Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 175/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-06-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6300 Weryfikacja zgłoszeń celnych co do wartości celnej towaru, pochodzenia, klasyfikacji taryfowej; wymiar należności celny
6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i przyznano prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych
Powołane przepisy: article: art. 199,  art. 246 par. 2 pkt 2, art. 252 par. 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 45 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Syndyka Masy Upadłości "S." Spółki z o.o. w upadłości likwidacyjnej w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 22 kwietnia 2013 r., sygn. akt III SA/Gd 116/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Syndyka Masy Upadłości "S." Spółki z o.o. w upadłości likwidacyjnej w W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w G. z dnia [...] grudnia 2012 r. Nr [...], [...] w przedmiocie weryfikacji zgłoszenia celnego co do pochodzenia towaru, cła antydumpingowego oraz podatku od towarów i usług postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił Syndykowi Masy Upadłości "S." Sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej w W. przyznania prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy:

Wnioskiem z dnia [...] stycznia 2013 r. złożonym na urzędowym formularzu PPPr Syndyk Masy Upadłości "S." Spółki z o.o. w upadłości likwidacyjnej w W. (dalej skarżąca) zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, że spółka, która nie prowadzi działalności gospodarczej i wobec której toczy się postępowanie upadłościowe (z akt sprawy wynika, że postanowieniem Sądu Rejonowego dla m. s. W. X Wydział Gospodarczy z dnia 9 marca 2012 r. została ogłoszona upadłość S. Sp. z o.o. obejmująca likwidację majątku upadłego) nie posiada dostatecznych środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych.

Wskazano, że w skład majątku upadłej spółki wchodzi nieruchomość o wartości 1.209.000 zł, na której ustanowiono szereg hipotek przewyższających wartość tego mienia. Oznacza to, że środki uzyskane ze sprzedaży nieruchomości będą mogły być przeznaczone wyłącznie na zaspokojenie wierzycieli zabezpieczonych rzeczowo. Ponadto, w skład majątku upadłej wchodzą przeterminowane wierzytelności w stosunku do spółki prawa portugalskiego o wartości 194.257 zł, których ściągnięcie jest wątpliwe. Wynika stąd, że jedynym majątkiem, jaki znajduje się w masie upadłości są ruchomości warte 8.840 zł oraz środki zgromadzone na rachunku bankowym i w kasie w łącznej wysokości 626,19 zł. W ocenie syndyka stan środków będzie się zmniejszał z uwagi na konieczność ponoszenia dalszych kosztów postępowania upadłościowego. Suma posiadanych środków nie pozwala zatem nawet na częściowe uiszczenie wpisu, co więcej te środki muszą wystarczyć na przeprowadzenie całego postępowania upadłościowego. Dodatkowo syndyk wskazał, że w sześciu sprawach prowadzonych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w G. wnioskował o prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, a złożone wnioski zostały rozpoznane pozytywnie.

W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego, skarżąca przesłała sprawozdanie finansowe za okres 1 listopada – 31 grudnia 2012 r., raport kasowy z dnia [...] marca 2013 r. (stan salda 267,34 zł) oraz wydruk z systemu bankowości elektronicznej z dnia [...] marca 2013 r. wskazujący, iż na prowadzonym rachunku bankowym znajduje się kwota 23.032,82 zł.

W wyniku rozpoznania sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, WSA w G. postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2013 r. odmówił przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd w pierwszej kolejności przypomniał stan sprawy, a następnie stwierdził, że nie zachodzą wystarczające podstawy do przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym, ponieważ posiada ona środki pieniężne wielokrotnie przewyższające wartość wymaganych opłat sądowych.

WSA po dokonaniu analizy danych zawartych w przedłożonych dokumentach źródłowych uznał, że dodatni stan salda na rachunku bankowym (w kwocie 23.032,82 zł na dzień [...] marca 2013 r.) wyklucza przyjęcie, iż ubiegający się o prawo pomocy nie ma obecnie dostatecznych środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych. W ocenie Sądu porównanie kwoty potencjalnego wpisu sądowego w sprawie z kwotą, którą dysponuje syndyk prowadzi do wniosku, iż skarżąca posiada dostateczne środki, które mogą być przeznaczone właśnie na poniesienie pełnych kosztów zainicjowanego postępowania.

Zdaniem Sądu nie sposób uznać, że zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego i zaspokojenie wierzycieli spółki może stanowić zasadny argument przemawiający za zwolnieniem strony postępowania sądowoadministracyjnego z obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, ponieważ zarówno w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.), jak i w ustawie z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm.; dalej p.u.n.), brak jest regulacji normatywnych obligujących do zwolnienia podmiotu zobowiązanego do dokonania likwidacji majątku upadłego od opłat sądowych w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

Przypomniawszy treść art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., Sąd I instancji wskazał, że dokumenty przedłożone przez skarżąca, potwierdzające stan środków na rachunku bankowym, przewyższających znacznie wysokość wpisu od skargi, uniemożliwiają wykazanie, że wnioskujący o prawo pomocy nie ma wystarczających środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, niezależnie od obiektywnie istniejącej trudnej sytuacji finansowej podmiotu objętego postępowaniem upadłościowym.

Sąd uznał, że nie ma podstaw do przyjęcia poglądu skarżącej, że wierzytelności związane z postępowaniem upadłościowym oraz wierzytelności o charakterze cywilnoprawnym korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku wynikającego z art. 199 p.p.s.a. – finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym. Ponadto wskazano, że zgodnie z art. 342 ust. 1 pkt 1 p.u.n. w pierwszej kategorii należności podlegających zaspokojeniu z funduszów masy upadłości znajdują się nie tylko koszty postępowania upadłościowego, ale i m.in. należności powstałe z czynności syndyka. Skoro zatem Syndyk wniósł w niniejszej sprawie skargę, to wydatki z tym związane, choć nie dotyczą samego postępowania upadłościowego, należą w rezultacie do pierwszej kategorii należności zaspokajanych z masy upadłości wskazanych w powołanym przepisie.

W zażaleniu na wskazane postanowienie syndyk wniósł o jego zmianę poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że skarżąca nie wykazała braku środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. W uzasadnieniu wyjaśnił, że wyzbycie się środków znajdujących się na jej rachunkach bankowych uniemożliwi przeprowadzenie postępowania upadłościowego spółki. Środki te stanowią zaliczkę wypłaconą przez jednego z wierzycieli skarżacej na skutek postanowienia z dnia 14 stycznia 2013 r. sędziego-komisarza. Fundusze te powinny być wydatkowane na bieżące koszty związane z prowadzeniem postępowania upadłościowego oraz likwidacją majątku, natomiast przeznaczenie ich na wpisy od skargi spowoduje, że uiszczona zaliczka nie wystarczy na przeprowadzenie całego postępowania upadłościowego, jak to było zakładane przez syndyka. Wskazał również, że stan funduszy masy upadłości w chwili składania zażalenia wynosi 19.247,01 zł, natomiast wpisy w sprawach o sygn. akt III SA/Gd 116/13 i III SA/Gd 117/13 wyniosą odpowiednio 5.469 zł i 1.988 zł (w sumie 7.457 zł), co stanowi około 40% obecnych funduszy masy upadłości. Ponadto wskazał, że miesięczne koszty postępowania upadłościowego to 4.000 zł.

W związku z powyższym uiszczenia całości czy też części należnych wpisów przy obecnym stanie środków masy upadłości spowoduje ich uszczuplenie do takiego stopnia, że środki te nie mogą wystarczyć na uregulowanie kosztów powstałych w toku całego postępowania upadłościowego, co z kolei może wiązać się z jego umorzeniem zgodnie z art. 361 pkt 1 p.u.n. W takiej sytuacji jedyną alternatywą dla skarżącego jest rezygnacja z zaskarżenia wydanych decyzji. W obu przypadkach cel postępowania upadłościowego (zaspokojenie wierzycieli w jak najwyższym stopniu) nie zostanie osiągnięty.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie, jako zawierające usprawiedliwione podstawy, zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy osobie prawnej może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.

Omawiany przepis stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11). Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy.

Niewłaściwe zbadanie sytuacji majątkowej wnioskodawcy i w konsekwencji odmowa przyznania prawa pomocy może skutkować pozbawieniem strony prawa do sądu, co byłoby sprzeczne nie tylko z Konstytucją RP, ale i ze zobowiązaniami Rzeczypospolitej Polskiej wynikającymi z wiążącego ją prawa międzynarodowego, w tym art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) – por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 grudnia 2012 r., sygn. akt I GZ 396/12.

Dokonując oceny sytuacji skarżącej w świetle powyższych przepisów, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zachodzą przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Zdaniem NSA przyjęcie przez Sąd I instancji, że skarżąca posiada dostateczne środki, które mogą być przeznaczone na poniesienie kosztów zainicjowanego postępowania nie znajduje oparcia w przyjętym przez ten Sąd stanie faktycznym.

Jak podkreśla skarżąca, a co przyjęte zostało również przez WSA i zaakceptował NSA, środki znajdujące się na jej rachunku bankowym (19.247,01 zł na dzień złożenia zażalenia) zostały wypłacone na mocy postanowienia sędziego-komisarza jako zaliczka, a stanowią środki na prowadzenie likwidacji spółki. Z pism skarżącej wynika, że miesięczny koszt prowadzenia egzekucji wynosi ok. 4.000 zł. W skład majątku upadłej spółki wchodzi nieruchomość o wartości 1.209.000 zł, na której ustanowiono szereg hipotek przewyższających wartość tego mienia, przeterminowane wierzytelności w stosunku do spółki prawa portugalskiego o wartości 194.257 zł. Wynika stąd, że jedynym majątkiem, jaki znajduje się w masie upadłości są ruchomości warte 8.840 zł oraz środki zgromadzone na rachunku bankowym i w kasie w łącznej wysokości 19.247,01 zł. Należy wskazać, że na obecnym etapie postępowania wpisy w dwóch sprawach o sygn. akt III SA/Gd 116/13 i III SA/Gd 117/13 wynoszą łącznie w sumie 7.457 zł.

W świetle przedstawionych okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Przeznaczenie środków zgromadzonych na rachunku bankowym na wpis od skargi uniemożliwi bowiem skuteczne prowadzenie likwidacji spółki.

Należy zauważyć, że zaliczka wpłacona przez jednego z wierzycieli spółki wskutek postanowienia sędziego-komisarza stanowi kwotę niezbędną do prowadzenia postępowania likwidacyjnego i nie może być przeznaczona na inne cele. Z pozostałego majątku skarżąca nie jest w stanie, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ponieść kosztów sądowych w sprawach o sygn. akt III SA/Gd 116/13 i III SA/Gd 117/13, w których wpisy wynoszą łącznie w sumie 7.457 zł.

Mając powyższe na uwadze, należy uznać, że odmowa przyznania syndykowi prawa pomocy stanowiłaby w rozpoznawanej sprawie naruszenie konstytucyjnego prawa do sądu, ustanowionego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Jak zostało już powiedziane, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego środki majątkowe zgromadzone przez skarżącego nie pozwalają mu na uiszczenie pełnych kosztów sądowych, a ta okoliczność spowodowałaby konieczność cofnięcia przez syndyka skarg. W konsekwencji obiektywnie (rzeczywiście) uniemożliwiono by skarżącemu doprowadzenie do kontroli zaskarżonej decyzji (tj. realizację prawa do sądu). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego również ta okoliczność przemawiała w niniejszej sprawie za przyznaniem prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości.

W tych okolicznościach sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zażalenie skarżącej zasługuje na uwzględnienie w ten sposób, że należy uchylić zaskarżone postanowienie i zwolnić skarżącą z kosztów postępowania sądowego.

Z wymienionych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 oraz art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.