Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 14/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-09-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Mienie zabużańskie
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7,  art. 77,  art. 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Lenart Sędziowie WSA Iwona Kosińska WSA Bożena Marciniak (spr.) Protokolant referent stażysta Beata Karczewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2020 r. sprawy ze skargi G. W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz G. W. kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] września 2019 r., nr [...], Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] lutego 2019 r., nr [...], o odmowie potwierdzenia A. P. i G. W. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. W. pozostałej części gruntu oraz naniesień na nieruchomości położonej w miejscowości [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji złożył G. W..

Skarga została złożona w następującym stanie faktycznym i prawnym;

Wnioskiem z 7 listopada 1990 r. I. R. (poprzedniczka prawna skarżącego) wystąpiła o przyznanie prawa do rekompensaty, między innymi, z tytułu pozostawienia przez W. W. majątku ziemskiego o pow. [...] ha z cegielnią, położonego [...] km od [...].

Decyzją nr [...] z [...] lutego 2019 r. Wojewoda [...] odmówił A. P. oraz G. W. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. W. naniesień na nieruchomości położonej w miejscowości [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w postaci cegielni [...], domu mieszkalnego, sześciu budynków gospodarczych oraz pozostałej części gruntu należącego do majątku [...], nieujętych w postanowieniu Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r. wydanym na podstawie art. 7 ust. 1 ww. ustawy z 8 lipca 2005 r.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ podniósł, że zgodnie z zebranym materiałem dowodowym W. W. pozostawił na terenie gminy [...] w woj. [...], majątek [...] obejmujący [...] ha gruntu rolnego, zabudowanego w części stodołą i stajnią, oraz oddzielnie położone uroczysko [...] o powierzchni [...] dziesięcin, tj. [...] ha. Wojewoda wskazał, że rzeczoznawca majątkowy w operacie szacunkowym ustalił, że znajdująca się na terenie majątku stodoła miała [...] m2 powierzchni zabudowy, natomiast stajnia - [...] m2.

Wobec rozbieżności w materiale dowodowym w zakresie powierzchni majątku [...] organ za najbardziej wiarygodny dokument, odzwierciedlający stan tego majątku w dacie opuszczenia przez właściciela nieruchomości byłego terytorium Polski, uznał księgę hipoteczną nieruchomości nr [...] dotyczącą mienia nieruchomego z lat 1923-1939 majątku [...], pozyskaną z zasobów [...] Centralnego Archiwum Państwowego z zespołu akt dotyczących [...] Sądu Okręgowego.

Z treści odpisu księgi hipotecznej oraz załączonych do niej dokumentów wynika, że W. W. na podstawie aktu kupna sprzedaży zatwierdzonego przez Starszego Notariusza w [...] [...] grudnia 1906 r. nabył prawo własności majątku [...] o ogólnej powierzchni [...] dziesięcin, tj. [...] ha. Z dalszych zapisów tej księgi wynika, że na podstawie aktów notarialnych z lat 1923-1929 sprzedał on na rzecz osób trzecich z majątku [...] grunt o łącznej powierzchni [...] ha, a zatem pozostały majątek liczył [...] ha. Do majątku [...] należało również oddzielnie położone uroczysko [...] o powierzchni [...] dziesięcin, tj. [...] ha.

Odnosząc się do naniesienia w postaci cegielni [...] Wojewoda wskazał, że jako dowody mające świadczyć o prawie własności W. W. do tego naniesienia, a także jego powierzchni, do akt sprawy przedłożono wyciąg aktu kupna- sprzedaży zawarty [...] września 1906 r. przed O. G. oraz umowę dzierżawną zawartą [...] maja 1933 r. przed J. B., notariuszem przy Wydziale Hipotecznym Sądu Okręgowego w [...]. W ocenie Wojewody, choć odpis aktu kupna-sprzedaży potwierdza fakt nabycia przez W. W. wskazanej cegielni, to jednak dokument ten odnosi się do stanu nieruchomości na datę jego sporządzenia (tj. 1906 rok). Zatem, nie potwierdza on prawa własności na datę opuszczenia przez właściciela byłego terytorium Polski, tj. 1944 rok. Na poparcie swojego stanowiska organ przywołał poglądy orzecznictwa, że data sporządzenia dokumentu może mieć istotne znaczenie dla oceny czy dany dokument potwierdza fakt pozostawienia nieruchomości w chwili opuszczenia byłego terytorium Polski (por. wyrok WSA w Warszawie z 13 stycznia 2010 r., sygn. akt I SA/Wa 1169/09, Lex nr 600870).

Wojewoda wskazał również, że z umowy dzierżawy zawartej [...] maja 1933 r. wynika, że W. W. oddał w dzierżawę B. N. nieczynną cegielnię "[...]", wchodzącą w skład majątku [...], wraz ze znajdującym się na tej cegielni piecem [...], mieszkaniem dla palacza i kantorką, stajnią murowaną, domkiem murowanym oraz przylegającym do cegielni terenem do eksploatacji gliny na pow. do [...] ha ziemi podleśnej, na okres 8 lat, począwszy od dnia [...] maja 1933 r. Zdaniem organu, dokument ten nie przesądza jednak o prawie własności do opisanych tam nieruchomości, tym bardziej, że z zapisów wyżej powołanego działu II księgi wieczystej nr [...] wynika, że W. D. nabył od W. W. parcelę [...], czyli część folwarku "[...] ", wydzieloną z majątku [...] o powierzchni [...] ha [...] m2, wraz z wszystkimi przynależnościami i zabudowaniami, na podstawie aktu kupna sporządzonego [...] października 1923 r. przez notariusza J. B.. Wątpliwości organu orzekającego potwierdza "Księga Adresowa Polski (wraz z W.M. [...]) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa" na 1930 r., z której wynika, że właścicielem cegielni w [...] był W.D..

Odnosząc się do naniesień w postaci budynków mieszkalno-gospodarczych majątku [...] Wojewoda podniósł, że dokumentami, które w jakikolwiek sposób odnoszą się do tych budynków są wyciąg aktu kupna-sprzedaży z [...] września 1906 r. przed O. G. oraz wykaz osób, które ucierpiały podczas wojny, a są zakwalifikowane do odbudowy zabudowań, na podstawie ustawy z dnia 6 maja 1924 r. Zdaniem Wojewody, z uwagi na datę jego sporządzenia (1906 rok) akt kupna-sprzedaży nie stanowi dokumentu potwierdzającego prawo własności nieruchomości na moment opuszczenia byłego terenu Polski. Ponadto, na jego podstawie nie można ustalić rodzaju, ilości i powierzchni naniesień znajdujących się w majątku [...]. Z kolei z treści wykazu osób, które ucierpiały podczas wojny, a są zakwalifikowane do odbudowy zabudowań, wynika, że W. W. posiadał w majątku [...] 8 budynków gospodarczych w 100% zniszczonych, z czego odbudowane zostały jedynie stajnia i stodoła. Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy nie wynika jakiego rodzaju były pozostałe zabudowania, ani czy W. W. przed opuszczeniem terenu [...] je odbudował.

Wojewoda nie podzielił też twierdzenia wnioskodawców, że w skład majątku [...] w 1944 r. wchodził dom mieszkalny. Okoliczności tej nie potwierdza w szczególności wpis "w domu" w wykazie osób, które ucierpiały podczas wojny, a są zakwalifikowane do odbudowy zabudowań, który znajduje się w kolumnie nr [...] dotyczącej warunków w jakich mieszka poszkodowany,. Z całości materiału dowodowego wynika bowiem, że W. W. był właścicielem również innych nieruchomości. W szczególności jego własnością był dom mieszkalny położony w [...] przy ul. [...], w którym mieszkał przynajmniej od maja 1939 r. do kwietnia 1942 r., co potwierdzają umowa sprzedaży z [...] maja 1939 roku, decyzja główna Zarządu Miejskiego w [...] z [...] maja 1939 r. oraz pełnomocnictwo sporządzone [...] kwietnia 1942 r. Wobec powyższego, wpis w kolumnie nr [...] ww. wykazu osób wskazujący, że W. W. mieszka w domu może oznaczać, że nie dotyczy on budynku mieszkalnego w majątku [...], który również mógł ulec zniszczeniu, lecz innego, należącego do W. W. budynku, położonego np. w [...].

W ocenie organu, do potwierdzenia prawa do rekompensaty za dworek [...] nie wystarczają również przedłożone przez G. W. zaświadczenie o zamieszkaniu na [...] z [...] grudnia 2016 r., nr [...], wraz z tłumaczeniem przysięgłym z języka [...], a także pismo Departamentu Reformy Rolnej z [...] marca 1940 r., Nr [...], wraz z tłumaczeniem z języka [...]. Z powołanego pisma Departamentu Reformy Rolnej wynika, że według danych posiadanych przez ten Departament, na podstawie przedstawionego przez W. W. wypisu z księgi hipotecznej nr [...], należał do niego m.in. dworek [...] o pow. [...] dziesięcin w gm. [...]. Organ zauważył, że wskazana w powyższym dokumencie powierzchnia [...] dziesięcin to w przeliczeniu [...] ha. Zatem, nie może się ona odnosić wyłącznie do dworku [...], jak wskazano to w piśmie, lecz powierzchni całego majątku [...]. Powyższe, w ocenie organu, potwierdza również odpis księgi hipotecznej oraz załączone do niej dokumenty, zgodnie z którymi W. W. nabył prawo własności majątku [...] o ogólnej powierzchni [...] dziesięcin. Z kolei, z zaświadczenia o zamieszkaniu na [...] wynika, że w zasobach archiwalnych Instytucji i Komisji Wyborczych [...] i Rzeczypospolitej Polskiej powiatu [...] znajduje się lista wyborców do Sejmu z 1938 r., w której wpisani są mieszkańcy dworu: W. W., ur. w 1884 r., rolnik; W. K., ur. 1898 r., gospodyni domowa; oboje mieszkający w obwodzie od urodzenia. W zasobach archiwalnych [...] Urzędu Statystycznego, w danych ze spisu powszechnego mieszkańców Generalnej [...] okręgu [...] gmina [...] z [...], w karcie mieszkania-gospodarstwa mieszkańca dworu [...] W. W. wpisani są m. in. W. W., ur. na dworze [...] w 1884 r., głowa rodziny, żona W. K., ur. w [...] w 1898 r., syn W. Z., ur. na dworze [...] w 1921 r. Zdaniem Wojewody, zaświadczenie o zamieszkaniu na [...] odnosi się do 1938 r. oraz [...] maja 1942 r. Nie potwierdza zatem istnienia dworu na datę opuszczenia przez W. W. byłego terytorium państwa polskiego w 1944 r. Niezależnie od powyższego, nawet gdyby przyjąć, że od maja 1942 r. W. W. faktycznie mieszkał w dworku majątku [...], to i tak z pozostałych dokumentów zgromadzonych w sprawie nie wynika jego powierzchnia.

Wojewoda nie podzielił również argumentacji wnioskodawców, że wskazana w akcie kupna-sprzedaży z 1906 r. cegielnia [...] nie jest tożsama z folwarkiem [...], który W. W. sprzedał W. D. w dniu [...] października 1923 r. Stanowisku temu zaprzecza choćby zapis w Księdze Adresowej Polski, w którym W. D. wskazano jako właściciela cegielni, nie zaś folwarku. Ponadto, z treści powołanego aktu kupna-sprzedaży wynika, że W. D. nabył folwark wraz z wszystkimi przynależnościami i zabudowaniami, a sama nazwa folwarku może sugerować, że do zabudowań należała m.in. cegielnia. Organ wskazał, że z jego doświadczenia wynika, że stosowane w dokumentach nazewnictwo nie zawsze odzwierciedlało rzeczywisty stan, czego dowodzi choćby zapis o "dworze" [...] o powierzchni ponad [...] ha. Prawidłowy zapis w tym przypadku to majątek [...], gdyż określenie "dwór" odnosi się jedynie do domu mieszkalnego właściciela ziemskiego.

Wojewoda podkreślił, że skoro ustawodawca zdecydował, jakie dowody należy przedłoży, aby ubiegać się o prawo do rekompensaty za pozostawione mienie, nie można czynić organowi zarzutu, że wymaga, aby strona udowodniła stosownymi dokumentami fakt legitymowania się prawem własności nieruchomości położonych na tzw. kresach wschodnich oraz opuszczenia tych terenów, czy też żeby przedłożyła złożone w określonej formie (pod rygorem odpowiedzialności karnej i przed odpowiednim organem) oświadczenia świadków, którzy nie byli osobami bliskimi właściciela pozostawionej, nieruchomości lub jego spadkobiercy oraz zamieszkiwali w miejscowości położenia mienia, bądź w miejscowości sąsiedniej. Takie wymogi przewidują bowiem przepisy art. 6 ust. 1 pkt 1, ust. 4 pkt 1-3 i ust. 5 ustawy, którymi organ pierwszej instancji jest związany.

Organ podsumował, że w sprawie nie udowodniono, że W. W. pozostawił na przedmiotowej nieruchomości naniesienia w postaci cegielni [...], domu mieszkalnego, sześciu budynków gospodarczych oraz pozostałą część gruntu należącego do majątku [...], nieujęte w postanowieniu Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r. wydanym na podstawie art. 7 ust. 1 ww. ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Odwołanie od powyższej decyzji złożył G. W..

Decyzją z [...] września 2019 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję nr [...] Wojewody [...] z [...] lutego 2019 r.

Minister podzielił ocenę organu pierwszej instancji, że obszerny materiał dowodowy jest niezwykle rozbieżny w odniesieniu do rodzaju i powierzchni majątku ziemskiego [...] pozostawionego przez W. W.. W tej sytuacji organ odwoławczy za prawidłowe uznał stanowisko Wojewody, że najbardziej wiarygodnym dokumentem odzwierciedlającym stan majątku [...] w dacie opuszczenia przez właściciela nieruchomości byłego terytorium państwa polskiego, jest księga wieczysta nr [...], dotycząca mienia nieruchomego z lat 1923-1939 majątku [...], pozyskana z zasobów [...] Centralnego Archiwum Państwowego. W ocenie Ministra, inne dokumenty nie mają wystarczającej mocy dowodowej do potwierdzenia faktu legitymowania się prawem własności do nieruchomości w nich wskazanych. Nie posiadają bowiem charakteru dokumentów urzędowych wykazujących własność nieruchomości, takich jakimi są np. księgi wieczyste (por. wyrok WSA w Warszawie z 22 lutego 2019 r., sygn. akt 1585/18). Wobec powyższego, Wojewoda słusznie uznał za najbardziej wiarygodny dokument w postaci odpisu z księgi wieczystej nr [...], dotyczącej mienia nieruchomego z lat 1923-1939 majątku [...], gdyż stanowi on dokument urzędowy oraz został sporządzony najbliżej daty repatriacji.

Minister podsumował, że w ramach przedmiotowego postępowania organy obu instancji dokonały oceny całokształtu materiału dowodowego w zakresie wyznaczonym przez art. 80 k.p.a.

Skargę na decyzję z [...] września 2019 r. złożył G. W. zarzucając tej decyzji naruszenie:

1) przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a., 77 §1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 §3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na dowolnej ocenie zebranego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, w tym błędnego przyjęcia, że wiarygodnym dokumentem dla ostatecznego ustalenia wielkości powierzchni majątku [...] jest księga wieczysta, podczas gdy z dokumentu wydanego w późniejszej dacie wynika, że majątek [...] miał powierzchnię [...] ha;

2) przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a., 77 §1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 §3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na dowolnej ocenie zebranego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, w tym błędnej oceny treści i znaczenia umowy kupna - sprzedaży z [...] września 1906 roku zawartej przed O. G. oraz umowy dzierżawy z [...] maja 1933 roku zawartej przed J. B., z których wynika, iż w skład majątku [...] wchodziła cegielnia [...], a w konsekwencji błędne dla sprawy ustalenia faktyczne;

3) przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a., 77 §1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 §3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na dowolnej ocenie zebranego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, w tym wybiórczej oceny m.in. planu pozostałego po parcelacji z 1919 roku centrum majątku [...] oraz wykazu osób, które ucierpiały podczas wojny, a są zakwalifikowane do odbudowy zabudowań, co doprowadziło do błędnego wniosku, że w czasie opuszczania przez W. W. terenów byłego terytorium RP na terenie majątku nie było domu mieszkalnego (dworu);

4) przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a., 77 §1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 6 ust. 4 ustawy z 8 lipca 2005 r., które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, poprzez zaniechanie zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, w tym brak przesłuchania skarżącego i uczestnika A. P. w charakterze strony, oraz dokonanie dowolnej i wybiórczej oceny zgromadzonych materiałów dowodowych (w tym księgi wieczystej dla majątku [...], postanowienia komisji dot. przejęcia ziemi na Państwowy Fundusz Ziemi, umowy kupna - sprzedaży z [...] września 1906 r. zawartej przed O. G., umowy dzierżawy z dnia [...] maja 1933 r., planu pozostałego po parcelacji z 1919 roku centrum majątku [...] oraz wykazu osób, które ucierpiały podczas wojny, a są zakwalifikowane do odbudowy zabudowań), co doprowadziło do błędów w ustaleniach faktycznych i bezzasadnej odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty;

5) przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a. i art. 77 §1 k.p.a., które mogło mieć wpływ na wynik postępowania, polegające na przerzuceniu obowiązku dowodzenia na strony postępowania, podczas gdy przepisy ustawy z 8 lipca 2005 r. nie wyłączają działania organów z urzędu, w tym obowiązku zebrania materiału dowodowego w sposób wyczerpujący, co doprowadziło do zaniechania przesłuchania skarżącego oraz A. P. w związku z istniejącymi rozbieżnościami i niejasnościami, a w konsekwencji błędnego ustalenia stanu faktycznego (błędne przyjęcie powierzchni majątku [...], brak ustalenia istnienia cegielni [...] i dworu w czasie opuszczania majątku [...] przez W. W.);

6) przepisów postępowania, tj. art. 86 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik postępowania, polegającego na zaniechaniu przesłuchania skarżącego oraz A. P. w związku z istniejącymi rozbieżnościami i niejasnościami, a w konsekwencji błędnego ustalenia stanu faktycznego (błędne przyjęcie powierzchni majątku [...], brak ustalenia istnienia cegielni [...] (niezależnie od cegielni w folwarku [...]) i dworu w czasie opuszczania majątku [...] przez W. W.);

7) przepisów postępowania, tj. art. 76 § 1 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik postępowania, polegające na błędnym uznaniu, że postanowienie komisji z [...] sierpnia 1940 roku nie stanowi dokumentu urzędowego, które w sposób wystarczający poświadcza wielkość pozostawionego mienia w majątku [...], podczas gdy dokument ten został sporządzony przez właściwy organ i we właściwej formie, a w konsekwencji brak było podstaw do kwestionowania wielkości powierzchni majątku [...], która została tam stwierdzona;

8) przepisów postępowania, tj. art. 8 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik postępowania, polegające na braku wyjaśnienia w sposób przekonujący i wiarygodny, z jakiego powodu organ odmówił wiarygodności niektórym dowodom, a innym przyznał ich większą wartość dowodową;

9) przepisów postępowania, tj. art. 6 ust 4 ustawy z 8 lipca 2005 r., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez przyjęcie, że przepis ten zawiera enumeratywne wyliczenie dowodów na potwierdzenie okoliczności wymaganych do przyznania prawa do rekompensaty, podczas gdy wyliczenie to ma charakter przykładowy, a w konsekwencji błędne pominięcie przez organy możliwości przesłuchania skarżącego i A. P. w celu wyjaśnienia istniejących rozbieżności i niejasności;

10 ) przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a., art. 77 §1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 §3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez dokonanie błędnych ustaleń faktycznych polegających na:

a) błędnym przyjęciu wielkości powierzchni majątku [...] w wysokości [...] ha, podczas gdy w rzeczywistości, przy uwzględnieniu całokształtu zebranego materiału dowodowego należało przyjąć, że wielkość opuszczonego majątku wynosiła [...] ha;

b) błędnym przyjęciu, że w skład majątku [...] nie wchodziła cegielnia [...], względnie przyjęcie, że cegielnia ta została zbyta na rzecz W. D., który nabył od W. W. parcelę [...], czyli część folwarku "[...]" wydzieloną z majątku [...], podczas gdy w rzeczywistości z zebranego materiału dowodowego wynika, że na moment opuszczenia byłego terenu RP W. W. był właścicielem majątku [...], który obejmował cegielnię [...] (która istniała na terenie majątku [...] obok cegielni istniejącej w folwarku [...], która została wydzielona z majątku [...]);

c) błędnym przyjęciu, że w skład majątku [...] na moment opuszczenia byłego terenu RP nie istniał tam budynek mieszkalny (dworek majątku [...]), podczas gdy w rzeczywistości z zebranego materiału dowodowego (w szczególności m.in. planu pozostałego po parcelacji 1919 roku centrum majątku [...], oraz wykazu osób, które ucierpiały podczas wojny, a są zakwalifikowane do odbudowy zabudowań) wynika, że na terenie majątku istniało 10 budynków, z czego w 1944 r. 8 budynków gospodarczych zostało uszkodzonych, a tym samym dokumenty w sposób jednoznaczny, wbrew wadliwej ocenie organu, potwierdzają istnienie budynku mieszkalnego na terenie majątku [...].

Mając powyższe na uwadze, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów.

W obszernym uzasadnieniu skargi przedstawiono argumentację na poparcie podniesionych w niej zarzutów.

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z 6 września 2020 r. uczestnik A. P. poparł skargę i podniesione w niej zarzuty oraz wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sąd uwzględnił skargę, choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty okazały się zasadne.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie była decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, którą organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] lutego 2019 r. o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. W. naniesień na nieruchomości położonej w miejscowości [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w postaci cegielni [...], domu mieszkalnego, sześciu budynków gospodarczych oraz pozostałej części gruntu należącego do majątku [...], nieujętych w postanowieniu Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r. wydanym na podstawie art. 7 ust. 1 ww. ustawy z 8 lipca 2005 r.

Postawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 1418 ze zm.), dalej zwanej "ustawą".

W niniejszej sprawie organy, w oparciu o zebrane w toku postępowania dokumenty, orzekły o odmowie przyznania prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez poprzednika prawnego skarżącego części gruntu należącego do majątku [...], nieujętej w postanowieniu Wojewody [...] z [...] sierpnia 2018 r. Organy ustaliły, że W. W. pozostawił na terenie gminy [...] w woj. [...], majątek [...] obejmujący [...] ha gruntu rolnego, zabudowanego w części stodołą i stajnią, oraz oddzielnie położone uroczysko [...] o powierzchni [...] dziesięcin, tj. [...] ha. To kluczowe w sprawie ustalenie organy oparły wyłącznie na jednym dokumencie - księdze wieczystej nr [...] dotyczącej mienia nieruchomego z lat 1923 -1939 majątku [...], pozyskanej z zasobów [...] Centralnego Archiwum Państwowego z zespołu akt dotyczących [...] Sądu Okręgowego. Organy uznały, że powołana księga wieczysta jest najbardziej wiarygodnym dokumentem odzwierciedlającym stan przedmiotowego majątku w dacie jego opuszczenia przez właściciela.

Po analizie akt sprawy Sąd podzielił stanowisko skarżącego, że tak dokonana ocena narusza obowiązki organów administracji wypływające z art. 7, 77 i 80 k.p.a. Podstawowym obowiązkiem organów, mającym na celu realizację zasady prawdy obiektywnej, jest obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego i to przy uwzględnieniu słusznego interesu wnioskodawcy. Przez materiał dowodowy należy rozumieć ogół dowodów, których zebranie jest konieczne do dokładnego wyjaśnienia sprawy. W orzecznictwie podkreśla się znaczenie zebrania w postępowaniu administracyjnym całego materiału dowodowego. Jako dowolne uznaje się ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.) zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści. Z powyższego wynika, że organ administracji nie może pominąć jakiegokolwiek przeprowadzonego dowodu. Może jedynie zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów odmówić dowodowi wiarygodności, ale wówczas obowiązany jest uzasadnić, z jakiej czyni to przyczyny. Pominięcie w decyzji oceny określonego dowodu budzić musi uzasadnione wątpliwości co do trafności oceny innych środków dowodowych, może bowiem prowadzić do wadliwej ich oceny. W literaturze podkreśla się, że dokonując oceny dowodów organ powinien kierować się wiedzą oraz zasadami doświadczenia życiowego.

Spełnienie wyżej wskazanych obowiązków przez organy obu instancji, w świetle zalegających w aktach sprawy dowodów dotyczących powierzchni majątku [...], budzi wątpliwości. Trafnie bowiem podnosi skarżący, że w zgromadzonym materiale dowodowym znajduje się wykaz postanowień, gdzie pod poz. 3 figuruje dwór w [...], a jako byłego właściciela wskazano W. W., o łącznej powierzchni gruntów [...] ha, z czego na Państwowy Fundusz Ziemi zabrano [...] ha. Jako podstawę ww. postanowienia wskazano, że W. W. posiada w [...] przy ul. [...] dom dwukondygnacyjny, murowany oraz że ziemianin nie mieszka na gospodarstwie. Z treści zaświadczenia dotyczącego mienia nieruchomego Centralnego Państwowego Archiwum [...] z [...] października 2008 r., nr [...], wraz z tłumaczeniem z języka [...], wynika, że powyższy dokument pochodzi z zasobów archiwalnych Ministerstwa Gospodarki Socjalistycznej [...], z archiwum powiatu [...] dotyczącego ziemi, natomiast postanowienie pod pozycją nr [...] jest z [...] sierpnia 1940 r. Zgodzić się trzeba ze skarżącym, że powołany dokument posiada, podobnie jak wskazana wyżej księga wieczysta, walor dokumentu urzędowego w rozumieniu art. 76 § 1 k.p.a. Dokument ten został sporządzony przez właściwy organ we właściwej formie, a więc stanowi dowód tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Ponadto, postanowienie pod pozycją nr [...] pochodzi z [...] sierpnia 1940 r., a więc z daty późniejszej, bliższej dacie pozostawienia nieruchomości przez właściciela, niż księga wieczysta nr [...], na którą powołują się organy obu instancji. Jednakże, pomimo wskazanych okoliczności kluczowe w sprawie ustalenie dotyczące powierzchni majątku [...] organy oparły wyłącznie na treści księgi wieczystej całkowicie pomijając znajdujący się w aktach sprawy dokument urzędowy pochodzący z daty późniejszej. Pominięcia tego dokumentu nie może również usprawiedliwiać powołana przez Ministra w odpowiedzi na skargę okoliczność utraty jego ważności jako aktu władz okupacyjnych. Kwestie dotyczące mocy prawnej powołanego dokumentu nie mają bowiem żadnego znaczenia dla możliwości oparcia na nim ustaleń faktycznych w sprawie. Podsumowując, wskazane powyżej naruszenie przepisów regulujących postępowanie dowodowe jako mające istotny wpływ na wynik sprawy skutkować musiało koniecznością uwzględnienia skargi, a w konsekwencji uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z [...] lutego 2019 r..

W ocenie Sądu, do naruszenia reguł postępowania dowodowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy doszło również przy formułowaniu przez organy oceny, że do majątku [...], w dacie jego pozostawienia, nie należała cegielnia [...]. To istotne dla zaskarżonego rozstrzygnięcia ustalenie organy oparły na zapisie księgi wieczystej nr [...], zgodnie z którym [...] października 1923 r. W. D. nabył W. W. parcelę [...], czyli część folwarku [...]. W aktach sprawy znajduje się jednak umowa dzierżawna zawarta [...] maja 1933 r. przed J. B., notariuszem przy Wydziale Hipotecznym Sądu Okręgowego w [...]. Zgodnie z jej zapisami, W. W. oddał w dzierżawę B. N. obecnie nieczynną cegielnię "[...]", wchodząca w skład majątku [...], wraz ze znajdującym się na tej cegielni piecem [...], mieszkaniem dla palacza i kantorką, stajnią murowaną, domkiem murowanym oraz przylegającym do cegielni terenem do eksploatacji gliny na pow. do [...] ha ziemi podleśnej, na okres 8 lat, począwszy od dnia [...] maja 1933 r. Z § 15 umowy wynika, że ogród ogrodzony koło domu położonego na cegielni jest wyłączony z dzierżawy, jak również łąka ze stawem, zaorane pole koło mostku przy cegielni, które pozostają w wyłącznym korzystaniu i posiadaniu W. W.. W aktach sprawy znajduje się również wyciąg aktu kupna - sprzedaży zawarty [...] września 1906 r. przed O. G., pełniącym obowiązki [...] notariusza J. I., z którego wynika, że W. W. nabył od J. W. majątek składający się z "fermy majątku [...] z cegielnią, folwarków [...],[...],[...], czterech gospodarstw wsi [...], części uroczyska [...], o pow. [...] dziesięciny wraz ze wszystkimi wchodzącymi w ich skład ziemiami, polami, lasami, wodami, użytkami i wszystkimi budynkami mieszkalnymi i nieogrzewanymi [...]". Pomimo jednak wskazanych okoliczności kluczowe w sprawie ustalenie dotyczące istnienia na terenie majątku [...] cegielni [...], w dacie opuszczenia byłego terytorium Polski przez W. W., organy oparły wyłącznie na wskazanym wyżej zapisie działu II księgi wieczystej nr [...] pomijając wskazane wyżej dokumenty i wynikające z nich okoliczności. Jak już wskazano powyżej, rozpoznając sprawę administracyjną organ zobligowany jest do rozpatrzenia całego zebranego materiału dowodowego zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów. Przy tym, aby swobodna ocena dowodów nie przerodziła się w samowolę musi być zgodna z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. musi być oparta na całym materiale dowodowym zebranym przez organ. Ocena taka powinna być też oparta o wszechstronną analizę treści zawartych w zgromadzonych dowodach w kontekście znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy. Powyższym obowiązkom organy nie sprostały, co prowadzić musiało do uwzględnienia skargi, a w konsekwencji uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z [...] lutego 2019 r.

Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone przez Sąd w niniejszym uzasadnieniu. W szczególności organy ocenią cały zebrany w sprawie materiał dowodowy dotyczący powierzchni majątku [...] oraz istnienia na terenie tego majątku cegielni [...] w dacie opuszczenia przez W. W. byłego terytorium Polski, zgodnie z opisanymi wyżej zasadami postępowania administracyjnego, a wydane w sprawie rozstrzygnięcia należycie uzasadnią stosownie do wymogów art. 107 § 3 kpa.

Na uwzględnienie nie zasługiwały natomiast zarzuty skarżącego i uczestnika postępowania dotyczące wadliwej oceny przez organy faktu pozostawienia, w dacie opuszczenia przez W. W. byłego terytorium RP, na terenie majątku [...] sześciu budynków gospodarczych. Po analizie akt sprawy Sąd podzielił ocenę organów, że zebrany materiał dowodowy wskazanej okoliczności nie potwierdza. W szczególności, z uwagi na datę jego sporządzenia ([...] września 1906 r.) powołany wyżej wyciąg aktu kupna-sprzedaży nie może potwierdzać prawa własności tych nieruchomości na datę opuszczenia przez W. W. byłego terenu Polski (1944 rok). Rację ma również organ, że na podstawie tego dokumentu nie można ustalić rodzaju, ilości i powierzchni naniesień znajdujących się w majątku [...]. Prawa własności przedmiotowych budynków gospodarczych na datę opuszczenia przez W. W. byłego terenu Polski nie może również potwierdzać wykaz osób, które ucierpiały podczas wojny, a są zakwalifikowane do odbudowy zabudowań, na podstawie ustawy z 6 maja 1924 r. Jak bowiem prawidłowo wskazały organy, z dokumentu tego nie wynika jakiego rodzaju były te zabudowania. Nie wynika z niego również, czy przed opuszczeniem byłych terenów RP W. W. te zabudowania odbudował.

Prawidłowo również uznały organy, że w niniejszej sprawie nie było możliwe przyznanie rekompensaty za dworek/dom mieszkalny na terenie majątku [...] z uwagi na brak dowodu na okoliczność jego rzeczywistej powierzchni. Nie ma bowiem racji skarżący, że organ ma możliwość dokonania wyceny przedmiotowego dworku. Ustawodawca zobligował osoby wnioskujące o przyznanie rekompensaty do wykazania powierzchni i rodzaju budynków. Ustawa z 8 lipca 2005 r. jest ustawą szczególną i z tego powodu zawarte w niej przepisy proceduralne mają pierwszeństwo przed przepisami kodeksu postępowania administracyjnego. W związku z powyższym, choć ustawa nie ogranicza obowiązków, które na zasadzie kodeksu postępowania administracyjnego obciążają organ, to jednak wprowadza również ustawowe obowiązki dla wnioskodawcy do określonego działania. Do takich obowiązków należy zaś dołączenie do wniosku stosownej dokumentacji, na której oparte jest dochodzone uprawnienie (por. wyrok NSA z 6 lutego 2015 r., sygn. I OSK 1295/13, pub. Lex nr 1657926). Również w wyroku z 12 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1890/16 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że z art. 6 ustawy wynika wprost, bez potrzeby dokonywania skomplikowanych zabiegów interpretacyjnych, że do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty należy dołączyć dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Obowiązek wykazania tych okoliczności ustawodawca nałożył na osoby ubiegające się o rekompensatę, skoro dokumenty na okoliczność pozostawienia nieruchomości, ich rodzaju i powierzchni należy dołączyć do wniosku o przyznanie rekompensaty. Postępowanie o przyznanie rekompensaty jest prowadzone na wniosek, a nie z urzędu, a wynik tego postępowania uzależniony jest w dużej mierze od wypełnienia wymogów ustawy przez osoby ubiegające się o przyznanie rekompensaty. Analogiczne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 20 lutego 2020 r., I OSK 1819/18, z 16 listopada 2017 r., sygn. I OSK 3508/15 oraz z 3 października 2017 r., sygn. I OSK 3066/15). Powołane poglądy sąd w składzie orzekającym w całości podziela.

W niniejszej sprawie skarżący, wnioskujący o przyznanie rekompensaty, nie przedstawił żadnego ze wskazanych w art. 6 ust. 1, ust. 4 i ust. 5 ustawy, dokumentów lub innych dowodów na okoliczność powierzchni dworku/domu mieszkalnego w majątku [...]. Tym samym, nie sprostał on ustawowym obowiązkom. Nie przedstawił żadnych dowodów wskazujących na rozmiary i powierzchnię wnioskowanego dworku/domu mieszkalnego w dacie pozostawienia nieruchomości. Nie wnioskował o przeprowadzenie dowodu z zeznań biegłych czy świadków, ani nawet nie przedstawił własnego stanowiska wskazującego choćby przybliżoną powierzchnię wnioskowanej nieruchomości. W kierowanych do skarżącego pismach z [...] kwietnia 2016 r. i [...] września 2016 r. Wojewoda informował go o treści art. 6 ustawy zwracając uwagę na konieczność przedłożenia dowodów wskazujących również na rodzaj i powierzchnię wnioskowanych nieruchomości. Z uzasadnień wydanych w sprawie decyzji wynika, że organy wskazywały nie tylko na brak udowodnienia, że dworek/dom mieszkalny znajdował się w majątku [...] w dniu opuszczenia byłego terytorium RP, ale także na brak dokumentów określających rzeczywistą powierzchnię dworku (jego rozmiaru), które są niezbędne przy określeniu jego wartości. Wbrew twierdzeniom skarżącego, brak dowodu na okoliczność powierzchni dworku/budynku mieszkalnego może być przesłanką warunkującą odmowę potwierdzenia prawa do rekompensaty za budynek.

Nie można również podzielić stanowiska skarżącego, że na bazie zebranego materiału dowodowego oraz dowodu z przesłuchania stron organ ma zlecić sporządzenie opinii biegłemu, który w oparciu o literaturę fachową oraz wiedzę specjalistyczną ustali powierzchnię (rzeczywisty rozmiar) dworku/budynku mieszkalnego na podstawie nieruchomości podobnych. Po pierwsze, jak powszechnie podkreśla się w literaturze, ciężar dowodzenia (onus probandi) w postępowaniu administracyjnym powinien być rozumiany w świetle mającego odpowiednie zastosowanie art. 6 Kodeksu cywilnego ("Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne"). Odpowiednie zastosowanie w postępowaniu administracyjnym powołanego przepisu polega na tym, że ciężar dowodu należeć będzie w pewnych sytuacjach do organu administracji, natomiast w pewnych do strony, w zależności od tego, kto z tych okoliczności wywodzić będzie skutki prawne. Oczywiste jest przy tym, że nawet w sytuacji, gdy w danym stanie faktycznym ciężar udowodnienia danego faktu należeć będzie do strony, organ administracji nie zostanie zwolniony z obowiązku dowodzenia, ponieważ zobligowany jest on, jak już wyżej wskazano, do dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a., komentarz do art. 77 k.p.a. w: R. Hauser, M. Wierzbowski (red), Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Wyd. 6, Warszawa 2020 i powołane tam orzecznictwo).

Powyższe oznacza, że w postępowaniu administracyjnym strona nie powinna bezczynnie oczekiwać, że organ bez żadnej inicjatywy z jej strony i niejako za nią będzie poszukiwał dowodów (lub je pozyskiwał), które to właśnie strona, w swoim dobrze rozumianym interesie i zgodnie z wymogiem prawa (tu: art. 6 ust. 1, ust. 4 i ust 5 ustawy), powinna przedstawić już przy pierwotnym wniosku. Inicjatywa dowodowa w zakresie wykazania pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP, ale także w zakresie rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, musi być w tym zakresie przejawiana przede wszystkim przez stronę, bo to właśnie strona te okoliczności już przy wniosku o rekompensatę powinna wykazać. Przepisy art. 7 i 77 § 1 k.p.a. nakładają na organy administracji obowiązek ustalenia prawdy obiektywnej i podjęcia rozstrzygnięcia na podstawie wszechstronnie zebranego i rozpatrzonego materiału dowodowego. Z treści tych przepisów nie wynika jednak, że organ musi we własnym zakresie pozyskać wszystkie dowody. Jednym ze sposobów "zebrania dowodów" jest pozyskanie go na skutek żądania strony (art. 78 § 1 k.p.a.), zwłaszcza, gdy dowód taki ma istotne znaczenie dla sprawy. Taka inicjatywa dowodowa strony, nie polegająca na konieczności osobistych działań strony w celu pozyskania dowodu, możliwa jest jednakże wówczas, gdy ustawodawca nie uzależnił merytorycznej możliwości pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia jej wniosku od spełnienia przesłanek formalnych. Taka zaś sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie. Z powołanego art. 6 ustawy z 8 lipca 2005 r. wyraźnie bowiem wynika, że do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty należy dołączyć dowody, które świadczą o powierzchni nieruchomości (w tym więc i budynkowych), pozostawionych poza obecnymi granicami Polski.

Końcowo dodać trzeba, że pomimo częściowego tylko uwzględnienia skargi Sąd uchylił zaskarżone rozstrzygnięcie w całości z uwagi na jego niepodzielny charakter.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn.: Dz. U. z 2016 r., poz. 718, ze zm.), orzekł jak w pkt 1 sentencji. W przedmiocie kosztów (pkt 2 sentencji) orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 2 powołanej ustawy.