Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 735/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-08-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 55 ust. 1 i 2, art. 21 ust. 1 pkt 3, art. 21 ust. 2 pkt 5, art. 21 ust. 8 i  art. 6 pkt 6 i 7
journal: Dz.U. 2008 nr 50 poz 291
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jednolity
article: art. 24 par. 1 pkt 5
journal: Dz.U. 1980 nr 9 poz 26
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk (spr.), Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Adam Lipiński, Protokolant ref. staż. Marcin Borkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 sierpnia 2012 r. sprawy ze skargi E. R. – przedstawicielki ustawowej małoletniej A. R. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę.


UZASADNIENIE

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku E. R. z dnia [...] kwietnia 2008 r., powołując się na art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 55 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j.: Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.), odmówił przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej dla jej małoletniej córki – A. R., po zmarłym ojcu J. R.

W uzasadnieniu organ podał, że zgodnie z art. 55 cyt. ustawy, przesłanki warunkujące przyznanie renty w drodze wyjątku, tj. brak niezbędnych środków utrzymania, niemożność ich uzyskania ze względu na wiek lub stan zdrowia oraz niemożność uzyskania prawa do świadczenia ustawowego wskutek szczególnych okoliczności, muszą wystąpić łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Podkreślił, że wnioskodawczyni jest właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,49 ha przeliczeniowych, z czego część, do dnia [...] lipca 2008 r., wydzierżawiła. Sama dzierżawiła również 0,89 ha z Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Z gospodarstwa rolnego uzyskuje dochód, a obecnie toczy się postępowanie dotyczące zasadności podlegania przez nią rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Organ wskazał, że zmarły ojciec dziecka podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia [...] grudnia 2001 r. w związku z nabyciem od siostry gospodarstwa rolnego. Od dnia [...] stycznia 2000 r. do dnia [...] sierpnia 2000 r. był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, od dnia [...] sierpnia 2000 r. do dnia [...] listopada 2001 r. prowadził działalność gospodarczą, natomiast w okresie od dnia [...] grudnia 1988 r. do dnia [...] stycznia 2000 r. nie podlegał żadnemu ubezpieczeniu społecznemu. Łącznie udokumentowane jest ok. 3 lat ubezpieczenia emerytalno – rentowego. Prezes KRUS wskazał również, że wnioskodawczyni otrzymuje określoną pomoc z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P., zatem ma ona zapewnione wsparcie w wystarczającej wysokości.

Na skutek złożonego przez E. R. wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia [...] września 2008 r. nr [...], stosując art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2008 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w wyniku wniesionej przez E. R. skargi, wyrokiem z dnia 19 marca 2009 r. o sygn. akt II SA/Wa 1650/08 uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] września 2008 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał na naruszenie przez organ art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa. Podkreślił, że organ w ogóle nie wziął pod uwagę i nie odniósł się do długiego stażu pracy zmarłego ojca dziecka poza rolnictwem, pomimo że w aktach administracyjnych sprawy znajdują się dowody na tę okoliczność, tj. świadectwa pracy oraz zeznania świadków dotyczące pracy w gospodarstwie rolnym dziadków i rodziców. Sąd zwrócił też uwagę, że od chwili otrzymania gospodarstwa rolnego w 2001 r. aż do dnia zgonu, J. R. pracował i podlegał ubezpieczeniu społecznemu, a śmierć jest niewątpliwie zdarzeniem szczególnym, uniemożliwiającym wypracowanie wymaganych kwartałów do uzyskania renty rolniczej. Ponadto podniósł, że organ powinien mieć na uwadze, iż w niniejszej sprawie osobą zainteresowaną w uzyskaniu świadczenia jest małoletnia A. R., a zatem to w stosunku do niej, a nie do jej matki, powinno się badać przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania i niemożności ich uzyskania. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd zalecił organowi, aby w toku ponownego rozpoznania sprawy ustalił i wziął pod uwagę staż ubezpieczeniowy zmarłego ojca dziecka sprzed daty, w której zaczął podlegać ubezpieczeniu w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, ocenił adekwatność wieku ubezpieczonego do jego łącznego okresu ubezpieczenia oraz zbadał sytuację materialno – finansową małoletniej.

Rozpoznając ponownie sprawę, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia [...] października 2009 r. nr [...] odmówił przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej dla jej małoletniej córki – A. R., po zmarłym ojcu J. R. Wskazał, że zmarły ojciec dziecka na przestrzeni 49 lat życia posiadał wprawdzie udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący ok. 22 lat, jednak przez okres prawie 12 lat nie podjął żadnej działalności pozwalającej na objęcie go ubezpieczeniem emerytalno – rentowym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, czy też Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, chociaż pośrednio, że zmarły nie podejmował zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem pracy ze szczególnych powodów, a zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia i zapewnienie w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Sama zaś trudna sytuacja materialna rodziny nie jest wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, które nie ma charakteru socjalnego.

Na skutek złożonego przez E. R. wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] października 2009 r., podzielając zawartą w niej argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w wyniku złożonej przez E. R. skargi, wyrokiem z dnia 22 lipca 2010 r. o sygn. akt II SA/Wa 124/10, stwierdził nieważność decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] listopada 2009 r. i uchylił decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] października 2009 r. Sąd uznał, że zaskarżona decyzja dotknięta jest wadą nieważności, gdyż wydana została bez podstawy prawnej (art. 156 § 1 pkt 2 kpa). Decyzję tę organ wydał bowiem w postępowaniu prowadzonym w konsekwencji uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 19 marca 2009 r. o sygn. akt II SA/Wa 1650/08 decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] września 2008 r. Wyrokiem tym Sąd uchylił wyłącznie decyzję wydaną przez organ w następstwie wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy. W obrocie prawnym pozostała tym samym decyzja I – instancyjna Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] sierpnia 2008 r. Sprawa wróciła zatem do ponownego rozpoznania przez organ na etapie wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Oceniając natomiast legalność decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] października 2009 r., Sąd uznał, że winna być ona uchylona ze względu na brak dokładnego wyjaśnienia i rozpatrzenia istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych, co świadczy o naruszeniu przez organ przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Wskazał, że w dalszym postępowaniu organ powinien wyjaśnić, dlaczego zmarły J. R. nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu w okresie od dnia [...] grudnia 1988 r. do dnia [...] sierpnia 2000 r., ocenić adekwatność okresu jego ubezpieczenia do lat życia, przeanalizować, czy przedwczesna śmierć ojca małoletniej stanowi okoliczność szczególną, w rozumieniu art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, oraz ustalić rzeczywistą sytuację materialną A. R., przyjmując za podstawę dalszego postępowania prawidłową wykładnię ww. przepisu, tzn. badając przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania i niemożności ich uzyskania w odniesieniu do osoby małoletniej, której dotyczy wniosek o przyznanie świadczenia.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...], stosując art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 kpa, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2008 r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazał, iż z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że E. R. jest właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,1653 ha fizycznych, co stanowi 2,49 ha przeliczeniowych w udziale wynoszącym 5/8. Nieruchomość rolna o powierzchni 1,86 ha początkowo była przez nią wydzierżawiana na podstawie umowy dzierżawy z dnia [...] lutego 2004 r. Umowa ta została rozwiązana z dniem [...] lipca 2008 r. Z dokumentacji wynika ponadto, że do kwietnia 2007 r. wnioskodawczyni dzierżawiła od Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa grunty rolne o powierzchni 0,89 ha. W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego organ ustalił, że zainteresowana użytkuje całe gospodarstwo rolne o powierzchni 2,16 ha. W pracach w gospodarstwie pomaga jej syn – G. R. Ponieważ wnioskodawczyni nie wykazała dochodu uzyskiwanego z posiadanego gospodarstwa rolnego, zatem organ przyjął aktualny miesięczny dochód z 1 ha przeliczeniowego, wynikający z ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.: Dz. U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.), tj. kwotę 516,63 zł (2,4958 ha x 207,00 zł). Ustalił również, że z Ośrodka Pomocy Społecznej w P. E. R. otrzymuje świadczenia rodzinne w łącznej miesięcznej wysokości 261 zł i nie korzysta z innych świadczeń socjalnych. Z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa otrzymała jednorazową dopłatę bezpośrednią do gospodarstwa o powierzchni 1,86 ha w kwocie 1200 zł. Uwzględniając przeprowadzony wywiad środowiskowy, organ podał, że wnioskodawczyni oraz jej córka mają bardzo dobre warunki mieszkaniowe. Ustalił również, że zmarły J. R. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia [...] grudnia 2001 r. do dnia zgonu, w związku z nabyciem od siostry gospodarstwa rolnego. W okresie od dnia [...] maja 1970 r. do dnia [...] września 1973 r. pracował w gospodarstwie rolnym dziadka – J. R., zaś od dnia [...] września 1973 r. do dnia [...] czerwca 1975 r. w gospodarstwie rodziców – W. i S. R. (łącznie około 5 lat). Ponadto podlegał ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia w okresach: od dnia [...] czerwca 1975 r. do dnia [...] stycznia 1979 r., od dnia [...] lutego 1979 r. do dnia [...] lipca 1986 r., od dnia [...] września 1986 r. do dnia [...] grudnia 1988 r. – łącznie przez około 13 lat i 6 miesięcy. W okresie od dnia [...] stycznia 2000 r. do dnia [...] sierpnia 2000 r. był zarejestrowany, jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Od dnia [...] sierpnia 2000 r. do dnia [...] listopada 2001 r. podlegał ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. W okresie od dnia [...] grudnia 1988 r. do dnia [...] sierpnia 2000 r., tj. przez około 12 lat nie podlegał żadnemu ubezpieczeniu społecznemu. W oparciu o oświadczenie wnioskodawczyni Prezes KRUS ustalił, że J. R., po rozwiązaniu umowy o pracę w związku z przekształceniem Z., w okresie od dnia [...] grudnia 1988 r. do dnia [...] sierpnia 2010 r. bezskutecznie poszukiwał pracy. W efekcie tego, we wskazanym okresie przebywał za granicą, gdzie pracował dorywczo.

Organ uznał, że wykonywanie prac dorywczych nie może być oceniane w kategoriach szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 55 ust. 1 ustawy. W aktach sprawy brak jest także dowodów mogących wskazywać, chociaż pośrednio, że zmarły nie podejmował zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem pracy z powodów szczególnych, a zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia i zapewnienie w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Wskazał, że wprawdzie śmierć J. R. była zdarzeniem nagłym i nastąpiła na skutek okoliczności, na które nie miał on wpływu, to jednak zgon nie nastąpił w młodym wieku, a zmarły w wieku 49 lat miał udokumentowane w ostatnim dziesięcioleciu niespełna 3 lata ubezpieczenia społecznego. Prezes KRUS podkreślił, że status materialny małoletniego dziecka, które ze względu na wiek nie jest w stanie samo zabezpieczyć sobie środków utrzymania, zależy bezwzględnie od statusu materialnego jego rodziców. W jego ocenie, przeprowadzony wywiad środowiskowy potwierdził, że obecnie prowadzona przez wnioskodawczynię działalność rolnicza pozwala na uzyskiwanie z tego tytułu dochodu, a tym samym na zapewnienie córce godziwego utrzymania. Organ wziął również pod uwagę, że E. R. uzyskuje dochody z nielegalnej pracy dorywczej w [...], natomiast małoletnia A. otrzymuje pomoc w postaci stypendium szkolnego, zasiłku rodzinnego, a dodatkowo jest właścicielką 1/4 nieruchomości rolnej o powierzchni 2,49 ha przeliczeniowego. Zdaniem organu, nie można zatem uznać, że małoletnia pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania, co jest konieczną przesłanką przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w wyniku wniesionej przez E. R. skargi, wyrokiem z dnia 12 lipca 2011 r. o sygn. akt II SA/Wa 793/11 uchylił decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] stycznia 2011 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, iż Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, wydając zaskarżoną decyzję, nie zrealizował wszystkich wytycznych zawartych w wyroku z dnia 22 lipca 2010 r. o sygn. akt II SA/Wa 124/10. Formułując te wytyczne, Sąd nie miał bowiem na względzie potrzeby dokonania analizy przedwczesnej śmierci jedynie w kontekście braku wymaganego okresu ubezpieczenia, bo jest to okoliczność niesporna, lecz w kontekście możliwości uzupełnienia przez J. R. wymaganego okresu ubezpieczenia, która to możliwość została zniweczona jego nagłą śmiercią. Organ nie dokonał także w sposób kompleksowy oceny adekwatności okresu ubezpieczenia zmarłego do lat jego życia, koncentrując się na przerwie w ubezpieczeniu i oceniając, iż ten brak ubezpieczenia nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Sąd podkreślił również, iż organ, pomimo wskazywania różnych źródeł dochodu małoletniej A. R. i jej matki, w rzeczywistości nie ustalił, jakie dochody ostatecznie osiąga E. R., a przede wszystkim nie wskazał, co rozumie pod pojęciem niezbędnych środków utrzymania. Nie wiadomo bowiem, jakie są globalnie dochody E. R., na utrzymaniu której pozostaje małoletnia córka, której sytuacji materialnej nie można tym samym jednoznacznie ocenić. Niewątpliwie ma ona obowiązek zarządzać majątkiem córki tak, aby przynosił on wymierne korzyści, ale organ nie wskazał, nawet szacunkowo, jakie mogłyby one być, gdyby ten obowiązek został wypełniony. W sprawie nie zostało przy tym wykazane, że E. R. majątkiem córki zarządzała w sposób nieprawidłowy. Zauważyć przy tym należy, że nie można obliczać dochodu rodziny, biorąc pod uwagę dochód z całego uprawianego przez E. R. gospodarstwa rolnego, a następnie podawać, że małoletnia A. jest właścicielką 1/4 tej nieruchomości rolnej i powinna osiągać z tego tytułu dochody. Dochód jest jeden i trzeba przyjąć jednolitą koncepcję jego uwzględnienia. Organ nie wyjaśnił przy tym, jak działalność rolnicza prowadzona przez E. R., polegająca na uprawie 2,16 ha fizycznych, pozwala na zapewnienie córce godziwego utrzymania, skoro jako miesięczny dochód z tego gospodarstwa organ przyjął 516,63 zł miesięcznie. Nie wiadomo również, jakie są dochody wnioskującej z tytułu jej pracy podejmowanej w [...]. Zauważyć należy, że wnioskodawczyni, działająca w imieniu małoletniej córki, w toku postępowania administracyjnego reprezentowana była od dnia [...] października 2010 r. przez profesjonalnego pełnomocnika, do którego winien zwrócić się organ o wskazanie danych, w tym dotyczących sytuacji materialnej, niezbędnych do rozpoznania wniosku.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...], stosując art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 kpa, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2008 r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i przedstawiając wcześniej zaprezentowaną w sprawie argumentację. Wskazał, że ponieważ wnioskodawczyni nie wykazała dochodu uzyskiwanego z posiadanego gospodarstwa rolnego, zatem organ przyjął aktualny miesięczny dochód z 1 ha przeliczeniowego, wynikający z ustawy o pomocy społecznej, tj. kwotę 1.025,58 zł (4,9545 ha x 207,00 zł). Od stycznia 2011 r. E. R. nie wyjeżdża już i nie pracuje w [...]. Ze złożonych dokumentów wynika, biorąc pod uwagę pozostałe otrzymywane świadczenia, iż całkowity miesięczny dochód zainteresowanej wynosi 1.533,95 zł, co po odliczeniu kosztów utrzymania daje kwotę 1.147,68 zł, zatem na jednego członka rodziny jest to 573,84 zł. Prezes KRUS podkreślił, że wskazany dochód znacznie przekracza kwotę stanowiącą kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń z pomocy społecznej, które wynosi 351 zł na osobę w rodzinie.

Oceniając natomiast adekwatność okresu ubezpieczenia J. R. do lat jego życia, w kontekście okoliczności szczególnych, w rozumieniu art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, organ wskazał, iż z akt sprawy w dalszym ciągu nie wynika – chociażby pośrednio – aby zmarły nie podejmował zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem pracy z powodów szczególnych. Brak było zatem przeciwwskazań uniemożliwiających ojcu dziecka przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w wymienionych okresach nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Organ dodał, że wprawdzie śmierć J. R. była zdarzeniem nagłym i nastąpiła na skutek okoliczności, na które nie miał on wpływu, to jednak zmarły w wieku 49 lat miał udokumentowane w ostatnim dziesięcioleciu niespełna 3 lata ubezpieczenia społecznego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję E. R. zarzuciła organowi naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to: art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270), poprzez niezastosowanie się do wytycznych zawartych w wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie: z dnia 12 lipca 2011 r. o sygn. akt II SA/Wa 793/11, z dnia 22 lipca 2010 r. o sygn. akt II SA/Wa 124/10 oraz z dnia 19 marca 2009 r. o sygn. akt II SA/Wa 1650/08; art. 77 § 1 kpa, poprzez nierzetelne przeprowadzenie postępowania dowodowego dotyczącego sytuacji materialnej strony; art. 79 kpa, poprzez niezawiadomienie strony i jej pełnomocnika o miejscu i terminie planowanych czynności w terminie 7 dni przed ich wykonaniem, art. 24 § 1 pkt 5 kpa, poprzez niewyłącznie pracownika organu ([...] M. L.), który brał udział przy wydaniu zaskarżonej decyzji. Skarżąca wskazała również na naruszenie prawa materialnego, tj. art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, poprzez przyjęcie, iż małoletniej A. R. nie przysługuje świadczenie w drodze wyjątku. Podnosząc powyższe zarzuty, E. R. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według przepisanych norm.

Udzielając odpowiedzi na skargę, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wniósł o jej oddalenie, przytaczając w uzasadnieniu swego stanowiska procesowego argumentację, jakiej użył w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.

Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z brzmieniem art. 55 ust. 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j.: Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.), Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego może przyznać emeryturę, rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy lub rentę rodzinną rolnikowi lub domownikowi lub członkom rodziny zmarłego rolnika lub domownika, pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli zainteresowana osoba nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia. Świadczenie takie przyznaje się w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiedniego świadczenia z ubezpieczenia emerytalno-rentowego (art. 55 ust. 2).

Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa rolników (domowników lub członków rodziny zmarłego rolnika lub domownika) do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ustawa zaś pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa KRUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Kasy może przyznać...", co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa KRUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.

Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty rolniczej na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

W rozpoznawanej sprawie art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie mógł stanowić podstawy przyznania A. R. świadczenia w drodze wyjątku. Ze sprawy wynika bowiem, że nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej ojca małoletniej i to ona determinuje podjęte w niej rozstrzygnięcie.

Ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Nie bez powodu ustawodawca posłużył się sformułowaniem wskazującym, że tylko tym ubezpieczonym, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, Prezes KRUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Wychodząc z zasad systemowych, na jakich oparte są założenia ubezpieczeń społecznych, których częścią jest art. 55 ust. 1 ww. ustawy, i kierując się względami wykładni funkcjonalnej, trudno byłoby przyjąć, by stwarzał on podstawę przyznawania świadczeń w drodze wyjątku w zupełnym oderwaniu od wymaganego okresu ubezpieczenia, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.

Artykuł 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników posługuje się stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności, upoważnia ubezpieczonego (bądź pozostałego po nim członka rodziny) do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Oznacza to, że nie ogólna długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany, zgodnie z art. 21 ust. 2 pkt 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, konkretny okres podlegania ubezpieczeniu emerytalno – rentowemu wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Ponadto, całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym musi powstać w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu podlegania ubezpieczeniu emerytalno – rentowemu (art. 21 ust. 1 pkt 3 ustawy). Zatem warunkiem koniecznym jest legitymowanie się 5-letnim okresem podlegania ubezpieczeniu emerytalno – rentowemu w ostatnim 10-leciu przed złożeniem wniosku o przyznanie renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy (art. 21 ust. 8 ustawy) i jest to zasada, gdy chodzi o osoby, u których całkowita niezdolność do pracy (zgon) powstała w wieku powyżej 30 lat oraz niezdolność ta ma powstać w czasie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu podlegania ubezpieczeniu. Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie cytowanego przepisu art. 55 ust. 1. Jednakże przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy wymagany okres podlegania ubezpieczeniu (5-letni w ostatnim 10-leciu, a także 18-miesięczny okres) usprawiedliwiają szczególne okoliczności.

Sąd zwraca uwagę, że żaden przepis cytowanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone tylko indywidualnie. Konieczne jest więc wykazanie, iż ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności.

Za okoliczność szczególną, uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie, należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r. o sygn. akt II SA 3191/00, publ. LEX nr 537884).

J. R. w ostatnim 10-leciu przed dniem zgonu, tj. [...] maja 2003 r., na wymagane 5 lat podlegał ubezpieczeniu emerytalno – rentowemu jedynie 2 lata, 10 miesięcy i [...] dni. Od dnia [...] stycznia 2000 r. do dnia [...] sierpnia 2000 r. zmarły ojciec dziecka był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, od dnia [...] sierpnia 2000 r. do dnia [...] listopada 2001 r. prowadził działalność gospodarczą, zaś od dnia [...] grudnia 2001 r. do dnia śmierci podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w związku z nabyciem od siostry gospodarstwa rolnego. W okresie od dnia [...] grudnia 1988 r. do dnia [...] stycznia 2000 r. J. R. nie podlegał jednak żadnemu ubezpieczeniu społecznemu. Okoliczność tę potwierdza również sama skarżąca, która w swoim oświadczeniu z dnia [...] grudnia 2011 r. podała, że jej zmarły mąż w wymienionym okresie nie pracował zawodowo i nie prowadził gospodarstwa rolnego, nie wskazując jednocześnie powodu takiego stanu rzeczy.

Należy podkreślić, że przy ustalaniu prawa do renty w drodze wyjątku bierze się pod uwagę powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie. Niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem właśnie szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie – zdaniem Sądu – nie zostały wykazane. Analiza akt postępowania administracyjnego nie pozwala bowiem na przyjęcie, iż brakujący J. R. do wymaganych 5 lat w ostatnim 10-leciu okres usprawiedliwiają szczególne okoliczności, w tym zła sytuacja zdrowotna ubezpieczonego. Ze sprawy nie wynika, by ojciec dziecka cierpiał na jakiekolwiek schorzenie, które uniemożliwiałoby mu pracę zawodową. Wręcz przeciwnie – z oświadczenia skarżącej z dnia [...] października 2010 r. wynika, że w okresie od dnia [...] grudnia 1988 r. do dnia [...] sierpnia 2010 r. zmarły bezskutecznie poszukiwał pracy w kraju, w efekcie czego w tych latach przebywał za granicą, gdzie pracował dorywczo. Jednak podejmowanie pracy dorywczej bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym jest świadomym wyborem, rodzącym określone skutki, co nie może być oceniane w kategoriach szczególnych okoliczności. Również okoliczność rejestracji w charakterze bezrobotnego i niemożność znalezienia pracy nie mogą być kwalifikowane w kategoriach okoliczności szczególnych. Jednocześnie podkreślenia wymaga, że udowodniony okres podlegania ubezpieczeniu w ostatnim dziesięcioleciu (2 lata, 10 miesięcy i [...] dni) nie jest na tyle długi, aby nawet biorąc pod uwagę zdarzenie, jakim była nagła śmierć ojca dziecka, można było uznać go za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 55 ust. 1 ustawy. W tym kontekście, Prezes KRUS prawidłowo zatem uznał i wystarczająco uzasadnił, że w niniejszej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające J. R. we wskazanym okresie przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Tym samym – wydając zaskarżone rozstrzygniecie, organ zastosował się do wytycznych zawartych w zapadłych wcześniej wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a więc nie naruszył art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270). Trzeba bowiem zaznaczyć, że ustalenia organu nie budzą wątpliwości Sądu w aspekcie omawianej przesłanki, a dokonana na ich podstawie ocena w tym zakresie pozwala uznać za trafną przedstawioną przezeń argumentację. Oceny tej nie może zmieniać nawet dość długi staż ubezpieczeniowy zmarłego, albowiem decydujące w sprawie jest to, że w ostatnim dziesięcioleciu brakujący okres ubezpieczenia do wymaganych 5 lat nie został usprawiedliwiony żadnymi szczególnymi okolicznościami, które uzasadniałyby możliwość przyznania dziecku renty w drodze wyjątku.

Wbrew zarzutom skargi, w sprawie nie został również naruszony art. 24 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), poprzez niewyłącznie pracownika organu ([...] M. L.), który brał udział przy wydaniu zaskarżonej decyzji. Jak orzekł Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 listopada 2010 r. o sygn. akt I OSK 1525/10 (publ. LEX nr 745062), przepis art. 24 § 1 pkt 5 kpa ma zastosowanie w postępowaniu, o jakim mowa w art. 127 § 3 kpa, w przypadku, gdy funkcję organu wykonuje upoważniony pracownik, który wydał decyzję objętą wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Nie stosuje się go zatem do pracownika, który takiej decyzji nie wydawał, a jedynie brał udział w gromadzeniu materiału dowodowego.

Błędnie natomiast została oceniona przez organ przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Prezes KRUS wyliczony przez siebie dochód na jedną osobę w gospodarstwie domowym skarżącej odniósł bowiem do kryterium dochodowego określonego w § 1 pkt 1 lit. "b" rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 lipca 2009 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. Nr 127, poz. 1055), które wynosi 351 zł. Kryterium tego nie można jednak odnosić – jako wiążącego – przy ustalaniu przesłanki niezbędnych środków utrzymania, o której mowa w art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Punktem odniesienia dla ustalenia tej przesłanki powinna być bowiem kwota najniższej emerytury i renty, która – na dzień wydania zaskarżonej decyzji – wynosiła 728,18 zł (art. 6 pkt 6 i 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Kwota ta wynika z komunikatu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie kwoty najniższej emerytury i renty, dodatku pielęgnacyjnego i dodatku dla sierot zupełnych oraz kwot maksymalnych zmniejszeń emerytur i rent (M. P. Nr 15, poz. 162), wydanego na podstawie art. 94 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), i powinna być brana pod uwagę także przez Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego przy wydawaniu przez niego decyzji dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Określając jej wysokość, ustawodawca wprowadza minimalną wartość świadczeń wypłacanych z ubezpieczenia społecznego, co w przypadku świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku (również rolniczych), stwarza po stronie organu konieczność badania pod tymże kątem przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, wszak kryterium niezbędności musi być odnoszone do przysługującego wszystkim ubezpieczonym minimum środków utrzymania (kwota najniższej emerytury i renty).

Wskazane uchybienie nie ma jednak wpływu na prawidłowość zaskarżonej decyzji, bowiem wskazany wyżej brak spełnienia przez zmarłego ojca małoletniej córki skarżącej przesłanki szczególnych okoliczności i tak wyłącza – w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników – możliwość przyznania A. R. świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczność ta przesądza zatem o treści rozstrzygnięcia, pomimo błędnej oceny przez organ sytuacji majątkowej skarżącej.

Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji skarżącej, trzeba jednak podkreślić, że sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego – co do zasady – od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 55 ust. 1 cyt. ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej.

W takim stanie rzeczy, wydane w sprawie decyzje należy uznać za prawidłowe. Jakkolwiek uznaniowość w tego typu sprawach nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie dostrzegł przekroczenia granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi.

Z tych względów, działając na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.