Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 311/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2012-06-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 28
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 27 czerwca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Irena Krzemieniewska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Monika Krzyżaniak Sędzia WSA Małgorzata Łuczyńska Protokolant Asystent sędziego Dominika Trella po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 czerwca 2012 roku sprawy ze skargi E. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. M. odmówił E. B umorzenia należności z tytułu składek na: ubezpieczenia społeczne za okres od czerwca do grudnia 1999r. i od czerwca 2002 r. do lipca 2003r. w kwocie 19.172,83 zł, w tym z tytułu składek 983.83 zł, odsetek liczonych na dzień 20 lipca 2011 r. w kwocie 11.057,00 zł i kosztów upomnienia w kwocie 132,00 zł.

W uzasadnieniu stwierdzając brak podstaw do uwzględnienia wniosku E. B o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, organ administracji podniósł, że podstawą umorzenia zaległości jest obiektywnie istniejący stan nieściągalności, którego granice wyznaczają przepisy prawa zawarte w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, a w sytuacji braku stanu nieściągalności ważny interes osoby zobowiązanej do opłacania składek. Zasadą jest bowiem opłacanie składek ubezpieczeniowych. Natomiast wszelkie ulgi, a także umorzenie należności wobec ZUS mają charakter wyjątkowy.

W ocenie organu administracji brak jest podstaw do stwierdzenia stanu nieściągalności, którego granice wyznacza art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Aktualnie nie jest wobec skarżącej nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez organy egzekucyjne, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy,

o systemie ubezpieczeń społecznych, tj. przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego. Postępowanie prowadzone w przeszłości przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. T. zostało umorzone postanowieniem [...]r. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że postępowanie egzekucyjne umorzone zostało się w związku z bezskutecznością egzekucji. Aktualnie wobec skarżącej prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS w T. M.. Obecnie brak jest podstaw do uznania za oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Nie występuje też przesłanka umorzenia, o której mowa w art. 28 ust 3 pkt 3 ustawy. Z akt sprawy (tj. z pisma z dnia 20 lipca 2011r., oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, zaświadczenia z dnia [...] r. o pobieraniu i wysokości świadczenia emerytalnego, potwierdzenia wypłaty emerytury, decyzji ZUS z dnia [...] r. o waloryzacji emerytury oraz z zeznań skarżącej) wynika, że pobiera ona emeryturę, która jako świadczenie z ubezpieczenia społecznego podlega egzekucji. Dokonując analizy przesłanek umorzenia należności określonych w § 3 ust 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek, na ubezpieczenia społeczne, organ administracji stwierdził, że skarżąca nie udokumentowała poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. W toku postępowania administracyjnego przedstawiła zaświadczenie lekarskie z dnia [...] r., z którego wynika, że jest leczona neurologicznie. Skarżąca uzyskuje dochód w postaci świadczenia emerytalnego pozwalający na uregulowanie zadłużenia, choćby w ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego. W piśmie z dnia 20 lipca 2011 r. skarżąca oświadczyła, że po uzyskaniu prawa do emerytury od grudnia 2009r. zaciągnęła w 2010 r. kredyt w banku (na 5 lat), aby uzyskać środki na pokrycie powstałych wcześniej długów. Wyliczyła koszty utrzymania na kwotę 949 zł, w tym: rata kredytu 179 zł, czynsz (w tym koszty ogrzewania i wody) 560 zł, energia elektryczna 90-100 zł, gaz 40 zł, leki 80 -100zł . Wysokość jej emerytury wynosi 1102 zł netto. Po pokryciu wymienionych wyżej należności pozostaje jej tylko 100 zł na żywność. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby, która zlikwidowała prowadzenie działalności gospodarczej skarżąca poinformowała, że nie jest zatrudniona, pobiera emeryturę w wysokości 1102 zł netto, nie uzyskuje dochodów z innych źródeł, nie otrzymuje świadczeń z urzędu pracy, zasiłku z pomocy społecznej ani innych form pomocy finansowej, nie posiada wierzytelności, środków zgromadzonych na rachunku bankowym papierów wartościowych, nie przysługują jej autorskie prawa majątkowe, nie ma nieruchomości ani praw mogących być przedmiotem hipoteki. Skarżąca oświadczyła, że jest właścicielką lodówki (rok produkcji 2000) i pralki (rok produkcji 2004) których wartość określiła odpowiednio na 150 zł i 100 zł. Nie posiada zobowiązań pieniężnych krótkoterminowych. Skarżąca wyliczyła zobowiązania pieniężne długoterminowe wobec banków i A podając, że kwota pozostająca do spłaty w 2011 r. wynosi około 9.500 zł, w 2012r. 8.900 zł, w 2013r. 8.300zł: termin płatności sześciu rat przypada w 2014r. Według oświadczenia skarżącej wymienione zobowiązania są spłacane w miesięcznych ratach: 98,84 zł wobec B. Banku, 177,02 zł wobec A C Centrum, 50,00 zł wobec Banku D. Stałe wydatki związane z utrzymaniem skarżąca określiła następująco: czynsz 560 zł miesięcznie, gaz 95 zł miesięcznie, telefon 43 zł miesięcznie. Skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. W piśmie z dnia [...]r. skarżąca poinformowała, że na podstawie umowy z Bankiem F spłaca zaległy kredyt w ratach dwumiesięcznych wynoszących 100 zł, a zobowiązania wobec B. Banku i A C Centrum spłaca terminowo. Miesięcznie na leki przeznacza 80 zł. W czerwcu zapłaciła za energię elektryczną 140 zł (za 2 miesiące). Nie korzysta z pomocy społecznej W piśmie z dnia 10 sierpnia 2011 r. Sąd Rejonowy w P. T. VI Wydział Ksiąg Wieczystych poinformował, że skarżąca nie figuruje jako właścicielka, współwłaścicielka bądź użytkowniczka wieczysta jakiejkolwiek nieruchomości, dla której zostałaby założona księga wieczysta lub zbiór dokumentów. Z pisma Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 8 sierpnia 2011 r. wynika, że skarżąca nie figuruje w Centralnej Ewidencji Pojazdów. W trakcie przesłuchania w dniu [...]r. skarżąca zeznała, że do 31 grudnia 2006r. prowadziła działalność gospodarczą (w zakresie: gastronomia, transport) na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Utrzymuje się z emerytury w wysokości 1102 12 zł netto miesięcznie Nie jest zatrudniona i nie korzysta z zasiłków z pomocy społecznej. Rodzina (przede wszystkim córka M. K.) udziela jej pomocy w formie wyżywienia Na majątek skarżącej składają się rzeczy osobiste oraz wyposażenie mieszkania - meble, pralka, lodówka, które to urządzenia mają tylko wartość użytkową. Nie posiada udziałów w spółkach, wierzytelności pieniężnych, nieruchomości ani samochodu, mieszka sama w mieszkaniu spółdzielczym (spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu), składającym się z trzech pokoi, kuchni i łazienki. Skarżąca zeznała także, iż jest rozwiedziona od 2004r. choruje na zaawansowaną chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa i stawce kończyn dolnych z przewlekłym zespołem bólowym, leczy się u lekarzy specjalistów neurologów, a na lekarstwa przeznacza około 100 zł miesięcznie.

Przepisy nie wyjaśniają, co należy uważać za zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, o którym stanowi § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, jednakże dokonując wykładni

gramatycznej należy przyjąć, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o coś na przeciętnym uśrednionym poziomie. Podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny tego kryterium jest kwota określająca minimum socjalne. Zgodnie z treścią informacji Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych z dnia 9 marca 2011 r. o wysokości minimum socjalnego w grudniu 2010r, dla gospodarstwa emeryckiego jednoosobowego wartość ta wyniosła 951,94 zł. Dochodem skarżącej jest emerytura w wysokości 1102,12 zł netto co jest kwotą przewyższającą minimum socjalne dla gospodarstwa emeryckiego jednoosobowego Z zobowiązań cywilnoprawnych wywiązuje się ona w zasadzie terminowo i starannie, obowiązki wynikające z prawa ubezpieczeń społecznych nie powinny być traktowane jako mniej istotne. W trakcie postępowania skarżąca nie przedstawiła dowodów z których wynikałoby, że korzysta z pomocy właściwego ośrodka pomocy społecznej, która to pomoc udzielana jest osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Korzystanie z takiej formy wsparcia stanowi dla organu dodatkowe potwierdzenie, iż dochody osoby zobowiązanej i jej rodziny nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Brak jest zakazu prawnego który stałby na przeszkodzie dopuszczalności spłacania przez dłużnika zaległości z tytułu składek w ramach dobrowolnych wpłat w wysokościach, na które pozwala jego sytuacja majątkowa, tj. bez rozłożenia należności z tytułu składek na raty w ramach umowy. Istnieje również możliwość wystąpienia do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o zawarcie układu ratalnego, co z kolei może prowadzić do prawnego ustanowienia wysokości rat spłacanego zadłużenia oraz wpływać na wysokość odsetek.

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżąca nie zgodziła się z dokonaną przez organ jej sytuacją materialną podnosząc, że wykazywane przez nią koszty związane z comiesięczną opłatą świadczeń, leków i kredytów wynoszą 1020 zł. Na zakup żywności pozostaje jej kwota 100 zł, co świadczy nie o ubóstwie , lecz nędzy. Zaciągnięcie kredytów stanowiło konieczne działanie po to, aby spłacić pożyczki zaciągnięte od osób prywatnych i przeżyć półtoraroczny okres, w którym ze względu nieopłacenie składek za okres 18 miesięcy nie przysługiwało jej prawo do wcześniejszej emerytury. Niezapłacone składki za okres 18 miesięcy spowodowały wyeliminowanie tych miesięcy z okresu składkowego i doprowadziły do wyeliminowania tych lat z pracy, a tym samym pozbawił ją prawa do otrzymania wcześniejszej emerytury. Ze względu na taki stan rzeczy żądania ZUS są bezzasadne. Ponadto ZUS w P. T. wystąpił do Sądu w 2010 r. w celu ustalenia jej majątku oraz wypłacalności. Postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2011 r. została wpisana do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. Jednocześnie do ZUS w P. T. wpłynęło zawiadomienie o zajęciu zabezpieczającym świadczenia emerytalnego przez Urząd Skarbowy na ogólną kwotę 67.467,00 zł.

Decyzją z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. M. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ administracji podtrzymał dotychczasowe stanowisko oraz argumentację. Nadto organ administracji stwierdził, że zobowiązana dokonuje spłat zaciągniętych kredytów bankowych. Nie wykazała tym samym, że znajduje się w sytuacji majątkowej, rodzinnej lub zdrowotnej, która uniemożliwia spłatę zaległych składek z powodu okoliczności wywołujących dla niej zbyt ciężkie skutki Spłata pożyczek jest wyłącznie jej wyborem i nie może oznaczać, że tylko te pożyczki jest w stanie spłacać. Nie do zaakceptowania stan, w którym regulowane są zobowiązania innych wierzycieli, podczas gdy zobowiązana nie dokonuje spłaty należnych składek. Należności z tytułu składek jako świadczenia publiczne korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia. Spłata zadłużenia wobec Zakładu również nie musi nastąpić jednorazowo. Może następować w ramach udzielonej w formie układu ratalnego ulgi, bądź w formie dobrowolnych wpłat. Odnosząc się do kwestii dotyczących utraconych dochodów oraz przywrócenia prawa do wcześniejszej emerytury Zakład poinformował zobowiązaną odrębnym pismem.

W skardze na powyższą decyzję E. B wniosła o jej uchylenie, zarzucając brak wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego, działanie w sposób nie budzący zaufania do organów administracji, brak wyczerpującego informowania o okolicznościach faktycznych – naruszenie art. 7, art. 8, art. 9 i art. 107 k.p.a. W uzasadnieniu skarżąca zarzuciła, że organ administracji nie odniósł się do faktu, iż jej zaległość z tytułu należności za mieszkanie od października 2011r. wynosi wysokości 2.260,00 zł, a z tytułu należności za energię i gaz w kwocie około 180 00 zł. Z uzasadnienia decyzji nie wynika, czy fakty te przyjęto jako dowód czy też odmówiono im mocy dowodowej z określonego powodu. Emerytura w wysokości około 1102,00 zł, gdyby dawała jej możliwość zaspokojenia niezbędnych potrzeb egzystencjalnych, dawałaby też możliwość spłaty zobowiązań związanych z kosztami utrzymania Nawet gdyby nie była zobowiązana z tytułu kredytów, bieżące opłacanie kosztów utrzymania i tak przerasta jej możliwości finansowe przy emeryturze w wysokości około 1 102,00 zł. Skarżąca podniosła zarzut przedawnienia.

W odpowiedzi na skargę organ administracji podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. W zakresie zarzutu przedawnienia organ wskazał, że należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu, bowiem bieg terminu przedawnienia należności skarżącej został przerwany przez zawarcie układu ratalnego, jak również czynności egzekucyjne zmierzające do wyegzekwowania tych należności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga E. B nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Natomiast, w myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. nr 270 t.j.) sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie:

1/ uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi:

a/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b/ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c/ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy;

2/ stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach;

3/ stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach.

Z wymienionych przepisów wynika, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Skarga nie jest uzasadniona, bowiem Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmawiając skarżącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne nie naruszył ani przepisów prawa materialnego, ani przepisów procesowych w stopniu mającym lub mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), dalej jako "u.s.u.s." należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a tej ustawy.

Stosownie zaś do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność tych składek zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej,

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności według zasad określonych w rozporządzeniu (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.).

Wskazać przy tym należy, że przedstawione powyżej reżimy prawne umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, o których mowa w art. 28 ust. 2 i art. 28 ust. 3a u.s.u.s., nie są od siebie niezależne i oderwane.

W art. 28 ust. 2-3 u.s.u.s. uregulowane zostały podstawowe kwestie w zakresie umorzenia należności z tytułu tych składek oraz przypadki ich całkowitej nieściągalności. Art. 28 ust. 3a u.s.u.s. dotyczy kwestii umarzania należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. Oba reżimy prawne umarzania należności z tytułu tych składek nawiązują jednak do siebie, co wynika z takich sformułowań, jak "z zastrzeżeniem ust. 3a" oraz "(...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności". Przypadki całkowitej nieściągalności uregulowane zostały wyczerpująco w powołanym wyżej art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Z uwagi zatem na użyty w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "pomimo braku ich całkowitej nieściągalności" uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od ich całkowitej nieściągalności dotyczy także ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. W konsekwencji oznacza to zatem, że przy umarzaniu nieopłaconych przez te podmioty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne zastosowanie będzie miał wymóg wystąpienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, a w sytuacji ich niewystąpienia sytuacja majątkowa i rodzinna wnioskodawcy podlegać będzie ocenie organu z punktu widzenia przesłanek określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), dalej jako "rozporządzenie", wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s.

Zgodnie z treścią § 3 ww. rozporządzenia, zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z powołanych regulacji wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne mimo braku ich całkowitej nieściągalności podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyty w powołanym wyżej art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "należności z tytułu składek (...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane". Oznacza to zatem, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, Lex nr 368197, a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 584/09).

Podkreślić przy tym należy, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w tym także ubezpieczenie zdrowotne, ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy, ocenia czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 2 i 3 "u.s.u.s." lub w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Stwierdzenie, że okoliczności ustalone w sprawie nie odpowiadają żadnej z przesłanek umorzenia zaległości wyklucza możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia dla ubezpieczonego. Z kolei drugi etap ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem ww. należności. Jednak, nawet pozytywna ocena występowania tych przesłanek, nie obliguje organu do skorzystania z instytucji umorzenia należności z tytułu tych składek. Odmawiając w takiej sytuacji z umorzenia zaległości organ działa w zakresie przyznanego mu uznania administracyjnego.

W kontekście przesłanek określonych w powołanym wyżej § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia szczególne znaczenie ma wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. A zatem strona w treści wniesionego wniosku o umorzenie należności, a następnie w toku postępowania, powinna wskazać takie konkretne okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. Także i Zakład Ubezpieczeń Społecznych w toku postępowania, powinien wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. ) – dalej "k.p.a." i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 tej ustawy. Oczywistym jest jednak, że w toku takiego postępowania to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia, świadczy bowiem o tym użyty przez ustawodawcę w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrot "jeżeli zobowiązany wykaże". Wszakże to wnioskodawca, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o przeszkodach w spłacie zadłużenia.

Ocena zebranego materiału dowodowego należy do organu prowadzącego postępowanie. Stosownie do art. 80 k.p.a. organ swobodnie ocenia dowody, ważne jest jednak, żeby stan faktyczny został oceniony na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego. Swoboda w ocenie dowodów nie oznacza dowolności. Przeprowadzony przez organ sposób rozumowania związany z ustalaniem stanu faktycznego sprawy na podstawie różnych, czasem sprzecznych ze sobą, zebranych w sprawie dowodów, przedstawiony w uzasadnieniu decyzji, powinien być jasny, zrozumiały i oparty o zasady logiki.

Niemniej ważną czynnością organu w procesie wydawania decyzji, już po zebraniu dowodów i ustaleniu stanu faktycznego sprawy, jest podstawienie tego stanu faktycznego pod odpowiednią normę prawa (subsumcja). Ta czynność powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stosownie do art. 107 § 1 k.p.a.

Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia nie odnosi się do ustalania przesłanek warunkujących umorzenie należności. W tym zakresie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie działa na podstawie uznania administracyjnego. Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie tych należności organ jest związany określonymi w k.p.a. zasadami, zwłaszcza wskazanymi wyżej, oraz regułami logiki. Postępowanie organu w tym zakresie podlega ocenie sądu administracyjnego, a więc sąd ocenia, czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki i czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Uznanie administracyjne odnosi się natomiast do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Wybór tej konsekwencji prawnej, to właśnie drugi etap postępowania organu w procesie wydawania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Przedmiotem wniosku skarżącej o umorzenie i w jego następstwie decyzji administracyjnych były niezapłacone składki na ubezpieczenie społeczne za okres od czerwca 1999 r. do grudnia 1999 r. i od czerwca 2002 r. do lipca 2003 r.

Odnosząc powyższe do rozpatrywanej sprawy należało stwierdzić, że organ orzekający w niniejszej sprawie przeprowadził postępowanie w sposób prawidłowy, dokonując wyczerpującej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Na tej podstawie wnikliwie i rzetelnie dokonał analizy sytuacji materialnej i rodzinnej E. B. Organ wypełnił tym samym obowiązki wynikające z art. 7 k.p.a., a polegające na podejmowaniu z urzędu lub na wniosek strony wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, oraz z art. 77 § 1 k.p.a., który nakazuje organowi administracji zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego.

Czyniąc te ustalenia organ przeprowadził kontrolę co do stanu majątkowego strony, opierając swoje ustalenia na dokumentach przedłożonych przez stronę w toku postępowania. Z oświadczenia o stanie majątkowym wynika, że skarżąca pobiera emeryturę w wysokości 1102 złotych. W toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie został stwierdzony przez właściwy organ egzekucyjny brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. W związku z powyższym nie istnieją podstawy do stwierdzenia, że nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Zgodnie natomiast z art. 24 ust. 2 powołanej ustawy, zadłużenie figurujące na koncie skarżącego podlega ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. Należności, o umorzenie których skarżąca występowała, zostały objęte postępowaniem egzekucyjnym i do chwili wydania zaskarżonej decyzji organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję zaległości. Biorąc powyższe pod uwagę nie można uznać, że należności skarżącej są całkowicie nieściągalne, co wyklucza zastosowania art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.

Co istotne w przedmiotowej sprawie, skarżąca regularnie spłaca zadłużenie z tytułu zaciągniętych kredytów bankowych powiększając przy tym swoje zadłużenie z tytułu nieopłaconych składek. Trudno bowiem zaakceptować okoliczność, że reguluje zobowiązania wobec innych wierzycieli, a nie dokonuje spłaty należnych składek. Fakt, że skarżąca posiada również inne zadłużenia nie daje jednak podstawy do umorzenia zaległości wobec ZUS. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej skarżąca wskazała, że zobowiązania są spłacane w ratach, a więc na ten cel jest w stanie zabezpieczyć stosowne fundusze. Dług z powyższych tytułów nie może stanowić okoliczności uzasadniającej umorzenie należności na ubezpieczenia społeczne, gdyż te ostatnie, jako zobowiązania publicznoprawne, mają pierwszeństwo zaspokojenia przed zobowiązaniami cywilnoprawnymi. W tym zakresie organ słusznie podnosi, że niezbędna jest ochrona środków przeznaczonych na tego rodzaju cele, co wymaga od organu należytej staranności przy rozpoznawaniu wniosków o umorzenie zaległych składek, aby nie dopuścić do sytuacji, w której pozycja ZUS jako wierzyciela skarżącego miałaby być gorsza od pozycji innych wierzycieli, którzy otrzymują od skarżącego określone kwoty pieniężne na przykład z tytułu spłaty kredytu, czy pożyczki.

Ze zgromadzonej dokumentacji nie wynika także, aby zaległości z tytułu składek powstały z powodu zdarzeń losowych lub katastrof naturalnych.

W ocenie Sądu organ administracji nie miał możliwości oceny sytuacji zdrowotnej skarżącej, bowiem nie przedstawiła żadnych dokumentów. Już z oświadczenia o stanie rodzinnym wynika, że skarżąca zobowiązała się do udokumentowania podanych okoliczności dotyczących jej stanu zdrowia. W piśmie z dnia 25 stycznia 2011 r. organ zwrócił się do strony o przedstawienie dokumentów mogących mieć znaczenie w sprawie, w tym dotyczących leczenia skarżącej. Rozpatrując ponownie sprawę zwracał się do skarżącej o przedstawienie szczegółowych informacji i dokumentów dotyczących obciążających ją zobowiązań, kosztów leczenia (pismo z dnia 2 grudnia 2011 r.).

W piśmie z dnia 12 stycznia 2012 r. skarżąca wskazała na fakt powstania zadłużenia z tytułu czynszu i za energię elektryczną, lecz okoliczności tych nie udokumentowała. Wprawdzie organ nie odniósł się do okoliczności wpisania skarżącej do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych, to jednak trafnie zwrócił uwagę, że zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów reguluje terminowo

W ocenie Sądu, nie można zatem przypisać organowi naruszenia prawa w zakresie, w jakim odmówił umorzenia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych w oparciu o art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, pozwalający w uzasadnionych przypadkach na umorzenie należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Jak wyżej podkreślono, decyzja w tym zakresie oparta jest na uznaniu administracyjnym, a ponadto użycie przez ustawodawcę klauzuli generalnej w postaci odwołania się do "uzasadnionych przypadków" wskazuje na to, że instytucja umorzenia należności z tytułu składek w oparciu o przytoczony przepis musi być traktowana jako rozwiązanie zastrzeżone dla sytuacji wyjątkowych, w których egzekwowanie należności zagrażałoby egzystencji zobowiązanego. Takie intencje prawodawcy potwierdza również treść § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie zasad umarzania należności. Sformułowany w tym przepisie katalog (niezamknięty) sytuacji pozwalających na umorzenie należności w "uzasadnionych przypadkach" wskazuje, że powinno mieć ono zastosowanie w sytuacjach naprawdę skrajnych, takich jak groźba pozbawienia zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia; przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny.

Dokonana przez organ analiza sytuacji majątkowej skarżącej nie pozwala na postawienie zarzutu błędnej konkluzji, iż nie zachodziły wyżej wspomniane nadzwyczajne okoliczności, które przemawiałyby za umorzeniem należności. Regulowanie należności, przypadających ZUS stanowi niewątpliwie obciążenie dla budżetu domowego skarżącej, jednak nie można przyjąć, aby systematyczna spłata tych zaległości (nawet w niewielkich wygospodarowanych kwotach) była nadmiernym obciążeniem finansowym, które zagraża egzystencji skarżącej.

Wskazać przy tym trzeba, że nadanie treści pojęciu "uzasadnionego przypadku" w odniesieniu do konkretnej, indywidualnej sytuacji musi uwzględniać nie tylko interes zobowiązanego z tytułu składek, ale również interes publiczny. Rzeczą skarżącej było wykazać, czego nie uczyniła, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności z tytułu składek, ponieważ skutkowałoby to zbyt ciężkimi i dotkliwymi skutkami.

Sąd zwraca jednocześnie uwagę, iż wniosek o umorzenie należności składkowych może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego.

W szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów skarżąca może ponownie wystąpić do Zakładu z wnioskiem o umorzenie należności i wówczas ponownie sprawa umorzenia będzie rozstrzygana przez organ z uwzględnieniem nowych okoliczności.

Na marginesie odnosząc się do zarzutu przedawnienia przedmiotowych składek z tytułu ubezpieczenia społecznego to Sąd podzielił stanowisko organu administracji, że zobowiązania te nie uległy przedawnieniu z uwagi na zawarcie w dniu [...]r. umowy nr [...] o rozłożeniu na raty należności z tytułu składek (k. 26-27) oraz podjęcia czynności egzekucyjnych (k. 7, k. 48 - akt administracyjnych). Jednocześnie wskazać należy, że skarżąca po zapoznaniu na rozprawie z pismem organu z dnia 4 czerwca 2012 r. nie zgłosiła nowych żądań.

Oceniając zaskarżoną decyzję jako zgodną z przepisami prawa materialnego i procesowego, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

A. B.