Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 187/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-09-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.9
journal: Dz.U. 1958 nr 17 poz 71
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego.
article: art.145 § 1 pkt 1  lit.a i c , art.145 § 2, art.151, 184 i 190
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art.156 § 2 i art. 158 § 2
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art.21 ust.2
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska Sędziowie NSA Irena Kamińska del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Joanna Ukalska po rozpoznaniu w dniu 17 września 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 października 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 1113/12 w sprawie ze skargi E. D., H. K. i A. J. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 października 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 1113/12 oddalił skargi E. D., H. K. i A. J. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji.

W uzasadnieniu wyroku Sąd podał następujący stan faktyczny i prawny:

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] kwietnia 2001 r. nr [...] odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1961 r. nr [...] utrzymującej w mocy decyzję Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] marca 1961 r. nr [...].

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpoznaniu wniosku H. J. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] lipca 2001 r. nr [...] utrzymał powyższą decyzję w mocy.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 maja 2002 r. sygn. akt IV SA 3305/01, na skutek skargi H. J., uchylił decyzję z dnia [...] lipca 2001 r. podnosząc, że w sprawie nie wyjaśniono wielu okoliczności istotnych dla jej wyniku.

Ponownie rozpatrując sprawę, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lipca 2003 r. nr [...] w pkt 1 stwierdził nieważność decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1961 r. oraz decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] marca 1961 r. w części dotyczącej przejętego na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego składającego się z działek nr: [...] o pow. 3,7616 ha, [...] o pow. 0,3234 ha, [...] o pow. 1,0160 ha, [...] o pow. 0,4898 ha, [...] o pow. 0,5746 ha, [...] o pow. 0,0591 ha, [...] o pow. 1,2976 ha i [...] o pow. 1,2972 ha. W pkt 2 ww. decyzji Minister stwierdził, że kontrolowane w trybie nadzoru decyzje, w części dotyczącej działek nr: [...] o pow. 7,1801 ha, [...] o pow. 0,5428 ha, [...] o pow. 1,7234 ha i [...] o pow. 0,1485 ha zostały wydane z naruszeniem prawa, lecz z uwagi na nieodwracalne skutki prawne odmówił stwierdzenia nieważności.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] marca 2004 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku E. D., H. J. oraz Starostwa Powiatowego w [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy, w pkt 1 utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lipca 2003 r. w części dotyczącej działek nr: [...], natomiast w części dotyczącej działek nr: [...] orzekł, że decyzje o przejęciu zostały wydane z naruszeniem prawa, lecz z uwagi na nieodwracalne skutki prawne odmówił stwierdzenia ich nieważności. W pkt 2 Minister uchylił decyzję z dnia [...] lipca 2003 r. w części dotyczącej działek nr: [...] i na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), powoływanej dalej jako "k.p.a.", stwierdził nieważność decyzji z dnia [...] maja 1961 r. i [...] marca 1961 r. w odniesieniu do działki nr [...], zaś co do działki nr [...] stwierdził, że w tej części kontrolowane decyzje zostały wydane z naruszeniem prawa, lecz z uwagi na nieodwracalne skutki prawne odmówił stwierdzenia ich nieważności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2005 r. sygn. akt IV SA/Wa 130/05, na skutek skarg E. D., R. K., R. K., J. E., J. S., Miasta i Gminy [...] oraz Usługowo-Handlowej Spółdzielni Rolników w [...], stwierdził nieważność decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2004 r. i [...] lipca 2003 r. Sąd podniósł, że organ nadzoru wydając decyzję z dnia [...] lipca 2003 r. całkowicie zignorował fakt, iż w obrocie prawnym pozostała decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2001 r. oraz wniosek H. J. o ponowne rozpoznanie sprawy, stąd postępowanie w niniejszej sprawie stało się trójinstancyjne.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku H. J. o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] kwietnia 2001 r., uchylił tę decyzję w całości i umorzył postępowanie administracyjne toczące się przed Ministrem podnosząc, że zgodnie z obowiązującym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, organami właściwymi do badania legalności orzeczeń wydanych w tego typu sprawach przez prezydia rad narodowych są samorządowe kolegia odwoławcze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 listopada 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 875/06 uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2006 r. podnosząc, że skoro ani Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 maja 2002 r., ani Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 20 kwietnia 2005 r. nie zakwestionowali właściwości Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi do badania legalności zaskarżonych orzeczeń, to tym samym jest on organem właściwym do orzekania w przedmiotowej sprawie.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] kwietnia 2001 r., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] sierpnia 2007 r. utrzymał tę decyzję w mocy. Organ wskazał na związanie wyrokami Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 maja 2002 r. sygn. akt IV SA 3305/01 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 kwietnia 2005 r. sygn. akt IV SA/Wa 130/05. Podał, że Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku podniósł, że należy dokładnie przeanalizować treść wniosku J. M., którym wystąpił o przejęcie gospodarstwa rolnego o pow. 83,9938 ha na własność Państwa. Sąd wskazał, że wniosek ten nie został dołączony do akt sprawy, a znajomość jego treści jest niezbędna do prawidłowego zbadania legalności orzeczeń kontrolowanych w trybie nadzorczym. Przywołany bowiem w decyzjach art. 9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71), powoływanej dalej jako "ustawa z dnia 12 marca 1958 r.", w ust. 2 stanowił, iż przepis ust. 1 nie dotyczy gruntów wymienionych w art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 173).

Organ wskazał, że z akt przedmiotowej sprawy wynika, że oświadczeniem do protokołu spisanym w dniu 2 marca 1953 r. J. M. zrzekł się swojego gospodarstwa rolnego o pow. 83,9938 ha. W protokole znajduje się zapis o treści: "Zgłaszam niniejszym wniosek o przejęcie mego gospodarstwa rolnego wraz z inwentarzem żywym i martwym na własność Państwa, wraz z budynkami mieszkalnymi i gospodarczymi (...)". W dalszej części wniosku J. M. podniósł, iż nie żąda pełnego odszkodowania za zdane gospodarstwo, a gospodarstwo to opuści natychmiast po wskazaniu mu gospodarstwa zamiennego o pow. 7-9 ha wraz z przydziałem ze zdawanego gospodarstwa w postaci 2 koni, 2 krów, 4 sztuk świń oraz drobiu. Organ wyjaśnił, że gospodarstwo rolne położone w [...] stanowiące własność J. M. o pow. 83,9930 ha, przejęte zostało na jego wniosek na własność Skarbu Państwa decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] marca 1955 r. Podstawę prawną przejęcia stanowiły przepisy art. 14 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 40) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1954 r. w sprawie przyjmowania na własność Państwa gospodarstw rolnych niecałkowicie lub nienależycie zagospodarowanych, na wniosek ich właścicieli oraz w sprawie odszkodowania za te gospodarstwa (Dz. U. Nr 8, poz. 26). Jak wynika z treści tego orzeczenia, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] przejęło na własność Państwa, za odszkodowaniem pieniężnym, gospodarstwo rolne J. M. w całości, ustaliło wysokość odszkodowania oraz ustaliło termin przejęcia gospodarstwa na 14 dni od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia. Ze znajdującego się w aktach sprawy pisma Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] września 1955 r. skierowanego do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] wynika, że Wojewódzki Zarząd Rolnictwa PWRN w [...] poddał rewizji orzeczenie z dnia [...] marca 1955 r., podnosząc w uzasadnieniu, że zostało ono wydane niezgodnie z wnioskiem J. M., który wystąpił o przydzielenie mu mniejszego gospodarstwa rolnego, co jednak tym orzeczeniem nie nastąpiło.

Organ dalej wskazał, że J. M. nie wyraził zgody na treść orzeczenia PWRN z dnia [...] marca 1955 r., co oznaczało, że orzeczenie to stało się niewykonalne. Zgodnie bowiem z § 2 ust 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1954 r. w sprawie przyjmowania na własność Państwa gospodarstw rolnych niecałkowicie lub nienależycie zagospodarowanych, na wniosek ich właścicieli oraz w sprawie odszkodowania za te gospodarstwa, przyjęcie gospodarstwa na własność Państwa nie może nastąpić w przypadku, gdy właściciel odmówił zgody na ustalone odszkodowanie. Zgodnie natomiast z art. 3 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych - wszczęte na podstawie tego dekretu postępowanie w sprawie przejęcia na własność Państwa gruntów umarza się, jeżeli do dnia wejścia w życie tej ustawy nie zostało wydane w tym postępowaniu wykonalne orzeczenie. Z uwagi na powyższe, część przejętej nieruchomości o pow. 65 ha została J. M. zwrócona. Nie zwrócono jedynie gruntu o pow. 18,5229 ha z uwagi na fakt, iż grunty te znajdowały się w dyspozycji Państwowego Ośrodka [...] w [...], który na tym terenie dokonał już przebudowy budynków gospodarczych, domu mieszkalnego oraz dokonał innych inwestycji.

Organ podał, że decyzją Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] marca 1961 r., a następnie decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1961 r. ww. gospodarstwo rolne o pow. 18,5229 ha, przejęte zostało na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., gdyż nieruchomość ta w dniu wejścia w życie ww. ustawy, tj. w dniu 5 kwietnia 1958 r. pozostawała we władaniu Państwa. Zgodnie bowiem z treścią art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., nieruchomości rolne i leśne objęte we władanie Państwa do dnia wejścia w życie tej ustawy należało przejąć na własność Państwa bez względu na ich obszar, jeżeli znajdowały się nadal we władaniu Państwa lub zostały przekazane przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Jak stanowi natomiast art. 9 ust. 2 tej ustawy, przepis ust. 1 nie dotyczy gruntów wymienionych w art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych. Jak wynika z treści art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r., grunty które zostały na podstawie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. przekazane w użytkowanie zwraca się poprzedniemu posiadaczowi po upływie terminu na jaki zostały oddane w użytkowanie (zagospodarowanie). Przed upływem tego terminu grunt mógł być zwrócony za zgodą użytkownika i poprzedniego posiadacza. W dalszej części tego przepisu jest mowa o tym, że jeżeli jednostki gospodarki uspołecznionej dokonały inwestycji budowlanych na gruntach otrzymanych w użytkowanie na podstawie dekretu, grunty te mogą być przejęte na własność Państwa, wolne od obciążeń w zamian za przyznanie właścicielowi innych gruntów o przybliżonej wartości. W ocenie organu, przepis art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. nie miał jednak zastosowania w przedmiotowej sprawie, gdyż J. M. nie oddał przedmiotowego gospodarstwa rolnego w przejściowe zagospodarowanie lecz chciał się go pozbyć w sposób trwały przenosząc własność na rzecz Państwa, o czym bezspornie świadczy treść jego wniosku złożonego do protokołu dnia 2 marca 1953 r.

Organ dalej wyjaśnił, że z przepisów ustawy z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych wynika, że w trybie przepisów tej ustawy grunt rolny mógł być przekazany w użytkowanie (art. 6) bądź też na własność Państwa - co miało miejsce w niniejszym przypadku (art. 12 i nast.). Ponadto organ miał na uwadze fakt, iż art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. - stanowiący podstawę prawną wydania zaskarżonych orzeczeń - był przedmiotem wykładni Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał w uchwale z dnia 20 lutego 1991 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 88) stwierdził, iż o przejęciu na podstawie tego przepisu decydowały wyłącznie przesłanki wymienione w tym przepisie. Chodzi więc o objęcie nieruchomości we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy, czyli do dnia 5 kwietnia 1958 r., bez względu na okoliczności, w jakich doszło do objęcia nieruchomości przez Państwo, ponadto w dniu wydania decyzji nieruchomość ta powinna nadal znajdować się we władaniu Państwa lub zostać przekazana przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym.

W ocenie organu, z akt sprawy bezspornie wynika, że przedmiotowa nieruchomość w dniu 5 kwietnia 1958 r. jak i w dniu wydania zaskarżonych decyzji prezydium była we władaniu Państwa, stąd też nieruchomość ta, zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami, przejęta została na własność Państwa.

Skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2007 r. wniosły E. D. i H. J. Zdaniem E. D. niesporne jest, że J. M. nie wyrażał zgody na treść orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] marca 1955 r. Tym samym orzeczenie to stało się niewykonalne zgodnie z treścią art. 3 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. i na podstawie tej ustawy nieruchomość podlegała zwrotowi. Skoro orzeczenie z dnia [...] marca 1955 r. było niewykonalne, to przejęcie było bezprawne. Akt objęcia przez Skarb Państwa nieruchomości w sposób bezprawny jest sprzeczny z zasadami państwa prawa i prawa własności. W konsekwencji nie wypełnia dyspozycji art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. Zdaniem skarżącej, powoływanie się na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 lutego 1991 r. jest błędne, gdyż art. 9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. jest sprzeczny z Konstytucją RP z 1997 r. Powyższa uchwała podjęta była natomiast pod rządami Konstytucji z 1952 r., nie zawierającej gwarancji poszanowania prawa własności. H. J. w swojej skardze podniosła natomiast, że błędnie przyjęto, iż art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. miał zastosowanie do gospodarstwa rolnego należącego do J. M. W konsekwencji zdaniem skarżącej Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi naruszył art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez niestwierdzenie rażącego naruszenia prawa i niestwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] maja 1961 r. i [...] marca 1961 r. Zdaniem skarżącej, ponieważ przejęcie gospodarstwa rolnego należącego do J. M. na podstawie art. 14 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych nie doszło do skutku, to na podstawie art. 3 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. postępowanie wszczęte na podstawie tego dekretu podlegało umorzeniu. W konsekwencji przejęta nieruchomość winna być J. M. zwrócona, co nie nastąpiło. Tym samym art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. nie miał zastosowania. Zdaniem skarżącej, oddanie nieruchomości przez J. M. miało charakter przejściowy, a wniosek o przejęcie gospodarstwa, na który powołuje się Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi został podpisany w wyniku zmuszenia go poprzez aresztowanie. Po zwolnieniu z aresztu J. M. składał wniosek o zwrot gospodarstwa w całości, ale go nie uzyskał.

W odpowiedzi na skargi organ podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o ich oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 20 grudnia 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 1902/07 oddalił powyższe skargi. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 24 czerwca 2010 r. sygn. akt II OSK 1145/09, na skutek skargi kasacyjnej E. D., uchylił powyższy wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Sąd wskazał, że w postępowaniu administracyjnym, co wynika z akt sprawy, brali udział następcy prawni właściciela przejętego gospodarstwa rolnego, którzy mają interes prawny w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji będącej podstawą przejęcia tej nieruchomości. Nie została jedynie wyjaśniona kwestia udziału J. M. Z kolei w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji nie brała udziału M. K., I. M., E. K. i A. M. W postępowaniu administracyjnym pełnomocnikiem tych stron była H. J., natomiast nie była ona ich pełnomocnikiem w postępowaniu sądowym. Brak jest stosownego pełnomocnictwa w tym zakresie i Sąd nie traktował H. J. jako ich pełnomocnika. W sytuacji, gdy strony postępowania administracyjnego nie brały udziału w postępowaniu sądowym jako uczestnicy postępowania na prawach strony, nie budzi wątpliwości, iż zostały one pozbawione możliwości obrony swych praw.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, ponownie rozpoznając niniejszą sprawę, wyrokiem z dnia 29 listopada 2010 r. sygn. akt IV SA/Wa 1366/10 oddalił wniesione skargi. Sąd, po uprzednim zbadaniu następstwa prawnego po właścicielu przejętego gospodarstwa rolnego – J. M. i ustaleniu, że jego spadkobiercy brali udział w postępowaniu sądowym jako uczestnicy postępowania na prawach strony, uznał, że zaskarżona decyzja z dnia [...] sierpnia 2007 r. i utrzymana nią w mocy decyzja z dnia [...] kwietnia 2001 r., nie naruszają prawa w stopniu skutkującym ich uchyleniem.

Naczelny Sąd Administracyjny, na skutek skargi kasacyjnej E. D., wyrokiem z dnia 10 maja 2012 r. sygn. akt I OSK 625/11 uchylił powyższy wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał na nieważność postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym z uwagi na to, że w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym wyrokiem z dnia 10 października 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 1113/12 oddalił skargi wniesione w niniejszej sprawie, uznając że decyzje z dnia [...] sierpnia 2007 r. i [...] kwietnia 2001 r. nie naruszają prawa. Sąd podzielił stanowisko organu, że wchodząca w skład gospodarstwa rolnego J. M. nieruchomość o powierzchni 18,5229 ha w dacie wydawania decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1961 r. oraz decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] marca 1961 r. znajdowała się we władaniu Państwa. Podstawą przejęcia tego gospodarstwa było orzeczenie wydane na podstawie art. 14 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych. Orzeczenie to stało się jednak niewykonalne, co spowodowało, na podstawie art. 3 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych, umorzenie postępowania prowadzonego w sprawie przejęcia na własność Państwa gospodarstwa należącego do J. M. W konsekwencji całe gospodarstwo winno zostać J. M. zwrócone. Tak się jednak nie stało. J. M. zwrócono część przejętej nieruchomości o pow. 65 ha. Nie zwrócono natomiast wchodzącej w skład tego gospodarstwa nieruchomości o pow. 18,5229 ha motywując to tym, że grunty te znajdowały się w dyspozycji Państwowego Ośrodka [...] w [...], który na tym terenie dokonał już przebudowy budynków gospodarczych, domu mieszkalnego oraz dokonał innych inwestycji.

Sąd podał, że podstawą prawną kontrolowanych w trybie nadzoru decyzji był art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego. Przepis art. 9 ust. 1 cytowanej ustawy nie dzielił nieruchomości znajdujących się we władaniu Państwa na nieruchomości, które we władaniu Państwa znalazły się legalnie i na nieruchomości znajdujące się we władaniu Państwa nielegalnie. Nie wyłączał on zatem możliwości przejęcia na własność Państwa nieruchomości, których władanie Państwo uzyskało bezprawnie. Sąd uznał, że zasadnie organ powołał się na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lutego 1991 r., w której stwierdził, że "W świetle art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. z 1989 r. Nr 58, poz. 348 oraz z 1990 r. Nr 34, poz. 198) o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnych i leśnych (z wyjątkiem określonym w art. 16 ust. 2 ustawy) decydują wyłącznie przesłanki wymienione w powołanym przepisie, a mianowicie: a) objęcie nieruchomości we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy, czyli do dnia 5 kwietnia 1958 roku, oraz b) pozostawanie tych nieruchomości nadal we władaniu Państwa lub przekazanie ich w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym - bez względu na okoliczności, w jakich doszło do objęcia nieruchomości przez Państwo. Przejęciu na własność Państwa podlegają także te nieruchomości, których właściciele do dnia 5 kwietnia 1958 r. dawali wyraz woli odzyskania swej nieruchomości bądź z przyczyn obiektywnych od siebie niezależnych nie mieli możliwości dochodzenia swoich praw". Trybunał Konstytucyjny wypowiadał się na temat art. 16 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, gdyż tytuł ustawy oraz numeracja artykułów uległa zmianie wprowadzonej ustawą z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. z 1989 r., Nr 10, poz. 56).

Wobec powyższego, zdaniem Sądu, niezasadne były zarzuty skarżących, iż bezprawne wejście przez Państwo we władanie nieruchomości nie mogło być podstawą jej przejęcia w trybie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. Bezprawne wejście we władanie nieruchomością nie wyklucza nabycia jej własności przez podmiot władający nieruchomością. Za niezasadny Sąd uznał również zarzut, iż uchwała Trybunału Konstytucyjnego podjęta została pod rządami Konstytucji z 1952 r. nie zawierającej gwarancji poszanowania prawa własności. Konstytucja z 1952 r. była wielokrotnie nowelizowana. Ustawą z dnia 29 grudnia 1989 r. (Dz. U. Nr 75, poz. 444 ze zm.) nadano art. 7 Konstytucji z 1952 r. brzmienie: "Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia oraz poręcza całkowitą ochronę własności osobistej. Wywłaszczenie jest dopuszczalne wyłącznie na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem". Identyczną treść ma art. 21 obecnie obowiązującej Konstytucji z 1997 r.

Za nieuzasadniony Sąd uznał także zarzut naruszenia art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 173) poprzez nieprzyznanie J. M. gruntów o przybliżonej wartości ponieważ przepis ten nie był podstawą wydania decyzji, których stwierdzenia nieważności domagają się strony. Podstawą prawną tych decyzji był bowiem art. 9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.

Odnosząc się do zarzutu skarżących, iż J. M. został zmuszony do podpisania protokołu z dnia 2 marca 1953 r., stąd protokół ten nie może być wartościowym dowodem w sprawie, Sąd wskazał, że nawet gdyby przyjąć, że właściciel zmuszony został do podpisania protokołu, w którym wnosił o przejęcie gospodarstwa rolnego przez Państwo na podstawie art. 14 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. i pominąć ten dokument jako dowód, to nie zmieniłoby to oceny prawidłowości zaskarżonej decyzji. Oznaczałoby to jedynie, że Państwo od początku weszło we władanie gospodarstwa rolnego w sposób bezprawny, a następnie oddało J. M. ponad 50 ha, bezprawnie zatrzymując 18,5229 ha. Bezprawne wejście przez Państwo we władanie nieruchomością nie stanowiło przeszkody do jej przejęcia na własność Państwa na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. Zgodnie z treścią art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. przepis ust. 1 nie dotyczył gruntów wymienionych w art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych. Z art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. wynikało, że chodziło o grunty, które zostały na podstawie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. przekazane w użytkowanie. Grunty takie podlegały zwrotowi poprzedniemu posiadaczowi po upływie terminu, na jaki zostały oddane w użytkowanie (zagospodarowanie). Przed upływem tego terminu grunt może być zwrócony za zgodą użytkownika i poprzedniego posiadacza. Przepis ten jednak nie miał zastosowania w stosunku do gospodarstwa rolnego należącego do J. M. Z materiału dowodowego nie wynika, by gospodarstwo rolne zostało przejęte w celu oddania go w użytkowanie. Żaden dowód w aktach nie wskazuje, by J. M. zamierzał oddać gospodarstwo rolne w użytkowanie w oparciu o przepisy dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Treść protokołu wskazuje, iż wniosek dotyczył przejęcia gospodarstwa na własność Państwa i skutkiem tego było wydanie orzeczenia o przejęciu. Okoliczność, iż J. M. nie wyrażał zgody na zaproponowane mu gospodarstwo zastępcze spowodowała, iż orzeczenie to stało się niewykonalne.

Sąd nie podzielił również zarzutu o niezgodności art. 9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. z Konstytucją RP z 1997 r. Przepis ten, zdaniem Sądu, zawiera w sobie dwie normy prawne: uprawnienie do przejęcia na własność Państwa nieruchomości rolnych i leśnych objętych we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy oraz uprawnienie do przejęcia własności tych nieruchomości przez Państwo bez odszkodowania. Przejęcie nieruchomości na własność na podstawie ww. przepisu jest w istocie formą wywłaszczenia, zaś Konstytucja RP przewiduje taką możliwość. Przepis o podobnym charakterze, tj. art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. Nr 133, poz. 872 ze zm.), który wszedł w życie w okresie obowiązywania Konstytucji RP z 1997 r. był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego. Na mocy tego przepisu Skarb Państwa uzyskał własność nieruchomości zarówno tych, które zajął pod drogi w dobrej wierze i jedynie zaniedbał uregulowania kwestii własnościowych jak i te, które zajął pod drogi bezprawnie bez zgody ich właściciela. Wyrokiem z dnia 20 lipca 2004 r. sygn. akt SK 11/02 (OTK - A 2004/7/66) Trybunał Konstytucyjny uznał, iż jest on zgodny z art. 21 ust. 2 Konstytucji RP.

Sąd podał, że celem art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. było uporządkowanie stosunków własnościowych nieuregulowanych przez wiele lat. Regulacja ta jest aktem jednorazowym, którego działanie zostało ograniczone w czasie. Zgodnie z treścią art. 21 ust 2 Konstytucji RP wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem. Natomiast ww. przepis stanowił, że przejęcie nieruchomości następuje bez odszkodowania. Okoliczność ta nie ma jednak znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Ocenie podlega jedynie okoliczność, czy spełnione zostały wymienione w tym przepisie przesłanki do przejęcia nieruchomości na własność Państwa, nie zaś to czy za przejecie to wypłacone zostało odszkodowanie. Nie jest więc możliwe wystąpienie przez Sąd do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem o zgodność z Konstytucją przepisu przewidującego, że za przejęcie nieruchomości nie należy się odszkodowanie.

Sąd nie podzielił również zarzutu, że w toku postępowania nie uwzględniono słusznego interesu strony opierając się na interesie społecznym. Przepis art. 7 k.p.a. nie może być rozumiany jako podstawa prawna upoważniająca organy administracji do odstąpienia od zastosowania określonej normy obowiązujących przepisów prawa. W przedmiotowej sprawie Minister miał ocenić, czy przy wydawaniu na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. decyzji o przejęciu na własność Państwa znajdującej się w jego władaniu nieruchomości nie doszło do naruszenia prawa. Minister trafnie wykazał, iż spełnione zostały przesłanki do przejęcia tej nieruchomości w oparciu o ten przepis. W sprawie nie jest również kwestionowany fakt, że po tym, jak przejęcie gospodarstwa rolnego należącego do J. M. na podstawie art. 14 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych nie doszło do skutku, całe gospodarstwo winno być mu zwrócone. Jednakże Państwo nie zwróciło nieruchomości o pow. 18,5229 ha, zaś w oparciu o art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. możliwe stało się przejęcie przez Państwo tej nieruchomości na własność, gdyż przepis ten dotyczył każdej nieruchomości, która znalazła się we władaniu Państwa w tym także takiej, której władanie Państwo uzyskało bezprawnie.

Skargę kasacyjną od wyroku z dnia 10 października 2012 r. wniosła E. D., reprezentowana przez adw. M. Z., zaskarżając go w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przypisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

1) przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

a) art. 141 § 4 i art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", wobec nieprzeprowadzenia przez Sąd właściwej kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie prawidłowego zastosowania w stanie faktycznym tej sprawy odpowiednich przepisów prawa materialnego pod kątem ustalenia wystąpienia na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. przesłanek do stwierdzenia nieważności przedmiotowej decyzji;

b) art. 190 oraz art. 145 § 1 pkt 2 i pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2, art. 127 § 1 i art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a. polegające na niezastosowaniu się zarówno przez organ, jaki o Sąd do wytycznych zawartych w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 maja 2002 r. sygn. akt IV SA 3305/01 oraz z dnia 24 czerwca 2010 r. sygn. akt I OSK 1145/09;

c) art. 141 § 4 i art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. polegające na nieuwzględnieniu skargi, mimo że organ nie wyjaśnił, czy przy wydaniu decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] marca 1961 r. i utrzymującej ją w mocy decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] maja 1961 r. organy legalnie ustaliły okoliczności, które uzasadniały wydanie decyzji na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.;

d) art. 158 § 2 k.p.a. wobec jego niezastosowania przy przyjęciu, że nie można stwierdzić nieważności decyzji na skutek okoliczności, o których mowa w art. 156 § 2 k.p.a.

2) przepisów prawa materialnego, tj.

a) art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. poprzez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu, że objęcie we władanie przez Państwo nieruchomości celem jej przejęcia na podstawie tego przepisu, może polegać także na działaniu niezgodnym z prawem; że można domniemywać w decyzjach nacjonalizacyjnych czas i zakres nieruchomości objętej we władanie; że można domniemywać objęcie nieruchomości we władanie przez inną osobę prawną, jaką był Państwowy Ośrodek [...] w [...], bez przeprowadzenia jakiegokolwiek dowodu z dokumentu z datą pewną, w postaci zawartej w trybie obowiązującego ówcześnie art. 135 Prawa rzeczowego; a nadto, że w sytuacji, gdy stroną decyzji nacjonalizacyjnej wydanej w drugiej instancji było Wojewódzkie Zjednoczenie Przedsiębiorstw Mechanizacji Rolnictwa w [...] a nie Państwowy Ośrodek [...] w [...], to słusznym było uznanie, że w dniu 5 kwietnia 1958 r. przedmiotowa nieruchomość była we władaniu Państwa lub innej osoby prawnej na podstawie niezbywalnej umowy użytkowania (art. 134 Prawa rzeczowego);

b) art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. w zw. z art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych, wobec ich niezastosowania przez organy nacjonalizacyjne, w sytuacji, gdy zgromadzony materiał dowodowy w niniejszej sprawie pozwala na przyjęcie, że winna być zastosowana negatywna przesłanka nacjonalizacyjna, skoro doszło do wyzucia właściciela z posiadania i zagospodarowania przedmiotowego terenu w roku 1953;

W efekcie powyższego, zarzucono Sądowi naruszenie art. 134 § 1, art. 135 i art. 151 P.p.s.a. poprzez ich zastosowanie, mimo istnienia podstaw do uchylenia lub stwierdzenia nieważności zaskarżonych decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przywołano argumentację na poparcie powyższych zarzutów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania, wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a., jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, to Sąd rozpoznając sprawę związany jest granicami skargi kasacyjnej. Związanie granicami skargi kasacyjnej oznacza natomiast związanie wskazanymi w niej podstawami zaskarżenia oraz wnioskiem.

Dokonując takiej oceny Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedstawione w podstawach kasacyjnych zarzuty dotyczą zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego. W takiej sytuacji w pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia prawa procesowego, gdyż tylko w przypadku prawidłowo przeprowadzonego postępowania przez Sąd pierwszej instancji, możliwe było wydanie zaskarżonego wyroku.

Skarżąca kasacyjnie zarzuciła Sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisów art. 141 § 4 i art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. oraz w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. wobec niewłaściwego przeprowadzenia kontroli decyzji nadzorczych w zakresie spełnienia w niniejszej sprawie przesłanek z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., co w konsekwencji skutkowało uznaniem, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] marca 1961 r. i utrzymującej ją w mocy decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] maja 1961 r., na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Odnosząc się do powyższego zarzutu, podkreślić należy, że naruszenie przepisów postępowania stanowi skuteczną podstawę kasacyjną jedynie w przypadku, gdy uchybienie tym przepisom mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Pomiędzy uchybieniem procesowym, a wydanym w sprawie orzeczeniem podlegającym zaskarżeniu, musi zatem zachodzić związek przyczynowy. W niniejszej natomiast sprawie powołanie się w skardze kasacyjnej na naruszenie ww. przepisów prawa procesowego nie może przynieść oczekiwanego skutku, ponieważ zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przed organami nadzoru nie doszło do naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy jak również przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a w konsekwencji nie zachodziła konieczność uwzględnienia skargi przez Sąd pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. Brak było również podstaw do uwzględnienia skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a., bowiem decyzje organów nadzoru nie naruszają prawa w sposób rażący.

Wbrew twierdzeniom skarżącej kasacyjnie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie uchybił przy tym przepisowi art. 134 § 1 P.p.s.a., bowiem przeprowadził kontrolę kwestionowanej decyzji w granicach przedmiotu zaskarżenia, którym była decyzja o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji w przedmiocie przejęcia gospodarstwa rolnego o pow. 18,5229 ha na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. i swoją oceną prawną nie wkroczył w inną sprawę, w stosunku do tej, która była przedmiotem rozstrzygania przez organ.

Podobnie za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a., który może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną w sytuacji, gdy uzasadnienie orzeczenia Sądu pierwszej instancji nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia. Zarzut ten może być zatem skuteczny jedynie wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest jego kontrola instancyjna. W takim bowiem przypadku wadliwość uzasadnienia wyroku może być uznana za naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie elementy konstrukcyjne przewidziane w art. 141 § 4 P.p.s.a. Sąd pierwszej instancji przedstawił w nim bowiem opis postępowania przed organami administracji publicznej oraz stan faktyczny przyjęty za podstawę wyroku, wskazując przy tym z jakich przyczyn zarzuty skargi nie zasługiwały na uwzględnienie. To, że skarżąca kasacyjnie z oceną dokonaną przez Sąd nie zgadza się, nie uzasadnia powyższego zarzutu.

Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, Sąd pierwszej instancji wydając zaskarżony wyrok nie naruszył również przepisu art. 190 P.p.s.a.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do kwestii związania wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 maja 2002 r. sygn. akt IV SA 3305/01 wskazać należy, że w istocie związanie oceną prawną ma miejsce w tym przypadku z mocy art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2002 r. Nr 153 poz. 1271 ze zm.), a nie jak błędnie wskazano w skardze kasacyjnej na mocy art. 190 P.p.s.a. Przepis ten stanowi, że ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego, wydanym przed dniem 1 stycznia 2004 r., z zastrzeżeniem art. 100, wiąże w sprawie wojewódzki sąd administracyjny oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia. Powołanym wyrokiem Naczelny Sąd Administracyjny uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2001 r. utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] kwietnia 2001 r., wskazując na konieczność dołączenia do akt sprawy wniosku J. M., którym wystąpił on o przejęcie gospodarstwa rolnego o powierzchni 83,9938 ha w [...], a następnie przeanalizowanie tego dokumentu pod kątem spełnienia przesłanek z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., zamiast art. 9 ust. 2 tego aktu. Wykonując zalecenia Sądu, organ nadzoru podjął szereg czynności w celu odnalezienia ww. dokumentu, m.in. wystąpił do Sądu Rejonowego w [...] Wydział Ksiąg Wieczystych, Archiwum Państwowego w [...], Starostwa Powiatowego w [...], Urzędu Miasta i Gminy w [...], H. J. (pisma z dnia 8 października 2002 r.) i Archiwum Państwowego w [...] (pismo z dnia 18 listopada 2002 r.). W ten sposób uzyskał protokół spisany w lokalu Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...] w dniu 2 marca 1953 r., w którym J. M., posiadacz gospodarstwa rolnego położonego w [...] o obszarze 84 ha i oświadczył, że wnosi o "przyjęcie mego gospodarstwa rolnego wraz z inwentarzem żywym i martwym na własność Państwa, wraz z budynkami mieszkalnymi i gospodarczymi". Właściciel wskazał, że nie żąda pełnego odszkodowania i oświadczył, że po wskazaniu przez organ gospodarstwa zamiennego natychmiast opuści zdane gospodarstwo. Treść tego protokołu została następnie przeanalizowana zarówno przez organ nadzoru, jak również Sąd pierwszej instancji, stąd brak jest podstaw do postawienia omawianego zarzutu.

Niezrozumiałym jest natomiast zarzut naruszenia art. 190 P.p.s.a. w związku z niezastosowaniem się do wytycznych zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2010 r. sygn. akt I OSK 1145/09. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano jedynie na konieczność ustalenia pełnego kręgu stron niniejszego postępowania, co też Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uczynił.

Za niezasadny uznać należało również zarzut naruszenia art. 158 § 2 k.p.a. w zw. z art. 156 § 2 k.p.a. Wskazać bowiem należy, że art. 156 k.p.a. wymienia pozytywne przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, przy czym zaistnienie tylko jednej z nich powoduje, że dotknięta taką wadą decyzja powinna być wyeliminowana z obrotu prawnego. Natomiast przepis art. 156 § 2 k.p.a. zawiera tzw. przesłanki negatywne stwierdzenia nieważności decyzji stanowiące podstawę do wydania decyzji stwierdzającej wydanie decyzji z naruszeniem prawa. Przepis art. 158 § 1 k.p.a. stanowi z kolei, że rozstrzygnięcie w sprawie nieważności decyzji następuje w drodze decyzji. Jeżeli zgodnie z § 2 tego przepisu nie można stwierdzić niezgodności decyzji, o których mowa w art. 156 § 2, organ administracji publicznej ograniczy się do stwierdzenia wydania zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa oraz wskazuje okoliczności, z powodu których nie stwierdził nieważności decyzji. Z brzmienia wskazanych przepisów wynika, że w toku procedury administracyjnej organ administracji musi w pierwszej kolejności zbadać, czy decyzja administracyjna dotknięta jest którąś z ciężkich wad wskazanych w art. 156 § 1 k.p.a. Może to zrobić tylko w toku postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji. Zaistnienie jednej z przesłanek wskazanych w art. 156 § 1 k.p.a. musi z kolei spowodować ustalenie, czy brak jest przesłanek negatywnych, o których mowa w art. 156 § 2 k.p.a., bo dopiero wówczas art. 158 § 2 k.p.a., na który powołuje się skarżąca, znajduje zastosowanie. W niniejszej natomiast sprawie Sąd pierwszej instancji za prawidłowe uznał stanowisko organów nadzoru, że decyzja Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] maja 1961 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] marca 1961 r. nie są dotknięte żadną z kwalifikowanych wad prawnych, o których mowa w art. 156 § 1 k.p.a., stąd zarzut naruszenia przepisu art. 158 § 2 k.p.a. uznać należało za całkowicie bezpodstawny.

Niezasadne okazały się również zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, w tym art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. Zgodnie z treścią tego przepisu (w wersji obowiązującej w dacie wydawania kontrolowanych w trybie nadzorczym decyzji), nieruchomości rolne i leśne, objęte we władanie Państwa do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, przyjmuje się na własność Państwa bez względu na ich obszar, jeżeli znajdują się one nadal we władaniu Państwa lub zostały przekazane przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Nieruchomości te przejmuje się bez odszkodowania, a długi i ciężary zabezpieczone na tych nieruchomościach umarza się, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie w mocy uznane zostanie za niezbędne. Z powyższego wynika, że o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnych i leśnych w trybie cytowanego przepisu decydowały wyłącznie dwie przesłanki, tj. objęcie nieruchomości we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy, czyli do dnia 5 kwietnia 1958 r., oraz pozostawanie tych nieruchomości nadal we władaniu Państwa lub przekazanie ich w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Taka natomiast sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, bowiem nieruchomość objęta została w posiadanie Państwa przed wskazaną datą i pozostawała we władaniu Państwowego Ośrodka [...] w [...]. Zgodzić się przy tym należy ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że przepis art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. nie dzielił nieruchomości znajdujących się we władaniu Państwa na nieruchomości, które we władaniu Państwa znalazły się legalnie i na nieruchomości znajdujące się we władaniu Państwa nielegalnie. Organy orzekające w omawianym trybie nie były przy tym uprawnione do badania kwestii nabycia nieruchomości, a jedynie do tego, czy ziściły się przesłanki powołane w przepisie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. Stanowisko to znalazło potwierdzenie również w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lutego 1991 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 88), który uznał, że przejęciu na własność Państwa podlegają także te nieruchomości, których właściciele do dnia 5 kwietnia 1958 r. dawali wyraz woli odzyskania swej nieruchomości bądź z przyczyn obiektywnych od siebie niezależnych nie mieli możliwości dochodzenia swoich praw. Wobec powyższego, niezasadne są zarzuty skarżącej kasacyjnie, że bezprawne wejście przez Państwo we władanie nieruchomości nie mogło być podstawą jej przejęcia w trybie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.

Niezasadny jest również zarzut naruszenia przepisu art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., zgodnie z którym przepis ust. 1 nie dotyczył gruntów wymienionych w art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (...). Z art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. wynikało, że chodziło o grunty, które zostały na podstawie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. przekazane w użytkowanie. Grunty takie podlegały zwrotowi poprzedniemu posiadaczowi po upływie terminu, na jaki zostały oddane w użytkowanie (zagospodarowanie). Przed upływem tego terminu grunt może być zwrócony za zgodą użytkownika i poprzedniego posiadacza. Zgodzić należy się z Sądem pierwszej instancji, że przepis ten nie miał zastosowania w stosunku do przedmiotowego gospodarstwa rolnego, bowiem jak wynika z akt administracyjnych sprawy, właściciel nieruchomości chciał gospodarstwa pozbyć się w sposób trwały, a nie oddawał go w przejściowe gospodarowanie (użytkowanie). Żaden dokument nie wskazuje, by J. M. zamierzał oddać gospodarstwo rolne w użytkowanie w oparciu o przepisy dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Z kolei z treści protokołu z dnia 2 marca 1953 r. jasno wynika, że wniosek właściciela nieruchomości dotyczył przejęcia gospodarstwa na własność Państwa i skutkiem tego było wydanie orzeczenia o przejęciu. Dopiero okoliczność, że J. M. nie wyrażał zgody na zaproponowane mu gospodarstwo zastępcze spowodowała, iż orzeczenie to stało się niewykonalne.

W konsekwencji należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji w sposób właściwy ocenił prawidłowość wydanych w niniejszej sprawie decyzji nadzorczych, nie naruszając wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania, w tym przepisu art. 151 P.p.s.a.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.