Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1930/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-03-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Mienie zabużańskie
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1 i  art. 2
journal: Dz.U. 2016 poz 2042
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej - tekst jedn.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a,  art. 200,  art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Dargas Sędziowie WSA Bożena Marciniak WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant referent – stażysta Beata Karczewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2020 r. sprawy ze skargi I. M., T. G., M. P., R. L., M. L., M. B., Z. T., A. M. i M. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz I. M., T. G., M. P., R. L., M. L., M. B., Z. T., A. M. i M. K. kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpatrzeniu odwołań M. P., M. L., M. K., M. B., A. M., T. G., I. M., R. L. oraz Z. T., decyzją z [...] lipca 2019 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] maja 2019 r. nr [...] odmawiającą potwierdzenia l. M., T. G., M. P., R. L., M. L., M. B., Z. T., A. M. i M. K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. G. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w [...] na [...] przy ul. [...], pow. [...], woj. [...].

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Pismem z [...] maja 1990 r. S. G. wystąpiła do Kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miejskiego w [...] z prośbą o zarejestrowanie wniosku dotyczącego rozliczenia mienia pozostawionego przez jej rodziców na dawnych terenach Polski.

W związku z przejęciem przez wojewodów dotychczasowych kompetencji w zakresie potwierdzania uprawnień do rekompensaty za mienie nieruchome pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, ww. wymieniony wniosek został przekazany do rozpatrzenia zgodnie z właściwością Wojewodzie [...]

W toku postępowania w miejsce pierwotnej wnioskodawczyni wstąpiły następujące osoby: I. M., T. G., M. P., R. L., M. L., M. B., Z. T., A. M. i M. K..

Wojewoda [...] decyzją z [...] maja 2019 r. odmówił I. M., T. G., M. P., R. L., M. L., M. B., Z. T., A. M. i M. K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. G. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w [...] na [...] przy ul. [...], pow. [...], woj. [...]. W uzasadnieniu wskazał, że W. G., osoba wskazana we wniosku jako właściciel pozostawionej nieruchomości, nigdy nie powrócił na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W związku z powyższym organ uznał, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2097) – dalej zwanej "ustawą". Odnosząc się do uprawnienia spadkobierców W. G., Wojewoda [...] stwierdził, że jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, to jego następcy prawni nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Nie jest bowiem możliwe, aby spadkobierca właściciela mienia był w korzystniejszej sytuacji prawnej, niż sam właściciel tego mienia.

Od powyższej decyzji odwołania wniosły wszystkie strony.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z [...] lipca 2019 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] maja 2019 r. W uzasadnieniu wskazał, że art. 1 ust. 1 ustawy stanowi, że ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie: 1) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego, a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności białoruskiej z terytorium Polski, 2) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego, a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski, 3) układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego, a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski, 4) umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR zwanego dalej "prawem do rekompensaty". Ust. 1a. ww. artykułu stanowi, że prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską, a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. Ust. 2. ww. przepisu mówi zaś, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byle terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Według art. 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie.

Minister wskazał, że okolicznością niesporną jest, że W. G. [...] listopada 1939 r. został aresztowany przez współpracowników Urzędu Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych Obwodu Równo, [...] stycznia 1940 r. przedstawiono oskarżenie, że jest agentem polskiego kontrwywiadu, zaś [...] sierpnia 1940 r. narada specjalna przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych ZSRR skazała go na 8 lat pozbawienia wolności.

Zgodnie z odpisem skróconym aktu zgonu nr [...], wystawionym przez Urząd Stanu Cywilnego [...] na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w [...] z [...] marca 1953 r. sygn. [...] W. G. zmarł [...] marca 1941 r. w [...] (na terenie dawnego ZSRR). Oznacza to, że nigdy nie powrócił na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Kluczową kwestią w przedmiotowej sprawie dla organów administracji publicznej było więc ustalenie, czy regulacjom ustawy podlegają osoby, które wprawdzie w okolicznościach związanych z II Wojną Światową opuściły w warunkach przymusu dawne Kresy Wschodnie pozostawiając tam swoje mienie, ale nie przemieściły się na tereny państwa polskiego w jego powojennych granicach.

W tym kontekście zasadnicze znaczenie ma wykładnia art. 1 ust. 2 ustawy, który stanowi, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w swoim wyroku z 29 sierpnia 2013 r. sygn. I SA/Wa 1441/13 (usankcjonowanym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2014 r. sygn. I OSK 2763/13) Iiteralna wykładnia tego przepisu prowadzić może do wniosku, że uprawniona do uzyskania prawa do rekompensaty jest każda osoba, która na skutek innych, niż umowy repatriacyjne lub wypędzenie okoliczności związanych z II Wojną Światową zmuszona była opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, niezależnie od tego gdzie po ich opuszczeniu się przeniosła (o ile spełnia przesłanki z art. 2 ustawy). Takie jednak zdekodowanie normy prawnej w nim zawartej byłoby, według Sądu, sprzeczne z ratio legis ustawy i charakterem przewidzianego nią świadczenia. Celem ustawodawcy było wszak z jednej strony udzielenie pomocy socjalnej osobom, które w wyniku wypędzenia oraz innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić dawne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z drugiej zaś celem ustawy było wypełnienie zobowiązań publicznoprawnych (zawartych w tzw. umowach republikańskich z 1944 r. wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 1-3 ustawy), dotyczących przyznania obywatelom polskim kompensacji w związku z utratą mienia nieruchomego pozostawionego na tych terenach. Koniecznymi przesłankami zaś, od których umowy republikańskie uzależniały przyznanie w prawie wewnętrznym kompensacji było, jak podkreślił to Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/04, w szczególności: posiadanie we wrześniu 1939 r. obywatelstwa polskiego (narodowości polskiej lub żydowskiej) oraz wymóg przemieszczenia się tychże obywateli polskich na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w obecnych powojennych granicach z zamiarem stałego zamieszkania. Ratio legis unormowań służących uzyskaniu kompensacji za utracone mienie nieruchome pozostawało w nierozerwalnym związku ze spełnieniem obu tych warunków i to kumulatywnie. Uzasadnieniem tak pomyślanej kompensacji było bowiem umożliwienie obywatelom polskim (i ich rodzinom) rozpoczęcia w miarę normalnego bytowania, w ślad za manifestowanym przywiązaniem do obywatelstwa polskiego, wyrażającym się wolą przemieszczenia się na terytorium państwa polskiego w jego powojennych (i obecnych) granicach lub, co najmniej, wyrażeniem na to zgody.

Sądy administracyjne w ww. wyrokach wskazały również, że uwzględniając historyczne uwarunkowania w jakich powstało zobowiązanie Państwa do uregulowania praw zabużan związanych z utratą własności nieruchomości znajdujących się poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i socjalno-odszkodowawczy charakter prawa do rekompensaty przewidzianej ustawą aktualny pozostaje pogląd o nierozerwalnym związku tego prawa z koniecznością przybycia byłego właściciela nieruchomości na obecne terytorium państwa polskiego.

Sądownictwo administracyjne zapatrując się w zaprezentowany powyżej sposób na kwestię konieczności przybycia byłego właściciela nieruchomości na obecne terytorium Polski w kontekście możliwości powstania jego uprawnień zabużańskich zwraca również uwagę na uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego: 1) uchwała z 30 maja 1990 r. sygn. akt III CZP 1/90, w której Sąd Najwyższy wywiódł, że na równi z osobami, które powróciły do kraju na podstawie wymienionych umów zawartych w latach 1944-1957, powinny być traktowane osoby, które nie mogły się poddać procedurze określonej w tych umowach, zwłaszcza zaś w układach republikańskich, gdyż w tym okresie z przyczyn od siebie niezależnych nie przebywały w ZSRR, a w przypadku pozostawania na terytorium tego państwa nie mogły z prawa do ewakuacji, czy repatriacji skorzystać. Dotyczyło to osób, które pozostawiły swoje mienie nieruchome na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, zamieszkiwały na tych terenach przed 1 września 1939 r. i opuściły ZSRR przed rozpoczęciem ewakuacji, a zbiegły na obecne terytorium Polski z obawy przed deportacjami, zsyłkami czy wręcz likwidacją, zostały wywiezione na roboty przymusowe do Niemiec – skąd powróciły do kraju, wreszcie przybyły do Polski w szeregach wojska; 2) uchwała z 5 czerwca 1990 r. sygn. lll CZP 4/90, w której Sąd Najwyższy stwierdził, że uprawnienia do ekwiwalentu z art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. przysługują również osobie, która przed 1 września 1939 r. zamieszkiwała na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, miała obywatelstwo polskie, pozostawiła na tych terenach majątek nieruchomy, który utraciła, a nie mogła poddać się ewakuacji w trybie przewidzianym w układzie z dnia 9 września 1944 r. zawartym przez PKWN z Rządem Ukraińskiej S.R.R., gdyż wcześniej została wywieziona na roboty przymusowe do Rzeszy Niemieckiej, skąd - po zakończeniu działań wojennych - powróciła do kraju.

Minister, podzielając ww. poglądy, stwierdził, że art. 1 ust. 2 ustawy nie obejmuje rekompensatą osób, które do Polski w jej powojennych granicach nigdy nie powróciły, lecz przepis ten ma na celu uwzględnienie praw osób, które z różnych względów nie repatriowały się z dawnych Kresów do Polski w procedurze ewakuacyjnej przewidzianej w układach republikańskich bądź umowie z dnia 6 lipca 1945 r. zawartej między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, o której mowa w art. 1 ust. 1 pkt 4 ustawy, lecz przybyły na terytorium Polski poza ww. procedurami ewakuacyjnymi.

W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że W. G. po opuszczeniu Kresów nie repatriował się na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach, a więc niezależnie od ewentualnego spełnienia pozostałych przesłanek ustawy warunkujących potwierdzenie prawa do rekompensaty, skarżący nie mogli uzyskać przewidzianego ustawą uprawnienia.

Minister zwrócił uwagę, że nawet z uzasadnienia rządowego projektu ustawy uchwalonej 8 lipca 2005 r. (druk sejmowy 3793/IV kadencja Sejmu) wynika, że proponowane przepisy w głównej mierze kontynuują rozwiązania obecnie obowiązujące, ponieważ warunki, jakie muszą spełniać osoby uprawnione, zostały ukształtowane z zachowaniem postanowień uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 1991 r. sygn. akt III CZP 84/90, zgodnie z którą prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce.

Jak słusznie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyroku z 29 sierpnia 2013 r. sygn. I SA/Wa 1441/13, gdyby celem ustawodawcy było przyznanie uprawnień do uzyskania rekompensaty za pozostawione nieruchomości wszystkim osobom, które w następstwie okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zmuszone zostały do opuszczenie terenów Il Rzeczypospolitej (czego konsekwencją była utrata przez nich znajdujących się tam nieruchomości), niezależnie od tego, czy po ich opuszczeniu przybyli oni do kraju w granicach ukształtowanych po II Wojnie Światowej, czy nie, zbędne byłoby nawiązywanie w brzmieniu art. 1 ust. 1 ustawy do układów i umowy, w oparciu o które następowały pierwsze sformalizowane ewakuacje obywateli polskich zamieszkałych na Kresach do Polski. Wystarczająca w tym względzie byłaby (przy odpowiedniej modyfikacji) regulacja zawarta w ust. 2 tego artykułu. Zbędne również, z punktu widzenia założonego celu ustawodawczego, byłoby nałożenie na wnioskujących o rekompensatę spadkobierców właścicieli pozostawionych nieruchomości obowiązku dokumentowania miejsca zamieszkania tych właścicieli (lub współwłaścicieli) po ich przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, o czym stanowi art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy - skoro do takiego przybycia w ogóle nie musiałoby dojść.

Powyższe poglądy podzielił Naczelny Sąd Administracyjny w swoim wyroku z 9 października 2014 r. sygn. akt I OSK 2763/13.

Ponadto Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu do wyroku z 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/04 wskazał, że prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przysługuje osobom, które pozostawiły nieruchomości w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i przybyły na terytorium państwa poIskiego.

Podobnie stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 10 kwietnia 1991 r. sygn. akt Ill CZP 84/90 wskazując, że prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce.

W świetle powyższego Minister stwierdził, że dla zastosowania ustawy konieczne jest spełnienie przez osobę opuszczającą w związku z wybuchem ll Wojny Światowej dawnych terenów Rzeczypospolitej Polskiej warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych. Okoliczność ta ma zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez wnioskodawców prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.

Niniejsze potwierdza wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 marca 2018 r. sygn. akt l OSK 1038/16, który stanowi, że skarga kasacyjna opiera się na błędnym założeniu, że przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (przesiedlenia na obecne terytorium RP) odnosi się również do spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Stanowisko to jest oczywiście sprzeczne z art. 3 ust. 2 ustawy. Przepis ten wyraźnie stanowi, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium RP musi zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy odnoszą się zatem tylko do osób fizycznych, które były 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawianych poza obecnymi granicami RP. Spadkobiercy tego rodzaju osób muszą zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Powyższe zagadnienie ma istotne znaczenie w przedmiotowej sprawie albowiem skarżąca kasacyjnie jest jednym z trzech spadkobierców byłego właściciela nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium RP. Były właściciel zmarł w 1943 r. nie opuszczając byłego terytorium RP. Nie spełnił więc zasadniczego warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy. Okoliczność ta ma zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez skarżącą kasacyjnie prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.

Podobnie Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział w jednym z najnowszych wyroków z 15 stycznia 2019 r. sygn. akt I OSK 462/17 wskazując, że wnioskujący o prawo do rekompensaty są spadkobiercami byłej właścicielki nieruchomości pozostawionej na byłym terytorium RP. Z akt sprawy wynika, ze zmarła ona w 1950 r. nie opuszczając byłego terytorium RP. Nie spełniła więc zasadniczego warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy. Okoliczność ta ma zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez wnioskodawców prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli zatem były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Ze względu na niespełnienie przez spadkodawcę wszystkich przesłanek materialnych z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, jego następcy prawni nie mogli nabyć prawa do rekompensaty.

Prawo spadkobiercy właściciela mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do realizacji uprawnień przewidzianych ustawą nie jest odrębną kategorią prawną i ma swoje źródło w prawach przysługujących dawnemu właścicielowi nieruchomości (wyrok NSA z 9 grudnia 2014 r. sygn. akt I OSK 1020/13).

Prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność, a który to majątek w związku z ww. wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić. Prawo do rekompensaty zabużańskiej jest prawem publicznoprawnym, powstającym - po stronie spadkobiercy - nie z mocy faktu samego spadkobrania, a na podstawie przepisów ustawy, a więc nie jest prawem cywilnym, objętym dyspozycją art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego i z tego względu nie wchodzi w skład spadku (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 6 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 2201/14, z 26 kwietnia 2012 r. sygn. akt I OSK 606/11, z 21 maja 2013 r. sygn. akt I OSK 1856/12, z 24 maja 2013 r. sygn. akt I OSK 1355/12 i z 14 grudnia 2013 r. sygn. akt I 1210/12). Nie można uprawnień spadkobiercy byłego właściciela mienia zabużańskiego rozpatrywać w całkowitym oderwaniu od sytuacji, w jakiej znajdował się sam właściciel. Skoro bowiem ustawa przyznaje w art. 3 pkt 2 określone uprawnienia spadkobiercom właścicieIa nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej PoIskiej, to poprzednik prawny ww. osób musi spełniać takie wymogi, które pozwalają na to by móc określić go mianem właściciela tego rodzaju nieruchomości. O tym natomiast, kogo takim mianem można nazwać, rozstrzyga treść art. 2 ustawy.

Odnosząc się do zarzutu skarżących, wskazującego, że w miejsce W. G. z chwilą jego śmierci właścicielami pozostawionej nieruchomości stały się jego żona oraz dzieci Minister stwierdził, że w uzasadnieniach wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podnoszono, że jedną z przesłanek wypełniających wymogi stosowanej w niniejszej sprawie ustawy jest tytuł własności do nieruchomości przysługujący na datę 1 września 1939 r. (wyroki NSA: sygn. akt I OSK 1057/16 z 9 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 2124/12 z 19 lutego 2014 r. sygn. akt I OSK 149/14 z 17 kwietnia 2014 r. sygn. akt I OSK 1038/16 z 9 marca 2018 r.).

Tymczasem w przedmiotowej sprawie brak jest dowodów na to, że żona i dzieci W. G. na okres wybuchu II Wojny Światowej były właścicielami nieruchomości położonej w [...] na [...] przy ul. [...].

Reasumując organ II instancji stwierdził, że nie zostały spełnione ustawowe warunki określone w ustawie pozwalające na wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty.

Od decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] lipca 2019 r. I. M., T. G., M. P., R. L., M. L., M. B., Z. T., A. M., M. K. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie: 1) prawa materialnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 2, art. 3 w zw. z art. 1 ustawy poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w niniejszej sprawie brak jest podstaw do wydania decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty na rzecz skarżących z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej przez ich poprzedników prawnych bowiem poprzednicy prawni nie spełnili przesłanek ustawowych do nabycia prawa do rekompensaty podczas, gdy zarówno W. G., jak i jego żona oraz dzieci spełnili przesłanki ustawowe; - art. 2 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że W. G. - byłemu właścicielowi nieruchomości, który w skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. był zmuszony opuścić byłe terytorium RP i z tej samej przyczyny nie mógł na nie powrócić bowiem po deportacji zmarł w 1941 r. w sowieckim obozie pracy na terytorium ówczesnego ZSRR - nie przysługuje rekompensata z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej, ponieważ nie spełnił warunku przesiedlenia na terytorium RP w granicach powojennych podczas, gdy zasadniczą przesłanką do przyznania prawa do rekompensaty jest, na podstawie art. 2 zw. z art. 1 ust. 2 ustawy, warunek opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy; - art. 2 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że do sprawy uprawnienia W. G. ma zastosowanie przesłanka dodatkowa wynikająca z tzw. umów republikańskich z 1944 r., tj. wymóg powrotu na terytorium RP w jej powojennych granicach podczas, gdy W. G. zmarł w 1941 r. opuszczając uprzednio w warunkach deportacji ówczesne terytorium RP, czyli w skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., niż wypędzenie lub opuszczenie dokonane na podstawie umów republikańskich wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 1-3 ustawy; - art. 2 w zw. z art. 1 ustawy poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że prawo do rekompensaty przysługuje tylko byłym właścicielom nieruchomości pozostawionych na Kresach Wschodnich, którzy byli ich właścicielami w konkretnej dacie, tj. 1 września 1939 r. podczas, gdy ustawa z datą 1 września 1939 r. wiąże jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego i miejsca zamieszkania na terenach byłej RP; - art. 924 i art. 925 w zw. z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 2 ustawy poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że brak jest dowodu na to, że żona i dzieci W. G. "na okres wybuchu wojny" byli właścicielami nieruchomości podczas, gdy żona i dzieci W. G. nabyły z mocy samego prawa w drodze spadkobrania własność nieruchomości z dniem [...] marca 1941 r., a ustawa nie wyłącza spod regulacji uprawnień do rekompensaty mienia nabytego z mocy prawa w okresie wojny (po jej rozpoczęciu ) i pozostawionego przez byłych właścicieli na terenach byłej RP w warunkach art. 1 ustawy; 2) prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez naruszenie zasad ogólnych wyrażonych w art. 7 i art. 8 oraz art. 75 § 1, art. 77, art. 78 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 w zw. z art. 11 kpa, z uwagi na przeprowadzenie postepowania bez uwzględnienia wskazanych w wymienionych przepisach zasad, naruszając tym samym słuszny interes stron oraz wzruszając zaufanie uczestników postepowania do organów Państwa, w szczególności poprzez: wprowadzenie w odniesieniu do uprawnienia W. G. zmarłego w 1941 r. dodatkowej przesłanki powrotu na terytorium RP w jej powojennych granicach; zignorowanie obowiązujących norm prawa cywilnego w zakresie chwili nabycia spadku oraz przyjęcie, że mianem byłego właściciela nieruchomości zabużańskiej nie można określić osoby, która z mocy prawa w drodze spadkobrania nabyła nieruchomość po rozpoczęciu wojny, a przed przymusowym opuszczeniem granic byłej RP i ograniczenie pojęcia "właściciela nieruchomości" do właściciela w dacie 1 września 1939 r., a zatem sprzecznie z normami i ratio legis ustawy; niewyjaśnienie zasadności przesłanek, którymi kierował się organ przy załatwieniu sprawy, poprzez: brak wyraźnego odniesienia się do kwestii nabycia nieruchomości z mocy prawa przez żonę i dzieci W. G. oraz poprzez uzasadnienie przesłanek wykazywanych przez organ orzeczeniami dotyczącymi odmiennego stanu faktycznego, niż niniejsza sprawa. Wobec powyższego skarżący wnieśli o: 1) uwzględnienie skargi i uchylenie w całości zaskarżonej decyzji; 2) zasądzenie od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz skarżących kosztów postepowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest uzasadniona.

Zdaniem Sądu z art. 2 ustawy nie wynika wymóg, aby właściciel pozostawionego mienia był nim tylko i wyłącznie 1 września 1939 r. Ta data dotyczy stanu na jaki ustala się obywatelstwo polskie właściciela nieruchomości pozostawionej.

Z przepisu tego nie wynika, aby właściciel pozostawionego mienia był nim w dacie opuszczenia byłego terytorium RP i przybycia na obecne terytorium RP.

Z art. 2 wynika, że prawo do rekompensaty dotyczy "nieruchomości pozostawionych", tj. położonych na przedwojennym terenie II RP w granicach z 1 września 1939 r., które po zakończeniu i ostatecznym uregulowaniu granicy wschodniej nie weszły w skład państwa polskiego.

Chodzi o nieruchomości, które zostały przez ich właścicieli (obywateli polskich zamieszkujących na byłym terytorium RP) pozostawione (opuszczone). Pozostawienie mienia musiało nastąpić w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., poza przypadkiem z art. 1 ust. 1a ustawy (regulacja wschodniej granicy). Było to opuszczenie mienia w warunkach przymusowych mających cechy "wypędzenia" (art. 1 ust. 1 ustawy), czy "zmuszenia" (art. 1 ust. 2 ustawy).

Przy czym art. 1 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 ustawy dotyczą obywateli polskich, który poddali się procedurom ewakuacyjnym i przesiedlili się na obecne terytorium RP, ale także tych, którzy po wybuchu wojny w 1939 r. nie mogli się takim procedurom poddać z przyczyn od nich niezależnych (np. w przypadku aresztowania i deportacji w głąb ZSRR, wcielenia do wojska, wywiezienia na roboty przymusowe do III Rzeszy) i powrócić na byłe terytorium RP.

Z art. 2 ustawy wynika, że "właściciel nieruchomości pozostawionych", to osoba, która była właścicielem nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich przed wojną rozpoczętą w 1939 r. i zachowała to prawo w momencie jej wybuchu lub która nabyła takie nieruchomości po wybuchu tej wojny, a przed ich pozostawieniem. Nie ma przy tym znaczenia utrata mienia w wyniku jego przejęcia przez ZSRR wbrew woli właściciela poprzez konfiskatę, włączenie nieruchomości do kołchozu lub nacjonalizację.

Istotne jest to, aby wnioskodawca przedstawił dowody świadczące o pozostawieniu przez właściciela nieruchomości poza obecnymi granicami RP z przyczyn, o których mowa w art. 1 (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy).

Sąd podziela stanowisko Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, że W. G. nie mógł być uznany za "właściciela nieruchomości pozostawionej" w rozumieniu art. 2 ustawy.

Faktem jest to, że był on w dacie wybuchu wojny w 1939 r. właścicielem parceli budowlanej w [...] na [...] przy ul. [....] o obszarze 236 sążni kw. (akt notarialny z 1914 r., prawomocny wyrok Sądu Rejonowego w [...] z [...] sierpnia 1990 r. sygn. akt [...]).

Jednakże został aresztowany w listopadzie 1939 r., a następnie w sierpniu 1940 r. skazany za działalność agenturalną na rzecz polskiego kontrwywiadu na karę pozbawienia wolności w wymiarze 8 lat. Karę odbywał w obozie pracy i reedukacji w obwodzie [...]. Nie powrócił na obecne terytorium RP, ponieważ zmarł [...] marca 1941 r. w [...] (zaświadczenie archiwalne Państwowego Archiwum Obwodu [...] USRR z [....] lutego 1990 r. wraz z tłumaczeniem na j. polski, oświadczenie A. N. z [...] grudnia 2018 r., prawomocne postanowienie sądu spadku z [...] września 1991 r. sygn. akt [...]).

Z powyższego wynika, że W. G. nie przemieścił się na obecne terytorium RP.

Wbrew twierdzeniom skarżących nie można uznać, że z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy W. G. nie mógł powrócić na byłe terytorium RP. Przesłanka ta dotyczy bowiem osób żyjących, które na skutek niezależnych od nich okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie mogły poddać się procedurom ewakuacyjnym, a po zakończeniu II Wojny Światowej i zmianie granic powrócić na teren przedwojennej RP. Tymczasem W. G. zmarł w 1941 r., a więc jeszcze w czasie działań wojennych i okupacji wschodnich terenów II RP przez wojska sowieckie oraz przed uruchomieniem I fali repatriacji obywateli polskich z lat 1944-1946.

Zdaniem Sądu w realiach niniejszej sprawy za właścicieli nieruchomości - parceli budowlanej w [...] na [...] przy ul. [...] o obszarze [...] sążni kw. należało uznać: J. G. (ur. w 1882 r.), H. B. (ur. w 1910 r.), J. K. (ur. w 1914 r.), S. G. (ur. w 1923 r.), M. L. (ur. w 1924 r.). Osoby te na skutek spadkobrania stały się właścicielami przedmiotowej nieruchomości po śmierci W. G. w 1941 r.

Błędnie zatem przyjęły organy orzekające w administracyjnym toku instancji, że wniosek S. G. z [...] maja 1990 r. o przyznanie prawa do rekompensaty dotyczył nieruchomości pozostawionej przez W. G.

W ocenie Sądu zarówno Wojewoda [...], jak i Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji trafnie wskazali, że – co do zasady - jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przemieszczenie się właściciela nieruchomości pozostawionej w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. na obecne terytorium RP.

Organy dokonały jednak wadliwej wykładni art. 2 ustawy przyjmując, że właścicielem nieruchomości pozostawionej w rozumieniu tego przepisu mógł być jedynie obywatel polski, który wykazał swój status właścicielski na dzień 1 września 1939 r., a nie mogły być nim osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r.

Wobec tego Sąd uznał, że wskazane wyżej organy odmawiając M. P., M. L., M. K., M. B., A. M., T. G., I. M., R. L. oraz Z. T. prawa do rekompensaty naruszyły przepis prawa materialnego - art. 2 ustawy, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

W ponownie prowadzonym postępowaniu Wojewoda [...] przyjmie, że współwłaścicielami nieruchomości w postaci parceli budowlanej w [...] na [...] przy ul. [...] o obszarze 236 sążni kw. byli: J. G., H. B., J. K., S. G., M. L..

Organ I instancji wyjaśni, czy każdego z powyższych współwłaścicieli można uznać za "właściciela nieruchomości pozostawionej" w rozumieniu art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, jeżeli chodzi o przesłanki: obywatelstwa, miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, przyczyny opuszczenia byłego terytorium RP i przybycia na obecne terytorium RP.

W zależności od poczynionych ustaleń i ocen organ I instancji wyda stosowny akt, który uzasadni zgodnie z wymogami kpa.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania sądowego Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 powołanej wyżej ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).