Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt III SA/Lu 191/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2011-07-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6149 Inne o symbolu podstawowym 614
Hasła tematyczne: Szkolnictwo wyższe
Skarżony organ: Rektor Uniwersytetu/Politechniki/Akademii
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 105
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 4 ust. 1, art. 7 ust. 4, art. 169 ust. 2, 7 i 8, art. 170, art. 196, art. 197 ust. 1, art. 207
journal: Dz.U. 2005 nr 164 poz 1365
law: Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym
article: art. 70 ust. 5
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Drwal, Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Fita,, Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak (sprawozdawca), Protokolant Sekretarz sądowy Sylwia Bałaban, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 12 lipca 2011 r. sprawy ze skargi P. T. na decyzję Rektora Uniwersytetu Medycznego w L. z dnia [...] 2011 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania I instancji w sprawie przyznania stypendium doktoranckiego w roku akademickim 2010/2011 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Rektora Uniwersytetu Medycznego w L. z dnia [...] 2010 r., nr [...]; 2. zasądza od organu na rzecz skarżącego P. T. kwotę 200 (dwieście złotych) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Sądu decyzją z dnia [...] lutego 2011 r., Nr [...], Rektor Uniwersytetu Medycznego w L., po rozpatrzeniu odwołania P. T., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r., Nr [...], o umorzeniu postępowania w sprawie przyznania stypendium doktoranckiego w roku akademickim 2010/2011.

Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:

P. T. decyzją Komisji Rekrutacyjnej Uniwersytetu Medycznego w L. został z dniem 1 października 2009 r. zakwalifikowany na l rok studiów doktoranckich prowadzonych na l Wydziale Lekarskim z Oddziałem Stomatologicznym Uniwersytetu Medycznego w L. w Katedrze i Klinice Psychiatrii.

Prorektor ds. Współpracy z Zagranicą i Szkolenia Podyplomowego Uniwersytetu Medycznego w L. wyznaczył na dzień 7 października 2009 r. spotkanie doktorantów l roku studiów stacjonarnych i niestacjonarnych, na którym odbyła się immatrykulacja. Termin immatrykulacji był podany do powszechnej wiadomości na stronie internetowej Uniwersytetu Medycznego w L. oraz tablicy ogłoszeń umieszczonej na parterze budynku Uniwersytetu Medycznego.

P. T. nie zgłosił się w dniu 7 października 2009 r. na immatrykulację, nie złożył ślubowania nie odebrał decyzji o zakwalifikowaniu na studia. Jak wynika z akt sprawy P. T. nie zgłosił gotowości złożenia ślubowania również w terminie późniejszym. Rejestr wydanych legitymacji potwierdza, że również nie zgłosił się po odbiór legitymacji doktoranckiej i karty zajęć. Dopiero po upływie roku od daty zakwalifikowania na studia pismem z dnia 30 września 2010 r. P. T. zwrócił się do Rektora Uniwersytetu o wydanie indeksu doktoranta oraz zaktualizowanej legitymacji uczestnika studiów doktoranckich.

W dniu 25 listopada 2009 r. Kierownik Studiów Doktoranckich l Wydziału Lekarskiego z Oddziałem Stomatologicznym Uniwersytetu Medycznego w L. wydał decyzję o skreśleniu z dniem 25 listopada 2009 r. P. T. z listy uczestników studiów doktoranckich z uwagi na fakt, iż doktorant nie wywiązywał się z podstawowych obowiązków, które spoczywają na uczestniku studiów doktoranckich prowadzonych w Uniwersytecie Medycznym w L.. Decyzja została utrzymana w mocy decyzją Rektora Uniwersytetu Medycznego w L. z dnia 25 stycznia 2010 r. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 15 czerwca 2010 roku (sygn. akt III SA/Lu 126/10 ) uchylił zaskarżoną decyzję Rektora oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

W piśmie z dnia 7 września 2010 r. P. T. zwrócił się do Rektora Uniwersytetu Medycznego o wypłatę stypendium doktoranckiego na rok akademicki 2010/2011 .

Decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. Rektor Uniwersytetu umorzył postępowanie w sprawie przyznania stypendium, uzasadniając to faktem, że skoro P. T. nie odbył immatrykulacji i nie złożył ślubowania, nie jest doktorantem, a zatem orzekanie w przedmiocie stypendium jest bezprzedmiotowe.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy na skutek wniosku P. T., Rektor Uniwersytetu decyzją z dnia [...] lutego 2011 r. utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż zgodnie z art. 200 ustawy z dnia 27 lipca 2005 roku Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) stypendium doktoranckie może otrzymywać uczestnik stacjonarnych studiów doktoranckich, co oznacza, że osoba, która została zakwalifikowana na studia doktoranckie, a nie przeszła immatrykulacji i nie złożyła ślubowania, nie jest doktorantem. Zatem w odniesieniu do takiej osoby nie można wydać decyzji w oparciu o wspomniany przepis, co skutkuje bezprzedmiotowością postępowania. Bezprzedmiotowość postępowania "z jakiejkolwiek przyczyny", czyli z każdej przyczyny powodującej brak jednego z elementów materialnoprawnego stosunku prawnego w odniesieniu do jego strony podmiotowej lub przedmiotowej jest przesłanką umorzenia postępowania.

W skardze do sądu administracyjnego na decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r. P. T. podniósł, iż nie został prawidłowo zawiadomiony o terminie i miejscu immatrykulacji, a władze Uniwersytetu bezprawnie odmawiają mu złożenia ślubowania i wydania legitymacji doktoranta. Zarzucił sprzeczność z ustawą nałożonych na doktorantów obowiązków. Wskazał, że decyzja o skreśleniu z listy doktorantów była niezgodna z prawem, co potwierdził wyrok WSA w Lublinie. Zarzucił także sprzeczność w twierdzeniach organów Uniwersytetu, które utrzymują, że skarżący nie jest doktorantem, a nie dokonały jego skreślenia z listy doktorantów.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Rektora Uniwersytetu Medycznego wniosła o oddalenie skargi, podtrzymując w całości stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna, aczkolwiek nie z przyczyn w niej wyrażonych. Należy jednak przypomnieć, że sąd administracyjny orzeka w graniach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 czerwca 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.; dalej: p.p.s.a.). Oznacza to, że obowiązkiem sądu jest dokonanie kompleksowej oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, niezależnie od zarzutów podanych w skardze.

Zaskarżone do sądu rozstrzygnięcie jest konsekwencją uznania przez organ, że postępowanie w indywidualnej sprawie skarżącego stało się bezprzedmiotowe. Stanowisko to organ opiera na następującej argumentacji: skarżący został wprawdzie zakwalifikowany na studia doktoranckie, lecz nie przeszedł immatrykulacji i nie złożył ślubowania a zatem nie jest doktorantem. W związku z tym w stosunku do takiej osoby nie można wydać decyzji w kwestii stypendium doktoranckiego. Skoro tak, postępowanie wszczęte na wniosek skarżącego w tym przedmiocie jest bezprzedmiotowe.

Argumentacja organu opiera się na faktach, które w sprawie są niesporne między stronami. Skarżący został z dniem 1 października 2009 r. zakwalifikowany na l rok studiów doktoranckich prowadzonych na l Wydziale Lekarskim z Oddziałem Stomatologicznym Uniwersytetu Medycznego w L. w Katedrze i Klinice Psychiatrii. Pomimo tego nie zgłosił się na immatrykulację, która odbywała się w dniu 7 października 2009 r., ani nie złożył ślubowania. Sam spór pomiędzy stronami co do możliwości immatrykulacji i złożenia ślubowania w terminie późniejszym jest poza związkiem z kwestiami, które decydują o ocenie legalności decyzji, która jest przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie.

Pojęcie bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego, jako przesłanki jego umorzenia było przedmiotem rozważań w licznych publikacjach doktrynalnych, jak i w orzeczeniach sądowych. Najogólniejszą charakterystykę tego pojęcia, oddającą całą jego istotę, przedstawia prof. J. Borkowski w następujących słowach: "Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, o której stanowi się w art. 105 § 1 [Kodeksu postępowania administracyjnego], oznacza, że brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego, a wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę przez rozstrzygnięcie jej co do istoty" (B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. 10, Warszawa 2009, s. 391).

Ustalenie przesłanki bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego w badanej sprawie wymaga zatem analizy stosunku prawnego, jaki zaistniał pomiędzy skarżącym a Uniwersytetem Medycznym.

Tytułem wstępu należy przypomnieć, że do istoty statusu prawnego uniwersytetu należy gwarantowana konstytucyjnie i ustawowo autonomia we wszystkich obszarach jej działania, na zasadach określonych w ustawie (art. 70 ust. 5 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997r., Dz. U. Nr 78, poz. 483, z późn. zm. oraz art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym; Dz. U. Nr 164, poz. 1365, ze zm.). W konsekwencji tej zasady organy szkoły wyższej nie są typowymi organami administracji publicznej, a samej szkole wyższej przypisuje się status tzw. zakładu administracyjnego. Relacje prawne pomiędzy szkołą wyższą a studentem/doktorantem określane są mianem stosunku zakładowego. W ramach stosunku zakładowego wskazuje się na dwa typy relacji: zewnętrzna, dotycząca nawiązania, zmiany lub ustania stosunku prawnego pomiędzy szkołą wyższą (zakładem), a studentem/doktorantem (użytkownikiem) oraz wewnętrzna, dotycząca kwestii korzystania przez użytkownika z usług zakładu i regulowana w dużej mierze przez akty prawne stanowione przez sam zakład (szkołę wyższą), oczywiście w granicach określonych ustawami (statut, regulaminy etc.).

Podsumowując: stosunek prawny pomiędzy studentem/doktorantem, a szkołą wyższą ma charakter złożony, powstają w ramach niego zarówno relacje o charakterze zewnętrznym, poddane kognicji sądu administracyjnego, jak i relacje wewnętrzne, gdzie kognicja sądu jest ograniczona do pewnych tylko zagadnień (np. kwestie indywidualnych rozstrzygnięć w sprawach stypendiów) lub całkowicie wyłączona (np. oceny z egzaminów).

Ów złożony stosunek prawny powstaje w trybie kilku zdarzeń i aktów prawnych, które łącznie tworzą przesłanki ukształtowania stosunku prawnego pomiędzy studentem/doktorantem i szkołą wyższą w jej pełnym wymiarze. Analiza treści art. 196 i 170 Prawa o szkolnictwie wyższym wskazuje, że na wspomniane przesłanki składają się: pozytywne przejście procedury rekrutacyjnej, której warunki, w granicach określonych ustawą określa uchwała senatu uczelni (art. 196 w zw.z art. 169 ust. 2), decyzja o przyjęciu na studia (art. 169 ust. 7 i 8) oraz immatrykulacja i złożenie ślubowania (art. 170).

Zgodnie z art. 170 w zw. z art.196 ustawy osoba przyjęta na studia nabywa prawa studenta/doktoranta z chwilą immatrykulacji i złożenia ślubowania, którego treść określa statut uczelni. Oznacza to, że także i te elementy są konieczne, aby doszło do ukształtowania pełnej relacji prawnej pomiędzy studentem/doktorantem, a uczelnią, obejmującą zarówno wspomniane wyżej relacje zewnętrzne, jak i wewnętrzne.

Należy podkreślić, iż z chwilą doręczenia studentowi/doktorantowi decyzji przyjęciu na studia tworzy się już stosunek prawny pomiędzy użytkownikiem, a szkołą wyższą, co nie oznacza jeszcze, że student/doktorant może korzystać z pełni praw i że obowiązują w stosunku do niego wszystkie obowiązki. Prawa i obowiązki studenta/doktoranta są uregulowane w sposób dwustopniowy: część z nich, przynajmniej w ogólnym zarysie jest uregulowana na szczeblu ustawowym, część natomiast ma swoje podstawy (bądź szczegółowe doprecyzowanie) w aktach o charakterze wewnętrznym (statutach, regulaminach). Oznacza to konieczność dokonania jeszcze jednego aktu, który skonkretyzuje stosunek prawny pomiędzy studentem/doktorantem, a szkołą wyższą, aktu prowadzącego do akceptacji przez użytkownika praw i obowiązków wynikających z wewnętrznych regulacji prawnych uczelni (por. art. 197 ust. 1 ustawy: doktorant jest obowiązany postępować zgodnie z treścią ślubowania i regulaminem studiów). Takim aktem jest odbycie immatrykulacji i złożenie ślubowania.

Ponieważ już w momencie doręczenia decyzji osobie ubiegającej się o przyjęcie na studia tworzy się stosunek prawny pomiędzy tą osobą, a uczelnią nie można zaakceptować stanowiska, że orzekanie o statusie prawnym studenta w zakresie jego uprawnień lub obowiązków jest bezprzedmiotowe wobec braku dokonania czynności wieńczącej tworzenie relacji prawnej pomiędzy studentem a szkołą – w postaci immatrykulacji i złożenia ślubowania. Stosunek prawny pomiędzy studentem a uczelnią zrywa definitywnie dopiero decyzja o skreśleniu z listy studentów (art. 7 ust. 4 ustawy).

Osoba, której doręczono decyzję o przyjęciu na studia ma zatem już status prawny studenta/doktoranta, co nie oznacza jednak możliwości korzystania z pełni uprawnień, gdyż ta możliwość obwarowana jest jeszcze kolejnymi przesłankami, do których należy w świetle art. 170 ustawy m.in. immatrykulacja i złożenie ślubowania.

W konsekwencji nie można mówić o bezprzedmiotowości postępowania w sprawie uprawnień osoby, która jest studentem/doktorantem, ponieważ została w stosunku do niej wydana decyzja o przyjęciu na studia, a nie wydano decyzji o skreśleniu. Należy odróżniać sytuację bezprzedmiotowości postępowania i bezzasadności żądań stron. Z pierwszą sytuacją mamy do czynienia wówczas, gdy pomiędzy stroną a organem nie zachodzi stosunek prawny, w ramach którego istniałaby możliwość orzekania o prawach czy obowiązkach składających się na treść tego stosunku. W sytuacji orzekania o stypendium przysługującym studentom/doktorantom taka sytuacja miałaby miejsce wówczas, gdyby osoba, która żąda przyznania jej takiego uprawnienia, utraciłaby status studenta/doktoranta, czy to przed wszczęciem postępowania w sprawie stypendium, czy w jego trakcie. Innymi słowy: zakończenie relacji prawnej użytkownik – uczelnia przed rozstrzygnięciem sprawy stypendium oznacza bezprzedmiotowość postępowania w tej ostatniej kwestii. Czym innym jest natomiast sytuacja w której istnieje relacja prawna pomiędzy żądającym wypłaty stypendium jako studentem/doktorantem, a szkołą wyższą, jednakże przyznanie stypendium jest niemożliwe, gdyż nie są spełnione przesłanki nabycia takiego prawa (niespełnienie warunków określonych w regulaminie przyznawania stypendiów, ale również niedopełnienie czynności, które w świetle art. 170 ustawy warunkują korzystanie z uprawnień studenta). Taka sytuacja nie oznacza bezprzedmiotowości postępowania, lecz bezzasadność (bezpodstawność) żądań strony. O ile w pierwszym przypadku, zgodnie z art. 105 § 1 KPA (w zw. z art. 207 Prawa o szkolnictwie wyższym) należy wydać decyzję o umorzeniu postępowania, o tyle w drugim – decyzję merytoryczną, ale odmowną.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt badanej sprawy należy stwierdzić, że organy Uniwersytetu nieprawidłowo przyjęły, iż zaistniała bezprzedmiotowość postępowania. Oznacza ona brak możliwości jakiegokolwiek uregulowania sytuacji prawnej strony przez organ ze względu na brak relacji prawnych pomiędzy nimi zachodzących. Tak nie jest w omawianym przypadku, gdyż relacja prawna pomiędzy skarżącym (uczestnikiem) i uniwersytetem (zakładem administracyjnym) zawiązała się już z chwilą aktu przyjęcia do zakładu (czyli doręczenia decyzji o przyjęciu na studia). W dacie zgłaszania żądania stypendium, a nawet w dacie orzekania w tym przedmiocie stosunek prawny pomiędzy skarżącym a uniwersytetem nie był definitywnie zakończony z uwagi na brak ostatecznego rozstrzygnięcia w przedmiocie skreślenia z listy studentów.

Istniały zatem podstawy do merytorycznego orzekania w sprawie, co nie oznacza, że istniały podstawy do wydania decyzji uwzględniającej żądania skarżącego. Te bowiem są uzależnione od spełnienia innych jeszcze warunków. Organy zamiast umarzać postępowanie powinny były rozważyć, czy istnieją podstawy do uwzględnienia żądania skarżącego, a jeśli doszłyby do przekonania, że określone warunki do uwzględnienia tych żądań nie zostały spełnione, powinien wydać decyzję merytoryczną – odmowną. Należy jeszcze raz podkreślić, że immatrykulacja i złożenie ślubowania nie są warunkiem powstania w ogóle stosunku prawnego pomiędzy szkołą wyższą a studentem/doktorantem, lecz stanowią warunek niezbędny nabycia praw i obowiązków określonych w ustawie oraz regulacjach wewnętrznych uczelni.

W tym stanie rzeczy zaskarżona do sądu decyzja Rektora Uniwersytetu z [...] lutego 2011 r. została wydana z naruszeniem art. 105 KPA w zw. z art. 207 Prawa o szkolnictwie wyższym, nie zaistniała bowiem przesłanka bezprzedmiotowości postępowania, która uzasadniałaby umorzenie postępowania w sprawie. Analogicznym uchybieniem dotknięta jest również decyzja z dnia [...] grudnia 2010 r.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla ją w całości lub w części, jeżeli stwierdzi inne (niż dające podstawę do wznowienia postępowania) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z takim naruszeniem niewątpliwie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, skoro organ bezpodstawnie przyjął zaistnienie przesłanki bezprzedmiotowości postępowania i umorzył je, uchylając się tym samym od merytorycznego rozpoznania sprawy.

Ponieważ analogiczne naruszenie prawa dotyczy decyzji Rektora Uniwersytetu z dnia [...] grudnia 2010 r., należało również uchylić tą decyzję, w oparciu o art. 135 p.p.s.a.

Decyzje zostały uchylone z przyczyn niewyrażonych w skardze, stąd szczegółowe odnoszenie się do podniesionych tam zarzutów jest bezcelowe, tym bardziej, że w większości pozostają one poza związkiem z ocenianą w niniejszym postępowaniu decyzją o umorzeniu postępowania w sprawie stypendium doktoranckiego. Dotyczy to w szczególności kwestii dopuszczenia do immatrykulacji i ślubowania. Spór pomiędzy stronami co do prawidłowości zachowań organów uczelni w tym względzie nie ma wpływu na ocenę legalności decyzji, która jest przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie. Podobnie – kwestie związane ze zgodnością z ustawą obowiązków nałożonych na doktoranta. W badanej sprawie nie można również rozstrzygać o kwestiach wydania lub niewydania decyzji o skreśleniu skarżącego z listy doktorantów.

Uchylenie zaskarżonej decyzji skutkuje koniecznością ponownego rozpatrzenia sprawy przez Rektora Uniwersytetu Medycznego w L., działającego w pierwszej instancji. Przy ponownym orzekaniu organ powinien wziąć pod uwagę przedstawione wyżej stanowisko i ocenę prawną sądu. Zadaniem organu będzie przede wszystkim zbadanie sprawy pod kątem spełnienia przez skarżącego wszystkich przesłanek nabycia prawa do stypendium, zarówno tych określonych ustawowo, jak i wskazanych w regulaminie stypendialnym.

Mając powyższe na uwadze sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) oraz art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 p.p.s.a. Skarżący nie wykazał, aby poniósł inne koszty postępowania poza uiszczonym wpisem w kwocie 200 zł, stąd zwrot kosztów od organu powinien objąć tą kwotę.

Ponieważ uchylono decyzję umarzającą postępowanie, a zatem nie nadającą się do wykonania, nie było podstaw do określenia w sentencji, czy zaskarżona decyzja podlega wykonaniu, na podstawie art. 152 p.p.s.a.