Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 17/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-03-31 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. b, art. 4 ust. 1 i 3
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 7, art. 75, art. 77 par. 1, art. 80 i art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 200 i art. 205 par. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 marca 2011 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2010r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] 2010r. nr [...] II. zasadza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100 zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ W. Batorowicz /-/ E. Podrazik /-/ M. Kwiecińska


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił S. B. przyznania uprawnienia świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona stwierdziła, że decyzja ta jest dla niej krzywdząca. Zainteresowany podał, iż urodził się w [...] listopada 1941 r. w W. w gminie [...], dokąd jego rodzice wraz z dwójką dzieci zostali deportowani do pracy przymusowej z miejscowości W. [...] w gminie [...], który to teren został zajęty pod poligon przez niemieckiego okupanta. Następnie po dwóch latach został wraz z rodziną przymusowo wywieziony do miejscowości M. w gminie [...]. Wnioskodawca opisał uciążliwości i zagrożenia dla jego zdrowia, na jakie był narażony wskutek pozbawienia go opieki medycznej, odpowiedniego wyżywienia i opieki rodziców, którzy musieli wykonywać "pracę najemną na rzecz okupanta i nadzorowaną przez Niemca". Zdaniem zainteresowanego okoliczności te wpłynęły na późniejszy stan jego zdrowia i życie. Ponadto podał okoliczności dotyczące aktualnego stanu zdrowia wskazując, iż jest osoba bardzo schorowaną.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] listopada 2010 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 wyżej przywołanej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] 2010 r.

W uzasadnieniu organ podał między innymi, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07), stwierdzający niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej ustawy z art. 32 Konstytucji RP, ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Organ wyjaśnił, iż Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwa formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Organ podał, iż spełnienia kryterium deportacji w obecnym stanie prawnym nie należy uzależniać do aspektu geograficznego, lecz, jak to wskazał Trybunał Konstytucyjny w przywołanym wyroku, od szczególnie trudnych warunków świadczenia pracy ("szczególna dotkliwość represji") spowodowanych zerwaniem więzi z dotychczasowym otoczeniem.

Dalej organ wyjaśnił, iż z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że rodzina wnioskodawcy przebywała w miejscowości W. (gdzie urodził się wnioskodawca), w niewielkiej odległości od miejsca swojego zamieszkania w dniu 1 września 1939 r., którym była miejscowość W. [...]. Zdaniem organu zmiana miejsca pobytu nie musi oznaczać, że jednocześnie nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska, czego efektem było zerwanie z nim więzi. Strony nie dotknęły zatem utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. Stąd też, skoro wnioskodawca wraz ze swoją rodziną przebywał w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, wobec braku zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem, należało odmówić stronie przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia. Organ zauważył, iż niewątpliwie wiek strony mógł zwiększyć w niej poczucie odległości, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jej dotychczasowego miejsca zamieszkania. Badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, nie zaś wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Organ wyjaśnił także, iż przepisy tej ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych wskutek wykonywania pracy niewolniczej na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych osób, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Na uzasadnienie swojego stanowiska organ przywołał orzecznictwo wojewódzkich sądów administracyjnych.

Skargę na powyższą decyzję wniósł S. B. podnosząc, iż zaskarżona decyzja jest dla niego bardzo krzywdząca. Skarżący zakwestionował przyjęte przez organ kryterium odległości miejsca przymusowego pobytu od miejsca, z którego deportowano jego rodzinę. Skarżący nie dostrzegał różnicy pomiędzy wywiezieniem z rodzinnej miejscowości na odległość 30 - 40 kilometrów a sytuacją, w której jego rodziców wywieziono w pobliże miejsca zamieszkania. Tylko z tej przyczyny nie można zdaniem strony uznać, że jego rodzice nie byli deportowani i przymuszani do niewolniczej pracy i nie doszło do wyrwania ich ze swojego dotychczasowego środowiska. Skarżący wskazał na personalia swojego kuzynostwa i wuja, którzy zostali deportowani z W.[...] do powiatu [...], do miejscowości oddalonej o około 30 km od wsi M., dokąd skarżący i jego rodzina zostali przewiezieni z miejsca pierwotnej deportacji w W.. Strona przybliżyła również trudy i niedogodności związane z pobytem w miejscach deportacji, wcześniej wspomniane w odwołaniu. Nadto podniosła, że w przywołanym wyroku Trybunał Konstytucyjny nie wypowiadał się "o odległościach w deportacji". Z treści skargi wynika, iż wnioskodawca domaga się uchylenia zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko wyjaśniając, iż rozstrzygając w sprawie uwzględnił treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego i orzekł nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji, co powinno być oparte na w jakimiś stopniu zobiektywizowanych kryteriach, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Organ nie kwestionował pogorszenia sytuacji rodziny skarżącego na skutek wysiedlenia w czasie wojny, jednakże niewielka odległość miejsca wykonywania pracy przez rodziców skarżącego od miejsca dotychczasowego zamieszkania prowadzi do wniosku, że praca ta wykonywana była w istocie w tym samym - zarówno kulturowo, jak i językowo - środowisku. Ponadto podniósł, iż skarżący przebywał w miejscu wysiedlenia w otoczeniu rodziny, co dla małoletniego nie mogło pozostać bez znaczenia, szczególnie wobec tych wysiedlonych, w tym również małoletnich, którzy takiego kontaktu z bliskimi byli pozbawieni. Organ zauważył, iż mimo że Trybunał Konstytucyjny orzekł o nierównym traktowaniu osób deportowanych w granicach państwa polskiego w stosunku do osób deportowanych poza jego granice, należy mieć na względzie, że nie każde wywiezienie jest deportacją.

Na rozprawie skarżący wyjaśnił, że miejscowość W. jest oddalona od W.[...] o 6 kilometrów; M. od W.[...] jest oddalony o 25 kilometrów. Skarżący podał: "Wiem, ze rodzice pracowali w nowym miejscu, ale nie wiem gdzie. Nie mam żadnych dokumentów, gdzie pracowali. W W.[...] rodzice mieli gospodarstwo indywidualne. W W. rodzice mieszkali u kogoś, ale nie wiem u kogo. Mój brat żyje, urodzony w 193[...] r. Był deportowany razem ze mną i rodzicami. On pamięta znacznie więcej".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna.

Wniosek taki tutejszy Sąd wywiódł kontrolując zaskarżoną decyzję w zakresie wyznaczonym przez przepisy art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz.,1269 ze zm.) oraz art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej - p.p.s.a.).

W pierwszej kolejności należy wskazać, iż o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 wyżej przywołanej ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Jest to bowiem oczywiste, że dziecko dzieli los rodziców i do deportacji dziecka odnoszą się te same przyczyny, jakie spowodowały deportowanie (wywiezienie) do pracy przymusowej rodziców czy też matki dziecka (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. akt OSK 135/04, publik. ONSAiWSA 2005/1/15, OSP 2005/6/74, LEX nr 141484 i z dnia 5 maja 2004 r. sygn. akt OSK 176/04, LEX nr 156276).

W zaskarżonej decyzji organ obszernie zacytował treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt K 49/07, odnoszącego się do art. 2 pkt 2 wyżej przywołanej ustawy, jak i powołał orzecznictwo wojewódzkich sądów administracyjnych. Rozważania te zostały jednak poczynione w warunkach niedostatecznego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Wydanie decyji nie zostało poprzedzone przeprowadzeniem odpowiedniego postępowania dowodowego i zgromadzeniem wszystkich możliwych do pozyskania dowodów służących ustaleniu stanu faktycznego sprawy i jego należytej oceny prawnej. W gruncie rzeczy zatem brak jest ustaleń co do okoliczności samej deportacji (przymusowej zmiany miejsca pobytu) rodziców skarżącego. Wobec tego samo ograniczenie się do rozważań co do możliwości uznania za deportację do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 (lit. a) powołanej ustawy wywiezienia rodziców skarżącego do pobliskiej miejscowości względem ich dotychczasowego miejsca zamieszkania jest przedwczesne, skoro okoliczności tego wywiezienia, jak i dalszego przymusowego przeniesienia skarżącego i jego rodziny do wsi M. nie zostały należycie przez organ wyjaśnione. W gruncie rzeczy organ nie zgromadził odpowiedniego materiału dowodowego i nie rozstrzygnął co do tego czy rodzice skarżącego zostali wywiezieni do pracy przymusowej, czy też zostali wysiedleni z dotychczasowego miejsca zamieszkania na pogrzeby realizacji innych celów okupanta niemieckiego. Skarżący z jednej strony wskazał, iż wywiezienie nastąpiło w związku z urządzeniem poligonu wojskowego na obszarze obejmującym rodzinną miejscowość, zarazem wskazał, że "w okresie przesiedlenia jego rodzice pracowali w majątku ziemskim zarządzanym przez niemieckiego inwalidę wojskowego" (dane z wniosku - k. 1 akt adm.). Organ faktu świadczenia pracy przymusowej przez rodziców skarżącego nie kwestionował.

W tym miejscu konieczne jest odniesienie się do kwestii stosowania przez organ administracji publicznej w niniejszej sprawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uzasadniając zaskarżoną decyzję stwierdził, że wziął pod uwagę dokumenty zgromadzone w sprawie. Nie ulega jednak wątpliwości, że wydając przedmiotowe decyzje organ związany był przepisami postępowania administracyjnego, w tym art. 7, art. 75, art. 77 i art. 80 kpa. Wniosek taki wypływa z treści art. 4 ust. 4 wyżej przywołanej ustawy oświadczeniu pieniężnym, który nakazuje do postępowania w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Wprawdzie uprawnienie do przedmiotowego świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji (art. 4 ust. 1 powołanej ustawy), jednakże nie stanowi to w żaden sposób ograniczenia postępowania dowodowego. Dla przykładu warto wskazać, że opinia właściwego stowarzyszenia, o której mowa w art. 4 ust. 1 powołanej ustawy jest tylko jednym z dowodów w sprawie o przyznanie uprawnienia do świadczenia, podlegającym ocenie przez organ orzekający po przeprowadzeniu wyczerpującego postępowania dowodowego i z uwzględnieniem całokształtu materiału dowodowego, a brak opinii właściwego stowarzyszenia nie wyklucza możliwości załatwienia sprawy (por. wyrok NSA z 13 listopada 2001 r. sygn. akt V SAB 32/01, Lex 84355 – przywołany w wyroku WSA we Wrocławiu z dnia 9 maja 2006 r. sygn. akt IV SA/Wr 388/05, dostępne w bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Również rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 111, poz. 1300), wydane na podstawie art. 4 ust. 3 powołanej ustawy, nie zwalnia organu od przeprowadzenia postępowania dowodowego z poszanowaniem zasad procedury administracyjnej.

Za wyżej przywołanym wyrokiem WSA we Wrocławiu wskazać trzeba także na aktualność twierdzeń Trybunału Konstytucyjnego zawartych w wyroku z dnia 15 kwietnia 2003 r. (sygn. akt SK 4/02, OTK ZU nr 4/A/2003, poz. 31, s. 431), zgodnie z którymi "w praktyce postępowań (...) organ administracji zachowuje się często pasywnie, przerzucając cały ciężar gromadzenia materiału dowodowego na zainteresowanych. Także standard informowania i uprzedzania zainteresowanych o konsekwencjach w tym zakresie jest mało zadowalający z punktu widzenia rzetelności wymaganej przez art. 7 k.p.a.". Trybunał Konstytucyjny podkreślił w tym orzeczeniu, że "administracja pełni wobec obywatela rolę służebną i w sytuacji, gdy zakończenie procesu weryfikacji dokumentacji jest utrudnione z przyczyn niezależnych od zainteresowanego, to jej obowiązkiem jest fachowa i rzetelna pomoc. Brak takiej pomocy, skutkujący pozbawieniem możliwości dochodzenia uprawnień przez strony postępowania, jest wysoce naganny i nie może prowadzić do naruszenia konstytucyjnie chronionej godności człowieka, na której straży stoi także administracja publiczna".

W konsekwencji powyższego stwierdzić należy, iż obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień do przedmiotowego świadczenia pieniężnego spoczywa wprawdzie na osobie ubiegającej się o to świadczenie, jednakże wymóg udokumentowania wniosku nie zwalnia organu administracji od obowiązku podjęcia wszelkich kroków, niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Mając na uwadze, iż w sprawach o przyznanie uprawnień do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny - z uwagi na upływ czasu - przedłożenie przez wnioskodawcę jednoznacznych dowodów na potwierdzenie podlegania represjom jest utrudnione, to na organie administracji spoczywa obowiązek współdziałania z wnioskodawcą w ustaleniu prawdy obiektywnej (patrz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 października 2005 r. sygn. akt II OSK 117/05, dostępny w bazie orzeczeń jw., Lex nr 188689). Zarówno racje społeczne, jak i słuszny interes strony przemawiają za takim działaniem organu, które prowadzi do rzetelnego ustalenia faktów, na które powołuje się strona, oraz trafnej oceny prawnej tych faktów.

Prowadząc postępowanie w sprawie przyznania świadczenia z tytułu deportacji organ miał obowiązek przeprowadzić postępowanie dowodowe celem ustalenia, czy przymusowe wywiezienie rodziny skarżącego z dotychczasowego miejsca zamieszkania jego rodziny w W.[...] do wskazanej przez niego pobliskiej miejscowości W., a następnie - już po jego narodzinach - dalsze przewiezienie do wsi M., gdzie rodzina skarżącego przebywała do końca wojny, spełnia warunki uznania za deportację w rozumieniu przywołanej ustawy i uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego.

Niewątpliwie organ miał możliwość, na podstawie oświadczeń wnioskodawcy zawartych we wniosku o przyznanie prawa do świadczenia oraz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, samodzielnie naprowadzić w sprawie dowody, których przeprowadzenie mogło przyczynić się do wyjaśnienia podstawowych okoliczności sprawy. Skarżący powołał się na wiadomości, które przekazali mu rodzice i brat urodzony w 193[...] r., który - jak wynika z oświadczenia skarżącego złożonego na rozprawie - żyje. Ponadto w skardze wskazał na personalia krewnych, którzy również zostali deportowani z tej samej miejscowości (do powiatu [...]).

Wbrew powyższemu, organ administracyjny zaniechał przeprowadzenia pogłębionego postępowania wyjaśniającego w tym zakresie, opierając się jedynie na dokumentacji dostarczonej przez skarżącego. Organ nie uwzględnił przy tym twierdzeń skarżącego, a zarazem nie prowadził postępowania celem dokonania ich weryfikacji. Jakkolwiek organ odniósł się do takich okoliczności sprawy jak odległość pierwszej miejscowości, do której wywieziono rodzinę skarżącego i oczywisty fakt nierozdzielenia skarżącego z rodziną (skoro urodził się już w warunkach wywiezienia poza miejsce zamieszkania jego rodziców), to jednak w istocie niewiele miejsca poświęcił analizie materiału dowodowego pod kątem oceny czy nastąpił fakt deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 (lit. a) wyżej powołanej ustawy. W szczególności nie ustalił celu i charakteru wysiedlenia, czy była to deportacja do pracy przymusowej w rozumieniu przepisów powołanej ustawy.

Uwzględniając powyższe uwagi skład orzekający uznał, że organ prowadząc postępowanie naruszył art. 7, art. 75, art. 77 § 1 i art. 80 kpa oraz art. 107 § 3 kpa. Organ administracji publicznej kierując się zasadą praworządności i prawdy obiektywnej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 7 i art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów - art. 80 kpa). Art. 75 kpa z kolei stanowi, iż co do zasady jako dowód w sprawie należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny. Nadto ustalenia faktyczne i ocena dowodów winny być zaprezentowane w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 kpa).

W tym miejscu trzeba także podnieść, że organ odniósł się do rozważań Trybunału Konstytucyjnego odnoszących się do art. 2 pkt 2 powołanej ustawy i dokonał oceny prawnej stanu faktycznego pod kątem spełnienia przesłanki z art. 2 pkt 2 lit. a, to jest deportacji do pracy przymusowej. Warto wobec tego zauważyć, iż Trybunał Konstytucyjny w powoływanym przez strony wyroku o sygn. K 49/07 stwierdził trafność uznania przez ustawodawcę, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłoniły Trybunał do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności, związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił między innymi: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te zdaniem Trybunału Konstytucyjnego nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W ten sposób Trybunał wskazał na znaczenie "wyrwania z dotychczasowego środowiska" osoby przymusowo wywiezionej w celu świadczenia pracy na rzecz okupanta dla stwierdzenia czy podlegała ona deportacji w rozumieniu przepisów wyżej przywołanej ustawy. Zatem nie chodzi tu o każde przymusowe przemieszczenie osoby w celu świadczenia przez nią pracy niewolniczej, lecz tylko takie, które powodowało zmianę miejsca pobytu (co najmniej ograniczenie możliwości opuszczenia nowego miejsca pobytu), centrum życiowego danej osoby, powiązanego z faktycznym pozbawianiem (znacznym ograniczeniem) możliwości kontaktu z rodziną, domem i dobytkiem w dotychczasowym miejscu zamieszkania.

Trzeba także wspomnieć, iż pewne wątpliwości Trybunału z punktu widzenia zasady pewności prawa budziła także trafność zastosowania określenia w art. 2 pkt 2 powołanej ustawy terminu "deportacja" w odniesieniu do rodzaju represji, który uprawnia do otrzymania świadczenia na podstawie badanej ustawy. Niemniej jednak ustawodawca obok terminu "deportacja" użył w nawiasie przed sformułowaniem "do pracy przymusowej" dookreślającego pojęcia "wywiezienie" co zakłada przymusową zmianę miejsca pobytu (zamieszkania) związaną z gospodarczymi przyczynami tego rodzaju represji.

Analiza uzasadnienia wyroku Trybunału i przepisów ustawy prowadzi zatem do wniosku, iż aktualnie, wobec odpadnięcia kryterium geograficznego, to jest wywiezienia poza terytorium polskiego państwa w jego przedwojennych (sprzed II wojny światowej) granicach, należy po prostu badać czy nastąpiła przymusowa zmiana miejsca pobytu osoby "wywiezionej" (wysiedlonej) w celu świadczenia pracy ("do pracy przymusowej") na rzecz okupantów wymienionych w omawianej ustawie i czy okoliczności tego wywiezienia wskazują na wyrwanie deportowanego z dotychczasowego środowiska.

Organ przyjmując w niniejszej sprawie, że skarżący wraz z rodziną przebywał w miejscowości pobliskiej dotychczasowemu miejscu zamieszkania jego rodziny, uznał iż wywiezienie nie przybrało szczególnie dotkliwej formy. Tymczasem stwierdzić należy, że sam fakt wywiezienia (do pracy przymusowej) do miejscowości znajdującej się w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania - wbrew stanowisku organu - nie wyklucza możliwości uznania takiego wywiezienia za deportację do pracy przymusowej. Trybunał Konstytucyjny w wyżej przywołanym wyroku obok odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania za równie ważne przy uznaniu wywiezienia do pracy przymusowej za deportację w rozumieniu ustawy wskazał również znajomość okolicy oraz otoczenie rodziny i znajomych. W konkretnej sprawie oznacza to, że istotnym zagadnieniem jest ustalenie, czy osoba deportowana była izolowana w miejscu wywiezienia, była pozbawiona kontaktu z rodziną i dotychczasowym środowiskiem i w tym znaczeniu wyrwana z dotychczasowego środowiska.

Zdaniem tutejszego Sądu wywiezienie na znaczne odległości i osadzenie w obcym kulturowo, społecznie, geograficznie i przyrodniczo środowisku w zasadzie przesądza o zaistnieniu przesłanki wyrwania z dotychczasowego środowiska. Zarazem jednak wywiezienie na stosunkowo niewielkie odległości nie musi jeszcze oznaczać, że wbrew wszystkim innym okolicznościom świadczącym o tego rodzaju "wyrwaniu" do deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 powołanej ustawy nie doszło.

Dodać należy, iż w przekonaniu Sądu w obecnym stanie prawnym przy ocenie zaistnienia przesłanki deportacji do pracy przymusowej należy dążyć do posługiwania się kryteriami obiektywnymi (w tym również mieć na uwadze wiek osoby deportowanej). W tym ujęciu kwestie dotyczące losów rodziny osoby wywiezionej są istotne w zakresie, w jakim umożliwiają ocenę czy doszło do wywiezienia rodziny do pracy przymusowej lub rozdzielenia osoby deportowanej z rodziną. W przypadku zaś wysiedlenia całej rodziny (wraz z małoletnim) istotny będzie charakter tej represji, w tym ocena faktycznego zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem (miejscem zamieszkania). Oczywiście przyjęcie określonego kryterium zwykle powoduje pewne uproszczenie, jest to jednak konieczne by stosowanie wyżej przywołanej ustawy nie było arbitralne, całkowicie uznaniowe, co mogłoby prowadzić do nierównego traktowania osób poddanych omawianemu rodzajowi represji wojennych. Wobec tego zobiektywizowane ustalenie, iż nastąpiło wyrwanie z dotychczasowego środowiska (wywiezienie do pracy przymusowej) nie powinno zależeć ani od skali odczuwania krzywdy przez daną osobę (uwzględniając, że wzmożona wrażliwość na warunki zewnętrzne w przypadku małoletnich jest kryterium obiektywnym) w miejscu deportacji (przymusowego wysiedlenia), ani od poszczególnych zindywidualizowanych warunków bytowych w miejscu wywiezienia (i świadczenia pracy). Istotnym zagadnieniem jest stwierdzenie gospodarczego celu wywiezienia (do pracy przymusowej), nie zaś analiza konkretnych warunków bytowych w miejscu deportacji (na przykład odmienności pomiędzy konkretnymi miejscami świadczenia pracy przymusowej nie powinny różnicować rozstrzygnięć organów w zakresie stwierdzenia przesłanki z art. 2 pkt 2 powołanej ustawy) ani tym bardziej indywidualnej, subiektywnej reakcji osoby deportowanej na te warunki.

Mimo że kryterium terytorialne (deportacja poza granice przedwojennego państwa polskiego) straciło znaczenie wskutek wydania wyroku Trybunału Konstytucyjnego, to jednak pojęcie deportacji nadal należy wiązać się z przymusowym przemieszczeniem (na wymierną odległość) represjonowanego poza wcześniejsze środowisko życiowe, stanowiącym wyrwanie z dotychczasowego centrum życiowego. Stąd też odległość, na jaką wywieziono deportowanego (rodzinę) z miejsca dotychczasowego zamieszkania, może mieć obok innych kryteriów znaczenie dla oceny tego czy nastąpiło zerwanie więzi z dotychczasowym środowiskiem.

Reasumując stwierdzić należy, iż organ administracji naruszył powyżej wskazane zasady procedury administracyjnej w zakresie prowadzonego postępowania wyjaśniającego. Wskazuje na to jednoznacznie treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji, które w tym kontekście nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 kpa. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] 2010 r. wydane zostały z istotnym naruszeniem wyżej przywołanych przepisów procedury administracyjnej, niewątpliwie mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Rozpatrując ponownie niniejszą sprawę organ winien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające polegające na poszerzeniu materiału dowodowego i pogłębionej ocenie dowodów. Analiza pisanych i osobowych źródeł dowodowych powinna w szczególności być ukierunkowana na ustalenie w jakim celu rodzina skarżącego została wysiedlona z dotychczasowego miejsca zamieszkania i jaki charakter miało dalsze jej wywiezienie do wsi M. Czy było to wywiezienie do pracy przymusowej, czy też taki rodzaj wysiedlenia, który związany był z realizacją innych celów przez niemieckiego okupanta. Dopiero od rozstrzygnięcia powyższego zależy ocena czy ewentualna deportacja wiązała się z wyrwaniem rodziny skarżącego z dotychczasowego środowiska i tym samym spełnia przesłanki, o których mowa w art. 2 pkt 2 powołanej ustawy. Rolą organu jest przeprowadzenie pełnego postępowania dowodowego, przede wszystkim w oparciu o przedstawione przez stronę wnioski i dowody, ale również przy wykorzystaniu inicjatywy własnej organu (w zakresie przeprowadzenia dowodów uzupełniających względem okoliczności i dowodów wskazanych przez stronę) oraz rzetelne odniesienie się do stanowiska strony bez przerzucania na nią ciężaru dowodzenia.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 §1 ust 1 pkt 1 lit. c oraz art. 152 p.p.s.a. orzekł jak sentencji wyroku (pkt I i III). Orzeczenie o kosztach jest uzasadnione treścią art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a. (pkt II).

/-/ W. Batorowicz /-/ E. Podrazik /-/ M. Kwiecińska