Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 206/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2022-05-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 153, art. 200, 205 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 28 ust. 3 i ust. 3a
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: § 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Pauter (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Staniszewska Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 25 maja 2022 r. sprawy ze skargi H.C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej H.C. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] marca 2018 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych (powoływany dalej również jako: "ZUS", "organ") odmówił H.C. (powoływanej dalej również jako: "skarżąca") umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek w łącznej kwocie 68.988,87 zł wraz z odsetkami oraz z tytułu należności osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej wysokości w kwocie 66.755,45 zł wraz z odsetkami.

W motywach uzasadnienia ww. decyzji organ wskazał, że 25 października 2016r. H.C. złożyła wniosek o umorzenie wskazanych należności powołując się na to, że jej odpowiedzialność wynika z przeniesienia na nią decyzją z dnia [...] września 2016 r., nr [...] zobowiązań składkowych obciążających jej zmarłego męża – J.C., który to prowadził działalność gospodarczą. ZUS podkreślił, iż strona we wniosku wskazała, że po śmierci męża kontynuowała prowadzenie działalności, zaciągając pożyczkę u rodziny, nie osiągała dochodów. Poinformowała, że lokal wystawiony jest na sprzedaż. Do wniosku o umorzenie dołączyła oświadczenie o stanie majątkowym osoby nieprowadzącej działalności gospodarczej oraz potwierdzenia dokonania przelewów z rachunku, [...], dowód wpłaty z [...] października 2016 r., zaświadczenie o zarobkach z [...] września 2016 r., zeznanie podatkowe PIT-40 za rok 2015. Wskazała również, iż posiada zobowiązanie z tytułu kredytu, którego rata spłaty wynosi 967,83 zł. W dalszej części oświadczenia wskazała, ze posiada nieruchomość oznaczoną nr KW [...], tj. mieszkanie we współwłasności. Według ustaleń własnych ZUS wnioskodawczyni posiada również nieruchomość oznaczoną KW [...], jest aktywna zawodowo i uzyskuje dochody z tytułu zatrudnienia.

Organ wskazał na art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1778 ze zm. oraz Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm. - powoływanej dalej jako "u.s.u.s.") oraz rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz.1365; powoływanego dalej jako: "rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r."), następnie stwierdził, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki wskazane w tych przepisach, uzasadniające umorzenie składek.

Od powyższej decyzji H.C. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy (oznaczony jako odwołanie), w którym podniosła, że w sprawie został sporządzony spis inwentarza spadkobiercy oraz, że nieruchomość położona w [...], dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...], jest obiektem w 80 % nadającym się do remontu. Skarżąca podniosła, iż brak jest kupców na tę nieruchomość, a Gmina [...] nie jest zainteresowana jej przejęciem w zamian za dług. Dług w stosunku do gminy stale wzrasta w związku z nieopłacanym podatkiem od nieruchomości. Nadto zajazd przy trasie [...] - [...] należy do Lasów Państwowych i również nie można go sprzedać.

Decyzją z dnia [...] maja 2018 r., nr [...] ZUS utrzymał w mocy decyzję własną wydaną w I instancji.

Powyższą decyzję H.C. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim, który wyrokiem z dnia 10 października 2018 r. sygn. akt II SA/Go 521/18 uchylił decyzję ZUS z dnia [...] maja 2018 r.

Sąd stwierdził, że istotnym uchybieniem zaskarżonej decyzji jest brak odniesienia się do indywidualnych okoliczności i sytuacji wnioskującej. Zaznaczył, że z przepisu art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s wynika, że to ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując powyższej samodzielnej oceny organ winien mieć nadto na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny.

W ocenie Sądu z treści zaskarżonej decyzji wynika, że organ nawet nie podjął próby dokonania powyższego rzetelnego szacunku, a jedynie ograniczył się do wskazania w zaskarżonej decyzji, że możliwość ewentualnej egzekucji wynikać będzie z faktu, że skarżąca uzyskuje wynagrodzenie oraz tego, że skarżąca jest współwłaścicielem dwóch nieruchomości, których wartość podano, nie wskazując jednak jej udziału w spadku oraz źródeł w oparciu, o które ustalano wartość nieruchomości. Organ nie odniósł się do twierdzeń strony zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, poprzestając na lakonicznej argumentacji, która – poza danymi osobowymi, jest tożsama z argumentacją zawartą w uzasadnieniach decyzji odmownych pozostałych spadkobierców J.C. Jeżeli natomiast chodzi o przyczyny odmowy dotyczące przesłanek umorzenia, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. to organ stwierdził jedynie lakonicznie, że okoliczności przedstawione przez skarżącą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie są nowymi okolicznościami, pozwalającymi na pozytywne rozpatrzenie wniosku. Strona nie prowadzi działalności gospodarczej, jest zatrudniona na umowę o pracę, otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie, pobiera świadczenie.

Sąd podkreślił, że zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten czas minimum socjalnego oraz minimum egzystencji w takich warunkach, w jakich strona pracuje i zamieszkuje, a więc odniesionych do jej środowiska.

Ponadto argument, że skoro skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej to jej sytuacja materialna nie jest trudna nie znalazł uznania Sądu. Sąd zaznaczył, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. Niekorzystanie ze środków opieki społecznej nie świadczy o tym, że nie występuje przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Sąd zaznaczył, że wobec bardzo wysokiej kwoty zaległości rozważenie indywidualnych okoliczności musi odnosić się do tejże kwoty i realności jej wyegzekwowania i spłacenia, z uwzględnieniem wielkości udziału w spadku i solidarnej odpowiedzialności spadkobiercy za całość zobowiązania. Wysokość zadłużenia jest bowiem istotnym elementem, który ZUS powinien zestawić z sytuacją materialną i życiową zobowiązanego oraz ocenić, czy wyegzekwowanie zadłużenia w konkretnej wysokości, w sytuacji w jakiej znajduje się zobowiązany - nie pociągnie dla niego zbyt ciężkich skutków. Sąd stwierdził, że takich rozważań w rozpoznawanej sprawie brakuje, bowiem decyzja ponad przywołanie standardowej argumentacji i treści przepisów (pasującej do każdej decyzji odmownej) nie zawiera rozważań indywidualizujących, których treść ma być właśnie realizacją i konkretyzacją uznania administracyjnego w indywidualnej sprawie. Organ powołał tylko niektóre z danych wskazanych we wniosku i nie dokonał ich rozważenia w odniesieniu do przesłanek umorzenia, w szczególności przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Sąd podkreślił, że ustalenia, iż skarżąca jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich skutków dla niej, wymagają odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie mogą być oparte na ogólnikach, a w szczególności organ powinien wyjaśnić, na czym opiera przekonanie o efektywności egzekucji oraz dlaczego uważa, że w sytuacji finansowej zobowiązanego spłata należności nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Sąd zaznaczył, że prawidłowe i zgodne z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie jest szczególnie ważne właśnie przy decyzjach negatywnych. W takich sytuacjach strona ma prawo poznać powody odpowiadające rzeczywistemu zakresowi sporu. Przy umorzeniu organ powinien rozważyć szczegółowo kwestie istnienia, bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz ewentualnie okoliczności uzasadniające zakres jej zastosowania. W aspekcie kontroli sądowej brak prawidłowego uzasadnienia decyzji uniemożliwia kontrolę tego, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego.

Sąd stwierdził, że uzasadnienie decyzji nie zawiera przekonywującej argumentacji dlaczego skarżącej odmówiono umorzenia składek. Wskazane uchybienia pozwalają przyjąć, że ocena wystąpienia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 i 3a w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. nie została właściwie przeprowadzona i uzasadniona. Tym samym przekracza ona granice uznania administracyjnego. W postępowaniu administracyjnym doszło do naruszenia przepisów postępowania w tym art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd wskazał jednocześnie, że w ponowionym postępowaniu rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych uchybień dowodowych i argumentacyjnych i prawidłowe rozważenie wniosku na tle zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego. Przede wszystkim zadaniem organu będzie dokonanie pełnej i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia mogących mieć zastosowanie w sprawie. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. organ powinien mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń. Sąd podkreślił, że ustawodawca stworzył możliwość umarzania wspomnianych należności (także ściągalnych), by umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić im powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń.

W dniu 25 lutego 2019 r. skarżąca przedłożyła dodatkowy materiał dowodowy wskazujący jej aktualną sytuacją materialną i życiową, w tym "oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi pełnej księgowości" z [...] lutego 2019 r. oraz oświadczenie przedsiębiorcy o nieotrzymaniu pomocy publicznej (RD-2).

Nadto w piśmie z dnia [...] lutego 2019 r. wyjaśniła, że odziedziczyła spadek po zmarłym J.C. z dobrodziejstwem inwentarza. Wskazała, że w dniu [...] czerwca 2016 r. został sporządzony spis inwentarza w formie protokołu przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym, z którego wynika, iż w skład spadku po spadkodawcy wchodzą nakłady poniesione na budowę Baru [...] w kwocie 120.700 zł, wyposażenie w Barze o wartości 880 zł, nieruchomość lokalowa położona w [...] o wartości 91.632,50 zł oraz nieruchomość położona w [...] o wartości 228.000 zł. W skład spadku wchodziły również długi na rzecz różnych wierzycieli w łącznej kwocie 368.758,88 zł. Skarżąca opisała trudności związane z odzyskaniem nakładów poniesionych na ww. Bar z uwagi na zapisy umowy dzierżawy gruntu z Lasami Państwowymi oraz ze sprzedażą nieruchomości w [...] z uwagi na bardzo zły stan techniczny budynku. Skarżąca wyjaśniła, że z uwagi na to, iż okazało się, że faktyczna czynna wartość spadku jest ok. 260.000 zł niższa niż przyjęta w spisie inwentarza złożyła skargę na czynność Komornika.

Skarżąca wskazała jednocześnie, że ona i jej córki prowadzą własne gospodarstwa domowe, mają własne zobowiązania a nagle w wyniku spadkobrania okazało się, że muszą też spłacać zobowiązania J.C. Spłacanie wszystkich wierzycieli naraz przerasta ich możliwości zarobkowe i de facto prowadzi wprost do stanu uzasadniającego rozważanie wniosku o zgłoszenie upadłości konsumenckiej.

Skarżąca podniosła, że pomimo uzyskania prawa do emerytury, podjęła zatrudnienie, by móc na bieżąco regulować choć częściowo ciążące na mnie zobowiązania. Sama emerytura bowiem nie wystarczyłaby na utrzymanie siebie i spłacanie długów. Podała, że z tytułu emerytury uzyskuje kwotę ok 2.200 zł, a z tytułu zatrudnienia uzyskuje kwotę ok. 2.350 zł miesięcznie. Zaznaczyła też, że w związku z faktem, iż jest zmuszona, pomimo swojego wieku, do dalszej pracy, odbija się to niekorzystnie na moim zdrowiu. Obecna sytuacja, doprowadziła ją do schorzenia o znacznym stopniu nasilenia depresji.

Skarżąca wskazała, że ponosi średnie miesięczne koszty utrzymania w kwocie około 2.000 zł, koszty te związane są ze spłatą kredytów, pożyczek na kwotę łączną ok. 1.200 zł. Ponosi też koszty związane z opłacaniem czynszu i mediów w kwocie około 800 zł. Uzyskuje dochód również z najmu baru odziedziczonym po zmarłym J.C. w kwocie 1.500 zł. Dochód z tego baru jednak w całości służy pokrywaniu kosztów związanych z jego prowadzeniem. Lasy Państwowe, które są właścicielem gruntu na którym posadowiony jest bar bowiem wymagają, bym była zarejestrowana jako osoba prowadząca działalność gospodarczą i tym samym muszę pokrywać składki ZUS, a niezależnie od tego muszę pokrywać należności z tytułu podatku od nieruchomości oraz pokrywać czynsz dzierżawny, który został podniesiony pięciokrotnie. Łączny koszt utrzymania baru wynosi również około 1.500zł. Skarżąca podkreśliła, że uzyskiwane przez nią dochody w znacznej części służą na pokrywanie bieżących zobowiązań, a nadto w sposób istotny uniemożliwiają

zaciągnięcie kolejnych zobowiązań by uzyskać środki na spłatę długu wobec Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych.

Postanowieniem z [...] maja 2019 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych zawiesił postępowanie w sprawie ponownego wniosku o umorzenie należności z tytułu składek do czasu rozstrzygnięcia przez Sąd Rejonowy Wydział Egzekucyjny skargi H.C. na czynności Komornika Sądowego w sprawie [...].

Postanowieniem z [...] września 2020 r. sygn. sprawy [...] Sąd Rejonowy Egzekucyjny: 1. zmienił zaskarżony protokół spisu inwentarza z [...] grudnia 2019 r. w ten sposób, że: a) w pkt 1 ustalono, że w skład spadku wszedł udział 1/a w przedsiębiorstwie prowadzonym przez zmarłego, którego wartość wynosi 29.500,00 zł, b) wartość czynną spadku ustalono w miejsce kwoty 305.512,50 zł na kwotę 275.132,50 zł, c) wartość czystego spadku, tj. 57.246,38 zł zastąpiono kwotą 90.626,38 zł; 2. umorzono postępowanie skargowe w pozostałym zakresie; 3. ustalono, że koszty postępowania ponoszą skarżące. Postanowienie to uprawomocniło się 6 października 2020 r. W konsekwencji Zakład Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem nr [...] z [...] września 2021 r. podjął postępowanie celem rozstrzygnięcia sprawy.

W piśmie z dnia [...] września 2021 r. organ wezwał skarżącą do przedłożenia dokumentów potwierdzających obecną sytuację materialną i rodzinną.

W odpowiedzi na powyższe skarżąca przedłożyła: "oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej" z [...] października 2021 r.; decyzję z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych znak [...] z [...] września 2021 r. o ponownym ustaleniu wysokości emerytury z FUS w kwocie zaliczkowej; informację RMUA z N. S.A.; zawiadomienie ze Spółdzielni Mieszkaniowej o zmianie zaliczki za c.o. po rozliczeniu kosztów energii cieplnej za sezon 2020/2021; fakturę proforma z P. Sp. z o. o. - termin płatności [...] listopada 2021 r. w wysokości 35,10 zł; pismo dotyczące odczytu poboru energii; szczegółowe rozliczenie do faktury VAT nr [...] z O. S.A.; harmonogram spłaty kredytu z [...].; kartę informacyjną z leczenia szpitalnego z Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej [...] z [...] marca 2021 r.; kartę informacyjną z leczenia szpitalnego z Klinicznego Oddziału Położniczo -Ginekologicznego Szpitala Uniwersyteckiego, pobyt od [...] września 2020 r. do [...] września 2020 r.; skierowanie na badanie diagnostyczne z [...] sierpnia 2021 r. Skarżąca wskazała, że sytuacja w jakiej się znalazła mocno odbiła się na jej zdrowiu i od 2019 r. korzysta z poradni psychologicznej. W 2020 r. wykryto u niej liczne guzy i mięśniaki, co spowodowało konieczność usunięcia wszystkich przydatków oraz całej macicy. Natomiast w 2021 r. zdiagnozowano u niej nowotwór złośliwy nerki - przebywa pod stałą kontrolą onkologiczną.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Analizując przedłożone przez skarżącą dokumenty organ stwierdził, że skarżąca wniosła o umorzenie należności z tytułu składek w ramach pomocy de minima. Wyjaśnił, że w świetle przepisów ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (Dz.U. z 2021 r., poz. 743) skarżąca jest przedsiębiorcą, dlatego dokonał analizy wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek wynikających z art. 107 ust. 1 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Mając na uwadze przedmiot działalności skarżącej oraz jej zasięg organ uznał, iż zostały spełnione wszystkie przesłanki wynikające z ww. przepisu. A ewentualne wsparcie udzielonej skarżącej stanowiłoby pomoc publiczną, jednocześnie łączna wysokość pomocy nie przekroczyłaby ustalonego pułapu 200.000 euro.

Organ wskazał na treść art. 28 ust. 3 u.s.u.s. następnie stwierdził, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Wobec faktu, że wniosek dotyczy zaległości, za które skarżąca odpowiada na podstawie wydanej decyzji o odpowiedzialności, przesłanki o których mowa w pkt 2, 4 i 4b nie mają zastosowania do zadłużenia skarżącej. Nie zachodzi przesłanka określona w art. 28 ust. 4c u.s.u.s., ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że ogłoszono upadłość o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe. Nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. gdyż skarżąca aktywnie prowadzi działalność gospodarczą. Jednocześnie nie wystąpiła przesłanka braku majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne, bowiem skarżąca jest współwłaścicielką 2/3 (tj. 34 i 1/6) części lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość o powierzchni 60 m2, położonego w [...], dla którego Sąd Rejonowy prowadzi KW o nr [...]. Uzyskuje także dochód: z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego, którego kwota za grudzień 2021 r. wyniosła 4.214,60 zł brutto (tj. 3.488,49 zł netto), oraz z tytułu umowy o pracę zawartej z N. S.A., z której za grudzień 2021 r. podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne wyniosły 4.200,00 zł, który daje możliwość wdrożenia skutecznego przymusowego dochodzenia należności. Nie zachodzi przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., gdyż Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie zachodzi przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., bowiem nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż wobec zaległości objętych niniejszym wnioskiem o umorzenie nie wszczęto do dnia dzisiejszego postępowania egzekucyjnego. Istnieje jednak możliwość skierowania przymusowego dochodzenia należności do składników majątkowych jakimi są: wypłacane skarżącej świadczenie emerytalne oraz wynagrodzenie za pracę, a uzyskiwane w ten sposób kwoty dają przekonanie, że będzie ono skuteczne. Ponadto posiadany przez skarżącą majątek nieruchomy może stanowić przedmiot obrotu cywilnoprawnego, co skutkuje możliwością uznania go za źródło przychodu w celu spłaty zadłużenia.

W związku z powyższym organ stwierdził, że nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, co uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

ZUS wskazał następnie na treść art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., po czym stwierdził, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej lub jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia. Za takie zdarzenie nie może być uznane powstanie odpowiedzialności za długi spadkowe, jak również określenie przez ZUS zakresu odpowiedzialności, gdyż takie działanie organu wynika z przepisów prawa (art. 100 oraz art. 97 § 1, art. 98 § 1 i 2 ustawy Ordynacja podatkowa oraz art. 31 i 32 u.s.u.s.). Natomiast wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległości.

ZUS uznał za udokumentowane problemy zdrowotne skarżącej, zaznaczając, że podchodzi do nich ze zrozumieniem. Niemniej jednak stwierdził, że problemy te choć z całą pewnością są utrudnieniem w codziennej egzystencji, to nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności, gdyż nie pozbawiają skarżącej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ zaznaczył, że źródłem utrzymania jest bowiem świadczenie emerytalne, które to jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia i co roku przewidziana jest jego waloryzacja. Świadczenie to może stanowić źródło dobrowolnej i sukcesywnej spłaty należności względem ZUS, a także może pozwolić na wdrożenie skutecznego przymusowego dochodzenia zaległości. Jednocześnie, zdaniem organu, po stronie skarżącej nie istnieją przeszkody zdrowotne uniemożliwiające lub ograniczające możliwość uzyskania dodatkowych dochodów (poza wypłacaną emeryturą), bowiem nie dość, że skarżąca aktywnie prowadzi działalność gospodarczą, to jeszcze pracuje w pełnym wymiarze czasu pracy.

Odnosząc się do twierdzeń skarżącej o jej trudnej sytuacji finansowej organ stwierdził, że trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a wiec występować w dłuższym okresie czasu. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja skarżącej ma charakter trwały. ZUS wskazał, że upatruje szansę na wyegzekwowanie całości należności w przyszłości.

Wyjaśnił, że nie neguje powstania trudnej sytuacji życiowej po stronie skarżącej, związanej z obciążeniem długami spadkowymi, jednak odpowiedzialność za zobowiązania zmarłego męża powstała zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa w wyniku przyjęcia spadku. Nie jest to zatem nadzwyczajna okoliczność, mogąca stanowić przesłankę do umorzenia należności z tytułu składek.

Organ zauważył, że informacje zawarte przez skarżącą w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym z dnia [...] października 2021 r. nie zostały w żaden sposób zaktualizowane zatem przyjął, że obrazują one najbardziej aktualna sytuację finansową skarżącej. ZUS zaznaczył, że z ww. oświadczenia wynika, że skarżąca jest wdową i gospodarstwo domowe prowadzi wraz z córka N.C. (36 lat). Przy czym skarżąca nie określiła czy córka osiąga jakikolwiek dochód a jeśli tak to w jakiej wysokości. Organ wskazał jednocześnie, że skarżąca oświadczyła, że od [...] października 2017 r. pobiera emeryturę przyznaną obecnie w kwocie 4.214,92 zł brutto, a wypłacaną w wysokości 3.489,50 zł netto. Uzyskiwane w ten sposób dochody nie są jedynym źródłem utrzymania skarżącej, bowiem w okresie od [...] listopada 2017 r. do [...] grudnia 2021 r. świadczy również pracę w N. S.A., a wysokość otrzymywanego z tego tytułu wynagrodzenia to 3.518,00 zł brutto, tj. 2.445,00 zł netto. ZUS zaznaczył, że we własnym zakresie ustalił, że od [...] października 2017 r. skarżąca jest zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego jako emeryt, a kwota przyznanego i wypłacanego świadczenia w okresie ostatnich trzech miesięcy wynosiła: za 10/2021 - brutto 7.586,92 zł, a po potrąceniach 4.314,86 zł netto; za 11/2021 - brutto 4.214,92 zł, a po potrąceniach 3.489,58 zł netto; za 12/2021 - brutto 4.214,60 zł, a po potrąceniach 3.488,49 zł netto. Ustalił również, że skarżąca zgłoszona jest do ubezpieczeń społecznych jako pracownik N. S.A., a podstawy wymiaru składek w okresie ostatnich trzech miesięcy wyniosły kolejno: 10/2021 - 3.500,00 zł; 11/2021 - 3.500,00 zł i 12/2021 - 4.200,00 zł, co daje średnio miesięcznie 2.719,90 zł netto. Nadto skarżąca zgłoszona jest do ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Organ wyjaśnił, że uwagi na fakt, że skarżąca nie dostarczyła dokumentów potwierdzających wysokość przychodu oraz ponoszonych kosztów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w 2021 r., nie ma tym samym możliwości przeprowadzenia rzetelnej analizy obecnej sytuacji finansowej gospodarstwa domowego.

Organ wskazał przy tym, że ustalił, iż zamieszkująca ze skarżącą córka od [...] sierpnia 2021 r. również zdecydowała się na rozpoczęcie działalności gospodarczej (i z tego tytułu podlega do ubezpieczenia zdrowotnego) w tym samym zakresie, w jakim prowadzi ją skarżąca, tj. dotyczącym wykonywania instalacji elektrycznych, co zapewne jest jej świadomym i przemyślanym wyborem. Organ wyjaśnił, że nie jest w posiadaniu informacji o osiąganych z tego tytułu dochodach. Natomiast skarżąca nie dostarczyła żadnych dokumentów potwierdzających wysokość przychodu oraz ponoszonych kosztów z tytułu prowadzonej przez córkę działalności gospodarczej, co tym bardziej uniemożliwia przeprowadzenie rzetelnej analizy obecnej sytuacji finansowej gospodarstwa domowego.

Niemniej jednak organ zauważył, że nawet bez uwzględnienia dochodów z prowadzonej przez skarżącą oraz jej córkę działalności, otrzymywany łącznie dochód z tytułu pobieranego przez skarżącą świadczenia (średnio 3.764,31 zł) oraz wynagrodzenia za pracę (średnio 2.719,90 zł) kształtuje się na poziomie zdecydowanie wyższym od opublikowanego 14 grudnia 2021 r. ustalonego wg Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych w III kwartale 2021 r. minimum socjalnego dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego (2.225,96 zł), co potwierdza, że możliwe jest zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych skarżącej, które zostały oszacowane na kwotę 871,24 zł, w tym: opłaty eksploatacyjne - 212,01 zł i 659,23 zł - czynsz. Jednocześnie środki te umożliwiają skarżącej spłatę rat w łącznej miesięcznej wysokości 1.340,16 zł zobowiązań z tytułu zaciągniętych kredytów i w bankach. ZUS podkreślił, że skarżąca nie przedstawiła pozostałych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, czyli zakupu wyżywienia, artykułów higienicznych, ubrań itp. Wspomniane wydatki nie są też nadzwyczajnymi kosztami jakie skarżąca musi ponosić, a podniesione okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które także borykają się z trudnościami finansowymi. Organ stwierdził, że nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem.

W ocenie organu analiza ustalonych w postępowaniu faktów nie prowadzi więc do wniosku, że sytuacja skarżącej nosi znamiona ubóstwa, a przedstawione argumenty nie znalazły odzwierciedlenia w zebranym materiale dowodowym. Porównując bowiem dochód skarżącej w gospodarstwie domowym z podanymi wydatkami, można z całą pewnością przyjąć, że egzystencja skarżącej nie jest zagrożona. Nadto sytuacja skarżącej w kontekście przedstawionych wyżej wydatków jest również na tyle stabilna, że reguluje ona bieżące zobowiązania związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby skarżąca zalegała z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu i wody itp. Organ stwierdził zatem, że obraz sytuacji socjalno-materialnej nakreślony w oświadczeniach skarżącej nie znajduje potwierdzenia w obiektywnym materiale dowodowym dotyczącym konkretnej sytuacji życiowej.

Nadto w ocenie organu posiadanie zobowiązań wobec innych wierzycieli nie może być argumentem przemawiającym za umorzeniem nieopłaconych w terminie składek. Pozycja ZUS nie może być gorsza od innych podmiotów. Takie stanowisko byłoby sprzeczne z interesem społecznym.

W ocenie organu wszystkie te fakty w zakresie uzyskiwanych dochodów i wykazanych wydatków oraz posiadanego majątku utwierdzają w przekonaniu, że sytuacji finansowej skarżącej nie można uznać za zagrażającej zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych, a przystąpienie do spłaty zadłużenia w formie układu ratalnego również nie powinno wpłynąć na znaczne jej pogorszenie lub spowodować, że nie będzie w stanie zagospodarować środków na inne, pilne i konieczne potrzeby.

Organ nadmienił jednocześnie, że atutem spłaty zadłużenia w systemie ratalnym jest nie tylko nienaliczanie odsetek za zwłokę od następnego dnia po dniu wpływu wniosku o udzielenie ulgi, ale również ograniczenie negatywnych konsekwencji wynikających z przymusowego dochodzenia zadłużenia w trybie egzekucji, która może być prowadzona z pobieranego przez skarżącą świadczenia emerytalnego czy też wynagrodzenia za pracę. Jest to więc dla skarżącej jedynym racjonalnym wyjściem z sytuacji. Różnicę między kwotą możliwą do egzekwowania w drodze egzekucji, a zaproponowaną/ustaloną kwotą raty skarżąca mogłaby przeznaczać na opłacenie podstawowych potrzeb życiowych bez popadania w niedostatek.

Nadto organ zauważył, że skarżąca dokonała sprzedaży części posiadanego majątku nieruchomego, tj. gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste i budynku stanowiącego odrębną nieruchomość (budynek administracyjno-biurowy i budynek gospodarczy), położonych w [...] pod adresem: ul. [...], dla których Sąd Rejonowy prowadzi KW nr [...] (oszacowanego przez Komornika Sądowego w protokole spisu inwentarza z [...] czerwca 2016 r. na kwotę 228.000,00 zł). Zdaniem organu uzyskane w ten sposób środki z pewnością pozwoliłby na pokrycie całości lub części zadłużenia z tytułu zaległych składek ZUS.

Na powyższą decyzję H.C., reprezentowana przez radcę prawnego wniosła skargę, zarzucając jej:

1) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 7, 77, 80 oraz 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.) – powoływanej dalej jako k.p.a. poprzez brak wszechstronnego i wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego zebranego w aktach sprawy, a w konsekwencji dokonanie oceny tego materiału dowodowego w sposób dowolny, co skutkowało błędnym ustaleniem przez organ, że sytuacja osobista i majątkowa skarżącej nie uzasadnia umorzenia należności z tytułu składek, a w szczególności poprzez błędne ustalenie, że wartość czystego spadu po J.C. była dodatnia, w sytuacji gdy z treści spisu inwentarza z dnia [...] grudnia 2019 r. zmienionego postanowieniem Sądu Rejonowego z [...] września 2020 r. sygn. akt [...] wynikało, że wartość czystego spadku wynosi minus 90.626,38 zł, a także poprzez dokonanie błędnej oceny wpływu złego stanu zdrowia skarżącej na jej sytuację majątkową;

b) art. 153 p.p.s.a. poprzez niewykonanie zaleceń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim sformułowanych w uzasadnieniu wyroku z dnia 10 października 2018 r. sygn. akt II SA/Go 521/18, z których wynikało, że ponownie rozpoznając sprawę, organ powinien dokonać wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. mając na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń.

2) na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 ppkt a p.p.s.a., naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że przesłanki warunkujące umorzenie składek nie zostały przez skarżącą spełnione podczas gdy sytuacja osobista i majątkowa skarżącej uzasadnia udzielenie jej ulgi.

Wobec podniesionych zarzutów skarżąca wniosła o:

1) o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji;

2) zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;

3) przeprowadzenie uzupełniającego dowodu z dokumentów w postaci kopii spisu inwentarza z dnia [...] grudnia 2019 r. oraz postanowienia Sądu Rejonowego z [...] września 2020 r. sygn. akt [...], celem wykazania faktu, że wartość czystego spadku po J.C. miała wartość ujemną i wynosiła minus 90.626,38 zł.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna.

Na wstępie wyjaśnić należy, że stosownie do treści art.1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zasadą jest, że kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 329) – powoływanej dalej jako: "P.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który dotyczy interpretacji podatkowych i który nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.

Niniejsza sprawa z uwagi na zgodne wnioski stron w tym zakresie, na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a. została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.

Przedmiotem kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie była decyzja ZUS z dnia [...] stycznia 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] odmawiającą skarżącej umorzenia należności z tytułu składek.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły zatem przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w szczególności art. 28 ust. 2, 3 i 3a tej ustawy oraz § 3 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Stosownie do treści art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

Według art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność jest pojęciem zdefiniowanym prawnie i zachodzi tylko w przypadkach enumeratywnie wymienionych w tym przepisie tj., gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228 i 2320);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże jeżeli ZUS, po dokonaniu ustaleń faktycznych dotyczących podstawy umorzenia składek na podstawie art. 28 ust. 1 – 3 u.s.u.s. ze względu na ich całkowitą nieściągalność, stwierdzi, że takie podstawy nie zachodzą, ponieważ nie występuje żadna z przesłanek wyczerpująco wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., to wówczas – jeżeli wnioskodawcą jest, tak jak w rozpoznawanej sprawie, ubezpieczony będący równocześnie płatnikiem składek – może i powinien zbadać, czy pomimo braku całkowitej nieściągalności składek, istnieje przesłanka do ich umorzenia na podstawie art. 28 ust. 1 i 3a u.s.u.s. ze względu na okoliczności pozwalające na ustalenie występowania uzasadnionego przypadku.

W ustawie nie określono bliżej uzasadnionych przypadków w rozumieniu art. 28 ust. 3a u.s.u.s., natomiast zgodnie z art. 28 ust. 3b tej ustawy minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego otrzymał upoważnienie ustawowe do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad umarzania składek, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Analiza wskazanych przepisów pozwala stwierdzić, że wprawdzie ustawodawca nie zdefiniował bliżej w ustawie uzasadnionych przypadków dających podstawę do umorzenia składek na podstawie art. 28 ust 3a u.s.u.s., jednak skorzystał z konstrukcji upoważnienia ustawowego zobowiązującego właściwego ministra do określenia w rozporządzeniu, w ramach szczegółowych zasad umarzania składek, także przesłanek uzasadniających umorzenie. Oznacza to w gruncie rzeczy delegację ustawową do zdefiniowania uzasadnionych przypadków, o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Treść § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. wskazuje, że taki uzasadniony przypadek dający podstawę do umarzania składek zachodzi wówczas, kiedy zobowiązany ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. We wskazanym przepisie przykładowo wymieniono takie sytuacje. Użycie sformułowania w "szczególności" wskazuje bowiem, że nie jest to zamknięty katalog sytuacji, które można uznać za spełniające przesłankę umorzenia składek opisaną w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. in principio, a przechodząc na grunt ogólnego sformułowania z art. 28 ust. 3a ustawy - przesłankę uzasadnionego przypadku (por. wyrok NSA z dnia 15 grudnia 2020 r. sygn. akt I GSK 1493/20).

Decyzja w sprawie umorzenia składek ma charakter uznaniowy, niemniej jednak uznanie administracyjne nie oznacza dowolności i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ zobowiązany jest zatem do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero przeprowadzona w taki sposób analiza stanu faktycznego sprawy stanowić może podstawę wydania przez organ decyzji o charakterze uznaniowym.

Ze względu na charakter decyzji uznaniowej jej sądowa kontrola, co do zasady, ograniczona jest i sprowadza się wyłącznie do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Kontrola sądu dotyczy więc przede wszystkim prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji i w szczególności polega na sprawdzeniu, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielopolskim z dnia 26 sierpnia 2021 r. sygn. akt II SA/Go 188/21).

Przypomnieć jednak należy, że zaskarżona decyzja została wydana przez organ na skutek wyroku tutejszego Sądu z dnia 10 października 2018 r. sygn. akt II SA/Go 521/18, którym uchylono decyzję ZUS z dnia[...] maja 2018 r. utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] marca 2018 r. nr [...].

W tej sytuacji w sprawie zastosowanie miał również art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Przez ocenę prawną, o której mowa w art. 153 p.p.s.a. rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie (czynności), jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał ten akt (czynność), zostało uznane za błędne. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak o kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji. Z kolei wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (por. A. Kabat [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz do art. 153, Teza 3 i 5, Lex).

Pomiędzy oceną prawną a wskazaniami co do dalszego postępowania zachodzi ścisły związek. Ocena prawna dotyczy dotychczasowego postępowania organów administracyjnych w sprawie, podczas gdy wskazania określają sposób ich postępowania w przyszłości. Wskazania stanowią więc konsekwencje oceny prawnej, zwłaszcza oceny przebiegu postępowania przed organami administracji i rezultatu tego postępowania w postaci materiału procesowego zebranego w sprawie. Wskazania sądu administracyjnego co do dalszego postępowania wytyczają kierunek działania organu przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Omawiany przepis ma charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą pominąć oceny prawnej i wskazań zawartych w wcześniej wydanym orzeczeniu.

Wyjaśnić przy tym trzeba, że Sąd orzekający w warunkach związania oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, kontrolując legalność zaskarżonej decyzji lub postanowienia, winien ograniczyć się tylko i wyłącznie do kontroli, czy organ administracji prawidłowo uwzględnił wytyczne zawarte w poprzednim wyroku oraz oceny ewentualnych nowych okoliczności, które zaistniały już po wydaniu wyroku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 lutego 2022 r. sygn. II FSK 1393/21 oraz powołane tam orzecznictwo).

W wyroku z dnia 18 października 2018 r. Sąd zawarł wskazówki dotyczące interpretacji ww. przepisów prawa materialnego, które organ winien uwzględnić rozpoznając ponownie wniosek skarżącej u umorzenie składek. Wyjaśnił, że z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. wynika, że to ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując powyższej samodzielnej oceny organ winien mieć nadto na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny.

Sąd wskazał też, że zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Zaznaczył przy tym, że punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten czas minimum socjalnego oraz minimum egzystencji w takich warunkach, w jakich strona pracuje i zamieszkuje, a więc odniesionych do jej środowiska. Zaznaczył przy tym, że niekorzystanie ze środków opieki społecznej nie świadczy o tym, że nie występuje przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Wobec bardzo wysokiej kwoty zaległości rozważenie indywidualnych okoliczności organ musi odnosić się do tejże kwoty i realności jej wyegzekwowania i spłacenia, z uwzględnieniem wielkości udziału w spadku i solidarnej odpowiedzialności spadkobiercy za całość zobowiązania. Wysokość zadłużenia jest bowiem istotnym elementem, który ZUS powinien zestawić z sytuacją materialną i życiową zobowiązanego oraz ocenić, czy wyegzekwowanie zadłużenia w konkretnej wysokości, w sytuacji w jakiej znajduje się zobowiązany - nie pociągnie dla niego zbyt ciężkich skutków.

Sąd podkreślił, że w ponowionym postępowaniu rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych uchybień dowodowych i argumentacyjnych i prawidłowe rozważenie wniosku na tle zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego. Przede wszystkim zadaniem organu będzie dokonanie pełnej i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia mogących mieć zastosowanie w sprawie. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. organ powinien mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń.

Tymczasem lektura zaskarżonej decyzji wskazuje, że organ nie zastosował się do ww. wytycznych Sądu.

Organ zaktualizował dane dotyczące stanu majątkowego i sytuacji skarżącej. Niemniej jednak oceniając możliwość zastosowania w sprawie art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. wskazał jedynie, że nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż wobec zaległości objętych niniejszym wnioskiem i umorzenie nie wszczęto postępowania egzekucyjnego oraz, że istnieje możliwość skierowania przymusowego dochodzenia należności do składników majątkowych jakimi są: wypłacane skarżącej świadczenie emerytalne oraz, że wynagrodzenie za pracę, a uzyskiwane w ten sposób kwoty dają przekonanie, że będzie ono skuteczne. Ponadto, że posiadany przez skarżącą majątek nieruchomy może stanowić przedmiot obrotu cywilnoprawnego, co skutkuje możliwością uznania go za źródło przychodu w celu spłaty zadłużenia. Organ nie oszacował zatem ewentualnych przyszłych kosztów egzekucji oraz nie ocenił czy prowadzone postępowanie egzekucyjne nie przekroczy możliwości finansowych skarżącej doprowadzając ją do tzw. "ruiny finansowej". W konsekwencji stwierdzić należy, że organ pominął wytyczne dotyczące oceny czy w sprawie wystąpiła przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. wskazane w wyroku z dnia 10 października 2018 r., czym naruszył art. 153 p.p.s.a.

Organ nie uwzględnił jednocześnie tego, że skarżąca umowę o pracę z N. S.A. ma zawartą jedynie do dnia [...] grudnia 2021 r. Natomiast wskazując, na możliwość pozyskania środków z majątku ruchomego skarżącej organ pominął fakt, że lokal mieszkalny przy ul. [...] stanowi miejsce zamieszkania skarżącej, która boryka się z olbrzymimi problemami zdrowotnymi oraz, że skarżąca jest jedynie współwłaścicielem ww. lokalu w 2/3 części. Jak słusznie zauważyła skarżąca organ nie może oczekiwać, że dłużnik pozbędzie się nieruchomości, w której zamieszkuje i stanie się osobą bezdomną, aby zgromadzić środki na spłatę zadłużenia. Przepisy umożliwiające umorzenie należności mają na celu zapobieganie takim okolicznościom. W sytuacji w jakiej znajduje się skarżąca (choroba nowotworowa, depresja, podeszły wiek) nie sposób też oczekiwać by mogła ona zawrzeć z kimś umowę najmu, czy inną umowę cywilnoprawną dotyczącą posiadanej części ww. lokalu mieszkalnego.

Organ pominął jednocześnie sygnalizowany przez skarżącą fakt, że łącząca skarżącą z Lasami Państwowymi umowa dzierżawy gruntu uniemożliwia podnajęcie posadowionego na tym gruncie baru z kolei wypowiedzenie umowy dzierżawy wiąże się z przywróceniem gruntu do stanu poprzedniego, a zatem wyburzeniem ww. baru, co generować będzie dodatkowe, niemałe koszty a nie zysk umożliwiający skarżącej spłatę odziedziczonego zadłużenia.

Nadto, zdaniem Sądu, organ dokonał wadliwej oceny możliwości zastosowania w sprawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.

ZUS stwierdził, że wskazane przez skarżącą problemy zdrowotne z pewnością są utrudnieniem w codziennej egzystencji lecz nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności, gdyż nie pozbawiają skarżącej możliwości uzyskiwania dochodu umożlwiającego umorzenie należności, bowiem źródłem jej utrzymania jest świadczenie emertytalne, które wypłacane jest niezależnie od stanu zdrowia i co roku przewidziana jest jego waloryzacja, a świadczenie to może pozwolić na wdrożenie skutecznego przymusowego dochodzenia należności. ZUS jednocześnie uznał, że po stronie skarżącej nie istnieją przeszkody zdrowotne uniemożliwiające lub ograniczające możliwość uzyskania dodatkowych dochodów (poza emeryturą) bowiem skarżąca aktywnie prowadzi działalność gospodarczą i pracuje w pełnym wymiarze czasu pracy. Wskazał też, że skarżąca gospodarstwo domowe prowadzi wraz z córka, której dochodu nie ujawniła niemniej jednak uznał, że nawet bez jego uwzględnienia łączny dochód skarżącej z tytułu emerytury (średnio 3.764,31 zł) oraz wynagrodzenia za pracę (średnio 2.719,90 zł) kształtuje się na poziomie zdecydowanie wyższym od opublikowanego 14 grudnia 2021 r. ustalonego wg Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych w III kwartale 2021 r. minimum socjalnego dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego (2.225,96 zł), co zdaniem organu potwierdza, że możliwe jest zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych skarżącej, które zostały oszacowane na kwotę 871,24 zł, w tym: opłaty eksploatacyjne - 212,01 zł i 659,23 zł - czynsz. Jednocześnie środki te umożliwiają spłatę rat w łącznej miesięcznej wysokości 1.340,16 zł zobowiązań z tytułu zaciągniętych kredytów i w bankach. Przy czym także i w tym przypadku organ pominął fakt, że skarżąca umowę o pracę miała zawartą do dnia [...] grudnia 2021 r. a zatem po tej dacie dochód skarżącej znacznie się zmniejszył. Organ nie uwzględnił też, że w związku ze stanem zdrowia (choroba nowotworowa, depresja) skarżąca prócz tradycyjnych kosztów związanych z bieżącym utrzymaniem ponosi też koszty zakupu lekarstw czy wizyt lekarskich. Co istotne przy ocenie ww. przesłanek organ pominął wykładnię celowościową § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wskazaną w wyroku z dnia 10 października 2018 r., co także prowadzi do naruszenia art. 153 p.p.s.a. Organ nie rozważył bowiem czy konieczność spłaty zadłużenia w pełnej wysokości, przy uwzględnieniu jej stanu zdrowia, wieku i możliwości zarobkowych, nie wpędzi skarżącej w spiralę zadłużenia i coraz większą biedę.

Zaznaczyć trzeba, że wprowadzenie przez ustawodawcę możliwości umarzania składek nie może być przez organ ignorowane. Swoboda przyznana organowi w tym zakresie nie może prowadzić do sytuacji, że będą to przepisy właściwie nieobowiązujące gdyż organ za wszelką cenę będzie dążył do wyegzekwowania należności.

Nadto jak słusznie podniesiono w skardze organ błędnie ustalił, że wartość czystego spadku po J.C. miała wartość dodatnią. Przypomnieć należy, że z treści spisu inwentarza z dnia [...] grudnia 2019 r. zmienionego postanowieniem Sądu Rejonowego z [...] września 2020 r. sygn. akt [...] wynikało, że wartość czystego spadku wynosi minus 90.626,38 zł. W spisie inwentarza (po zmianach dokonanych przez Sąd Rejonowy) wskazano, że czynna wartość spadku to 275.132,50 zł, a suma zobowiązań obciążających spadek (stan bierny spadku) wynosi 365.758,88 zł. Zatem wskazana w spisie inwentarza wartość czystego spadku jest ujemna. Sąd Rejonowy zmienił kwotę stanowiącą wartość czystego spadku z 57.246,30 zł na 90.626,38 nie zmienił jednak ujemnego znaku umieszczonego przed tą kwotą w treści spisu inwentarza.

Wobec powyższego zasadne okazały się poniesione w skardze zarzuty wskazujące, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., art. 153 p.p.s.a. które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Brak rozważania przez organ wszystkich ww. okoliczności uniemożliwia kontrolę tego czy organ odmawiając skarżącej umorzenia składek nie przekroczył uznania administracyjnego.

Z tego też względu Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., zaskarżoną decyzję uchylił (pkt I wyroku). O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. (pkt II wyroku).

Ponownie rozpoznając sprawę organ, uwzględniając wskazania i wykładnię przepisów prawa materialnego wynikającą z niniejszego uzasadnienia oraz z uzasadnia wyroku z dnia 10 października 2018 r. sygn. akt II SA/Go 521/18, na tle zaktualizowanego stanu faktycznego, winien rozważyć czy wniosek skarżącej zasługuje na uwzględnienie czy też nie. Ewentualnie zaproponować skarżącej inne rozwiązanie.