Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1132/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-08-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6294 Przejęcie mienia na podstawie umów międzynarodowych
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: Oddalono skargi kasacyjne
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2
journal: Dz.U. 1968 nr 12 poz 65
law: Ustawa z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych.
article: art. 7, art. 87 w zw. z art. 155, art. 172 i art. 922 k.c.
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska Sędzia NSA Irena Kamińska Sędzia WSA del. Jolanta Rudnicka (spr.) Protokolant Barbara Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych P. K., J. K., M. K.-C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 kwietnia 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 112/08 w sprawie ze skarg P. K., J. K., M. K.-C. na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie przejścia na rzecz Skarbu Państwa udziału w nieruchomości oddala skargi kasacyjne.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2008 r., sygn. akt IV SA/Wa 112/08 oddalił skargi P. K., J. K. oraz M. K. – C. na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie przejścia na rzecz Skarbu Państwa udziału we własności nieruchomości.

W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd I instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. Minister Finansów po rozpatrzeniu wniosku złożonego przez pełnomocnika P. K., J. K. oraz M. K. – C. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] września 2007 r. stwierdzającą, że:

- decyzja z dnia [...] sierpnia 1999 r., nr [...] stwierdzająca przejście na rzecz Skarbu Państwa udziału wynoszącego 3/16 w prawie własności nieruchomości położonej w Krakowie przy ul. [...] (KW nr [...] Kraków – P.) oraz

- decyzja z dnia [...] listopada 1999 r., nr [...] stwierdzająca przejście na rzecz Skarbu Państwa udziału wynoszącego 3/16 w prawie własności nieruchomości położonej w Krakowie przy ul. [...] (KW nr [...] Kraków – Ś.)

zostały wydane z naruszeniem prawa, gdyż wyczerpana została przesłanka wznowienia określona w art. 145 § 1 pkt 4 kpa poprzez brak udziału wnioskodawców w postępowaniach zakończonych przedmiotowymi decyzjami, przy czym decyzje te nie zostały uchylone ze względu na fakt, iż w wyniku wznowienia postępowania zapadłaby wyłącznie decyzja odpowiadająca w swej istocie decyzji dotychczasowej.

Sąd I instancji podał, że Minister Finansów decyzjami z dnia [...] sierpnia 1999 r. i z dnia [...] listopada 1999 r., wydanymi na podstawie art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz.U. Nr 12, poz.65) orzekł o przejściu na rzecz Skarbu Państwa udziału wynoszącego 3/16 we własności nieruchomości położonych w Krakowie przy ul. [...] i przy ul. [...]. Wnioskiem z dnia [...] maja 2007 r. pełnomocnik P. K., J. K. oraz M. K. – C. zażądał uchylenia wymienionych powyżej decyzji Ministra Finansów z dnia [...] sierpnia 1999 r. i [...] listopada 1999 r. oraz umorzenia postępowania w przedmiocie stwierdzenia przejścia na Skarb Państwa udziałów w przedmiotowych nieruchomościach z tego powodu, że dowód, na podstawie którego ustalono istotne dla sprawy okoliczności faktyczne okazał się fałszywy, decyzje zostały wydane w wyniku przestępstwa poprzez złożenie przez J. H. oświadczenia o zrzeczeniu się praw po majątku po L. H., podczas gdy J. H. nie dziedziczył udziału po ojcu i nigdy nie był współwłaścicielem nieruchomości. Jednocześnie pełnomocnik wnioskodawców wskazał, że stwierdzenie przyczyn wznowienia wskazanych w art. 145 § 3 k.p.a. nie jest możliwe ze względu na upływ czasu, śmierć sprawcy przestępstwa oraz przedawnienia karalności.

Po rozpoznaniu powyższego wniosku Minister Finansów decyzją z dnia [...] sierpnia 2007 r. stwierdził, że zaskarżone decyzje z dnia [...] sierpnia 1999 r. i [...] listopada 1999 r. zostały wydane z naruszeniem prawa, gdyż wyczerpana została przesłanka wznowienia określona w art. 145 § 1 pkt 4 kpa poprzez brak udziału wnioskodawców w postępowaniach zakończonych przedmiotowymi decyzjami, przy czym decyzje te nie zostały uchylone ze względu na fakt, iż w wyniku wznowienia postępowania zapadłaby wyłącznie decyzja odpowiadająca w swej istocie decyzji dotychczasowej.

Rozpatrując wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy Minister Finansów podkreślił, że nie ma podstaw do uchylenia decyzji z dnia [...] września 2007 r. W ocenie organu wydanie decyzji deklaratoryjnej było jedynym dopuszczalnym działaniem w świetle ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz.U. Nr 12, poz.65), a postępowania administracyjne w sprawie nieruchomości położonych w Krakowie, zakończone wydaniem zaskarżonych decyzji stwierdzających przejście udziału 3/16 w niniejszych nieruchomościach na rzecz Skarbu Państwa, zostały przeprowadzone prawidłowo. Odnosząc się do zarzutów wnioskodawców, dotyczących przyznania J. H. odszkodowania przez Komisję Odszkodowawczą Stanów Zjednoczonych, Minister Finansów wskazał, że w świetle art. III układu polsko – amerykańskiego z 16 lipca 1960 r. strona polska nie może podważać ustaleń strony amerykańskiej. Komisja Odszkodowawcza, wydając decyzję przyznającą odszkodowanie, dysponowała odpowiednimi dokumentami potwierdzającymi uprawnienia właścicielskie beneficjenta do przedmiotowych nieruchomości, czego potwierdzeniem jest treść decyzji Amerykańskiej Komisji z dnia [...] listopada 1965 r., iż materiał dowodowy, zawierający oficjalne polskie dokumenty, pisemne oświadczenie zgłaszającego roszczenie oraz wyniki niezależnego badania podają, że ojciec zgłaszającego roszczenie L. H. - osoba nie będąca obywatelem Stanów Zjednoczonych zmarł w Argentynie w 1943 r. i pozostawił przy życiu zgłaszającego roszczenie J. H., wdowę P. H. i drugiego syna J. H. Organ wskazał, że Komisja nie mogła podjąć innego rozstrzygnięcia, szczególnie w kontekście ujawnienia w księdze wieczystej ojca beneficjenta L. H., który figurował tam, pomimo zapadłych orzeczeń sądowych dotyczących ówczesnych spadkobierców. Minister Finansów uznał, że zarzut wnioskodawców, iż odszkodowania zostały przyznane bezprawnie bez konfrontacji ze złożonym zrzeczeniem się przez beneficjenta praw do nieruchomości nie może być kierowany do strony polskiej, gdyż organ podejmując rozstrzygnięcie w tej sprawie oparł się na ustaleniach poczynionych przez Amerykańską Komisję Odszkodowawczą i uznał je za decydujące w świetle ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. Ustawa ta wyznacza zakres działań podejmowanych przez Ministra Finansów i jest tym samym wyznacznikiem kompetencji w zakresie przeprowadzania dowodów w sprawie. Tak więc podejmowanie drobiazgowych ustaleń dotyczących uprawnień własnościowych beneficjentów stanowiło przedmiot rozpoznania Komisji, a obecnie jest działaniem wkraczającym w kompetencje sądów powszechnych. Organ podkreślił, iż Minister Finansów nie bada czy, komu i w jakiej wysokości przysługuje własność, lecz bada zaistnienie przesłanek do wydania decyzji. Decyzja Amerykańskiej Komisji Odszkodowawczej stanowi jedną z przesłanek zastosowania przez Ministra Finansów powyżej wskazanej ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. Ponadto, nie można zignorować faktu przyznania odszkodowania za przedmiotowe nieruchomości, gdyż w przeciwnym razie oznaczałoby to, iż zapłata przez stronę polską zryczałtowanej sumy 40 mln $ przewidzianej układem była świadczeniem jednostronnym, a z treści układu wynika, że "Rząd Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (...) zgadza się zapłacić, a Rząd Stanów Zjednoczonych przyjąć sumę $ 40.000.000 (...) na całkowite uregulowanie i zaspokojenie wszystkich roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych". Przyjęcie argumentów strony – zdaniem organu – prowadziłoby do stanu, w którym mimo przyznania odszkodowania za przedmiot własności, treść prawa własności pozostaje nie uszczuplona. Ponadto organ nadzoru wskazał, że art. IV Układu stanowi, iż wszystkie roszczenia mające podstawę ich dochodzenia w postanowieniach układu składane do Rządu Polskiego strona polska przekaże stronie amerykańskiej. Dlatego adresatem ewentualnych roszczeń jest Komisja Stanów Zjednoczonych ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych lub jej następca prawny (Foreign Claims Settlement Commision of the United States) jako organ, który był odpowiedzialny za weryfikację wniosków i przeprowadzanie postępowania dowodowego.

Skargi na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] listopada 2007 r. złożył do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego Warszawie pełnomocnik P. K., J. K. oraz M. K. – C.

Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając skargi zwrócił w pierwszej kolejności uwagę, że zaskarżone decyzje zostały wydane w postępowaniu wznowieniowym i ocenił, że organ prawidłowo przeprowadził wszystkie czynności – zbadał, czy skarga o wznowienie pochodzi od uprawnionego podmiotu oraz czy został zachowany termin, o którym mowa w art.148 §1 k.p.a.

Sąd I instancji wskazał, że przepisy ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 roku o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12, poz. 65) stosuje się do wpisów na rzecz Skarbu Państwa w księgach wieczystych tytułu własności nieruchomości obywateli państw obcych oraz uprawnień wynikających z wieczystego użytkowania lub z ustanowionych na rzecz tych obywateli ograniczonych praw rzeczowych, które to nieruchomości i prawa przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie międzynarodowych umów o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych, zawartych z rządami tych państw przez Rząd Polski. Z mocy art. 5 ust. 2 powołanej wyżej ustawy ustawę tą stosuje się również do nieruchomości oraz praw, które przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie międzynarodowych umów o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych, zawartych przed ogłoszeniem ustawy tj. przed dniem 17 kwietnia 1968 roku (art. 5 ust. 1). Ustawa w art. 2 ust. 1 i art. 5 ust. 2 odwołując się do umów międzynarodowych o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych, jednoznacznie nakazuje jej stosowanie także do umów zawartych przed dniem 17 kwietnia 1968 roku. Zawarty w dniu 16 lipca 1960 roku w Waszyngtonie układ między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dotyczący roszczeń obywateli Stanów został podpisany przez pełnomocnych przedstawicieli i nie zawierał warunku ratyfikacji tej umowy - w art. VIII przewidywał, iż wchodzi w życie z dniem jego podpisania; został wykonany przez stronę polską - drugiej stronie układu przekazano określone kwoty w celu wypłaty odszkodowań. Układ stworzył podstawę do dochodzenia i zaspokojenia także i takich żądań, których w ogóle nie uregulowały obowiązujące wówczas w Polsce przepisy prawne. Układ był podstawą przejścia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub praw w rozumieniu art. 2 ustawy, jeżeli obywatel Stanów Zjednoczonych wystąpił o przyznanie odszkodowania na podstawie układu i otrzymał takie odszkodowanie. Sąd I instancji uznał, że układ między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dotyczący roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych, sporządzony w Waszyngtonie dnia 16 lipca 1960 r. (niepubl.), jest umową międzynarodową w rozumieniu art. 1, 2 i 5 ust. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12, poz. 65). Z tych przyczyn jako niezasadny uznał Sąd I instancji podnoszony w skargach zarzut oparcia decyzji na nieratyfikowanej umowie międzynarodowej. Sąd Wojewódzki podkreślił, że z preambuły układu między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki wynika, że układ ten został uzgodniony, aby "dokonać uregulowania roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych do Polski", przy czym chodziło o zaspokojenie roszczeń z tytułu nacjonalizacji i innego rodzaju przejęcia przez Polskę mienia, które miało miejsce w dniu lub przed wejściem w życie układu. W art. II układu wyliczone zostały kategorie roszczeń uważanych za uregulowane i zaspokojone układem. Odnośnie każdego roszczenia, które zostało przez Rząd Stanów Zjednoczonych uznane za ważne, Rząd Stanów Zjednoczonych zobowiązał się dostarczyć Rządowi Polskiemu zwolnienie z zobowiązania podpisane przez wnoszącego roszczenie - art. V lit. C. Komisja ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych w decyzji z dnia [...] marca 1966 r. stwierdziła, iż nieruchomości przy ul. [...] i ul. [...] były zapisane jako własność L. H., a jego spadkobiercami są: J. H., P. H. oraz J. H., przy czym wnoszący roszczenie obywatel Stanów Zjednoczonych J. H. dziedziczy prawa do części nieruchomości. Sąd zwrócił uwagę, że skarżący w niniejszej sprawie P. K., J. K. oraz M. K. – C. to spadkobiercy córki J. H., C. K. W niniejszej sprawie skarżący zakwestionowali, że zostały spełnione przesłanki prawne nakazujące Ministrowi Finansów wydanie zakwestionowanych decyzji, z uwagi na to, że wnoszący to roszczenie odszkodowawcze do Komisji ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych J. H. nie był spadkobiercą L. H. i nie mógł zatem skutecznie zrzec się praw do spornych nieruchomości. Sąd I instancji tego stanowiska nie podzielił. W tej kwestii Sąd I instancji stwierdził, że jeżeli J. H. został uznany przez stronę amerykańską za spadkobiercę L. H., to mógł skutecznie złożyć oświadczenie o zrzeczeniu się i przeniesieniu na Rząd Polski całego swojego prawa, tytułu własności i udziałów w wymienionym w decyzji Komisji ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych z dnia [...] marca 1966 r. mieniu. Z tych też względów Sąd Wojewódzki uznał za niezasadny pogląd wyrażony w skardze, że organ polski nie jest związany decyzją organu amerykańskiego w zakresie ustalenia tytułu własności nieruchomości w Polsce. W ocenie Sądu I instancji Minister Finansów nie jest uprawniony do kwestionowania ustaleń Komisji i dokonywania samodzielnych ustaleń sprzecznych z ustaleniami Komisji. Jeżeli w wyniku wydania decyzji, na podstawie art.2 ustawy z 9 kwietnia 1968 r., pomiędzy Skarbem Państwa, a skarżącymi powstał spór co do prawa własności tej nieruchomości, to uprawnionym do jego rozstrzygnięcia w świetle prawa polskiego jest sąd powszechny. Niezasadny jest, według Sądu Wojewódzkiego, zarzut nierozpoznana istoty sprawy, gdyż to właśnie decyzja Ministra Finansów dotycząca przejścia na rzecz Skarbu Państwa udziału w przedmiotowych nieruchomościach była konsekwencją wypłacenia odszkodowania J. H. i tylko w tym zakresie ustawowych granic Minister Finansów mógł sprawę rozpoznawać. Odnosząc się do zarzutu wydania decyzji wywłaszczającej wnioskodawców bez odszkodowania Sąd I instancji podkreślił, że własność, została ograniczona przez prawodawcę polskiego w takim stopniu, iż zostało to potraktowane przez stronę amerykańską jako jej utrata, a zainteresowany zrzekł się roszczeń z tytułu utraty własności, za co otrzymał odszkodowanie wypłacane na zasadach określonych w opisanej powyżej umowie. Odmienne rozumienie regulacji oznaczałoby, zdaniem Sądu, akceptację stanu, gdy osoby posiadające obywatelstwo amerykańskie, były uprawnione do pobrania odszkodowania z tytułu utraty własności budynków znajdujących się w Polsce, a równocześnie nie utraciły ich własności.

Skargi kasacyjne, o jednakowej treści, od powyższego wyroku wnieśli do Naczelnego Sądu Administracyjnego P. K., J. K. oraz M. K. – C. i zaskarżając wyrok w całości zarzucili: naruszenie prawa materialnego:

1. art. 7 i art. 87 Konstytucji RP w zw. z art. 155, art. 172 i art. 922 Kodeksu cywilnego poprzez błędną ich wykładnię i przyjęcie, że złożenie wniosku o wypłatę odszkodowania przez obywatela amerykańskiego w trybie układu indemnizacyjnego skutkowało nabyciem własności nieruchomości, której dotyczył wniosek;

2. art. II pkt b) "układu indemnizacyjnego" w zw. z pkt A załącznika do tego układu poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że adresatem tych regulacji był obywatel amerykański, nie będący właścicielem nieruchomości w Polsce;

3. art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych przez błędną wykładnię i przyjęcie, że:

a) dopuszczalne jest wydanie decyzji stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa własności nieruchomości w związku z otrzymaniem przez obywatela amerykańskiego odszkodowania w przypadku, gdy obywatel, który otrzymał odszkodowanie, nigdy nie był właścicielem nieruchomości, co do której stwierdza się przejście jej własności na rzecz Skarbu Państwa; b) organ polski oraz sąd polski jest związany decyzją organu amerykańskiego w zakresie ustalenia tytułu własności nieruchomości w Polsce; organ polski oraz sąd polski jest związany nie tylko treścią rozstrzygnięcia zawartego w decyzji organu amerykańskiego (sentencja), lecz także treścią uzasadnienia tej decyzji;

4) art. V "układu indemnizacyjnego" poprzez błędną wykładnię i uznanie przez Sąd, że: ustalenia dokonane przez Komisję wiążące są dla polskich sądów i organów administracji oraz, że Rząd Polski nie był odpowiedzialny za prawidłowe przekazanie dokumentów i informacji.

W uzasadnieniu skarg kasacyjnych pełnomocnik skarżących wskazał, że istota sporu sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy Minister Finansów mógł wydać decyzję stwierdzającą przejście udziału w nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, pomimo że osoba, która otrzymała w USA "odszkodowanie" za te nieruchomości, nigdy nie była ich właścicielem. Pełnomocnik skarżących zwrócił uwagę, że w zaskarżonym wyroku Sąd I instancji traktuje J. H. jako zainteresowanego i osobę, która uprawniona była do uzyskania odszkodowania, podczas gdy J. H. zainteresowanym nie był. Zgodnie z definicją z układu, w szczególności tą wskazaną w załączniku, zainteresowanym mógł być obywatel amerykański, który był właścicielem nieruchomości.

Autor skargi kasacyjnej stoi na stanowisku, że art. 1 ust. 1 oraz art. 2 ustawy z 1968 r., należy interpretować w ten sposób, że wydanie decyzji o przejściu nieruchomości na Skarb Państwa jest dopuszczalne wyłącznie w przypadku, gdy odszkodowanie od Komisji amerykańskiej otrzymał właściciel nieruchomości, a Minister Finansów wydający decyzję musi ustalić nie tylko to, czy wydano decyzję o wypłacie odszkodowania, lecz także to, czy osoba, która odszkodowanie otrzymała, była właścicielem nieruchomości.

W skardze kasacyjnej podkreślono, iż Sąd I instancji nie zwrócił uwagi, że Julian Holzer nie był uprawniony do pobrania odszkodowania a ponadto sama teza Sądu dotycząca związania decyzją amerykańską w zakresie ustalenia własności w Polsce jest błędna, gdyż przedmiotem rozstrzygnięcia Komisji była wypłata odszkodowania, a nie ustalenie prawa. Decyzja była decyzją "zasądzającą", a nie "ustalającą". Ustalenie, kto w ocenie Komisji był spadkobiercą i właścicielem nieruchomości, było jedynie motywem rozstrzygnięcia, nie objętym samą sentencją. Według autora skargi kasacyjnej Sąd I instancji błędnie wskazał, że to Rząd Amerykański uprawniony był do stwierdzenia, czy komu i w jakiej wysokości wypłacić odszkodowanie i dokonał w tym zakresie błędnej wykładni art. V układu. Zgodnie z tym przepisem to Rząd Polski miał dostarczyć informacje i dokumenty. W niniejszej sprawie doszło, zdaniem autora skargi kasacyjnej, do rażącego zaniedbania, gdyż Polski Rząd nie przekazał orzeczenia w przedmiocie nabycia spadku po L. H., które wydane było kilkadziesiąt lat wcześniej i to w sytuacji, gdy nie było żadnych innych dokumentów potwierdzających prawa J. H. do nieruchomości. W związku z tym powoływanie się przez Wojewódzki Sąd Administracyjny i Ministra Finansów na związanie decyzją, której błędna treść jest wyłącznym wynikiem zaniedbania Rządu Polskiego nie znajduje żadnego uzasadnienia.

W odpowiedziach na skargi kasacyjne Minister Finansów oraz Skarb Państwa, reprezentowany przez Prezydenta m. Krakowa, wnosili o ich oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne nie zasługują na uwzględnienie.

Zgodnie z art.183 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art.183 §2 P.p.s.a. Zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skarg kasacyjnych, wskazanymi w skargach kasacyjnych podstawami, określającymi zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenia prawa, jak i jego zakres.

Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy Sąd I instancji prawidłowo ocenił zakres związania Ministra Finansów orzeczeniem Komisji Stanów Zjednoczonych ds. Odszkodowań Zagranicznych. Dopiero rozstrzygnięcie tej kwestii stanowić będzie odpowiedź na zarzut skarg kasacyjnych naruszenia art.II pkt b " układu indemnizacyjnego" oraz związany z nim zarzut naruszenia art.1 ust.1 w zw. z art. 2 ustawy z 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych przez przyjęcie, że dopuszczalne jest wydanie decyzji stwierdzającej nabycie przez Skarb Państwa własności nieruchomości, gdy osoba która otrzymała odszkodowanie nie była jej właścicielem.

W pierwszej kolejności wymaga zatem rozstrzygnięcia zasadność zarzutu naruszenia art. V układu i art.1 ust.1 w zw. z art.2 wymienionej powyżej ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. polegającego, według autora skarg kasacyjnych, na błędnym uznaniu przez Sąd I instancji, że organ polski i sąd polski związane są decyzją organu amerykańskiego w zakresie ustalenia tytułu własności nieruchomości położonej w Polsce.

Rozważania dotyczące kwestii związania Ministra Finansów orzeczeniem Komisji Stanów Zjednoczonych ds. Roszczeń Zagranicznych z dnia [...] marca 1966r. poprzedzić należy przypomnieniem, że układ między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dotyczący roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych sporządzony w Waszyngtonie w dniu 16 lipca 1960 r. (niepubl.) jest umową międzynarodową w rozumieniu art. 1, 2, i 5 ust.2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1960 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych. Oceny charakteru i skutków stosowania powyższego układu, dokonał Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały podjętej w składzie siedmiu sędziów z dnia 17 maja 1999 r.,sygn. OSA 2/98 ( publ. ONSA 1999/4/110). W uchwale tej Naczelny Sąd Administracyjny wywiódł, że wymieniony układ jest umową międzynarodową, stanowił on jedynie podstawę do zaspokojenia roszczeń obywateli amerykańskich z tytułu nacjonalizacji i innego rodzaju przejęcia przez Polskę mienia, praw i interesów związanych lub odnoszących się do mienia, przejęcia własności albo utraty używania lub użytkowania mienia, nie był natomiast podstawą do przeniesienia prawa własności na rzecz Skarbu Państwa. Tę podstawę stanowią przepisy wskazanej na wstępie ustawy z 9 kwietnia 1968 r. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny układ przyznawał, regulował i zaspokajał samoistnie prawo do odszkodowania dla obywateli Stanów Zjednoczonych niezależnie od tego, jak uprawnienia osób, których mienie zostało przejęte przez państwo, było uregulowane w ustawodawstwie polskim. W świetle postanowień układu rozstrzygające znaczenie ma to, czy obywatel Stanów Zjednoczonych, powołując się na układ, wystąpił o odszkodowanie i czy odszkodowanie to otrzymał na tej podstawie, że jego mienie zostało przejęte przez Państwo Polskie. Taka sytuacja stwarza stan przejścia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub prawa na podstawie umowy międzynarodowej w rozumieniu art.2 ustawy z 9 kwietnia 1968 r. W omawianej uchwale Naczelny Sąd Administracyjny wywiódł, że układ był podstawą przejścia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub praw w rozumieniu art.2 ustawy, jeżeli obywatel Stanów Zjednoczonych wystąpił o przyznanie odszkodowania na podstawie układu i otrzymał odszkodowanie, którego wartość była odnoszona do wartości prawa przejętych przez Państwo Polskie. Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie podziela ten pogląd i zaprezentowaną w uchwale argumentację znajdującą zastosowanie również do oceny słuszności rozstrzygnięcia Sądu I instancji w niniejszej sprawie. Jak trafnie wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji układ z 16 lipca 1960 r. wraz z załącznikiem oraz protokół z 29 listopada 1960 r. sporządzony do tego układu nakładały na stronę amerykańską i polską określone obowiązki ( art. V układu). W świetle powyższych dokumentów to strona amerykańska była uprawniona do uznania czy, komu, w jakiej wysokości i za co przysługiwało odszkodowanie. Minister Finansów, wbrew twierdzeniom skarg kasacyjnych, związany jest decyzją Komisji ds. Roszczeń Zagranicznych Stanów Zjednoczonych, zaś rozróżnienie, jak czyni to autor skarg kasacyjnych, związania organu samą sentencją decyzji a nie jej uzasadnieniem nie zasługuje na aprobatę. Przyznanie odszkodowania było w sposób oczywisty konsekwencją uznania utraty własności lub innych praw wymienionych w art. II układu. W rozpoznawanej sprawie Komisja ds. Odszkodowań w orzeczeniu z dnia [...] marca 1966 r. ustaliła, że: L. H. był właścicielem m.in. nieruchomości położonych w Krakowie przy ul. [...] i przy ul. [...] (obecnie ul. [...]), które to mienie podlegało polskim ustawom i dekretom regulującym majątek przynoszący czynsz a zgłaszający roszczenie J. H. jako spadkobierca L. H. w udziale wynoszącym 3/8 części, utracił używanie i użytkowanie tego mienia w rozumieniu art.II b układu, za co otrzymał odszkodowanie. Tymi ustaleniami Komisji Minister Finansów, jak prawidłowo ocenił Sąd I instancji, jest związany. Jeżeli w świetle prawa amerykańskiego J. H. był spadkobiercą L. H. i złożył oświadczenie o zrzeczeniu roszczeń do nieruchomości wchodzących w skład spadku po ojcu L. H., to Minister Finansów nie mógł podważyć orzeczenia Komisji Stanów Zjednoczonych. Za takim stanowiskiem przemawia treść układu indemnizacyjnego ( art. III , IV, V C) oraz treść i cele wymienionej wyżej ustawy z 9 kwietnia 1968 r. Wymaga podkreślenia, że art. II układu wyliczał trzy kategorie roszczeń uważanych za uregulowane i zaspokojone układem tj. roszczenia z tytułu nacjonalizacji i innego rodzaju przejęcia przez Polskę mienia oraz praw i interesów związanych lub odnoszących się do mienia, przejęcia własności albo utraty używania lub użytkowania mienia na podstawie polskich ustaw, dekretów, zarządzeń oraz długów przedsiębiorstw, które zostały znacjonalizowane albo przejęte przez Polskę. Przejęcie przez Skarb Państwa mienia obywateli Stanów Zjednoczonych następowało ex lege z dniem wejścia w życie aktów prawnych wymienionych w art. II układu a decyzje Ministra Finansów stanowiące podstawę wpisu Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości do księgi wieczystej potwierdzały skutki prawne powstałe z mocy samego prawa ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2004 r. , sygn. III CK 401/03, publ. OSNC 2005/7-8/148). Ten deklaratoryjny, a nie kształtujący prawo, charakter decyzji Ministra Finansów również przemawia za słusznością stanowiska Sądu I instancji w kwestii związania organu ustaleniami Komisji Stanów Zjednoczonych ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych.

Trzeba mieć również na uwadze i to, że decyzja Ministra Finansów wydana na podstawie ustawy z 9 kwietnia 1968 r. nie należy do decyzji uznaniowych, lecz ma charakter związany, co oznacza, że organ musi wydać akt, jeżeli zachodzą warunki sprecyzowane przez przepis ustawy. Jak prawidłowo ocenił Sąd I instancji skoro ustalenia Komisji co do kręgu spadkobierców nie zostały obalone na gruncie prawa amerykańskiego, to zarówno decyzja Komisji, jak i oświadczenie J. H. należy uznać za spełniające wymogi przepisów prawa amerykańskiego. Podniesione przez skarżących zarzuty wywodzone są z prawa polskiego i orzeczenia sądu polskiego o nabyciu praw do spadku po L. H. a to prawo nie miało zastosowania przy wydawaniu decyzji przez Komisję. Analogiczne stanowisko w kwestii związania Ministra Finansów decyzją Komisji Stanów Zjednoczonych ds. Odszkodowań Zagranicznych zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 września 2008 r.,( sygn. akt I OSK 1408/07, publ. na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl) a także w wyroku z dnia 30 listopada 2004 r. , (sygn. akt OSK 338/04, niepubl.).

W konsekwencji powyższego nieuzasadniony jest zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art.II b układu indemnizacyjnego w zw. z pkt A załącznika do tego układu, jak też zarzut naruszenia art.1 ust.1 w zw. z art.2 wymienionej na wstępie ustawy z 9 kwietnia 1968 r. przez błędną wykładnię, iż dopuszczalne jest wydanie przez Ministra Finansów orzeczenia o przejściu prawa własności na rzecz Skarbu Państwa w sytuacji, gdy obywatel amerykański, który otrzymał odszkodowanie na podstawie układu nie legitymował się tytułem własności do nieruchomości za którą odszkodowanie otrzymał. Zarzut ten w okolicznościach rozpoznawanej sprawy jest tym bardziej niezasadny, że skutkami niedopełnienia wpisu w księdze wieczystej praw nabytych w wyniku spadkobrania po L. H. przez jego małżonkę P. H., autor skarg kasacyjnych obciąża Rząd Polski, gdy tymczasem w dacie orzeczenia Komisji Stanów Zjednoczonych w dziale II księgi wieczystej przedmiotowych nieruchomości wpisany był L. H. a Rząd Polski prawdopodobnie nie dysponował "dekretem o przyznaniu spadku" po L. H. z 1946 r., choćby dlatego, że nie był stroną postępowania spadkowego. Ponadto skarżący są spadkobiercami C. K. – córki J. H., który otrzymał odszkodowanie. Jak wynika z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa Ś. z dnia [...] marca 2006 r., sygn. [...] spadek po P. H. ( dziedziczącej po mężu L. H.) nabyła w udziale wynoszącym ½ jej wnuczka C. K., w drodze dziedziczenia ustawowego.

Nie mógł również odnieść skutku zamierzonego przez autora skarg kasacyjnych zarzut naruszenia art.7 i 87 Konstytucji R.P. w zw. z art.155, 172 i 922 kodeksu cywilnego. Sąd I instancji nie naruszył bowiem zasady legalizmu wynikającej z art.7 Konstytucji, nie mógł też naruszyć art.87 Konstytucji określającego źródła obowiązującego Polsce prawa a to mając na uwadze wymienioną na wstępie uchwałę składu siedmiu sędziów NSA z dnia 17 maja 1998 r., sygn. OSA 2/98.

Nie można też podzielić zarzutu naruszenia art.155, 172 i 922 kodeksu cywilnego przez błędną ich wykładnię, skoro wskazane przez autora skarg kasacyjnych przepisy kodeku cywilnego dotyczące przeniesienia własności nieruchomości (art.155), zasiedzenia nieruchomości (art.172), kręgu spadkobierców i kolejności dziedziczenia (art.922) nie znajdowały zastosowania przed sądem administracyjnym, a skoro nie były przez Sąd I instancji stosowane, to nie mogły być przedmiotem błędnej wykładni.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a orzekł, jak w sentencji wyroku.