Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1817/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-04-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6280 Utworzenie Kościoła lub innego związku wyznaniowego, wykreślenie z rejestru
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Administracji i Cyfryzacji
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 34 ust. 1
journal: Dz.U. 1989 nr 29 poz 155
law: Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania.
article: art. 2 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 41 poz 251
law: Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zofia Flasińska Sędziowie Sędzia NSA Włodzimierz Ryms (spr.) Sędzia del. NSA Jerzy Stankowski Protokolant starszy asystent sędziego Beata Zborowska-Guziuk po rozpoznaniu w dniu 21 marca 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej [...]z siedzibą w G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 156/15 w sprawie ze skargi [...] w R. P. na decyzję Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. zasądza od [...] w R. P. na rzecz [...] z siedzibą w G. kwotę 357 (trzysta pięćdziesiąt siedem) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę [...] w Rzeczypospolitej Polskiej i uchylił decyzję Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] grudnia 2014 r. oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] września 2014 r., którą odmówiono stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] lutego 2000 r. o wpisaniu do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych [...] z siedzibą w G.

Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzji z dnia [...] lutego 2000 r., na podstawie art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 1989 r., Nr 29, poz. 155 ze zm.), wpisał do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych [...] z siedzibą w G. Wnioskiem z dnia 10 czerwca 2003 r. [...] w RP wystąpił o stwierdzenie nieważności tej decyzji z powodu rażącego naruszenia przepisów ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczpospolitej Polskiej (Dz.U. z 1997 r., Nr 41, poz. 251 ze zm.), ponieważ status prawny gmin wyznaniowych żydowskich reguluje ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. i [...] z siedzibą w G. nie mogła być wpisana do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1989 r., gdyż jest gminą wyznaniową żydowską. Najpierw Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzjami z dnia [...] lipca 2003 r. i z dnia [...] sierpnia 2003 r. odmówił wszczęcia postępowania nieważnościowego na wniosek [...] w RP z tego powodu, że Związek nie ma interesu prawnego w sprawie dotyczącej innego związku wyznaniowego, jednakże decyzje te zostały uchylone (wyrok WSA w Warszawie z dnia 26 marca 2004 r., I SA/Wa 2188/13 i wyrok NSA z dnia 22 grudnia 2014 r., OSK 959/04). Z kolei decyzje Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] października 2007 r. i z dnia [...] kwietnia 2008 r. o umorzeniu postępowania administracyjnego w tej sprawie z tego powodu, że [...] w RP nie ma interesu prawnego w tej sprawie zostały uchylone wyrokiem WSA w Warszawie z dnia 5 grudnia 2008 r., I SA/Wa 948/08, a Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną [...] z siedzibą w G. wyrokiem z dnia 3 marca 2010 r., II OSK 498/09 przesądzając, iż Związek ma interes prawny w tej sprawie, albowiem przemawia za tym między innymi to, że [...] z siedzibą w G. została utworzona w miejsce rozwiązanej wcześniej gminy wyznaniowej żydowskiej i zgłaszała roszczenia do majątku zlikwidowanej gminy wyznaniowej żydowskiej.

Po rozpoznaniu sprawy co do istoty Minister Administracji i Cyfryzacji decyzją z dnia [...] września 2014 r., którą utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2014 r., odmówił stwierdzenie nieważności decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] lutego 2000 r. o wpisaniu do Rejestru kościołów i związków wyznaniowych [...], ponieważ nie są spełnione przesłanki określone w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. W ocenie Ministra różnice pomiędzy [...] a gminami wyznaniowymi żydowskimi, których dotyczy ustawa z dnia 20 lutego 1997 r., przemawiają za tym, że [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, o której mowa w ustawie z dnia 20 lutego 1997 r. Wpis do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych [...] jako związku wyznaniowego, na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. nie ma charakteru naruszającego prawo i to w sposób rażący, a ponadto nie wywołuje skutków niemożliwych do zaakceptowania z uwagi na zasadę praworządności. Konstytucja RP w art. 53 przyznaje każdemu wolność uzewnętrzniania przekonań religijnych indywidualnie i zbiorowo oraz tworzenia wspólnot religijnych. Skoro obywatele RP dokonali wyboru, który wykluczał ich przynależność do gminy wyznaniowej żydowskiej, tworzonej na podstawie ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. i powołali związek wyznaniowy na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1989 r., to organ rejestrowy nie może odmówić wpisu do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych takiej wspólnoty wyznaniowej, jeżeli nie narusza to wartości określonych w art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. To, że w innej sprawie Minister decyzją z dnia 7 lipca 2014 r. stwierdził nieważność decyzji o wpisaniu do Rejestru Izraelickiej Niezależnej Gminy Wyznaniowej w Poznaniu, nie narusza zasady równości, ponieważ są to różne sprawy, dotyczące różnych podmiotów, a ponadto decyzja ta była wydana na skutek prawomocnego wyroku, którym organ został zobowiązany wprost do wydania decyzji stwierdzającej nieważność wpisu tego związku wyznaniowego do Rejestru. Ponadto Minister zwrócił uwagę, że nazwy [...] oraz gmin wyznaniowych żydowskich tworzących [...] w RP różnią się w dostatecznym stopniu, a także na to, ze osoby innych wyznań tworzą odrębne związki wyznaniowe.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na skutek skargi [...] w RP, zaskarżonym wyrokiem uchylił decyzję Ministra z dnia [...] grudnia 2014 r. i z dnia [...] września 2014 r., ponieważ nie podzielił stanowiska organu, że [...] z siedzibą w G. nie jest gminą wyznaniową żydowską w rozumieniu ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. W ocenie Sądu pierwszej instancji zasadnicze znaczenie ma to, że [...] zrzesza osoby wyznania mojżeszowego, tak jak gmina wyznaniowa żydowska, a to oznacza, że Gmina ta jest gminą wyznaniową żydowską, do której ma zastosowanie ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. jako ustawa szczególna w stosunku do ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Z tych przyczyn gminy żydowskie nie mogą być tworzone i rejestrowane na zasadach określonych w ustawie z dnia 17 maja 1989 r. Oznacza to, że kontrolowana w postępowaniu nadzorczym decyzja rejestrowa z dnia 3 lutego 2000 r. została wydana z rażącym naruszeniem art. 18 ust. 1 i art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania poprzez ich zastosowanie do gminy wyznaniowej żydowskiej oraz art. 2 ust. 1, art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP poprzez ich niezastosowanie, gdyż Minister powinien wydać decyzję o odmowie wpisu do Rejestru [...] z siedzibą w G., na podstawie art. 33 ust. 3 w zw. z art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. oraz art. 7 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. Zarejestrowanie gminy żydowskiej określającej się jako związek wyznaniowy, a w rzeczywistości nim nie będący, narusza podstawowe prawa i wolności innych gmin żydowskich i ich członków, a także prawa [...] w RP. Równocześnie jednak w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stwierdzono, że "Sąd nie kwestionuje prawa obywateli RP - wyznawców wiary mojżeszowej przebywających na terytorium Polski - do wyznawania i przyjmowania religii według własnego wyboru. Wobec tego Sąd nie kwestionuje również prawa tych osób do tworzenia wspólnot religijnych. Sąd podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w wyroku z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 1490/13, iż ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. nie wprowadziła przymusu przynależności Żydów ani osób wyznania mojżeszowego do związku wyznaniowego podlegającego tej ustawie. Przynależność do tego związku jest w pełni dobrowolna".

Skargę kasacyjną wniosła [...]z siedzibą w G. wskazując jako podstawy kasacyjne naruszenie art. 2 pkt 1, art. 18 ust. 1, art. 30-32 i art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP, a także art. 53 Konstytucji RP i art. 9 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 28 i art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Naruszenie wskazanych przepisów polegało na przyjęciu, że [...] z siedzibą w G. jest gminą wyznaniową żydowską w rozumieniu ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. i nie ma do niej zastosowania ustawa z dnia 17 maja 1989 r., że do Gminy ma zastosowanie tryb określony w ustawie z 20 lutego 1997 r., że ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. reguluje stosunek między Państwem a wszystkimi gminami żydowskimi, a nie tylko gminami żydowskimi zrzeszonymi w [...] w RP, że osoby wyznania mojżeszowego mogą zrzeszać się wyłącznie w gminach w ramach [...] oraz że decyzja o wpisie Gminy do Rejestru została wydana z rażącym naruszeniem prawa. Zarzuty te zostały obszernie uzasadnione w skardze kasacyjnej. Powołując takie zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną [...] w RP wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej, przedstawiając obszerne wywody odnoszące się do zarzutów wskazanych w podstawach kasacyjnych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy i podlega uwzględnieniu.

Zarzuty przytoczone w skardze kasacyjnej dotyczą zagadnienia prawnego, które ma zasadnicze znaczenie w rozpoznawanej sprawie, a które sprowadza się do tego, czy osoby wyznania mojżeszowego mogą utworzyć związek wyznaniowy, inny niż gminy wyznaniowe żydowskie tworzące [...] w RP, do których ma zastosowanie ustawa o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP. Zdaniem [...] z siedzibą G. Sąd pierwszej instancji naruszył wskazane przepisy ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. oraz ustawy z dnia 17 maja 1989 r. i Konstytucji RP przyjmując, że Gmina jest gminą wyznaniową żydowską, a wobec tego nie mogła być wpisana do Rejestru, jako odrębny związek wyznaniowy. Stanowisko to należy podzielić.

Po pierwsze, z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że stanowisko Sądu pierwszej instancji jest niezrozumiałe. Najpierw stwierdza się, że skoro według statutu Gminy członkiem mogą być osoby wyznania mojżeszowego, to jest to zasadnicza i wystarczająca przesłanka odnosząca się do wyznania, zdefiniowana w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. Dodatkowe kryteria członkostwa w tej Gminie nie zmieniają tego, że chodzi o osoby wyznania mojżeszowego. Można to rozumieć tak, że osoby wyznania mojżeszowego tworzą gminę wyznaniową żydowską, o której mowa w ustawie z dnia 20 lutego 1997 r., a nie inny związek wyznaniowy. Następnie jednak stwierdza się, że Sąd nie kwestionuje prawa obywateli polskich, wyznawców wiary mojżeszowej do tworzenia wspólnot religijnych, co w kontekście przywołanego wyroku NSA z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 1492/13, oznacza, że osoby wyznania mojżeszowego mogą utworzyć inny związek wyznaniowy, niż gmina wyznaniowa żydowska, o której mowa w art. 2 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r.

Po drugie, trafnie podnosi się w skardze kasacyjnej, że nie było podstaw do podważenia stanowiska Ministra i przyjęcia, że [...] z siedzibą w G. jest gminą wyznaniową żydowską w rozumieniu ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. i nie mogły mieć do niej zastosowania przepisy ustawy z dnia 17 maja 1989 r.

Jakkolwiek ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP została uchwalona przed wejściem w życie Konstytucji RP, to przepisy tej ustawy należy wykładać i stosować z uwzględnieniem przepisów Konstytucji RP. Przepisy art. 25 i art. 53 Konstytucji RP zapewniają każdemu wolność sumienia i religii obejmującą wolność wyznawania religii według własnego wyboru oraz jej uzewnętrznienia indywidualnie lub z innymi oraz równouprawnienie kościołów i innych związków wyznaniowych, a władze publiczne mają obowiązek poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego z nich oraz zapewnienia swobody wyrażania przekonań religijnych w życiu publicznym. Wolność wyznania religii obejmuje także prawo tworzenia wspólnot religijnych. Oznacza to, że przepisy ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. nie mogą być rozumiane w ten sposób, że osoby wyznania mojżeszowego mogą tworzyć jedynie gminy wyznaniowe żydowskie zrzeszone w [...] w RP na podstawie przepisów tej ustawy, a nie mogą tworzyć odrębnych związków wyznaniowych. Takie rozumienie przepisów tej ustawy byłoby sprzeczne z przepisami Konstytucji RP. To, że [...] z siedzibą w G. tworzą osoby wyznania mojżeszowego nie może uzasadniać stanowiska, że Gmina ta jest gminą wyznaniową żydowską, o której mowa w ustawie z dnia 20 lutego 1997 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister przedstawił przekonujące argumenty, że [...] jest odrębnym związkiem wyznaniowym. Przemawiają za tym nie tylko inne kryteria członkostwa w [...] określone w jej statucie w stosunku do kryteriów określonych w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r., ale przede wszystkim to, że wolą osób tworzących gminę było utworzenie odrębnego i niezależnego związku wyznaniowego. W tym stanie rzeczy nie można mówić o naruszeniu przepisów ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania przez to, że [...] została wpisana do Rejestru kościołów i związków wyznaniowych na podstawie art. 34 ust. 1 tej ustawy jako odrębny związek wyznaniowy.

Stanowisko, że osoby wyznania mojżeszowego mogą utworzyć związek wyznaniowy, inny niż gmina wyznaniowa żydowska, o której mowa w ustawie z dnia 20 lutego 1997 r., zostało wyrażone także w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2014 r., sygn. akt II OSK 200/13 oraz z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 1492/13. Stanowisko to podziela skład orzekający w tej sprawie.

Nie można czynić Ministrowi zarzutu, że w innej sprawie, dotyczącej Izraelickiej Niezależnej Gminy Wyznaniowej w Poznaniu, stwierdził nieważność decyzji o wpisaniu do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych tej Gminy, ponieważ decyzja ta została wydana na podstawie prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 827/13, którym Sąd zobowiązał Ministra do wydania takiej decyzji (na ten wyrok powołał się także Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku). Wyrok z dnia 18 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 827/13 nie był zaskarżony skarga kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska przedstawionego w uzasadnieniu tego wyroku, które oparte było na wadliwym założeniu, ze związek wyznaniowy jest gminą wyznaniową żydowską, ponieważ tworzą go osoby wyznania mojżeszowego. W tym stanie rzeczy nie można mówić o naruszeniu zasady równości (art. Konstytucji RP) przez to, że w podobnych sprawach, w podobnym stanie faktycznym i prawnym zostały wydane różne rozstrzygnięcia.

To, że osoby określonego wyznania religijnego tworzą odrębny związek wyznaniowy samo przez się nie narusza prawa innych osób i innych związków wyznaniowych.

Mając powyższe względy na uwadze należało uchylić zaskarżony wyrok i na podstawie art. 188 P.p.s.a. rozpoznać skargę, ponieważ istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Rozpoznając skargę, Naczelny Sąd Administracyjny z przyczyn wyżej powołanych stwierdził, że skarga nie może być uwzględniona, ponieważ zaskarżona decyzja Ministra nie narusza prawa, a w szczególności nie narusza art. 18 ust. 1 i art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania oraz art. 2 ust. 1 i art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 P.p.s.a..

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 203 pkt 2 P.p.s.a.