Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 71/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2009-04-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Umorzenie postępowania
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 136 ust. 3, art. 137
journal: Dz.U. 2004 nr 261 poz 2603
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.
Teza: 1. Zakres kognicji organu administracji publicznej wyznacza norma prawa materialnego. Norma wywiedziona z art. 136 ust. 3 w związku z art. 137 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (j.t. Dz. U. 261/04/2603 ze zm. - dalej ugn) nie uzależnia - w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy - możliwości zwrotu nieruchomości od innych przesłanek, niż bycie poprzednim właścicielem nieruchomości lub jego spadkobiercą.

2. Legitymację czynną do złożenia wniosku o zwrot nieruchomości ma tylko poprzedni właściciel lub jego spadkobierca. Wnioskodawczyni nie jest spadkobierczynią poprzednich właścicieli nieruchomości, bowiem wobec braku powzdania (§ 873 i §925 BGB), rodzice Wnioskodawczyni nigdy nie nabyli w sposób ważny i prawem przewidziany prawa własności tej nieruchomości (art. 365 § 1 kpc).

3. Z tych względów postępowanie o zwrot nieruchomości było bezprzedmiotowe jeszcze przed wszczęciem postępowania, co zostało ujawnione dopiero w toczącym się postępowaniu (art. 105 § 1 kpa).

TEZY

1. Zakres kognicji organu administracji publicznej wyznacza norma prawa materialnego. Norma wywiedziona z art. 136 ust. 3 w związku z art. 137 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (j.t. Dz. U. 261/04/2603 ze zm. - dalej ugn) nie uzależnia - w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy - możliwości zwrotu nieruchomości od innych przesłanek, niż bycie poprzednim właścicielem nieruchomości lub jego spadkobiercą.

2. Legitymację czynną do złożenia wniosku o zwrot nieruchomości ma tylko poprzedni właściciel lub jego spadkobierca. Wnioskodawczyni nie jest spadkobierczynią poprzednich właścicieli nieruchomości, bowiem wobec braku powzdania (§ 873 i §925 BGB), rodzice Wnioskodawczyni nigdy nie nabyli w sposób ważny i prawem przewidziany prawa własności tej nieruchomości (art. 365 § 1 kpc).

3. Z tych względów postępowanie o zwrot nieruchomości było bezprzedmiotowe jeszcze przed wszczęciem postępowania, co zostało ujawnione dopiero w toczącym się postępowaniu (art. 105 § 1 kpa).


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska Sędziowie NSA Ewa Makosz - Frymus WSA Maciej Dybowski (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Krystyna Pietrowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 29 kwietnia 2009 r. sprawy ze skargi L. Z. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania oddala skargę /-/M.Dybowski /-/E.Kręcichwost-Durchowska /-/E.Makosz-Frymus


UZASADNIENIE

sygn. IV SA/Po 71/09

U Z A S A D N I E N I E

Wnioskiem z dnia [...] marca 1991 r. L. M. wystąpiła do Prezydenta Miasta [...] o zwrot nieruchomości położonej przy ul. [...] w [...]. Wniosek ów opatrzony został prezentatą Sekretariatu [...] i numerem [...] (k. 1 akt administracyjnych).

Pismem z dnia [...] marca 1991 r. L. M. zwróciła się do Prezydenta RP o "wskazanie drogi sprawiedliwości" dla zwrotu nieruchomości położonej w Poznaniu [...] , którą wraz z mężem zakupiła przed wybuchem II Wojny Światowej i na której wybudowała domek jednorodzinny. L. M. opisała okoliczności, w wyniku których zamieszkała na owej nieruchomości i okoliczności jej utraty w wyniku wysiedlenia przez niemieckiego okupanta w nocy [...] marca 1940 r. Po zakończeniu II Wojny Światowej powrót do odebranej przez hitlerowców nieruchomości w Poznaniu okazał się niemożliwy, gdyż działka i budynek zostały zajęte przez Przychodnię i ludzi, "związanych z Urzędem Bezpieczeństwa", a wszelkie starania o wydanie nieruchomości okazały się w ówczesnej sytuacji polityczno-społecznej daremne (k. 2-3 akt administracyjnych).

Pismem z dnia [...] lipca 1991 r. nr [...] Kierownik [...] przekazał pismo "L. M. dot. zwrotu nieruchomości położonej w [...]" na podstawie art. 65 kpa do załatwienia Urzędowi Rejonowemu w [...] według właściwości, o czym zawiadomiono wnoszącą podanie. Pismem z dnia [...] marca 1992 r. Urząd Rejonowy w [...] zawiadomił L. M. , że na jej wniosek wszczęto postępowanie o zwrot nieruchomości położonej w [...]. Jednocześnie organ wezwał do przedstawienia postanowienia sądu o nabyciu prawa do spadku po mężu i złożenia wniosku przez osoby wymienione w tym postanowieniu. W związku z brakiem jakichkolwiek dokumentów, z których wynikałaby podstawa przejęcia owej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, organ prosił o przesłanie orzeczenia o wywłaszczeniu, a także podanie numeru księgi wieczystej, założonej dla tej nieruchomości (k. 4, 5, 7 akt administracyjnych).

Pismem z dnia [...] marca 1992 r. córka L. M. – L. Z. wskazała, że jest osobą uprawnioną do udziału w sprawie jako spadkobierczyni L. M. Z załączonego postanowienia Sądu Rejonowego w [...] wynika, że spadek po L. M. , zmarłej dnia [...] r., na podstawie testamentu nabyła w całości L. Ł. Z. L. Z. poinformowała o wszczęciu odpowiednich kroków co do stwierdzenia nabycia spadku po zmarłym ojcu; że nie posiada orzeczenia o wywłaszczeniu przez Państwo, gdyż wywłaszczenia i wysiedlenia przez okupanta dokonano bez jakichkolwiek dokumentów. Dokumentem z którego "wynika wprost prawo własności nieruchomości, o której zwrot się ubiegam jest wypis aktu notarialnego z dnia [...] r. sporządzonego przez notariusza S. R." nr repertorium [...] (k. 8 - 13 akt administracyjnych).

W piśmie z dnia [...] czerwca 1992 r. L. Z. wyraziła przekonanie, że "przekazała wszystkie wymagane dokumenty dot. zwrotu nieruchomości znajdującej się [...]"; załączyła postanowienie Sądu Rejonowego [...], którym stwierdzono nabycie spadku po zmarłym dnia [...] lutego 1982 r. S. M. przez L. M. i L. Z. – każdą z nich po ½ części (k. 14- 15 akt administracyjnych).

Pismem z dnia [...] marca 1993 r. L. Z. ponagliła Urząd Rejonowy w [...] w celu podjęcia przez organ czynności w zakresie postępowania w sprawie "zwrotu nieruchomości usytuowanej w [...]" (k. 16 akt administracyjnych).

Z notatki służbowej z dnia [...] marca 1994 r., sporządzonej w Urzędzie Rejonowym w [...] wynika, że L. Z. złożyła w siedzibie organu ustne wyjaśnienia, na podstawie których ustalono, że Jej rodzice nie zawarli ze zbywcami nieruchomości umowy przeniesienia własności nieruchomości. Urzędnik wyjaśnił Stronie, że "zainteresowana winna przede wszystkim udowodnić, że jej rodzice nabyli na jej rzecz wnioskowaną nieruchomość w sposób wówczas prawem przewidziany"; winna "odnaleźć osoby, od których rodzice jej nabyli nieruchomość (ewentualnie ich spadkobierców), zawrzeć z nimi umowę przeniesienia własności, a w przypadku braku zgody"..., "wystąpić do Sądu Rejonowego w [...] z wnioskiem o wydanie orzeczenia zastępującego oświadczenie woli zbywców". Dopiero po uzyskaniu stosownych dokumentów i w przypadku gdyby okazało się, że nieruchomość została wywłaszczona na rzecz Skarbu Państwa, możliwe będzie prowadzenie postępowania o zwrot nieruchomości na wniosek Pani Z. (k. 26-27 akt administracyjnych).

Na rozprawie administracyjnej w Urzędzie Rejonowym dnia [...] września 1996 r. L. Z. została ponownie poinformowana o konieczności wystąpienia do Sądu o wydanie orzeczenia zastępującego oświadczenie woli zbywcy nieruchomości (powzdanie). Pismem z dnia [...] września 1997 r. L. Z. poinformowała Urząd o prowadzeniu sprawy [...] przez Sąd Wojewódzki w [...] (k. 104, 110, 111 akt administracyjnych).

Pismem z dnia [...] marca 1998 r. nr [...] Zastępca Dyrektora Wydziału [...] poinformował L. Z., że zgodnie z art. 142 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. 115/97/741- dalej ugn), kompetencje w zakresie zwrotu nieruchomości lub jej części należą do wojewodów (k. 112, 113 akt administracyjnych).

Wyrokiem z dnia [...] listopada 2004 r.- [...] Sąd Okręgowy w [...] oddalił w całości powództwo L. Z. przeciwko Skarbowi Państwa – Prezydentowi Miasta [...] i [...] o złożenie oświadczenia woli. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że pozwem z dnia [...] maja 1997 r. L. Z. wniosła o nakazanie pozwanemu W. P. złożenia oświadczenia woli na rzecz powódki o przeniesienie własności nieruchomości o powierzchni [...] m2, oznaczonej jako parcela nr [...], zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...]. W toku postępowania Powódka wielokrotnie modyfikowała żądanie pozwu i ostatecznie na rozprawie dnia [...] października 2004 r. wniosła o złożenie oświadczenia woli przez Skarb Państwa – Prezydenta Miasta [...] o przeniesienie na Jej rzecz prawa własności niezabudowanej nieruchomości stanowiącej działkę nr 2 o powierzchni 1332 m2 (dalej działka nr 2), zapisanej w księdze wieczystej nr [...]. Jednocześnie Powódka oświadczyła, że co do tej nieruchomości nie toczy się postępowanie administracyjne.

W toku postępowania sądowego ustalono, że w skład nieruchomości opisanej w akcie notarialnym z 1937 r. wchodziły:

- parcela 58 (rola, powierzchnia 1356 m2)

- parcela 59 (budynek, powierzchnia 118 m2)

Parcele te figurowały w KW [...], a następnie zostały przeniesione do KW [...].

Parcela 58 uległa podziałowi na:

- parcelę 106/58 o powierzchni 142 m2

- parcelę 107/58 o powierzchni 1214 m2.

Parcela 107/58 weszła w skład działki nr [...], a parcela 106/58 weszła w skład drogi i została oznaczona jako działa 1/11. Działka nr 2 o powierzchni 1332 m2 została opisana w [...], gdzie została przeniesiona z [...], do której to księgi została odłączona uprzednio z księgi [...]. Zatem parcela opisana w akcie notarialnym z 1937 r. jest tożsama z obecnymi działkami 2 i 1/11 arkusz [...]. Działka nr 2 opisana jest w KW [...] (K.179 akt administracyjnych).

Sąd Okręgowy zaznaczył również, że Powódka wniosła do Sądu Rejonowego w [...] pozew przeciwko Skarbowi Państwa – Prezydentowi Miasta [...] o zapłatę z tytułu bezumownego używania nieruchomości zajętej pod drogę o powierzchni 142 m2 odpowiadającej działce [...]. W sprawie powyższej zawarta została ugoda na mocy której Skarb Państwa zobowiązał się do zapłaty na rzecz L. Z. kwotę [...] zł. Ugoda ta nie wiązała Sądu Okręgowego, a co do działki nr 1/11 toczyło się niezakończone postępowanie administracyjne( k.171v akt administracyjnych).

Prawomocnym wyrokiem z dnia [...] września 2005 r.- [...], Sąd Apelacyjny w [...] oddalił apelację L [...] Z [...] od wyroku Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...]. Co do zasady zatem, postępowanie sądowe dotyczyło wydania orzeczenia zastępującego oświadczenie woli Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta [...] i Miasta [...]. L. Z. nie wykazała powzdania co do nieruchomości objętej aktem notarialnym z dnia [...] lipca 1937 r. Jednocześnie w toku postępowania sądowego wyrażała pogląd, że postępowanie administracyjne w sprawie zwrotu nieruchomości nie dotyczy całego gruntu opisanego w akcie notarialnym lecz tylko jego części – obecnej działki nr 1/11.

Postanowieniem z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] (dalej postanowienie z dnia [...] lipca 2008 r.), na podstawie art. 26 § 2 i 3 i art. 123 § 1 kpa, Wojewoda Wielkopolski wyznaczył Starostę [...] jako organ właściwy do załatwienia sprawy zwrotu nieruchomości położonej w [...], oznaczonej w ewidencji gruntów: [...], zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...] jako własność Miasta Poznania (k. 188-189 akt administracyjnych).Obowiązek wydania takiego postanowienia wynikał z art. 24 § 1 pkt 1 i 4 kpa ( uchwała 7 Sędziów NSA z 19.05.2003 r. – OPS 1/03- ONSA 4/03/115; podobnie – w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem WSA w Poznaniu 27.11.2008r. – II SA/Po 625/08).

Decyzją z dnia [...]września 2008 r. nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] września 2008 r.) Starosta [...] (dalej Starosta) na podstawie art. 104 § 1 w zw. z art. 105 § 1 kpa umorzył postępowanie w sprawie o zwrot nieruchomości położonej w [...], oznaczonej [...].

W uzasadnieniu decyzji Starosta wskazał, że na wniosek L. Z., przed Kierownikiem Urzędu Rejonowego w [...]pod sygn. [...], a następnie przed Wojewodą [...] pod sygn. [...], toczyło się postępowanie o zwrot nieruchomości położonej w [...], stanowiącej własność Miasta [...]. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej - w związku z reformą ustrojową państwa (Dz.U. 106/98/668 - dalej ustawa kompetencyjna), kompetencje w sprawie zwrotu nieruchomości położonych na terenie miasta [...] zaczęły należeć do Prezydenta Miasta [...], jako przewodniczącego zarządu miasta na prawach powiatu, wykonującego zadania z zakresu administracji rządowej. Uchwałą Rady Miasta [...] z dnia 12 stycznia 1999 r. prowadzenie spraw z tego zakresu powierzono Zarządowi Geodezji i Katastru Miejskiego "GEOPOZ". Postanowieniem z dnia [...] lipca 2008 r. Wojewoda przekazał Staroście podanie L. Z. o zwrot ww nieruchomości. Sąd Okręgowy w [...] wyrokiem z dnia [...] r. uznał, że nigdy nie doszło do przeniesienia własności owej nieruchomości na rzecz S. i L. M. , tj. spadkodawców Wnioskodawczyni. S. i L. M. zawarli jedynie w dniu [...] lipca 1937 r. umowę obligacyjną, nigdy nie doszło do przewłaszczenia, nigdy organ administracji nie udzielił na to przewłaszczenie zezwolenia. Zabrakło nieodzownej dla przeniesienia własności nieruchomości umowy rozporządzającej i wpisu do księgi wieczystej. Ważność aktu notarialnego uzależniona była także od zatwierdzenia przez Sąd Opiekuńczy, bowiem jeden z mandantów umowy był osobą małoletnią. Zatwierdzenie to nie nastąpiło, zatem umowa obligacyjna nigdy nie stała się ważna i wiążąca. Spadkodawcy Wnioskodawczyni nigdy nie uiścili w całości ceny kupna nieruchomości, zatem nigdy nie nabyli jej własności i nieruchomość ta nigdy nie weszła w skład masy spadkowej po nich. L. Z. nigdy nie nabyła własności nieruchomości. Wyrokiem z dnia [...] r. Sąd Apelacyjny w [...] oddalił apelację L. Z. od wniosku Sądu Okręgowego z dnia [...] r.; postanowieniem z dna [...] r. odrzucił skargę kasacyjną od wyroku z dnia [...] r. Sądu Apelacyjnego w [...]. Z wnioskiem o zwrot nieruchomości może wystąpić poprzedni właściciel nieruchomości lub jego spadkobierca (art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (j.t. Dz.U. 261/04/2603 ze zm.- dalej ugn). L. Z. nie wykazała, że jest właścicielem lub spadkobiercą właściciela nieruchomości położonej w [...]. Postępowanie administracyjne prowadzone w stosunku do przedmiotowej nieruchomości stało się bezprzedmiotowe, co skutkowało umorzeniem postępowania (art. 105 § 1 kpa; k. 198- 200 akt administracyjnych).

Pismem z dnia [...] września 2008 r. L. Z. wniosła odwołanie od decyzji Starosty, zarzucając nie rozpoznanie sprawy co do istoty. Zdaniem Strony, postępowanie administracyjne w ogóle nie dotyczyło działki nr 2 o pow. [...], lecz innej – działki 1/11 o powierzchni [...], na której stał budynek mieszkalny i która została faktycznie zajęta pod drogę publiczną.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...] Wojewoda Wielkopolski utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2008 r. Podzielił argumentację organu I instancji co do braku legitymacji czynnej po stronie L. Z. w postępowaniu o zwrot nieruchomości i wskazał, że Starosta [...] nie był i nie jest właściwy do orzekania kwestii zwrotu działki nr [...], bowiem stanowi ona własność Skarbu Państwa i organem właściwym do załatwienia sprawy jest Prezydent Miasta [...] na podstawie art. 142 w zw. z art. 4 pkt 9b ugn. W związku z powyższym wniosek L. Z. miał zostać przekazany Prezydentowi Miasta [...] jako prezydentowi miasta na prawach powiatu wykonującemu zadania z zakresu administracji rządowej.

Na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] grudnia 2008 r. L. Z. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu (skarga z dnia 9 stycznia 2009 r.). Skarżąca zarzuciła organowi II instancji błędy w ustaleniach faktycznych, błędy co do interpretacji i stosowania prawa oraz wniosła o uchylenie przedmiotowej decyzji jako nieważnej i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, względnie o uchylenie przedmiotowej decyzji i rozstrzygnięcie co do meritum sprawy. Uzasadniając zarzuty Skarżąca podniosła- podobnie jak w odwołaniu od decyzji organu I instancji- że organ nie wydał decyzji w sprawie, która była przedmiotem postępowania o zwrot nieruchomości, gdyż decyzja dotyczy działki nr 2 o pow. [...], a postępowanie administracyjne dotyczyło innej – działki [...], na której stał budynek mieszkalny i która została faktycznie zajęta pod drogę publiczną.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wskazał, że zakresem administracyjnego postępowania odwoławczego może być jedynie przedmiot rozstrzygnięcia organu I instancji. Jeśli zatem Starosta [...] orzekł w sprawie działki nr 2 o pow. [...], to tylko w tym zakresie sprawa może być przedmiotem postępowania w II instancji. Organ w odpowiedzi na skargę nie odniósł się do zarzutu Skarżącej, jakoby postępowanie administracyjne o zwrot nieruchomości w ogóle nie toczyło się w zakresie działki nr 2. Co do działki nr [...] Wojewoda ponownie wskazał, że organem właściwym w sprawie zwrotu tejże działki jest Prezydent Miasta [...], a nie Starosta [...].

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się bezzasadna.

1. Roszczenie o zwrot nieruchomości jest roszczeniem cywilnoprawnym, dotyczy bowiem wykonywania prawa własności. Żądanie Skarżącej, wywodzącej swe prawa z tytułu następstwa prawnego nie od byłych współwłaścicieli, wpisanych do księgi wieczystej[...], a wyłącznie od S. i L. M. - którzy jedynie zawarli dnia [...] lipca 1937 r. umowę zobowiązującą do zawarcia powzdania- po uprzednim udzieleniu zezwolenia na powzdanie przez kompetentną władzę administracyjną (k. 9-11 akt administracyjnych), w skład której wchodziła działka, obecnie oznaczona nr 2 o pow. [...], organy obu instancji trafnie rozpatrzyły w oparciu o art. 136 ust. 3 i art. 137 ugn. Sprawa o realizację tego roszczenia, jest sprawą cywilną w znaczeniu materialnym, w rozumieniu art. 1 kpc, której rozpoznanie na mocy przepisu szczególnego, przekazano do właściwości innych organów (art. 2 § 3 kpc w zw. z art. 142 ust. 1 i art. 4 pkt 9b1 ugn; odpowiednio - uchwała SN z 19.9.1991 r.- III CZP 82/91- OSNC 4/92/56).

2. Art. 136 ust. 3 i art. 137 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (j.t. Dz.U. 261/04/2603 ze zm.), przewiduje żądanie zwrotu w y w ł a s z c z o n e j nieruchomości lub jej części, jeśli stosownie do art. 137 ugn, stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Wbrew stanowisku Skarżącej, organy obu instancji niewadliwie ustaliły, że przedmiotowa nieruchomość nigdy nie była własnością S. i L. M., od których Skarżąca czerpie swe prawa. Nigdy też nie doszło do wywłaszczenia prawa własności owej nieruchomości przez Skarb Państwa z majątku S. i L. M.

Ustawodawca w art. 216 ugn wprowadził zasadę, że przepisy rozdziału 6 działu III ugn stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. 10/74/64 i 11/82/79), ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz.U. 31/58/138, 7/61/47 i 32/61/159, 27/72/192), ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi (Dz.U. 27/69/216, 49/72/312, 22/85/99), art. 22 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. 22/69/159, 27/72/193, 14/74/84), ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz.U. 27/72/192, 48/73/282, 22/85/99) oraz do nieruchomości wywłaszczonych na rzecz państwowych i spółdzielczych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, jak również do gruntów wywłaszczonych na podstawie odrębnych przepisów w związku z potrzebami Tatrzańskiego Parku Narodowego.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i w doktrynie utrwalił się pogląd, że art. 216 ugn zawiera wyczerpujący katalog aktów normatywnych, odejmujących w okresie po II wojnie światowej własność nieruchomości (odpowiednio — wyroki NSA z: 3.10.2000 — IV SA 2179/98, 21.11.2000 — IV SA 2172/00; wyrok NSA z 20.6.2001 — II SA/Gd 2869/00 z akceptującą glosą E. Łętowskiej — OSP 4/02/53; krytyczna glosa A. Zielińskiego do wyroku NSA z 29.10.2001 — II SA/Kr 786/01 — OSP 9/02/119; uchwała SN z 24.9.1992 — III AZP 12/92 — niepublikowana; postanowienie SN z 1.5.1993 — I CRN 41/93 — OSNC 10/93/185; T. Woś "Wywłaszczenie i zwrot nieruchomości" Wwa 1998 s. 177). W wyroku z dnia 24 października 2001 r. — SK 22/01 — OTK 7/01/216, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 216 ugn:

1) w zakresie, w jakim wyklucza odpowiednie stosowanie przepisów rozdziału 6 działu III ugn do nieruchomości przejętych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz.U. 3/45/13 ze zm.) jest zgodny z art. 32 i art. 64 ust. 2 w zw. z art. 2 Konstytucji RP;

2) w zakresie, w jakim wyklucza odpowiednie stosowanie przepisów rozdziału 6 działu III ugn do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 5 i art. 13 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz.U. 35/48/240 ze zm.) jest niezgodny z art. 32 i art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.

W motywach swego wyroku Trybunał Konstytucyjny wskazał, że ustawy wymienione w art. 216 ugn były "podobne" w znaczeniu określonym w punkcie 3 uzasadnienia tegoż wyroku; obejmowały jedynie wycinek nieruchomości ziemskich, związany z procesem urbanizacji, a element nacjonalizacji zakładał jedynie ograniczony jej zasięg, realizowany jedynie "przy okazji" zdarzeń, określonych w ustawach.

3. W pierwszej kolejności ustalić należy zakres przedmiotowy niniejszego postępowania administracyjnego w sprawie zwrotu nieruchomości. Z wniosku z dnia 15 marca 19991 r. (znanego wyłącznie z odpisu- k.1 akt administracyjnych w zw. z art. 231 kpc), z pisma z dnia 15 marca 1991 r. (k.2,3 akt administracyjnych), pism Skarżącej z dnia 17 marca 1992 r. i 23 marca 1993 r., w powiązaniu z odpisem aktu notarialnego z dnia 08 lipca 1937 r. (k.9-11, 13,16 akt administracyjnych) wynika, że L. M. a w ślad za nią L. Z., domagały się od początku zwrotu całej nieruchomości objętej aktem notarialnym z dnia [...] lipca 1937 r. Z decyzji wydawanych przez Starostę oraz Wojewodę wynika, że niniejsze postępowanie dotyczyło działki nr 2. W zakresie działki nr [...] decyzji nie wydano, a Wojewoda wskazał, że do wydania decyzji co do działki nr [...] jest władny tylko Prezydent Miasta [...]. Organy nie zaprzeczają, by z treści wniosku złożonego przez matkę Skarżącej wynikało, że wniosek dotyczy tylko działki nr 2. Z decyzji Wojewody z [...] grudnia 2008 r. wynika, że wniosek co do działki nr [...] miał zostać przekazany Prezydentowi Miasta [...]. Organy wydające decyzję miały zatem świadomość tego, że zakresem wniosku o zwrot nieruchomości objęte są w istocie dwie sprawy, których rozstrzygnięcie leży w granicach kompetencji dwu różnych organów. Z uwagi na fakt, że postępowanie zostało uruchomione wnioskiem z dnia [...] marca 1991 r. uznać należy, że to zmiany dokonane w toku rozpatrywania sprawy w zakresie organizacji struktur państwowych i reformy samorządu terytorialnego doprowadziły do sytuacji, w której wniosek, którego rozpoznanie leżało pierwotnie w granicach kompetencji jednego organu, stał się wnioskiem do którego rozpatrzenia w pełnym zakresie właściwe są dwa organy. Z powyższego wynika, że co do działki nr [...] sprawa przed Prezydentem Miasta [...] nadal się toczy i do tej pory nie wydano żadnej decyzji w sprawie.

Skarżąca podnosi, że zakresem postępowania była objęta tylko jedna działka – nr [...]. Stanowisko takie nie znajduje jednak należytego oparcia w dokumentach znajdujących się w aktach sprawy. Bezspornie ustalono, że zakresem aktu notarialnego z dnia [...] lipca 1937 r. objęte są dwie działki – obecne działki nr [...] i [...]. Modyfikacja zakresu żądania wniosku mogłaby się odbyć w drodze częściowego cofnięcia wniosku przez Skarżącą, zakomunikowanego organowi prowadzącemu postępowanie. Zdarzenie takie jednak nie miało miejsca, a stanowisko jakie zaprezentowała Skarżąca w toku postępowania przed Sądem Powszechnym jest elementem jej woli, który nie został uzewnętrzniony w trybie kpa organowi administracji. Organ był zatem związany pierwotnym zakresem wniosku i Starosta w granicach własnych kompetencji należycie orzekł w zakresie żądania zwrotu działki nr 2. Gdyby strona dokonała zmiany zakresu żądania wniosku, to Starosta winien umorzyć postępowanie w sprawie zwrotu działki nr 2 na podstawie art. 105 § 2 kpa. Brak takiego oświadczenia woli o zmianie zakresu żądania wniosku Strony, przemawia za prawidłowym określeniem zakresu wniosku przez Starostę.

4. Odwołanie złożone przez stronę mogło być rozpatrywane tylko w takim zakresie, w jakim orzekł organ I instancji, a skarga do sądu administracyjnego dotyczy jedynie sprawy, która była już rozpatrzona przez organy administracyjne obu instancji. Zakresem kognicji Sądu Administracyjnego na podstawie skargi L. Z. nie jest zatem sytuacja prawna odnosząca się do działki nr [...], gdyż w tym zakresie nie wydano żadnej decyzji administracyjnej, a Skarżącej przysługują uprawnienia przewidziane w art. 37 kpa z uwagi na niezałatwienie sprawy w terminie określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego. Skarżąca może zatem złożyć zażalenie do organu administracji publicznej wyższego stopnia, którym dla Prezydenta Miasta [...], działającego jako prezydent miasta na prawach powiatu, wykonującego zadania z zakresu administracji rządowej jest Wojewoda Wielkopolski (art. 9a ugn).

Uprawnienia strony służące do zwalczania bezczynności organu, nie mają wpływu na słuszność podnoszonych przez Nią racji w toku postępowania objętego już ostatecznym rozstrzygnięciem organów administracji. Niniejsza skarga wniesiona do Sądu Administracyjnego nie zasługuje na uwzględnienie. Powodem uchylenia decyzji administracyjnej wydanej przez określony organ nie może być bowiem brak wydania innej decyzji przez inny organ. W szczególności nie zachodzą przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji. Postępowanie o zwrot działki nr [...] nie ma charakteru zagadnienia wstępnego wobec postępowania w sprawie zwrotu działki nr 2.

5. Zgodnie z jednoznacznym sformułowaniem art. 136 ust. 3 ugn, poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli stosownie do art. 137 ugn, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. W myśl art. 136 ust. 4 ugn, przepis ust. 3 ustawy stosuje się odpowiednio do części nieruchomości nabytej w drodze umowy zgodnie z art. 113 ust. 3 ugn.

Legitymację czynną do złożenia wniosku o zwrot nieruchomości ma zatem tylko poprzedni właściciel lub jego spadkobierca. Jak bezsprzecznie zostało ustalone w toku postępowania sądowego – L. Z. nie jest spadkobiercą właścicieli obecnej działki nr 2, gdyż jej rodzice nigdy nie nabyli w sposób ważny i prawem przewidziany prawa własności tej nieruchomości (art. 365 § 1 kpc). Z aktu notarialnego sporządzonego [...] lipca 1937 r., repertorium nr [...], stanowiącego umowę kupna-sprzedaży nieruchomości wynika, że parcela przeszła w posiadanie S. i L. M. już w 1936 r., w którym to roku pobudowali oni dom mieszkalny "budując dom ten byli kupujący przekonani, że budują go na własnej parceli. Kupujący jednak byli w błędzie, gdyż umowa, którą zawarli odnośnie do parceli aktem niniejszym objętą- była nieważna"(§ 1 in fine aktu notarialnego z dnia [...] lipca 1937 r.- k. 10 akt administracyjnych). W akcie podano, iż powzdanie (umowa przeniesienia własności) nastąpi po udzieleniu na nie zezwolenia przez kompetentną władzę administracyjną. Cena kupna nieruchomości została ustalona na kwotę 1180,80 zł. Na poczet ceny kupna kupujący wypłacili 800 zł. Podano, że reszta ceny jest płatna po przewłaszczeniu. Już zatem z samego aktu notarialnego wynika, że Skarżąca w istocie nigdy nie legitymowała się statusem spadkobiercy poprzedniego właściciela owej nieruchomości. W czasie zawierania powyższej umowy z dnia [...] lipca 1937 r. na terenie Wielkopolski obowiązywał Kodeks Cywilny Niemiecki (BGB; w brzmieniu opublikowanym jako "Kodeks cywilny obowiązujący na Ziemiach Zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej (przekład urzędowy)" Wydawnictwa Ministerstwa Sprawiedliwości Zbioru Ustaw Ziem Zachodnich tom X Warszawa- Poznań 1923). Zgodnie z ówcześnie obowiązującym § 873 BGB, do przeniesienia własności gruntu wymagana była rzeczowa umowa przewłaszczenia, zawierająca zgodę zbywcy i nabywcy na przeniesienie własności (powzdanie) oraz wpis tej zmiany w prawie do księgi wieczystej. W myśl § 925 BGB oświadczenia zgody na przewłaszczenie musiały być złożone przed wydziałem hipotecznym przy równoczesnej obecności obu stron. Skarżąca nie wykazała, by w następstwie umowy zobowiązującej do przeniesienia własności doszło do powzdania, czyli umowy przenoszącej własność. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, że nawet uiszczenie całości ceny ( czego w niniejszej sprawie Skarżąca nie wykazała – k.9-11, 170-184 akt administracyjnych), przy braku powzdania, nie prowadziło do nabycia prawa własności nieruchomości i skutkuje umorzeniem postępowania o przyznanie rekompensaty za nieruchomość ( wyrok WSA w Poznaniu z 02.12.2008 r. – II SA/Po 602/08) bądź o zwrot nieruchomości ( wyrok WSA w Poznaniu z dnia 04.02.2004 – II SA/Po 3076/01 – Rejent 12/05/165), o odszkodowanie ( wyrok z 11.12.2008 r. – II SA/Po 380/08). Okupant hitlerowski wyzuł zatem S. i L. M. nie z prawa własności owej nieruchomości, a jedynie z jej posiadania i poczynionych na ową nieruchomość nakładów w postaci domu jednorodzinnego. Jedynie na marginesie należy wskazać, że Państwo Polskie nie może odpowiadać za czyny, których z naruszeniem prawa międzynarodowego dopuściło się Państwo Niemieckie (ówczesna III Rzesza – okupująca bezprawnie Wielkopolskę). W latach 10939-44 z Kraju Warty Niemcy wysiedlili, przesiedlili i wyrugowali ponad 625 000 osób (M.Rutowska "Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-41" – Instytut Zachodni 2003 r. s. 37). Wbrew stanowisku osoby, pomagającej Skarżącej sporządzić komputerowy wydruk skargi, Polska przyznała osobom podlegającym represjom wojennym i okresu powojennego świadczenia z art. 4 ust. 1 lit. b i c ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarmi represji wojennych i okresu powojennego (j.t. Dz.U. 42/02/371 ze zm.).

Pozwem z dnia [...] maja 1997 r. L. Z. wniosła o nakazanie pozwanemu W. P. złożenia oświadczenia woli na rzecz powódki o przeniesienie własności nieruchomości o powierzchni [...]. W toku postępowania sądowego L. Z. dokonała jednak podmiotowej zmiany i zamiast W. P. w roli pozwanych wstąpili Skarb Państwa – Prezydent Miasta [...] oraz Miasto [...].

Z tych względów postępowanie administracyjne nie stało się bezprzedmiotowe w toku postępowania administracyjnego (jak to błędnie ocenił Starosta), lecz było bezprzedmiotowe jeszcze przed wszczęciem postępowania, co zostało ujawnione dopiero w toczącym się postępowaniu (J. Borkowski w: "Kpa. Komentarz" C.H. Beck 2008 s. 498 nb 5). Jednakże różnica ta nie mogła prowadzić do innego rozstrzygnięcia, niźli do umorzenia postępowania (art. 105 § 1 kpa).

Zakres kognicji organu administracji publicznej wyznacza norma prawa materialnego. Norma prawna wywiedziona z art. 136 ust. 3 w zw. z art. 137 ust. 1 ugn nie uzależnia - w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy- możliwości zwrotu nieruchomości od innych przesłanek, niż bycie poprzednim właścicielem wywłaszczonej nieruchomości lub jego spadkobiercą. W szczególności za odmiennym rozstrzygnięciem niniejszej sprawy nie przemawiało poddanie Rodziców Wnioskodawczyni, samej Wnioskodawczyni czy Jej rodziny represjom ze strony okupanta niemieckiego bądź UB czy NKWD, choć zdarzenia te wywołują potrzebę szczególnego szacunku wobec osób, poddanych tym represjom.

Wbrew stanowisku Skarżącej, nie zapadł " wyrok ... korzystny dla mnie [L. Z. ], zasądzający na moją rzecz odszkodowanie za bezumowne korzystanie przez Miasto [...] z tej części nieruchomości, która jest zajęta pod drogę" (k. 36 akt IV SA/Po 71/09). W aktach administracyjnych wyroku takiego brak, a z prawidłowych ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że do odszkodowania za bezumowne korzystanie z działki 1/11 doszło w drodze ugody przed Sądem Rejonowym w [...] . Ugoda nie ma powagi rzeczy osądzonej i nie prowadzi do powzdania ( k. 171v akt administracyjnych). Nie wpłynęła zatem na trafność zaskarżonej decyzji. Przywołana opinia biegłego J. W. (k.5,42-57 akt IV SA/Po 71/09) nie prowadzi do odmiennych wniosków.

Także wzgląd na przesłanki intertemporalne nie przemawia za uwzględnieniem skarg. Żadna międzyczasowa norma prawna nie nakazuje innego rozstrzygnięcia sprawy. Przeciwnie — pod rządem art. 69 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (j.t. Dz.U. 30/91/127 ze zm.), katalog ustaw umożliwiających stosowanie zwrotu nieruchomości w trybie administracyjnym był znacznie węższy i także postrzegano go jako wyczerpujący (postanowienie SN z 11.5.1993 — OSNC 10/93/185).

Wobec powyższego skargę należało oddalić (art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi — Dz.U. 153/02/1270 ze zm.).

/-/M.Dybowski /-/E.Kręcichwost-Durchowska /-/E.Makosz-Frymus

KB/