Postanowienie NSA, sygn. akt I FZ 460/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-12-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Niezgódka-Medek po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 12 września 2012 r. sygn. akt I SA/Łd 175/12 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 20 października 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za listopad 2006 r. postanawia oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 12 września 2012 r., sygn. akt I SA/Łd 175/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej jako "P.p.s.a.", odmówił A. K. przyznania pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 20 października 2011 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za listopad 2006 r.

Sąd pierwszej instancji przedstawiając stan faktyczny sprawy podał, że postanowieniem z dnia 29 marca 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi przyznał skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 200 zł. Stwierdził, że przed tutejszym sądem zawisło łącznie dwanaście spraw skarżącego, w których łączna wysokość wpisów wynosi 6.000 zł. Przedłożone w sprawie dokumenty - z których wynika, że źródłem utrzymania skarżącego jest działalność gospodarcza ze stratą za rok 2011 w wysokości 29.481 zł; fakt zamieszkiwania w wynajętym mieszkaniu, za które ponosi wydatki w wysokości około 950 zł miesięcznie; obowiązek alimentacyjny wobec byłej żony i córki w łącznej wysokości ok. 1.200 zł miesięcznie; spłata miesięcznych rat kredytów zaciągniętych na uruchomienie działalności gospodarczej w wysokości ok. 10.000 zł – dały podstawę do przyjęcia, że skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Zasadnym zatem – w ocenie referendarza sądowego – było przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 200 zł.

W dniu 11 czerwca 2012 roku do sądu wpłynął ponowny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W złożonym na urzędowym formularzu PPF oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wskazał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, którego jedynym źródłem utrzymania jest działalność gospodarcza - stacja kontroli pojazdów, która za 2010 rok przyniosła dochód w wysokości 7.231,88 zł, a za 2011 rok 13.330 zł. Wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości, na której zlokalizowana jest jego stacja kontroli pojazdów, oraz środków trwałych ujętych w ewidencji działalności. Z tytułu zaciągniętych na ich zakup kredytów skarżący ma do spłaty kwotę ok. 1.500.000 zł, zaś miesięczna rata kredytowa stanowi blisko 10.000 zł. Płaci alimenty na rzecz córki w wysokości 600 zł miesięcznie. Osobistych rachunków bankowych nie posiada, a rachunki założone w [...] wykorzystywane są tylko do spłaty kredytów. Z nadesłanych do sprawy o sygn. akt I SA/Łd 165/12 odpisów deklaracji VAT-7 od lutego do kwietnia 2012 r. wynika, że miesięczne przychody skarżącego z tytułu prowadzonej działalności wahają się w granicach od 28.000 do 45.000 zł.

Postanowieniem z dnia 10 lipca 2012 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Uznał, że przedstawiona w obecnym wniosku sytuacja skarżącego jedynie w nieznaczny sposób (wzrost o 100 zł kosztów utrzymania) różni się od okoliczności będących przedmiotem rozstrzygnięcia w prawomocnym postanowieniu z dnia 29 marca 2012 roku. Natomiast dołączone do wniosku dokumenty nie dowodzą, aby nastąpiło pogorszenie sytuacji materialnej skarżącego uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Wręcz przeciwnie, wynika z nich, że ubiegły rok podatkowy skarżący zakończył skromnym zyskiem, wzrostowi uległy także obroty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, które wahają się w graniach 28.000 - 45.000 zł miesięcznie. Powyższe świadczy więc o tym, że sytuacja materialna wnioskodawcy uległa poprawie. W tych okolicznościach brak było podstaw do uwzględnienia jego ponownego wniosku w zakresie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.

Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji powołał się na treść art. 246 § 1 P.p.s.a. i wskazał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Następnie Sąd ocenił, że sytuacja materialna skarżącego w stosunku do poprzednio analizowanej przez Sąd uległa znacznej poprawie, przy prawie niezmienionych wydatkach. We wniosku z dnia 22 lutego 2012 r. skarżący wykazał za 2011 r. stratę w działalności gospodarczej w kwocie 29.481,65 zł, a we wniosku z dnia 4 czerwca 2012 r. za ten rok dochód w wysokości 13.330,06 zł. Natomiast w uzupełnieniu sprzeciwu z dnia 13 sierpnia 2012 r. wskazał stratę za 2012 r. w wysokości 15.704 zł. Sąd zwrócił uwagę, że przy wykazanej stracie 29.481,00 zł skarżący był zdolny do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 200 zł (w dwunastu sprawach). Z kolei wskazana za 2012 r. strata z działalności gospodarczej jest znacznie mniejsza niż w 2011 r.

Odnosząc się do pozostałych okoliczności wynikających z akt sprawy Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący posiada nieruchomość, w której prowadzi działalność gospodarczą, a ponadto, jak sam przyznał we wniosku ponosił ogromne koszty inwestycji na tę nieruchomość. Natomiast, zdaniem Sądu, nakładom na działalność gospodarczą nie można przypisać pierwszeństwa przez kosztami sądowymi. Także spłata kredytów zaciągniętych w ramach prowadzonej działalności gospodarczej nie może być, w ocenie Sądu, okolicznością uzasadniającą zwolnienie od kosztów sądowych. Podejmując bowiem decyzję o ich zaciągnięciu skarżący musiał też liczyć się z koniecznością ich spłaty. Powinien był więc ocenić, biorąc pod uwagę potencjalny dochód z działalności gospodarczej oraz ewentualne wydatki na utrzymanie siebie czy przyszłe postępowania sądowe, realne możliwości ich spłaty. Konieczność spłaty zaciągniętych zobowiązań kredytowych nie może też mieć priorytetu (pierwszeństwa) zapłaty przed ponoszeniem kosztów sądowych.

Podsumowując Sąd podniósł, że obowiązkiem strony jest partycypowanie w kosztach postępowania, a szczególnej przezorności i zapobiegliwości wymaga się od osób prowadzących działalność gospodarczą na własny rachunek. Zatem, według Sądu, skarżący składając skargę, powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. Skoro bowiem dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem prowadzonej działalności. Oznacza to, że w procedurze planowania wydatków związanych z działalnością gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględniać także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego.

Na powyższe postanowienie skarżący, działając za pośrednictwem pełnomocnika – doradcy podatkowego – złożył zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wniósł o zmianę lub uchylenie zaskarżonego postanowienia. Zarzucił naruszenie:

1. art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez niewyjaśnienie stronie skarżącej przesłanek jakimi kierowano się przy wydawaniu postanowienia, niewyjaśnienie dlaczego oddalono wniosek o pomoc prawną, szczególnie, że w tej sprawie już raz przyznano skarżącemu pomoc prawną i to na podstawie tego samego materiału dowodowego przedstawionego przez skarżącego. Niewyjaśniono skarżącemu, więc dlaczego nastąpiła zmiana stanowiska Sądu w zakresie przyznania mu prawa pomocy. Poza tym błędnie przyjęto na podstawie przedstawionego materiału dowodowego, że nastąpiła poprawa sytuacji materialnej skarżącego.

2. art. 255 P.p.s.a., poprzez nie wezwanie strony skarżącej do złożenia dodatkowego oświadczenia o bieżącej sytuacji finansowej i dokumentów dotyczących dochodów za 2012 r.;

3. art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., poprzez dokonanie oceny sytuacji skarżącego bez uwzględnienia wszystkich okoliczności przytoczonych w sprawie, z naruszeniem zasad logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego, które pozwalają domniemywać, że sytuacja strony skarżącej uzasadnia odstąpienie od zasady odpłatności postępowania, o której mowa w art. 199 P.p.s.a.

Uzasadniając zażalenie strona podniosła, że z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika z czego wyprowadzono stanowisko, że nastąpiła poprawa sytuacji materialnej skarżącego. Rozpoznając wniosek Sąd pominął całkowicie analizę obecnej sytuacji materialnej skarżącego oraz nie wezwano go do przedstawienia dodatkowego oświadczenia lub dokumentów dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Skarżący wskazał, że za 2012 r. generuje stratę i nie osiąga żadnych dochodów, a analiza samego obrotu nie daje żadnego obrazu o jego rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

W świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej pod warunkiem, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Prawo pomocy wywodzi swą genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony postępowania sądowego z ponoszenia kosztów sądowych, nie sprowadza się jednak do likwidacji tych ciężarów w ogóle, bo jest to niemożliwe, gdyż nie istnieją postępowania sądowe, które nic nie kosztują, lecz jedynie do przeniesienia ich na ogół podatników, a ściślej na budżet państwa, składający się z podatków i innego rodzaju wpływów. Koszty procesu przerzucane są zatem na innych i z tego też względu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.

Po analizie akt sprawy Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że ocena sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego dokonana przez Sąd pierwszej instancji z punktu widzenia przesłanek opisanych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. jest prawidłowa. Skarżący natomiast nie podważył tej oceny również w niniejszym postępowaniu zażaleniowym.

Z akt tych wynika, że skarżący ze wstępnego rozliczenia za 2011 r. wykazał stratę w wysokości 29.481,65 zł, natomiast po złożeniu deklaracji w urzędzie skarbowych wykazał już dochód w wysokości 13.330.06 zł. Mając to na uwadze wskazana przez skarżącego strata w kwocie 15.704 zł za połowę 2012 r. nie może, wbrew twierdzeniom strony, stanowić jedynej miarodajnej wartości, co do jej sytuacji materialnej. Na tym etapie rozliczeń (przed złożeniem deklaracji w urzędzie skarbowym) nie można bowiem jednoznacznie stwierdzić, czy za 2012 r. skarżący wykaże stratę czy dochód w prowadzonej działalności gospodarczej. Jako przykład można wskazać przedstawione wyżej rozliczenie za 2011 r., w którym skarżący we wstępnym rozrachunku wykazał stratę, a po złożeniu deklaracji wykazał dochód. Na marginesie należy podnieść, że strata w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych.

W związku z powyższymi rozbieżnościami odnoszącymi się do rozliczeń skarżącego w podatku dochodowym, związanymi ze sposobem obliczania - występującego w danym roku podatkowym dochodu (lub straty) w tym podatku, przy ocenie jego sytuacji majątkowej przede wszystkim zwrócić należy uwagę na skalę prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Mianowicie osiąga on znaczne - w stosunku do zakresu prawa pomocy, o którą wnosi – miesięczne obroty rzędu od 28.000 zł do 45.000 zł. Wskazują one, że skarżący obraca kwotami pieniędzy przewyższającymi nie tylko wysokość wpisu od skargi kasacyjnej (250 zł) oraz opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia (100 zł) w niniejszej sprawie, ale również we wszystkich 12 sprawach (4.200 zł), w których toczy się postępowanie sądowe. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z kwot tych, tylko przez nieznaczne obniżenie kosztów uzyskania przychodów, jest w stanie wygospodarować środki potrzebne na uiszczenie kosztów sądowych.

W niniejszej sprawie za istnieniem po stronie podatnika środków na pokrycie wymienionych opłat przemawia również fakt regulowania przez skarżącego bieżących zobowiązań w tym spłaty kredytów o łącznej wysokości prawie 1.500.000 zł, których miesięczna rata wynosi ponad 10.000 zł. Przy czym okoliczność posiadania przez skarżącego kredytów nie przesądza o braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Przeciwnie, bowiem konieczność spełnienia wysokich kryteriów majątkowych przy obliczaniu zdolności kredytowej w celu uzyskania kredytów w wysokości prawie 1.500.000 zł wskazuje na płynność finansową skarżącego. W innym wypadku bank nie przyznałby kredytu zaciągniętego – jak wyjaśnił skarżący- w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która generuje straty. Znamienne jest również, co wynika z załączonego do akt sprawy wyciągu z rachunku technicznego prowadzonego dla potrzeb zaciągniętego kredytu, że skarżący dokonuje spłat rat kredytowych oraz nie zalega z płatnościami. Jakkolwiek nie można pominąć faktu, że brak spłaty kredytu skutkuje wszczęciem postępowania egzekucyjnego, to jednak w niniejszej sprawie nie ma dowodów, że w przypadku skarżącego takie niebezpieczeństwo zachodzi. Innymi słowy z akt sprawy nie wynika, że stan majątkowy skarżącego uniemożliwia spłatę kredytu.

Nie może również ujść uwadze Sądu fakt, że skarżący ponosi wysokie koszty inwestycyjne prowadzonej działalności gospodarczej, dokonuje na tę działalność nakładów inwestycyjnych w rozmiarze 1.500.000 zł, mimo – co jest dla Sądu zastanawiające - że twierdzi, iż prowadzona przez niego działalność gospodarcza przynosi same straty.

Mając zatem na uwadze powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarżący będzie w stanie wygospodarować środki na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, a także w pozostałych 11 sprawach, w których toczy się postępowanie sądowe.

Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 255 P.p.s.a., poprzez niewezwanie skarżącego o nadesłanie stosownej dokumentacji należało uznać go za niezasadny. Jak stanowi treść tego przepisu zobowiązanie do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów i stanu rodzinnego wnioskodawcy może nastąpić, jeśli sąd dojdzie do przekonania, że oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające lub budzi wątpliwości. Oznacza to, że prowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru obligatoryjnego. Jego przeprowadzenie zależy od uznania sądu rozpoznającego wniosek, czy dane w nim zawarte oraz złożone dokumenty są wystarczające dla pełnej oceny występowania przesłanek warunkujących możliwość przyznania prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji nie miał wątpliwości, co do sytuacji majątkowej skarżącego. Uznał również znajdujące się w aktach sprawy dokumenty za wystarczające do merytorycznego rozpoznania wniosku. Sugerowany w treści zażalenia obowiązek przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w stosunku do każdego złożonego przez stronę wniosku o przyznanie prawa pomocy, na mocy art. 255 P.p.s.a., stanowiłby naruszenie obowiązku strony wynikającego z art. 246 § 1 P.p.s.a., a także nieuprawnioną próbę przerzucenia na sąd obowiązku zebrania i przedstawienia materiału dowodowego niezbędnego do prawidłowego i pełnego rozpoznania wniosku w przedmiocie prawa pomocy.

Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a., poprzez niewyjaśnienie stronie skarżącej przesłanek jakimi kierowano się przy wydawaniu zaskarżonego postanowienia. Przepis art. 141 § 4 P.p.s.a. zawiera katalog niezbędnych elementów uzasadnienia, na które składają się zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowiska pozostałych stron, podstawę rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Analizując treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, brak jest podstaw do stwierdzenia, aby pozbawione było ono któregokolwiek z wymienionych powyżej elementów. Postanowienie to zawiera, bowiem zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, obejmujące treść żądania wraz z istotną treścią dokumentów dołączonych do wniosku. Opis rozstrzygnięcia wraz głównymi motywami wydanego przez referendarza sądowego postanowienia oraz podniesione w sprzeciwie zarzuty skarżącego. Sugerowana w zażaleniu wadliwość konstrukcji uzasadnienia skutkująca, zdaniem strony, niemożliwością weryfikacji przyczyn leżących u podstaw odmowy zwolnienia od obowiązku poniesienia wpisu od skargi kasacyjnej, również nie miała miejsca. Sąd pierwszej instancji, wskazując na przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej, a więc przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., wskazał na okoliczności, wyszczególniając informacje dotyczące stanu finansowego skarżącego, przemawiające za uznaniem, że jest on w stanie uiścić wpis od skargi kasacyjnej. Zauważyć przy tym należy, że swoją ocenę Sąd pierwszej instancji oparł o dokumenty znajdujące się w aktach sprawy oraz dołączone przez skarżącego do sprzeciwu z dnia 13 sierpnia 2012 r.

W tym stanie sprawy należało stanowisko Sądu pierwszej instancji uznać za prawidłowe i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzec jak w sentencji.