Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt K 3/94
Trybunał Konstytucyjny
Data orzeczenia: 1994-12-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 67 ust. 2, art. 72 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 1976 nr 7 poz. 36
law: Obwieszczenie Przewodniczącego Rady Państwa z dnia 16 lutego 1976 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r.
article: art. 4 ust. 4, art. 5 ust. 1
journal: Dz.U. 1992 nr 54 poz. 254
law: Ustawa z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do bezpłatnych i ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego.
Teza: 1. Art. 4 ust. 4 pkt 1 oraz art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do bezpłatnych i ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego /Dz.U. nr 54 poz. 254; zm. Dz.U. 1994 nr 40 poz. 150/ w części pozbawiającej uczącą się młodzież szkół ponadpodstawowych publicznych lub niepublicznych o uprawnieniach szkoły publicznej, po ukończeniu przez nią 20 roku życia, prawa do ulgowych przejazdów kolejowych i autobusowych komunikacji zwykłej są niezgodne z zasadą sprawiedliwości wyrażoną w art. 1 oraz zasadą równości wyrażoną w art. 67 ust. 2 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. /Dz.U. nr 84 poz. 426/.

2. Wymienione wyżej w pkt 1 przepisy ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do bezpłatnych i ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego nie są niezgodne z art. 67 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 2 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r.

TEZY

1. Art. 4 ust. 4 pkt 1 oraz art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do bezpłatnych i ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego /Dz.U. nr 54 poz. 254; zm. Dz.U. 1994 nr 40 poz. 150/ w części pozbawiającej uczącą się młodzież szkół ponadpodstawowych publicznych lub niepublicznych o uprawnieniach szkoły publicznej, po ukończeniu przez nią 20 roku życia, prawa do ulgowych przejazdów kolejowych i autobusowych komunikacji zwykłej są niezgodne z zasadą sprawiedliwości wyrażoną w art. 1 oraz zasadą równości wyrażoną w art. 67 ust. 2 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. /Dz.U. nr 84 poz. 426/.

2. Wymienione wyżej w pkt 1 przepisy ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do bezpłatnych i ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego nie są niezgodne z art. 67 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 2 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r.


UZASADNIENIE

Trybunał Konstytucyjny nie dopatrzył się naruszenia tych zasad w samym fakcie ustawowego odebrania pewnym kategoriom osób wcześniej posiadanych uprawnień do bezpłatnych lub ulgowych przejazdów środkami publicznego zbiorowego transportu kolejowego i autobusowego. Zasada ochrony praw nabytych - jak już parokrotnie wcześniej wskazywano w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego - nie ma charakteru absolutnego.

Wprawdzie art. 67 ust. 2 przepisów konstytucyjnych zakazuje expressis verbis różnicowania praw obywateli ze względu na płeć, urodzenie, wykształcenie, zawód, narodowość, rasę, wyznanie oraz pochodzenie i położenie społeczne, zaś wśród tych wymienionych w nim kryteriów, kryterium wieku nie występuje, ale też - jak parokrotnie wywodził Trybunał Konstytucyjny /w sprawach K 1/90 - OTK 1990 poz.    ; K 1/91 - OTK 1991 poz.  ; K 15/91 - OTK 1992 poz.    / - prawo do równego traktowania obejmuje nie tylko przesłanki równości wynikające z cytowanego wyżej przepisu, lecz także ma zastosowanie do wszystkich innych wypadków, gdy chodzi o prawa obywateli należących do tej samej kategorii /klasy/ podmiotów.

Zdaniem TK ów pogląd, aczkolwiek ogólnie biorąc słuszny, powinien być bardziej rygorystycznie uwzględniany w odniesieniu do praw i wolności bezpośrednio gwarantowanych przez przepisy konstytucji, zaś może być relatywizowany przy określaniu innych uprawnień obywateli, zwłaszcza tych, które - jak uprawnienia do ulgowych przejazdów - mają charakter odstępstwa od niesprzecznej z konstytucją reguły generalnej ustanowionej przez ustawodawcę zwykłego, w tym danym wypadku - pokrywanie przez pasażera ceny biletu, a tym samym - uczestniczenia w kosztach przejazdu.

Z tych przyczyn TK uznał, że kryterium wieku, w postaci w jakiej zostało wprowadzone przez zakwestionowane przepisy ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. pozostaje w sprzeczności z mającą fundamentalne znaczenie - jak wskazywał już uprzednio Trybunał, np. w sprawie P 2/87 - OTK 1987 poz.   - zasadą konstytucyjną równych praw obywateli, z której wynika m.in. obowiązek równego traktowania obywateli przez ustawodawcę w stanowionym prawie.

W zakwestionowanych przepisach różnicuje się w sposób nieuzasadniony, według dowolnie ustalonego kryterium wieku, uprawnienia tej samej kategorii podmiotów - uczniów szkół ponadpodstawowych, a co więcej - uczniów, którzy nienagannie wywiązują się ze swoich obowiązków szkolnych.

TK podtrzymuje wyrażony wcześniej pogląd - m.in. w sprawach U 7/87 - OTK 1988 poz.   ; K 8/91 - OTK 1992 poz.     - iż z zasady równości wynika nakaz jednakowego traktowania wszystkich ludzi w obrębie określonej klasy /kategorii/, zaś wszystkie podmioty charakteryzujące się w równym stopniu daną cechą istotną /relewantną/ powinny być potraktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez różnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących.

W przypadku rozpatrywanych tu przepisów taką cechą jest okoliczność pobierania nauki w szkole ponadpodstawowej, przy ewentualnym dodatkowym założeniu, że odbywa się to w granicach przewidzianego cyklu nauczania.

Wprowadzenie kryterium nieukończenia lat 20 dla korzystania przez uczniów z uprawnienia do ulgowych przejazdów pozostaje tym samym w sprzeczności z zasadą sprawiedliwości społecznej wyrażoną w art. 1 przepisów konstytucyjnych, ponieważ takie zróżnicowanie uprawnień ocenione być musi jako jawnie niesprawiedliwe. Przy czym należy zauważyć, że kryterium to dyskryminując nie tylko poszczególnych uczniów, ale ponadto całe ich grupy - co wykazano wyżej - pozostaje w wyjątkowo jaskrawej kolizji z zasadą sprawiedliwości i to nie tylko odnoszonej do sytuacji jednostki, ale równocześnie do określonych grup, a więc w tym znaczeniu mającej cechy sprawiedliwości społecznej.

Art. 67 ust. 1 stanowi, iż "Rzeczpospolita Polska umacnia i rozszerza prawa i wolności obywateli", co - wedle dość jednolitej opinii doktryny prawa kształtowanej na gruncie Konstytucji PRL z 1952 r., w której przepis ten zamieszczono - miało wyrażać dynamiczny i rozwojowy - jak wówczas pisano - charakter gwarantowanych Konstytucją praw i wolności. Pomijając sporną kwestię, czy ma on zastosowanie tylko do gwarantowanych Konstytucją, czy też do wszystkich opartych na prawie uprawnień i wolności obywateli - do której TK się nie odnosi - art. 67 ust. 1 nie może być rozumiany jako przyznający obywatelom jakiekolwiek prawa podmiotowe. Stanowi on wytyczną polityki prawodawczej państwa, nakazującą organom wyposażonym w stosowne kompetencje - a więc przede wszystkim organom władzy ustawodawczej - umacnianie i rozszerzanie praw i wolności poprzez działalność prawodawczą ujmowaną w jej całokształcie i w dłuższych okresach.

Nie należy natomiast dopatrywać się w nim ogólnego zakazu stanowienia aktów prawotwórczych, które z zachowaniem poszanowania dla chronionych konstytucyjnie wartości ograniczyłby - dla osiągnięcia racjonalnie uzasadnionych celów - realizację poszczególnych uprawnień.

Art. 67 ust. 1 nakazuje jednocześnie - w pełnej zgodności z odpowiednimi aktami prawa międzynarodowego - rozszerzenie zakresu realizacji praw socjalnych, ekonomicznych i kulturalnych w miarę poprawienia się kondycji finansowej i materialnej państwa.

TK nie podzielił również oceny zakwestionowanych przepisów ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. jako sprzecznych z art. 72 ust. 1 i 2 przepisów konstytucyjnych, który stanowi, iż obywatele Rzeczypospolitej Polskiej mają prawo do nauki. Związek między konstytucyjnie gwarantowanym w art. 72 ust. 1 prawem do nauki a ulgami dla  młodzieży szkolnej, aczkolwiek występuje, to jest zbyt odległy i pośredni.

Brak uprawnień do ulg komunikacyjnych tylko w zupełnie sporadycznych sytuacjach może uniemożliwić obywatelowi korzystania z prawa do nauki, choć korzystanie to może w rzeczy samej utrudniać.

Rozpatrując sprawę w kategoriach Konstytucji należy natomiast stwierdzić, że wspomniane uprawnienie do ulgowych przejazdów mieści się w pojęciu "innych form pomocy materialnej", do jakiej świadczenia - w charakterze gwarancji prawa do nauki - zobowiązuje państwo art. 72 ust. 2 przepisów konstytucyjnych UK.

Jest jednak zrozumiałe, że - w świetle konstytucji - zarówno określenie form tej pomocy, jak i rozmiarów należy do ustawodawcy zwykłego, który musi wyważać między możliwościami państwa a interesem uczących się i korzystających z pomocy.

Nie wynikają z tego podmiotowe prawa zainteresowanych gdyż, podobnie jak art. 67 ust. 1, art. 72 ust. 2 pkt 6 stanowi zasadę polityki państwa adresowaną do jego organów.

W przeciwnym razie należałoby uznać, że sprzeczna z Konstytucją i naruszająca prawa obywateli jest wszelka - niekorzystna dla uczących się, lub nawet jakiejś ich części - zmiana systemu stypendiów państwowych względnie - skądinąd uzasadnione względami ekonomicznymi lub technicznymi - zamknięcie dotąd działającej bursy, internatu lub domu akademickiego.

TK pragnie przy tym podkreślić, że prawo do nauki jest wartością chronioną konstytucyjnie, którą ustawodawca zwykły powinien, uwzględniać kształtując treść stanowionego prawa. Powstrzymanie się od wypełnienia tej powinności należałoby uznać za naganne nawet wówczas, gdy nie można stwierdzić sprzeczności między przepisami uchwalanej ustawy a określonymi przepisami Konstytucji.