Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 907/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2018-12-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3 i 3 a
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędziowie WSA Adam Nita, Anna Tyszkiewicz-Ziętek (spr.), Protokolant Katarzyna Czabaj, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz.1257 ze zm., dalej: K.p.a.) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 1778 ze zm., dalej: u.s.u.s.) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] nr [...], którą odmówiono umorzenia należności p. R. M. z tytułu nie opłaconych w terminie składek na ubezpieczenia w łącznej wysokości 247.698,56 zł obejmującej:

- składki na ubezpieczenia społeczne za okres 11/2001-03/2003,10/2003-06/2016 w łącznej kwocie 98.005,82 zł,

- składki na ubezpieczenie zdrowotne za okres 11/2001-03/2003, 10/2003-07/2007,11/2007-06/2016 w łącznej kwocie 34.715,37 zł,

- składki na Fundusz Pracy i FGŚP za okres 02/2002-03/2003, 10/2003-12/2013

w łącznej kwocie 6.330,57 zł,

- odsetki na dzień 9 sierpnia 2016 r. w łącznej kwocie 108.638 zł

- koszty upomnienia w kwocie 8,80 zł.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia wskazano, że w dniu 28 marca 2018 r. po ponownym (z uwagi na wyrok WSA w Gliwicach z dnia 30 maja 2017 r., sygn. akt I SA/Gl 145/17, którym uchylono wcześniejszą decyzję organu II instancji z dnia

[...]) rozpatrzeniu wniosku strony otrzymanego w dniu 9 sierpnia 2016 r. odmówiono umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek w łącznej wysokości 247.698,56 zł, ponieważ zdaniem Zakładu:

- nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt. 1-6 u.s.u.s. uzasadniających uznanie, że zobowiązania z tytułu składek są całkowicie nieściągalne - co jest warunkiem koniecznym do ich ewentualnego umorzenia,

- strona nie wykazała, że z uwagi na sytuację majątkową oraz rodzinną uregulowanie należności za osobę prowadzącą działalność wpłatami własnymi lub w ramach układu ratalnego wiązałoby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Strona wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy umorzenia, nie dołączając żadnych dodatkowych dokumentów. Sytuację finansową gospodarstwa domowego wnioskodawczyni ustalono na podstawie dostarczonych dokumentów oraz uzupełniono o dane zawarte w systemach informatycznych ZUS. Przedstawia się ona następująco. Strona pozostaje w dwuosobowym gospodarstwie domowym, w którym ponoszone są stałe koszty w kwocie 948 zł. Wnioskodawczyni nadal prowadzi działalność gospodarcza. W latach 2014 – 2016 uzyskała z niej następujący przychód: za 2014 - 335.707,00 zł, za 2015 - 369.357,00 zł, za 2016 - 380.156,00 zł. Mąż strony otrzymuje świadczenie rentowe w wysokości 749,95 zł netto. Zakład dokonał zabezpieczenia na majątku zobowiązanej, tj. na nieruchomości położonej w R. na łączną kwotę 202.534,05 zł. Wobec strony prowadzone jest częściowo skuteczne postępowanie egzekucyjne (wpłaty z dnia 09.05.2018 r. w kwocie 244,91 zł, z dnia 25.05.2017 r., w kwocie 65,27 zł, z dnia 09.06.2017r. w kwocie 663,25 zł, z dnia 13.06.2017 r. w kwocie 500,00 zł). Strona nie korzysta z pomocy społecznej.

W wyniku ponownej analizy sprawy Zakład stwierdził przedawnienie składek na: FUS za okres 04/2000-10/2001, 04/2003-09/2003, 09/2007; na FUZ za okres 10/2000-10/2001, 04/2003-09/2003, 09/2007; na FP i FGŚP za okres 10/2000-10/2001, 04/2003-09/2003, 09/2007.

Bieżące składki z tytułu prowadzenia działalności są regulowane.

W dalszych wywodach zaskarżonej decyzji wskazano, że w myśl art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przypadki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Po ponownym przeanalizowaniu sprawy organ zaaprobował twierdzenie organu I instancji, że w niniejszej sprawie nie wystąpiły przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.. Nie zachodzi przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., ponieważ działalność gospodarcza nie została zlikwidowana, i jak dotąd, nie stwierdzono braku majątku, z którego może być prowadzone postępowanie egzekucyjne (w niniejszej sprawie prowadzone postępowanie egzekucyjne jest wprawdzie nieskuteczne, jednak strona posiada wartościowy składnik majątkowy w postaci nieruchomości, na której Oddział dokonał zabezpieczenia na łączną kwotę 202.534,05 zł). Nadto naczelnik urzędu skarbowego, ani komornik sądowy nie stwierdzili jak dotąd braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję (art. 28 ust 3 pkt 5 u.s.u.s.). Tym samym nie zostało wykluczone, że w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, o czym stanowi art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Pozostałe przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4, 4a i 4b u.s.u.s. nie wystąpiły z przyczyn oczywistych.

Dalej organ II instancji podał, że zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być także umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia. Zasady umarzania należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określa Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U.141.1365). Zdaniem organu przesłanki umorzenia wynikające z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. również nie zostały spełnione, gdyż wnioskodawczyni nie wykazała, że ze względu na sytuację materialną gospodarstwa domowego uregulowanie zadłużenia w łącznej wysokości 247.698,56 zł w układzie ratalnym stanowiłoby niemożliwe do udźwignięcia obciążenie finansowe i wiązało się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych rodziny.

Organ II instancji wskazał także, iż niedopuszczalne jest regulowanie należności cywilnoprawnych w postaci rat kredytów czy innych zobowiązań, a uchylanie się od regulowania należności publicznoprawnych w postaci składek ZUS. Dodał również, że wskazywane przez stronę ograniczone możliwości płatnicze nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia należności.

Wobec powyższego organ II Instancji uznał, że strona nie spełnia przesłanek umorzenia wymienionych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz Rozporządzeniu. Jednocześnie stwierdził, że zgromadzona w toku postępowania dokumentacja była materiałem wystarczającym do wydania przez organ I instancji decyzji o odmowie umorzenia należności.

Nadto wyjaśniono, że wniosek strony stoi w sprzeczności z interesem publicznym, rozumianym jako zapewnienie realizacji świadczeń społecznych szerokiej rzeszy obywateli. Środki na realizację tych świadczeń pochodzą bowiem właśnie z wpływów na poczet bieżących i zaległych składek. Umorzenie tych należności w całości lub w części może nastąpić wyłącznie na wniosek płatnika, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem płatnika. Decyzje podejmowane na skutek rozpatrzenia takiego wniosku wydawane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że ZUS nie jest zobligowany do umorzenia zaległości nawet jeżeli ustali, że istnieją przesłanki, które uzasadniałyby pozytywne rozpatrzenie wniosku. Umorzenie należności z tytułu składek powoduje rezygnację Zakładu z całości lub części powstałych zobowiązań. Zastosowanie omawianej instytucji może zatem uzasadniać jedynie wystąpienie całkowitej nieściągalności, co w niniejszym przypadku nie zostało wykazane.

Organ II instancji zaakcentował także, iż strona podejmując się wykonywania działalności gospodarczej wzięła na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Skutki finansowe tej działalności nie mogą być przerzucane na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji na ogół obywateli. Działalność gospodarcza jest działalnością prowadzoną w imieniu własnym i na własne ryzyko. Nadto nie można

z instytucji umorzenia zaległości z tytułu składek czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z długu.

W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie jej wniosku o umorzenie zaległości wobec ZUS. Zakwestionowała twierdzenie organu, że nie istnieją żadne przesłanki wskazujące, iż sytuacja materialna strony uniemożliwia ściągnięcie należności wobec ZUS. Wskazała, że jej mąż otrzymuje rentę w wysokości 749,95 zł, a dochody z prowadzonej przez skarżącą działalności nie przekraczają 700 zł miesięcznie, małżonkom w utrzymaniu niekiedy pomagają dzieci.

Nadto strona oświadczyła, że w dniu 30 maja 2018 r. kontaktowała się telefonicznie z organem, w którym uzyskała potwierdzenie, że organ posiada wszystkie dokumenty. W tym dniu przesłała także do organu postanowienie sądu o zajęciu komorniczym skierowanym wobec sprawców napadu na ekspedientkę.

Skarżąca odniosła się także do twierdzenia organu, że postępowanie egzekucyjne jest częściowo skuteczne. Podała, że obecnie składki reguluje terminowo, więc część egzekucji nastąpiła ze składek bieżących, pozostała zaś część to kwoty egzekwowane z renty małżonka.

Strona nawiązała również do akcentowanej przez organ sprawiedliwości społecznej. Oświadczyła, że od 20 lat pracuje bez urlopu, wolnych sobót i niedziel, utrzymywała dwoje dzieci na studiach. Nie korzystała i nie korzysta z żadnej pomocy Państwa, odprowadza podatki oraz uiszcza opłaty koncesyjne. Nadmieniła, że po każdej kradzieży w sklepie wzywała Policję, każde takie zdarzenie (stanowiące, jak informowano stronę, wykroczenie) powodowało istotne straty o wartości dochodu z co najmniej kilku dni.

Skarżąca oświadczyła także, że pracownicy Urzędu Skarbowego w C. przeprowadzili kontrolę całego jej majątku, po czym wydano postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik organu odwoławczego podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi, akcentując w szczególności, że umorzenie składek osobie, która nie uiszczała ich przez prawnie cały okres prowadzenia działalności gospodarczej podjętej wiele lat temu nie jest zgodne z interesem publicznym. Nadto wskazano, że nie można wykluczyć realnej szansy na spłatę zadłużenia, gdyż ZUS dokonał hipotecznego zabezpieczenia na nieruchomości dłużniczki.

W piśmie procesowym z dnia 30 września 2018 r. skarżąca podtrzymała skargę i zawartą w niej argumentację. Ponownie podkreśliła, że skuteczna egzekucja zaległości prowadzona jest z renty jej męża, którą dotychczas przeznaczano na opłacenie czynszu i mediów. Oświadczyła także, że otrzymana po zmarłej mamie nieruchomość to kilkudziesięcioletni sad, który nie posiada żadnej wartości i nie ma chętnych do jego zakupu.

Do pisma dołączono kserokopię postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w C. z dnia [...] o umorzeniu na podstawie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji postępowania egzekucyjnego obejmującego zaległości wobec ZUS. W postanowieniu tym opisano szereg podjętych w sprawie czynności egzekucyjnych i wskazano, że należność jest nieściągalna. Zaakcentowano także, iż mimo wniosku organu egzekucyjnego, ZUS nie wskazał majątku zobowiązanej, z którego można by prowadzić egzekucję. Jedynym składnikiem majątku strony jest bowiem nieruchomość położona poza obszarem właściwości dotychczasowego organu egzekucyjnego.

Na rozprawie w dniu 12 grudnia 2018 r. strona wnosiła i wywodziła jak w skardze i piśmie procesowym. Podkreślała, że nie posiada żadnego majątku, z którego można by zaspokoić wierzyciela.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga okazała się uzasadniona.

Kontroli Sądu – na podstawie art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej: P.p.s.a.) podlegała decyzja z dnia [...], którą Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...], którą odmówiono umorzenia należności skarżącej z tytułu nie opłaconych w terminie składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wraz z odsetkami i kosztami upomnienia w łącznej wysokości 247.698,56 zł.

Wniosek skarżącej inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s., a także w kontekście art. 28 ust. 3 a tej ustawy oraz Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społeczne z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Na mocy art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Warunek ten nie musi być spełniony jedynie w odniesieniu do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek, w odniesieniu do których ustawodawca dopuszcza w uzasadnionych przypadkach możliwość umorzenia także pomimo braku całkowitej nieściągalności. "W przypadku wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego, który był jednocześnie płatnikiem tych składek, organ stosuje art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. i bada, czy zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek, a w przypadku stwierdzenia, że nie występuje całkowita nieściągalność, bada sprawę pod kątem istnienia przesłanek, czy zobowiązany wykazał, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny" (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 44/12, LEX nr 1310089, wszystkie powoływane w niniejszym uzasadnieniu wyroki sądów administracyjnych dostępne także w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności wymienione są enumeratywnie w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Stanowi je m.in. sytuacja, gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności (pkt 3), stwierdzenie przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję (pkt 5), a także stan, w którym oczywiste jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (pkt 6).

Stany faktyczne uzasadniające umorzenie należności, mimo niestwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, wskazane są natomiast przykładowo w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Stanowi on, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przytoczona regulacja nie pozostawia wątpliwości, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia poprzedzone być musi szczegółowym przeanalizowaniem ujawnionych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Treść przywołanego przepisu wskazuje jednocześnie, że ustalenia, czy uregulowanie zaległych należności z tytułu składek może pociągnąć dla skarżącego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Skoro bowiem przepis stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa zasadniczo na wnioskodawcy (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11, LEX nr 1305514), niemniej to organ administracji odpowiada za prawidłowość przeprowadzonego postępowania dowodowego dotyczącego umorzenia zaległości oraz rzetelność dokonanych ustaleń (por. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 31 stycznia 2018 r., sygn. akt II SA/Go 1166/17, LEX nr 2444201).

W ocenie składu orzekającego organ dokonał niezwykle pobieżnej analizy sytuacji materialnej i osobistej skarżącej. Ograniczył się bowiem w zasadzie do wskazania, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem otrzymującym rentę w kwocie 749,95 zł netto, a stałe wydatki małżonków określiła na kwotę 948 zł (z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym z dnia 2 sierpnia 2018 r.) wynika, że są to wydatki na czynsz i media, w oświadczeniu tym strona wykazała zadłużenie w czynszu na kwotę 10.000 zł). Nadto podał przychody wnioskodawczyni uzyskane z działalności gospodarczej w latach 2014 – 2016, stanowiące znaczące kwoty ponad 330 000 zł. Pominął natomiast podane przez stronę i wykazane w zeznaniach podatkowych koszty uzyskania tych przychodów, ze względu na które roczny dochód strony we wskazanych latach kształtował się na poziomie: 6813 zł (2014 r.), 6210 zł (2015 r.) i 14.924 zł (2016 r.). Zaakcentowano także, że strona nie korzysta z pomocy społecznej i wskazano na częściowo skuteczne postępowanie egzekucyjne (wskazując na jedną wpłatę z 2018 r. (244,91 zł) i trzy wpłaty z 2017 r. (łącznie: 1228,52 zł). Nadto odwołano się do dokonanego przez ZUS zabezpieczenia na nieruchomości skarżącej położonej w R. na łączną kwotę 202.534,05 zł. Ze znajdującego się w aktach sprawy wydruku korespondencji mailowej wynika, że Ze względu na wspomnianą nieruchomość nie można stwierdzić, że zaległości strony są całkowicie nieściągalne w rozumieniu art. 28 ust. 3 u.s.u.s., na co zasadnie wskazały organy obu instancji. Niemniej jednak posiadanie tej nieruchomości, której wartość nie została w żaden sposób przybliżona w rozstrzygnięciach organów obu instancji, a co do której strona we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy stwierdziła, że ma wartość ok. 2.000 zł i nie ma chętnych do jej nabycia, nie przesądza o tym, że strona "nie wykazała, że ze względu na sytuację materialną gospodarstwa domowego uregulowanie zadłużenia w łącznej wysokości 247.698,56 zł w układzie ratalnym stanowiłoby niemożliwe do udźwignięcia obciążenie finansowe i wiązało się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych rodziny". Zaakcentowania w tym miejscu wymaga, abstrahując od wartości nieruchomości, że jak podaje organ na majątku tym zabezpieczono roszczenia ZUS na łączną kwotę 202.534,05 zł. Wartość zaległości, których umorzenia odmówiono stanowi natomiast kwotę 247.698,56 zł, co oznacza, że kwota ok. 45.000 zł pozostaje co zaspokojenia ze źródeł innych niż wspomniana nieruchomość. Zestawienie choćby tej części zadłużenia strony z miesięcznym dochodem jej gospodarstwa domowego oscylującym na poziomie 1970 zł (według najnowszych dostępnych danych, tj. danych za 2016 r.) wymaga wskazania, że w sprawach zainicjowanych wnioskiem o umorzenie zaległości wobec ZUS "nie chodzi o wykazanie potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Ogólne i w sposób hipotetyczny wskazanie przesłanek podjęcia rozstrzygnięcia o odmowie umorzenia, w oparciu o przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), nie może zostać uznane za uzasadnione" (por. m.in. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 października 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 588/16, LEX nr 2154997). W każdej sprawie dotyczącej umorzenia należności organ powinien realnie wskazać, na czym opiera przekonanie o możliwości spłaty zadłużenia bez narażenia strony na niezaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 15 lutego 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 1168/17, LEX nr 2452074), czego w niniejszej sprawie nie dopełniono.

Należy zgodzić się, że korzystanie ze świadczeń pomocy społecznej z reguły potwierdza trudną sytuację materialną osoby, której przyznawane jest takie wsparcie. Niemniej zauważyć jednak trzeba, że "sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym" (por. m.in. wyrok WSA w Gliwicach

z dnia 28 października 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 379/14, LEX nr 1647241).

Jak więc wykazano powyżej konieczna jest ponowna ocena sytuacji materialnej i osobistej skarżącej w kontekście otwartego katalogu okoliczności uzasadniających umorzenie zaległości nie uznanych za całkowicie nieściągalne. Oczywiste jest także, iż organ zobowiązany będzie do ponownego zbadania, aktualnego w dacie orzekania stanu majątkowego i rodzinnego skarżącej pod kątem przesłanek całkowitej nieściągalności, w tym oceny skutków przedłożonego przez skarżącą postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego (wydanego później niż zaskarżona decyzja).

"W przypadku wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego, który był jednocześnie płatnikiem tych składek, organ stosuje art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. i bada, czy zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek, a w przypadku stwierdzenia, że nie występuje całkowita nieściągalność, bada sprawę pod kątem istnienia przesłanek, czy zobowiązany wykazał, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny" (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 44/12, LEX nr 1310089).

Zaakcentowania wymaga, że "uznaniowość decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek nie polega na uznaniowości stwierdzenia jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. lub w rozporządzeniu z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1356 z późn. zm.). Istnienie takiej przesłanki pozostaje poza wolą organu, zaś jej stwierdzenie otwiera możliwość rozważenia przez ZUS zasadności żądania osoby wnioskującej o przedmiotową ulgę. Oznacza to, że w sytuacji, gdy wnioskodawca wskazuje okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, powołując się w tym zakresie na określone fakty i zdarzenia oraz dokumenty uzasadniające ich istnienie, rzeczą organu jest rzetelne i wnikliwe ustalenie, czy dana przesłanka zaistniała, czy też nie (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 11 stycznia 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 1033/17, LEX nr 2434773).

Wskazane wady zaskarżonej decyzji mogą mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ stwierdzenie choćby jednej z przesłanek całkowitej nieściągalności lub też podstaw do umorzenia zaległości nie uznanych za całkowicie nieściągalne przenosi dalsze rozważania na płaszczyznę uznania administracyjnego organu; ZUS może, lecz nie musi uwzględnić wniosku skarżącej. Wykluczenie zaś wszystkich przesłanek umorzenia (jak do tej pory) stanowiło o konieczności wydania decyzji odmownej.

Niezależnie od omówionej wyżej kwestii wskazać należy, że we wiążącym w niniejszej sprawie organ i Sąd wyroku z dnia 30 maja 2017 r., sygn. akt I SA/Gl 145/17 WSA w Gliwicach wytknął organowi, że poprzestał na stwierdzeniu, iż prowadzone przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w C. postępowanie egzekucyjne spowodowało zawieszenie biegu terminu przedawnienia, zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. Zarzucił, że ZUS nie poczynił w zaskarżonej decyzji analizy pozwalającej ocenić poprawność twierdzenia, że w badanej sprawie istotnie nie doszło do przedawnienia należności z tytułu składek za okres od kwietnia 2000 r., co uniemożliwia dokonanie pełnej sądowej kontroli zaskarżonej decyzji. Nadto Sąd wskazał, że znajdująca się w aktach sprawy informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym (karta 88) nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że należności z tytułu składek (w tym odsetek) objęte wnioskiem skarżącej o ich umorzenie nie uległy w chociażby w części przedawnieniu. Odwołał się przy tym do wyroku NSA z dnia 8 grudnia 2016 r., sygn. akt II GSK 3945/16, w którym potwierdzono, że kwestia przedawnienia płatności składek mieści się w granicach sprawy o umorzenie tych należności, wobec czego organ powinien w sposób wyczerpujący zebrać oraz rozpatrzyć cały materiał dowodowy w tym zakresie, a ustalenia poczynione na podstawie zebranego materiału dowodowego zawrzeć w uzasadnieniu decyzji. W tym stanie rzeczy Sąd, uchylając zaskarżoną decyzję, zobowiązał organ, aby dokonał niezbędnych ustaleń i w sposób jednoznaczny wyjaśnił, czy nie doszło do przedawnienia części składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Zaakcentował przy tym, że omawiane zobowiązanie okresowe są płatne w każdym miesiącu, wobec czego i okres przedawnienia tych składek mija w poszczególnych miesiącach.

Na mocy art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Wskazany przepis ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że w przypadku zaskarżenia do sądu administracyjnego decyzji zapadłej w wyniku uprzedniego wydania przez sąd wyroku kasacyjnego i wyrażeniu w nim wiążącej oceny prawnej, ponownie rozpoznając sprawę sąd administracyjny obowiązany jest do dokonania kontroli, czy organ administracji prawidłowo uwzględnił wytyczne zawarte w poprzednim wyroku. Podporządkowanie się wytycznym sądu i wyrażonej przezeń ocenie prawnej jest bowiem głównym kryterium poprawności nowowydanej decyzji.

W wykonaniu przytoczonych wyżej zaleceń organy obu instancji ograniczyły się zasadniczo do stwierdzenia, że w wyniku ponownej analizy sprawy stwierdzono przedawnienie składek na: FUS za okres 04/2000-10/2001, 04/2003-09/2003, 09/2007; na FUZ za okres 10/2000-10/2001, 04/2003-09/2003, 09/2007; na FP i FGŚP za okres 10/2000-10/2001, 04/2003-09/2003, 09/2007. Z akt sprawy wynika natomiast, że we Wniosku wewnętrznym w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na str. 4 (k. 194 akt administracyjnych) autorytarnie podano, że Wydział RKS w wyniku ponownej analizy stwierdził przedawnienie składek za podane okresy, wymienione następnie na str. 3 zaskarżonej decyzji (w wierszach 4 – 6). W aktach sprawy (k. 166 akt administracyjnych) znajduje się także zestawienie, w którym podano terminy przedawnienia poszczególnych składek, zaznaczając markerem należności przedawnione. Z kolei na karcie 185 akt administracyjnych zawarto ogólny opis przebiegu postępowania egzekucyjnego, w którym umieszczono m.in. adnotację o zawieszeniu tego postępowania ze względu na abolicję. Z danych tych nie wynikają jednak żadne konkretne dane co do egzekwowania poszczególnych należności składkowych.

Twierdzenie organu, że na skarżącej nadal ciąży obowiązek uiszczenia wszystkich składek objętych odmową umorzenia (a sięgają one listopada 2001 r.) nadal nie jest zatem, wbrew zaleceniom Sądu, w żaden sposób wykazane ani też udokumentowane. Konstatacja ta odnosi się do tych okresów składkowych, za które, aby składki były nadal wymagalne, konieczne było zaistnienie określonych zdarzeń wywierających skutki dla biegu terminu ich przedawnienia.

Tymczasem organ powinien w pierwszej kolejności przedstawić istotną w tej mierze regulację art. 24 u.s.u.s., począwszy od najwcześniejszych należności i dokonać wykładni obowiązujących w tej mierze przepisów, uwzględniając problematykę o charakterze intertemporalnym. W dalszej kolejności obowiązkiem organu było udokumentowanie zdarzeń prawnych, które są relewantne w kontekście zawieszenia biegu terminu przedawnienia wspomnianych należności składkowych.

Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może bowiem zapaść jedynie wówczas, kiedy należności - umorzenia których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu. W każdym przypadku wniosku o umorzenie zaległych składek organ powinien ustalać wymagalność należności z tytułu składek na dzień wydania decyzji, nie zaś na dzień złożenia wniosku o ich umorzenie (por. m.in. wyrok NSA z dnia 3 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 236/13, LEX nr 1485525).

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z wcześniejszych wywodów uzasadnienia.

W postępowaniu ponownym ZUS uzupełni akta sprawy o dokumentację dotyczącą biegu terminu przedawnienia wskazanych wyżej należności i odwołując się do tej dokumentacji, uwzględniając orzecznictwo sądowe dotyczące tego zagadnienia, wykaże, które należności i z jakiej przyczyny są nadal nieprzedawnione. W odniesieniu do należności składkowych nieprzedawnionych, ZUS, mając na uwadze przedstawioną powyżej argumentację, ponownie zbada zaistnienie przesłanek całkowitej nieściągalności oraz przesłanek umorzenia zaległości nie uznanych za całkowicie nieściągalne i działając w oparciu o uznanie administracyjne rozpatrzy wniosek skarżącej o umorzenie zaległości składkowych.

Wskazać w tym miejscu także należy (za wyrokiem NSA z dnia 30 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/2006, LEX nr 321267), że prawidłowo skonstruowane uzasadnienie, zawierające wyczerpujące omówienie co do oceny zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, wykładni zastosowanych przepisów i oceny przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa jest istotne z punktu widzenia stosowania zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), realizowanej na mocy art. 107 § 3 powołanego aktu prawnego. Organ administracji, zgodnie z tą zasadą, jest bowiem obowiązany do wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Celem jest doprowadzenie stron do przekonania o trafności wydanego rozstrzygnięcia i uniknięcie w ten sposób wykonania decyzji z zastosowaniem środków przymusu. Nie ulega też wątpliwości, że zwłaszcza w uzasadnieniu decyzji negatywnej dla zobowiązanego, powinno znaleźć się szczegółowe omówienie kwestii istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie okoliczności uzasadniających zastosowanie instytucji umorzenia" (por. wyrok NSA z dnia 25 czerwca 2003 r., sygn. akt III SA 3118/2001, LEX nr 116545).

Mając na uwadze powyższe Sąd, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.