Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 356/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-10-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 2 pkt 1 i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Trochym, sędzia WSA Bożena Marciniak, sędzia WSA Joanna Skiba (spr.), Protokolant referent Agnieszka Stefańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 października 2022 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia 15 listopada 2021 r. nr KOA/1335/Sw/21 w przedmiocie uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu oddala skargę.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej również jako Kolegium) decyzją z 15 listopada 2021 r., nr KOA/1335/Sw/21 utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy [...] z [...] marca 2020 r., nr [...].

Decyzja Kolegium została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

W wyniku rozpatrzenia wniosku z [...] grudnia 2019 r. A. K. otrzymała świadczenie wychowawcze na syna M. M. na okres od 1 grudnia 2019 r. do 31 maja 2021 r., stosownie do informacji z dnia [...] grudnia 2019 r., nr [...], o przyznaniu ww. świadczenia.

Decyzją z [...] grudnia 2020 r., nr [...], Burmistrz Gminy [...] uchylił przyznane w dniu [...] grudnia 2019 r. A. K. prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M. M., Następnie pismem z 10 lutego 2021 r. organ I instancji zawiadomił A. K. o wszczęciu postępowania w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.

Burmistrz Gminy [...] decyzją z [...] marca 2021 r., nr [...] uznał kwotę wypłaconego A. K. świadczenia wychowawczego przyznanego na dziecko M. M. za okres od 1 grudnia 2019 r. do 30 września 2020 r. za nienależnie pobrane świadczenie i orzekł o zwrocie tego świadczenia w łącznej kwocie 5.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że w okresie od 1 grudnia 2019 r. do 30 września 2019 r. A. K. nie miała prawa do świadczenia wychowawczego, które zostało je wypłacone. To samo świadczenie zostało bowiem przyznane i wypłacone ojcu dziecka, który pierwszy złożył wniosek w tym przedmiocie. Wskazując na treść art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci organ I instancji wskazał, że w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego decyduje kolejność zgłoszeń.

Odwołanie od ww. decyzji Burmistrza złożyła A. K.

Kolegium, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z 15 listopada 2021 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Przytaczając treść przepisów ustawy z 11 lutego 2016 r. organ odwoławczy wskazał, że prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M. M., ustalone informacją z dnia 5 grudnia 2019 r., zostało podważone w okresie świadczeniowym – przez jego uchylenie w drodze decyzji administracyjnej w postępowaniu zainicjowanym z urzędu. Kolegium stwierdziło, że A. K. uchylono prawo do przyznania świadczenia wychowawczego w okresie od grudnia 2019 r. do września 2020 r., z uwagi na ustalenie, że świadczenie wychowawcze na to samo dziecko, w stosunku do którego brak orzeczenia o opiece naprzemiennej, przyznano już ojcu dziecka, który złożył wniosek dwa miesiące przed wnioskiem matki. Zdaniem Kolegium ustalenie braku wyłączności opieki jednego rodzica nad dziećmi w okresie ubiegania się o świadczenie wychowawcze słusznie pozwoliło organowi I instancji na przyjęcie zasady, że o pierwszeństwie rodzica w przyznaniu mu prawa do świadczenia decyduje pierwszeństwo w złożeniu wniosku w tym zakresie. Przy czym, według Kolegium, w okolicznościach przedmiotowej sprawy nie ma znaczenia ocena tego, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane przez A. K. zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli czy zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy. Świadczenie wychowawcze przysługuje bowiem w kwocie ryczałtowej 500 zł niezależnie od indywidualnych potrzeb dziecka, a w konsekwencji pobranie tego świadczenia przez jednego z rodziców na konkretne dziecko wyklucza prawo drugiego rodzica do jego otrzymania na to samo dziecko i na ten sam okres rozliczeniowy. Kolegium zaznaczyło przy tym, iż niewątpliwie przyznanie świadczenia wychowawczego jednemu z rodziców ma wpływ na sytuację drugiego z rodziców sprawującego władzę rodzicielską. Wpływ ten jednakże nie oznacza, że A. K. przysługują uprawnienia strony w postępowaniu wszczętym na wniosek drugiego rodzica o ustalenie świadczenia wychowawczego. To organ winien czuwać, aby - w przypadku konkurencyjnych wniosków rodziców dziecka - nie doszło do dwukrotnego przyznania świadczenia wychowawczego na to samo dziecko w tym samym okresie (jak to miało miejsce w niniejszej sprawie) albo do pozbawienia obojga rodziców świadczenia. Organy prowadzące postępowanie w przedmiocie przyznania świadczenia wychowawczego nie są natomiast uprawnione do oceny, w jaki sposób rodzice wywiązują się ze swoich obowiązków rodzicielskich, czy z wewnętrznych rozliczeń finansowych.

Reasumując, Kolegium decyzją z dnia 15 listopada 2021 r. uznało, że decyzja organu I instancji nie narusza prawa i jest prawidłowa.

Na powyższą decyzję Kolegium skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła A. K., nie zgadzając się z zaskarżonym rozstrzygnięciem. Podniosła, że 5 grudnia 2019 r. otrzymała pismo nr [...], informujące o przyznaniu jej świadczenia wychowawczego i zawierające uzasadnienie o spełnieniu warunków do przyznania tego świadczenia. Z ww. pisma skarżąca wnioskuje, że pracownik dokonujący weryfikacji wniosków dołożył wszelkich starań i sprawdził, czy na dziecko M. M., posiadające unikalny nr pesel wskazany we wniosku, może zostać przyznane świadczenie i czy nie jest ono pobierane już w innej gminie. Skarżąca nie ma bowiem żadnych możliwości zweryfikowania takich informacji, stąd to na urzędniku państwowym ciąży obowiązek rzetelnej weryfikacji dokumentów przed akceptacją o przyznaniu świadczeń. W ocenie skarżącej, gdyby pracownik państwowy dołożył należytych starań prawidłowo weryfikując jej wniosek nie doszłoby do sytuacji, w której pieniądze są pobierane przez obojga rodziców i generuje się ogromny dług a jego spłatą wraz z odsetkami ma być obciążona wyłącznie matka. Skarżąca podkreśliła, że czuje się ogromnie poszkodowana, ponieważ odpowiedzialność oraz konsekwencje wynikające z błędu urzędnika spoczywają tylko i wyłącznie na niej. Mając powyższe na uwadze skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i umorzenie całości kwoty, będącej przedmiotem niniejszej sprawy, tj. pobranego przez nią świadczenia wychowawczego wraz z odsetkami.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wniosło o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymało stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 stawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 - dalej p.p.s.a.), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również podkreślić, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Przedmiotem objętej skargą decyzji jest nienależne pobranie świadczenia wychowawczego oraz zobowiązanie A. K. do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Natomiast przyczyną wydania zaskarżonej decyzji było ustalenie, że w okresie od 1 grudnia 2019 r. do 30 września 2020 r. świadczenie to było pobierane już przez ojca dziecka M. M. – Z. M.

Należy w tym miejscu przypomnieć, że zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm. dalej p.p.w.d.), świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego. Stosownie zaś do art. 5 ust. 2a, w przypadku, gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Zgodnie natomiast z art. 25 ust. 1 p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się min. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d.).

Wskazać na wstępie wymaga, iż w wyniku dokonanej w roku 2019 nowelizacji przepisów p.p.w.d. pojęcie świadczenia nienależnie pobranego, w większości przypadków nie odnosi się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze. Taka sytuacja ma między innymi miejsce w przypadku uznania świadczenia za nienależnie pobrane w oparciu o przesłankę określoną w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy. Zarówno w doktrynie prawa, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że w przypadku regulacji zamieszczonej w przywołanym wyżej przepisie nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego, gdyż zawarte w tym przepisie pojęcie "nienależnej pobranego świadczenia" jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o analizowany przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Ustawa nie przewiduje również wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania (por. J. Blicharz (red.), J. Glumińska-Pawlic (red.), L. Zacharko (red.), Komentarz do ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, Wyd. II. LEX/el; wyrok NSA z 19 października 2021 r., I OSK 540/21; wyrok WSA w Łodzi z 21 stycznia 2022 r., II SA/Łd 604/21, wyrok WSA w Gliwicach z 12 kwietnia 2022 r., II Sa/GL 67/22 www. orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż w świetle ustaleń poczynionych w sprawie, ojciec dziecka nie zamieszkuje z matką dziecka. Opiekę nad dziećmi sprawują naprzemiennie, ale nie jest to uregulowane sądownie. Nie mają też uregulowanych sądownie kwestii alimentów ani sposobu sprawowania opieki nad dziećmi. Podkreślić w tym miejscu należy, że nawet oświadczenia rodziców o zgodnym sposobie sprawowania opieki nad dzieckiem nie mogą zastąpić orzeczenia sądu. O istnieniu opieki naprzemiennej nie można bowiem – w toku postępowania o przyznanie prawa do świadczenia – domniemywać. Dopiero bowiem, gdy zapadnie orzeczenie sądu stanowiące, że dziecko jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, dopiero wtedy taki fakt można przyjąć za dowód w sprawie. Opieka naprzemienna musi zatem wynikać z orzeczenia sądu. W niniejszej natomiast sprawie nie mamy do czynienia z taką sytuacją, niewątpliwie jednak oboje rodzice sprawują opiekę nad dzieckiem.

W niniejszej sprawie niesporne jest też to, że z wnioskiem o świadczenie wychowawcze wystąpił najpierw ojciec małoletniego M., a potem matka. Rozstrzygnięcia prawa do świadczenia należy zatem poszukiwać w art. 22 p.p.w.d. W jego świetle, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. Przepis art. 22 zawiera w sobie trzy skorelowane ze sobą normy prawne, dotyczące podmiotowej kolizji uprawnień w zakresie ustalenia i wypłaty prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz tego samego dziecka (dzieci). Mając na uwadze treść przywołanego unormowania, oraz fakt, że Skarżąca złożyła wniosek o ustalenie świadczenia w terminie późniejszym niż ojciec dziecka, a w takiej sytuacji decyduje kolejność złożenia wniosków przez uprawnionych. Skoro zatem w niniejszej sprawie opiekę nad dziećmi (w tym także nad M. M.) sprawują obydwoje rodzice, świadczenie wypłaca się temu, kto pierwszy złożył wniosek- tu ojcu dziecka. Inaczej mówiąc, jeżeli z ustaleń organu właściwego wynika, że rodzice sprawują opiekę naprzemienną nad dziećmi, ale nie wynika ona z orzeczenia sądu, tylko z wzajemnych ustaleń między rodzicami, świadczenie wychowawcze należy wypłacać temu rodzicowi, który pierwszy złożył wniosek. Reguła pierwszeństwa złożenia wniosku w takich przypadkach znajduje zastosowania

Wobec powyższego organy obu instancji prawidłowo wywiodły, że w przywołanych okolicznościach sprawy A. K. świadczenie na syna M. nie przysługiwało.

Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi to należy uznać je za niezasadne. Żaden przepis p.p.w.d. nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia jest jedyną stroną, która o to wystąpiła. Takiej powinności organu nie da się także wyprowadzić z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p. Z p.p.w.d. wynika, że na jedno dziecko przysługuje jedno świadczenie, to skoro to świadczenie pobrał jeden z rodziców, to drugiemu z rodziców na to samo dziecko świadczenie to nie przysługuje. W sytuacji uzgodnienia między sobą sposobu sprawowania opieki nad dziećmi, rodzice dziecka powinni uzgodnić między sobą także , kto będzie występował o świadczenia wychowawcze.

Reasumując, organy obu instancji poprawnie wskazały, że przyznane świadczenie zostało nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy i zgodnie z art. 25 ust. 1 i 3 podlega zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi.

Dlatego na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.