziemska "B." stanowiąca współwłasność S.Z. i J. Z., w skład której wchodzi przedmiotowy zespół dworsko - parkowy, przejęta została na własność Skarbu Państwa z mocy prawa na podstawie art. 2 ust.1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W związku z tym, iż wnioskodawcy swoje roszczenia ograniczyli do zespołu dworsko - parkowego w "B.", obejmującego parcele katastralne pb nr [...] oraz pgr nr nr [...] [...], [...], [...], [...] i [...], objęte dawnym wykazem hipotecznym Iwh [...] B. aktualnie wchodzące w skład działki ewidencyjnej nr [...], objętej KW [...], kluczowym - dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy - była ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia w przedmiotowej sprawie możliwości wykorzystania wymienionej we wniosku nieruchomości na cele reformy rolnej, wskazane w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej, mówiąc inaczej - wykazanie istnienia/nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy wnioskowaną częścią nieruchomości, a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. Minister podkreślił, iż jeśli chodzi o kwestię istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko - parkowym a pozostałą częścią majątku, to brak szczegółowych kryteriów ustalania istnienia/nieistnienia związku funkcjonalnego powoduje konieczność powołania się na dorobek orzecznictwa i doktryny w tym zakresie. Analizując gospodarstwo z funkcyjnego punktu widzenia rozpatruje się wszelkie elementy, które wpływają na takie ujęcie, zwłaszcza gdy jest ono traktowane jako forma prowadzenia działalności gospodarczej. Powiązania funkcjonalne, jakie zwykle występują w ramach gospodarstwa rolnego wskazują dość ścisłą współzależność ośrodka centralnego (jakim z reguły był pałac lub dwór) z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej. Zdaniem Ministra trudno sobie wyobrazić prawidłowe funkcjonowanie nieruchomości ziemskiej bez ośrodka centralnego i na odwrót - istnienie ośrodka centralnego bez dochodów z produkcji w gospodarstwie rolnym. Kwestią trzeciorzędną było w jaki sposób siedziba właściciela (dwór) była usytuowana w stosunku do części nieruchomości użytkowanej rolniczo. Bez znaczenia było, czy ów pałac był położony w środku nieruchomości ziemskiej czy na jej obrzeżu, czy odgradzała go od reszty granica naturalna czy sztuczna. Bez znaczenia pozostawało również, czy właściciel osobiście zarządzał swym majątkiem z zabudowań pałacowych, czy też nie, bowiem (jak głosi wyrok WSA z dnia 24.04.2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 1927/06), w takim przypadku istniał zawsze tzw. związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością zabudowaną a nieruchomością rolną. Minister podniósł, iż jak ustalono w toku niniejszego postępowania pałac w "B." służył jako mieszkanie S. i J. małż. Z.. Skoro zatem była to siedziba właścicieli majątku, stanowił on główny ośrodek decyzyjny prowadzonego gospodarstwa, albowiem to właściciele majątku decydowali o głównych kierunkach jego rozwoju, prowadzonych przedsięwzięciach gospodarczych, zaciąganiu zobowiązań czy przeznaczeniu poszczególnych gruntów. Zatrudnione przez nich osoby, tak jak np. zarządca, którym, wg zeznań świadka J. J. (mieszkającej niegdyś w majątku "B"), był Pan S., mieszkały w budynku przylegającym bezpośrednio od strony zachodniej do budynku dworu. Ponadto należy podkreślić, iż to właściciele decydowali o personalnej obsadzie poszczególnych stanowisk i zakresie ich obowiązków. W rozpatrywanej sprawie nie budzi również wątpliwości fakt, że przedmiotowy majątek stanowił źródło utrzymania właścicieli.

Niezależnie od powyższego Minister stwierdził, iż w jego ocenie budynki, w tym dwory i pałace mogły podlegać upaństwowieniu w ramach reformy rolnej na poparcie czego Minister przytoczył orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Rozstrzygnięcie, czy tak było w niniejszej sprawie, Minister uzależnił od ustalenia, czy w dniu wejścia w życie dekretu, nieruchomość dworska była wykorzystywana do prowadzenia działalności rolniczej, czy i w jaki sposób oprócz właścicieli nieruchomość ta była powiązana z gospodarstwem rolnym oraz czy została przeznaczona na cele reformy rolnej wskazane w art. 1 dekretu. Minister wskazał, iż w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu znajdowała się: stodoła, obora, stajnia, chlewnia, magazyn, spichlerze i wozownia. W budynku, który bezpośrednio sąsiadował z dworkiem znajdowała się kuchnia, stołówka oraz pomieszczenia mieszkalne dla służby. Na terenie przyległym bezpośrednio do dworku uprawiano warzywa. Na terenie zespołu dworsko - parkowego znajdowały się więc budynki mieszkalne przeznaczone dla pracowników zatrudnionych w majątku oraz budynki gospodarcze. Wartym podkreślenia jest również fakt, iż droga wjazdowa do zespołu dworsko - parkowego prowadziła przez gospodarstwo rolne. Fakt, iż na parcelach stanowiących przedmiot wniosku znajdowały się budynki mieszkalne, w których mieszkał zarządca i pracownicy, świadczy o połączeniu funkcjonalnym tych działek z resztą majątku o charakterze rolniczym, gdyż gospodarstwo rolne nie mogło prawidłowo funkcjonować bez siły roboczej czy zarządcy. W ocenie Ministra, o ile określona część nieruchomości nie była prawnie wyodrębniona z nieruchomości służącej produkcji rolnej, nie podlegała ona przejęciu tylko, gdy stanowiła osobne przedsiębiorstwo służące działalności produkcyjnej lub handlowej nie będącej działalnością rolniczą. Co do zasady, charakteru mienia wyłączonego spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie mogły mieć natomiast części rezydencjalne nieruchomości ziemskiej usytuowane w obrębie posiadłości o charakterze rolnym. Część rezydencjalna jej właściciela, co do zasady, pozostaje w związku funkcjonalnym i gospodarczym z resztą nieruchomości i stanowi nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu nieruchomości rolnej. Uwzględniając właściwe rozumienie użytego w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej pojęcia nieruchomość ziemska, zespół dworsko - parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego "B", stanowił integralną część majątku, określanej w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej mianem nieruchomości ziemskiej.

Odnosząc się natomiast do zarzutów wnioskodawców, iż przedmiotowy zespół pełnił jedynie funkcję mieszkalno - rekreacyjno - reprezentacyjną, organ stanął na stanowisku, iż przedmiotowa nieruchomość stanowiła zespół rezydencja Ino - rolniczo - sadowniczy, co m. in. wynika z opracowanego w latach 1988 - 1989 r. studium konserwatorskiego Akademickiej Pracowni Architektury. Od ok. 1890 r. obiekt stał się własnością prof. Z., który wzniósł nowy dwór, obok już istniejącego, wokół nich założył park oraz zagospodarował sadami południowe zbocze Wzgórza B.. Całe założenie składało się z trzech połączonych kompozycyjnie ze sobą części: zespołu dworsko - parkowego, zespołu folwarcznego i zespołu sadów wraz ze stawem. Zdaniem Ministra zabudowania dworskie należące do S.i J. małż. Z., sąsiadujące z budynkami gospodarczymi służącymi prowadzeniu produkcji rolnej, nie wykazują cechy odrębności od nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym. Brak zatem podstaw do stwierdzenia ich niepodpadania pod działanie reformy rolnej. Ponadto w przedmiotowej sprawie w ocenie organu istniały również powiązania funkcjonalne pałacu z resztą majątku, poprzez więzi finansowe. Majątek w którym zdecydowaną większość stanowiły grunty orne, dostarczał bowiem środków finansowych na utrzymanie zespołu pałacowo-parkowego, dostarczał również żywność dla mieszkańców pałacu. A zatem sama okoliczność, iż majątek ziemski służył utrzymaniu zespołu pałacowo - parkowego choćby w części, przesądza o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy

zespołem dworsko - parkowym a pozostałą częścią majątku ziemskiego "B. ". Zdaniem Ministra z akt przedmiotowej sprawy, a zwłaszcza z mapy ewidencyjnej majątku bezspornie wynika, że przedmiotowy pałac wraz z parkiem nie był wydzieloną enklawą wśród obcych gruntów, otoczony był bowiem kompleksem użytków rolnych należących do właścicieli tego majątku. Przedmiotowy zespół dworsko - parkowy stanowił więc terytorialnie i przestrzennie jednolitą całość, ściśle powiązaną z pozostałą częścią stanowiąc jedną wielką nieruchomość ziemską. Argument skarżących, iż o wyodrębnieniu przedmiotowego majątku z reszty nieruchomości świadczy ogrodzenie i wewnętrzna aleja dojazdowa, nie neguje faktu, iż mimo ogrodzeń związek funkcjonalny istniał. Zasadność twierdzenia o braku wyodrębnienia zespołu dworsko-parkowego od reszty przejętej nieruchomości nie może podważać fakt istnienia ogrodzenia czy bram wjazdowych. Ogrodzenie zabudowań mieściło się w ówcześnie obowiązujących normach społecznych oraz obyczajowych, w istocie służąc zapewnieniu niezbędnej prywatności i intymności właścicielowi majątku ziemskiego, jego rodzinie, domownikom i gościom, a nie rozerwaniu więzi funkcjonalnych z majątkiem ziemskim. Takie znaczenie ogrodzeń, obejmujących zabudowania w gospodarstwach rolnych istnieją zresztą na obszarach wiejskich do chwili obecnej. Usytuowanie zespołu dworsko-parkowego wskazuje na to, iż należy traktować go jako ośrodek gospodarczy. Ponadto, z dokumentów zebranych w sprawie jednoznacznie wynika, iż przyległe grunty otaczające wnioskowaną nieruchomość miały charakter rolny. Zespół dworsko-parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego "B" stanowił więc typowe siedlisko, które pełniło funkcję mieszkalno-gospodarczą. Przedstawione w decyzji okoliczności zdaniem Ministra jednoznacznie i niepodważalnie świadczą, iż pomiędzy pałacem, a majątkiem położonym w majątku "B", zachodził związek funkcjonalny, uzasadniający podpadanie tego pałacu i parku wraz z całym majątkiem ziemskim "B" pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Na skutek skargi skierowanej przez S. Z. i M. R. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję wyrokiem z dnia 11.08.2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 706/09 oraz przedstawił ocenę prawną wiążącą w tej sprawie zarówno organ ją rozpoznający, jak i Sąd obecnie rozstrzygający te sprawę, na podstawie art. 153 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.)s określanej dalej P.p.s.a.

W wyniku tego wyroku Minister Rolnictwa wydał zaskarżoną w rozpatrywanej sprawie decyzję reformatoryjną z dnia [...] września 2011 r., uchylającą w całości decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2007 r. oraz stwierdzającą, że parcele katastralne pb nr [..] oraz pgr nr nr [...], [...], [...], [...], [...] i [..], objęte dawnym wykazem hipotecznym Iwh [..] tab. B., stanowiące byłą współwłasność S. i J. małż. Z., nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.).

Minister w zaskarżonej decyzji podkreślił, powołując się na wyrok WSA z dnia 11.08.2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 706/09, iż przedmiotowy zespół dworsko-parkowy nie był wykorzystywany rolniczo i pełnił funkcję mieszkaniową.

Decyzję tę zaskarżył pełnomocnik Instytutu [...] w R.. Zarzucił wydanie jej z naruszeniem artykułów: 7, 8, 77 § 1 oraz 80 Kpa w zw. z art. 153 P.p.s.a., a także art. 15 i 138 Kpa, poprzez niewyjaśnienie w sposób wszechstronny sprawy oraz materiału dowodowego w niej zgromadzonego, nieprzeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, zaleconego przez WSA w wyroku z dnia 11.08.2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 706/09. W tym kontekście skarga zarzuciła naruszenie art. 77 Kpa oraz art. 107 § 3 Kpa, przez brak wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, skutkujący błędnym uzasadnieniem decyzji. Nadto wskazano na naruszenie art. 7 i 8 Kpa w zw. z art. 78 § 1 Kpa oraz art. 80 Kpa, poprzez nieustosunkowanie się do dowodu z zeznań J. J., złożonych w toku postępowania, z których wynika, że dwór w B. jest integralną częścią posiadłości. W skardze zarzucono także zajęcie przez Ministra całkowicie odmiennego stanowiska niż dotychczas prezentowane w tej sprawie, bez dostatecznego uzasadnienia tej zmiany .

W ocenie pełnomocnika strony skarżącej zespół ten był funkcjonalnie związany z resztą majątku ziemskiego, a świadczą o tym powiązania finansowe, organizacyjne i terytorialne. Wskazał on także, iż z wykładni Trybunału Konstytucyjnego (OTK W/3/89) wynika, że jedynie działki wydzielone przed 1.09.1939 r. przez właściciela na

potrzeby budownictwa mieszkaniowego z obszaru jego nieruchomości ziemskiej, poprzez przedstawienie projektu parcelacji i zatwierdzenie go przez właściwą władzę administracyjną w dniu wejścia w życie dekretu, stanowiły odrębne od nieruchomości ziemskich przedmioty własności, nie podlegające przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Fakty z życia rodzinnego i towarzyskiego rodziny Z. przedstawione w toku postępowania administracyjnego nie mają, jak stwierdził pełnomocnik strony skarżącej, żadnego wpływu na ocenę tego związku funkcjonalnego. Powołał się także na wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 8.03.2006 r., sygn. akt [...] oddalający powództwo byłych właścicieli, z uwagi na funkcjonalne powiązanie dworu z gospodarstwem rolnym oraz złożone tam zeznania J. J..I choć odnosiły się one do stanu faktycznego majątku z 1941 r., to jak podkreślił pełnomocnik stan ten nie uległ zmianie od 1939 r.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swe stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje.

Skarga nie została oparta na uzasadnionych podstawach.

Sąd pierwszej instancji rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną - art. 134 §

1. ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi P.p.s.a., jednakże w myśl art. 153 P.p.s.a. związany jest oceną prawną i wskazaniami zawartymi w prawomocnym wyroku Sądu Administracyjnego. W rozpatrywanej sprawie wyrokiem WSA z dnia 11.08.2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 706/09, wydanym uprzednio, od którego wywiedziona skarga kasacyjna oddalona została wyrokiem NSA z dnia 7.04.2010 r., sygn. akt I OSK 1590/09.

Przedmiotem skargi jest decyzja reformatoryjna Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdzająca, iż zespół dworsko-parkowy położony w B. składający się z parcel katastralnych pb nr [...] oraz pgr nr nr [...], [...], [...], [...], [...] i [...], objęty dawnym wykazem hipotecznym Iwh [...] tab. B., stanowiący byłą współwłasność S. i J. małż. Z., nie podpadał pod działanie art.

2. ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września

1944 r, o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.). Minister stosując się zatem do oceny prawnej zawartej w wyroku WSA z dnia 11,08.2009 r. stwierdził, iż między przedmiotowym zespołem dworsko - parkowym usytuowanym na wskazanych parcelach, a pozostałą częścią tego gospodarstwa rolnego nie zachodził związek funkcjonalny, uzasadniający podpadanie tego dworu i parku pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zmiana stanowiska organu odwoławczego w tej sprawie wynikała ze związania oceną prawną zawartą przez WSA w cyt. prawomocnym wyroku. Nie można przy tym zgodzić się ze stwierdzeniem pełnomocnika strony skarżącej, iż z treści tego wyroku wynikał przede wszystkim obowiązek przeprowadzenia wnikliwego postępowania wyjaśniającego w rozpatrywanej sprawie, którego ustalenia mogłyby mieć znaczący wpływ na jej wynik.

Wprawdzie w uzasadnieniu tego wyroku Sąd początkowo wskazał, że należało ustalić, czy przedmiotowa nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy położony w B., wchodziła w skład majątku ziemskiego o łącznej powierzchni 125,4150 ha (z czego 117,6048 ha stanowiły użytki rolne) i łącznie z nim została przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dokonując oceny zebranego sprawie materiału dowodowego czy przedmiotowy dworek w B. wraz z otaczającym go parkiem stanowił nieruchomość ziemską, która mogła być wykorzystywana na cele rolnicze, ewentualnie czy istniały powiązania funkcjonalne z wchodzącym w skład nieruchomości ziemskiej gospodarstwem rolnym. Przy czym podkreślił, że związek funkcjonalny to związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej (Słownik języka polskiego, pod red. J.Karłowicza, A.Kryńskiego, W.Niedźwieckiego t. I str. 783 Warszawa 1998 r). Wskazał również, że w orzecznictwie Naczelnego Sadu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu pałacowo (dworsko) - parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo (dworsko) - parkowego. Zwracano też uwagę na to, że polskie dwory (pałace) z reguły nie były związane z produkcją rolną, lecz były integralną częścią otaczających go parków. Zauważył, że odmienna sytuacja istniała w odniesieniu do

dworów poniemieckich na terenie [...], gdzie budynek mieszkalny powiązany były z produkcją rolną, wkomponowany w zabudowę podwórza gospodarczego i spełniający rolę centrum zarządzania gospodarstwem rolnym (por. wyroki NSA z 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00 i dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02). Powyższe doprowadzi Sąd do wniosku, że dla istnienia takiego związku nie wystarcza wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne (por. wyrok NSA z dnia 11 października 2006 r. sygn. akt I OSK 28/2006 oraz z dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02, z dnia 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00).

Jakkolwiek więc WSA sformułował zalecenie co do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, to jednocześnie zaraz przesądził, że Jego zdaniem, ze zgromadzonego w toku postępowania materiału dowodowego wynika, iż między przedmiotowym zespołem dworsko - parkowym, a pozostałą częścią majątku ziemskiego J. i S. Z. w B nie istniał związek funkcjonalny uzasadniający twierdzenie, iż dworek mógł być wykorzystany na cele reformy rolnej. Minister zebrał bowiem w tym czasie pełniejszy materiał dowodowy w tej sprawie, niż miało to miejsce w czasie wyrokowania w niej uprzednio przez NSA (wyrokiem z dnia 5.11.2003 r., sygn. akt IV SA 4973/02), co pozwalało już na dokonywanie koniecznych ocen. Mając to na względzie WSA w wyroku z 11.08.2009r. stwierdził, że z zebranego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego nie wynika aby pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, a pozostałą nieruchomością ziemską zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku w B. niezależnie od siebie. Zebrane dokumenty dowodzą, jak podkreślił WSA, iż zespół dworsko - parkowy w B. F. stanowił terytorialnie wydzieloną część majątku ziemskiego stanowiącego przed przejęciem na rzecz Skarbu państwa własność S. i J. Z. i spełniał funkcję wyłącznie reprezentacyjno- rekreacyjną. Jak wynika z akt sprawy do czasu wybuchu wojny rodzina Z mieszkała na stałe w mieszkaniu w K., natomiast dwór w B. stanowił jedynie ich letnią rezydencję, służącą celom rekreacyjno-reprezentacyjnym. Nadto, małżonkowie Z. nie zajmowali się produkcją rolną, a dwór dzierżawili dzierżawcy nazwiskiem B.. S. Z. pracował jako profesor na Uniwersytecie [...] w latach 1927-1939. Gospodarstwem w B. zajęli się osobiście dopiero po wybuchu II wojny światowej, kiedy to S. Z. stracił pracę na Uniwersytecie. Jak zauważył jednak orzekający w przedmiotowej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 5 listopada 2003 r. sygn. akt IV SA 4973/02 (uprzednio wydanym w tej sprawie) okres okupacji w latach 1939 - 1944 nie mógł być miarodajny dla oceny związku funkcjonalnego między budynkiem dworu a resztą majątku ziemskiego.

Konkludując - WSA stwierdził w prawomocnym wyroku wydanym w tej sprawie, że dworek stanowił odrębną (od pozostałej części nieruchomości ziemskiej) całość, co wynika z dokumentacji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K. z dnia 31 maja 2007 r. Zdaniem Wojewódzkiego Konserwatora, jak podkreślił WSA w cyt. wyroku, zespół dworsko-parkowy w B. stanowił geodezyjnie i fizycznie wyodrębnioną całość, a granica pomiędzy częścią reprezentacyjną i folwarczną jest czytelna do dzisiaj w postaci zachowanej wewnętrznej alei dojazdowej, stanowiącej oś kompozycyjną założenia. Również z opracowanego w latach 1988 - 1989 studium konserwatorskiego Akademickiej Pracowni Architektury wynika, iż majątek małżonków Z. składał się z trzech połączonych z trzech części: zespołu dworsko - parkowego, zespołu folwarcznego i zespołu sadów wraz ze stawem. Mając na uwadze wskazane dokumenty Sąd ten ustalił, iż przedmiotowy zespół dworsko - parkowy położony w B. pełnił funkcję mieszkalną, stanowił dom rodzinny zamieszkujących tam osób i w żaden sposób nie był organizacyjnie czy też funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią nieruchomości stanowiącą gospodarstwo rolne. Należy podkreślić, że wszelka działalność rolnicza, także odbywała się poza tą nieruchomością. Nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z nieruchomości dworsko-parkowej i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego kompleks dworsko - parkowy był więc całkowicie zbędny i bezużyteczny. Nadto cześć dworsko - parkowa mogła funkcjonować całkowicie samodzielnie, bez gospodarstwa rolnego, służąc - tak jak dotychczas - jako miejsce zamieszkania dla rodziny właściciela.

Brak zatem przeprowadzenia ponownego postępowania wyjaśniającego w tej sprawie, przy zgromadzeniu obszernego materiału archiwalnego, braku nowych środków dowodowych wskazanych przez stronę skarżącą oraz wobec przytoczonej oceny prawnej zawartej w prawomocnym wyroku WSA, nie można uznać za uchybienie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy. Należy nadto mieć na uwadze, że wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 8.03.2006 r., sygn. akt [...] oddalający powództwo byłych właścicieli, w której to sprawie odbierano zeznania m. In. od pani J. J.znany był WSA przy orzekaniu w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 706/09 (znajdował się już wówczas w jej aktach administracyjnych), a tyczył odmiennego zagadnienia, a mianowicie uzgodnienia treści księgi wieczystej z istniejącym stanem prawnym i wydania. Zeznania te, odebrane w tamtym postępowaniu stanowiły jeden z wielu środków dowodowych, którymi dysponował organ odwoławczy. Nade wszystko Minister był jednak związany oceną prawną wyrażoną przez WSA w cyt. prawomocnym wyroku, od którego wniesiona skarga kasacyjna została oddalona.

Należy także zaznaczyć, wracając do wyroku WSA z dnia 11.08.2009 r., że Sąd ten uzasadniając swe stanowisko podniósł, iż dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie zdefiniował pojęcia nieruchomości ziemskiej na potrzeby przeprowadzenia reformy rolnej. Wskazał, że w orzecznictwie przyjmuje się rozumienie tego pojęcia dla ustalenia zakresu przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu według definicji przyjętej w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W. 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174), zgodnie z którą pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomości ziemskie, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Podkreślił następnie, że za takim rozumieniem nieruchomości ziemskiej sklasyfikowanej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu opowiada się również uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006r. wydana w sprawie sygn. akt I O PS 2/06. Spełnienie przez nieruchomość wszystkich wymienionych przesłanek pozwala dopiero uznać, iż nieruchomość podpada pod zapis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Za nieruchomość ziemską należy więc uznać nieruchomość wykorzystywaną i przeznaczoną na cele rolnicze.

Tym stanowiskiem zawartym w cyt. uchwale NSA i prawomocnym wyroku WSA z dnia 11.08.2009 r. związany jest Sąd obecnie sprawę tę rozstrzygający, a pośrednio również Minister wydający zaskarżoną decyzję. Problematyka ta rozwinięta została także w kolejnej uchwale NSA z dnia 10.01.2011 r., sygn. akt I OPS 3/10., idącej w tym samym kierunku, stanowiącej odpowiedź na postanowienie TK z dnia 1.03.2010 r., sygn. akt P 107/08.

Należy mieć także na względzie, jak trafnie zauważył to WSA uprzednio orzekający w tej sprawie, na wzajemne relacje dekretu i jego rozporządzenia wykonawczego. W uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, iż postanowienia rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, jako aktu wykonawczego do dekretu, nie mogły rozszerzać zakresu działania dekretu. Jeżeli więc występuje rozbieżność pomiędzy postanowieniami art. 2 ust. 1 dekretu a § 44 rozporządzenia, to w tym zakresie postanowienia rozporządzenia są sprzeczne z dekretem. Z postanowień rozporządzenia - aktu niższej rangi nie można wyprowadzać wniosków co do rozumienia postanowień dekretu - aktu wyższej rangi w sposób odbiegający od treści dekretu lub ją modyfikujący, a tym bardziej rozszerzać na tej drodze jego zakresu działania (przedmiotowego, podmiotowego). Jest to podstawowa reguła wykładni prawa i jeśli nawet nie przestrzegał jej ówczesny prawodawca, nie upoważnia to obecnie stosujących to prawo do takiego samego postępowania, zwłaszcza jeżeli miałoby to prowadzić do bardziej rygorystycznego w konsekwencjach rozumienia przepisów dekretu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1992 r. sygn. akt III ARN 23/92, OSP 1993, nr 3, poz. 47)".

Powołana uchwała NSA wskazywała nadto, że zdanie pierwsze ust. 1 art. 2 dekretu, winno być odczytywane w pierwotnym brzmieniu - "nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym". Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz.9), polegająca na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym nie mogła wywrzeć skutków prawnych w postaci przejścia na własność Państwa w dniu 13 września 1944 r. także innych nieruchomości niż wskazane w dekrecie w jego brzmieniu pierwotnym. Na własność Państwa przeszły z mocy prawa z tymże dniem "nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym". Dekret nowelizujący nie dawał swym przepisom mocy wstecznej. Niezasadne jest więc twierdzenie, że w ten sposób prawodawca zrezygnował z zawężania przeznaczania na cele reformy rolnej, a więc i przejmowania na te cele, jedynie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym i objął tym przeznaczeniem wszystkie nieruchomości ziemskie. Dlatego też –

jak podkreślił NSA w tej uchwale cyt. przez WSA w 2009 r. - dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie nieruchomości, które mogły służyć realizacji celów wskazanych w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skoro cele reformy rolnej polegały na tworzeniu lub powiększaniu gospodarstw rolnych, to na jego podstawie Państwo (by te cele zrealizować) mogło przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały. Dekret o reformie rolnej dotyczył więc tylko pewnych kategorii nieruchomości ziemskich, a mianowicie nieruchomości o charakterze rolniczym.

Należy w tym kontekście wskazać nadto, że WSA w poprzednim, wydanym w tej sprawie prawomocnym wyroku rozstrzygnął o kwestii owego związku funkcjonalnego. Dostrzegł, iż błędnie uprzednio Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, iż o istnieniu związku funkcjonalnego między zespołem dworsko- pałacowym a resztą gospodarstwa decydowała osoba właściciela tj. J. Z. która podejmowała kluczowe decyzje dotyczące gospodarstwa. Zdaniem organu nawet w przypadku zatrudniania pracowników czy też zarządcy - właściciel nie wyzbywał się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego, bowiem nadal przy właścicielu majątku pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z bieżącym jego funkcjonowaniem. Ponadto uprzednio Minister bezzasadnie przyjmował - jak w 2009 r. wskazał WSA - że przedmiotowa willa, jak i mieszkające w nim osoby utrzymywane były z dochodów uzyskiwanych z majątku. W ocenie wówczas orzekającego organu odwoławczego, sama okoliczność, iż majątek ziemski służył utrzymaniu zespołu dworsko-parkowego choćby w części, przesądzała o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, a pozostałą częścią majątku ziemskiego. W tym więc zakresie WSA sformułował własną ocenę prawną odmienną od stanowiska zawartego w wówczas uchylonej decyzji stwierdzając, że gdyby przy badaniu związku funkcjonalnego pomiędzy dworem, a majątkiem ziemskim za decydujące przyjąć kryterium podmiotowe - bezprzedmiotowe wydawałoby się prowadzenie dalszego postępowania administracyjnego, gdyż w przeważającej większości przypadków (również w niniejszej sprawie) właścicielem zespołu willowo (pałacowo) parkowego oraz gospodarstwa rolnego była ta sama osoba. Oczywistym jest, że właściciel musiał mieć decydujący głos w sprawach związanych z funkcjonowaniem

prowadzonego gospodarstwa rolnego. Jako właściciel miał również prawo czerpać pożytki z uprawianej przez niego ziemi. Nie zmienia to jednak faktu, iż funkcjonowanie gospodarstwa rolnego nie było uzależnione od funkcjonowania przedmiotowego zespołu dworsko - parkowego.

W tym stanie rzeczy, mając na uwadze niezasadność argumentacji podniesionej w skardze, w kontekście wiążącego prawomocnego wyroku WSA z dnia 11.08.2009 r., sygn. akt IV SA/WA 706/09 oraz dwóch uchwał NSA w tym przedmiocie - Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 P.p.s.a.