Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 181/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2020-09-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 129  ust. 5
journal: Dz.U. 2018 poz 2204
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o  gospodarce nieruchomościami  - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Renata Owczarzak Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Piechowiak asesor WSA Katarzyna Korycka (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Elżbieta Brandt po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 września 2020 r. sprawy ze skargi E. A., T. A. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości oddala skargę.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2017 r. skarżący małżeństwo E. i T. A. wystąpili do Starosty [...] o ustalenie wysokości i wypłatę odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości położonej w obrębie ewidencyjnym J., gmina L., oznaczonej jako działka nr [...] o powierzchni 3.7755 ha, dla której w Sądzie Rejonowym we [...], VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzona jest księga wieczysta numer [...], wskazując że ograniczenie prawa własności nastąpiło na podstawie decyzji Prezydium Powiatowej Rady N. w A. K. z dnia [...] maja 1972 r. nr [...] i polegało na posadowieniu istniejących na nieruchomości urządzeń przesyłowych linii energetycznej 220 kV relacji [...] [...] - T. [...], stanowiących aktualnie własność P. S. E. S.A. w K.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] Starosta W., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2204, ze zm., dalej powoływanej jako "ustawa o gospodarce nieruchomościami" lub "ugn") odmówił ustalenia i wypłaty odszkodowania na rzecz skarżących z tytułu ograniczenia prawa własności ww. nieruchomości oznaczonej nr [...]

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że decyzją Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w A. K. z dnia [...] maja 1972 r. zezwolono na przeprowadzenie linii energoelektrycznej przez działkę nr [...], której właścicielami byli wówczas małżeństwo A. i S. A., którzy to aktem notarialnym z dnia [...] lutego 1989 r. zbyli gospodarstwo rolne, w tym działkę nr [...], na rzecz następców prawnych tj. skarżących. Przekazanie gospodarstwa odbyło się w oparciu o obowiązującą w tym czasie ustawę z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (t.j. Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.; prawidłowo: Dz.U. z 1982 Nr 40, poz. 268 ze zm., dalej powoływanej jako "ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r."). W przedmiotowej sprawie, jak podkreślił organ, nie było przeprowadzone postępowanie spadkowe i nie doszło do sukcesji uniwersalnej. Tymczasem przejście uprawnienia do uzyskania odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości może być dokonane tylko w drodze sukcesji uniwersalnej (spadek), bądź przekazania wierzytelności odrębną umową cesji. W umowie przekazania gospodarstwa rolnego z dnia [...] lutego 1989 r. na rzecz wnioskodawców brak jest zapisów które mogłyby być utożsamiane z cesją praw do odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności przedmiotowej nieruchomości. Tym samym, jak wskazał organ, należało odmówić ustalenia i wypłaty skarżącym wnioskowanego odszkodowania.

Od powyższej decyzji skarżący wnieśli odwołanie, w którym domagając się zmiany decyzji w całości poprzez ustalenie i wypłatę odszkodowania, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, zarzucili organowi I instancji:

1. naruszenie art. 7, art. 8, art. 9, art. 12 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm., dalej powoływanej jako "kpa") w zw. z art. 126 kpa poprzez brak pełnego wyjaśnienia w uzasadnieniu podstaw orzeczenia i naruszenie zasad wynikających ze wskazanych przepisów;

2. obrazę art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (t.j. Dz.U. z 1961 r. Nr 18, poz. 94, dalej powoływanej jako "ustawa z dnia 12 marca 1958 r.") poprzez pominięcie jego zastosowania w sprawie;

3. błędne ustalenia faktyczne polegające na przyjęciu, że roszczenie o ustalenie i wypłatę odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości będącej przedmiotem wniosku nie przysługuje obecnym właścicielom - jednocześnie spadkobiercom, gdy skarżący jako następcy prawni i spadkobiercy A. i S. A., nie tylko w drodze sukcesji uniwersalnej ale również w wyniku przekazania gospodarstwa rolnego są uprawnieni do ustalenia i wypłaty odszkodowania za wywłaszczenie, a tym samym posiadają legitymację czynną do wystąpienia z wnioskiem o ustalenie i wypłatę odszkodowania z tytułu wywłaszczenia na cel posadowienia na ich nieruchomości urządzeń przesyłowych.

Skarżący podkreślili w uzasadnieniu odwołania, że wydanie decyzji Prezydium Powiatowej Rady N. w A. K. z dnia [...] maja 1972 r. w trybie art. 35 ustawy z dnia [...] marca 1958 r. spowodowało, że prawo własności przedmiotowej nieruchomości zostało trwale ograniczone, ponieważ właściciele nieruchomości muszą bezterminowo godzić się na istnienie na niej urządzeń przesyłowych, że pomimo wskazanego wywłaszczenia nigdy nie doszło do wypłaty należnego odszkodowania, co oznacza że postępowanie w tym zakresie nie zostało zakończone oraz, że roszczenie o odszkodowanie przysługuje obecnym właścicielom nieruchomości, gdyż nabyli oni prawo własności w toku trwania postępowania wywłaszczeniowego i wstępując w ogół praw i obowiązków zbywców przekazujących gospodarstwo rolne następcom prawnym - wstąpili w prawa związane z postępowaniem wywłaszczeniowym jako następcy prawni w drodze sukcesji generalnej,. Jednocześnie skarżący podkreślili, że przekazane im w drodze umowy gospodarstwo rolne nie wchodziło w skład schedy spadkowej i, że w sprawie nie było prowadzone postępowanie spadkowe, gdyż nie było majątku spadkowego, co nie wyklucza prawa skarżących do odszkodowania, a jeżeli organ wymagał tego rodzaju czynności to powinien był wyznaczyć skarżącym termin i zawiesić postępowanie.

Po rozpatrzeniu ww. odwołania Wojewoda decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ II instancji wskazał, że podmiotem uprawnionym do występowania z roszczeniem o odszkodowanie za ograniczenie prawa własności nieruchomości jest przede wszystkim osoba wywłaszczona, przy czym możliwe jest również przejście prawa do odszkodowania poprzez wstąpienie w ogół praw i obowiązków (sukcesja uniwersalna – dziedziczenie) lub drodze cesji wierzytelności. Skarżący nie mają zatem w sprawie legitymacji do dochodzenia odszkodowania, gdyż nabyli oni prawo własności przedmiotowej nieruchomości na podstawie umowy przeniesienia własności gospodarstwa rolnego w trybie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., a zatem nabyte w tym trybie prawo własności następuje pod tytułem syngularnym, a nie uniwersalnym, jako że wraz z przeniesieniem prawa własności gospodarstwa rolnego nie doszło do przeniesienia wszelkich praw i obowiązków związanych z prawem do nieruchomości, zwłaszcza praw o charakterze publicznoprawnym, a jedynie doszło do przeniesienia praw i obowiązków związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, natomiast w samej umowie przekazania gospodarstwa rolnego brak jest zapisów mogących świadczyć o cesji prawa do odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości. Organ II instancji wskazał też na brak poniesienia szkody oraz przedawnienie roszczenia. Podniósł również, że właściciel rzeczy może żądać od posiadacza służebności wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy w postępowaniu przed sądem cywilnym. Powyższe okoliczności doprowadziły organ II instancji do konkluzji, że skarżącym nie przysługuje prawo do wnioskowanego odszkodowania.

Na powyższą decyzję skarżący wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, domagając się uchylenia obu wydanych w sprawie decyzji. Skarżący zarzucili organowi II instancji naruszenie:

1. art. 7 i art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa poprzez nieustalenie wszystkich przesłanek niezbędnych dla ustalenia, iż skarżący mają legitymację do złożenia wniosku o ustalenie przez nich odszkodowania i takie odszkodowanie z tytułu ograniczenia prawa własności powinno być ustalone;

2. naruszenie art. 124, art. 128 i art. 129 i następnych przepisów ugn w zw. z art. 36 ust. 1, art. 36 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. oraz art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego poprzez przyjęcie, iż skarżący jako przejmujący gospodarstwo rolne oraz potencjalni spadkobiercy - nie posiadają uprawnienia do domagania się odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności przedmiotowej nieruchomości;

3. art. 224, art. 225, art. 230 i art. 352 Kodeksu cywilnego przez niewłaściwe zastosowanie w niniejszym postępowaniu, gdyż wynagrodzenie z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości podlega rozpoznaniu przez sądy powszechne i nie może być przedmiotem orzekania przez organy administracji;

4. art. 118 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 36 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że wskazane roszczenie majątkowe podlega przedawnieniu.

W uzasadnieniu skargi skarżący podtrzymali stanowisko i argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Dodatkowo pokreślili, że następcy prawni osoby wywłaszczonej mają prawo do zgłoszenia roszczenia o odszkodowanie, jeżeli – tak jak w niniejszej sprawie - nie zostało ono dotychczas zgłoszone, że przekazanie spornej nieruchomości odbywało się w rodzinie skarżących z pokolenia na pokolenie, że w przypadku skarżących doszło w pewnym sensie do sukcesji uniwersalnej w szerokim znaczeniu tego pojęcia, że skarżący posiadając pełną legitymację do żądania odszkodowania, gdyż to oni są obecnie podmiotem praw i obowiązków związanych z nieruchomością, którą przejęli także z częścią przejętą pod infrastrukturę energetyczną oraz wstąpili w ogół praw i obowiązków pierwotnych właścicieli, że zgodnie z obecnie obowiązującym prawem za odjęcie własności należy się słuszne odszkodowanie, a przypadku spornej nieruchomości sprawa odszkodowania nie została dotychczas uregulowana, a także że zezwolenie na zajęcie nieruchomości wyklucza możliwość ustanowienia służebności przesyłu i domagania się na drodze cywilnej odszkodowania za bezumowne korzystanie z nieruchomości oraz, że roszczenie o odszkodowanie w trybie administracyjnym nie może ulec przedawnieniu przed jego ustaleniem. Ponadto skarżący podnieśli, że w przypadku uznania, że skarżący nie mają legitymacji do złożenia wniosku o ustalenie odszkodowania, postępowanie administracyjne powinno zostać umorzone, jako bezprzedmiotowe.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie wynikającym z treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2167) w zw. z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej powoływanej jako "ppsa"), Sąd stwierdził, iż wniesiona w sprawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadzała się do odpowiedzi na pytanie, czy uprawnionym do odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości (art. 128 ust. 4 ugn) może być tylko właściciel gruntu, który doznał ograniczenia tego prawa, czy także aktualny (każdoczesny) właściciel nieruchomości, a jeżeli tak to w jakich okolicznościach.

W przedmiotowej sprawie ograniczenie prawa własności nieruchomości nastąpiło w oparciu o decyzję Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w A. K. z dnia [...] maja 1972 r. wydaną na podstawie art. 35 nieobowiązującej już ustawy z dnia 12 marca 1958 r. Przepis art. 35 ust. 1 tej ustawy stanowił, że organy administracji państwowej, instytucje i przedsiębiorstwa państwowe mogą za zezwoleniem organu do spraw wewnętrznych prezydium powiatowej rady narodowej zakładać i przeprowadzać na nieruchomościach - zgodnie z zatwierdzoną lokalizacją szczegółową - ciągi drenażowe, przewody służące do przesyłania płynów, pary, gazów, elektryczności oraz urządzenia techniczne łączności i sygnalizacji, a także inne podziemne lub nadziemne urządzenia techniczne niezbędne do korzystania z tych przewodów i urządzeń. Osobom upoważnionym przez właściwy organ, instytucję lub przedsiębiorstwo państwowe przysługiwało prawo dostępu do tych przewodów i urządzeń w celu wykonywania czynności związanych z ich konserwacją (ust. 2). Jeżeli założenie i przeprowadzenie przewodów i urządzeń powodowało, że nieruchomość nie nadawała się do dalszego racjonalnego jej użytkowania przez właściciela na cele dotychczasowe, nieruchomość podlegała wywłaszczeniu w trybie i według zasad przewidzianych w ustawie dla wywłaszczenia nieruchomości (ust. 3). W świetle art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. za straty wynikłe z działań przewidzianych w art. 35 ust. 1 i 2, przysługiwało odszkodowanie. Natomiast odszkodowanie za straty w zasiewach, uprawach i plonach należało ustalić w przeciągu 30 dni od daty zgłoszenia wniosku o odszkodowanie, a roszczenie o takie odszkodowanie przedawniało się z upływem 3 lat od powstania szkody (art. 36 ust. 2). Podkreślić należy, że termin przedawnienia roszczeń wynoszący 3 lata, o którym mowa w art. 36 ust. 2, został ustanowiony jedynie w odniesieniu do odszkodowania za straty w zasiewach, uprawach i plonach. Jeżeli więc wskutek działań określonych w art. 35 ust. 1 i 2 właściciel poniósł straty i utrudnienie w normalnym użytkowaniu nieruchomości, to właściciel ponosi przez to szkodę niezależnie od ewentualnych strat w zasiewach, uprawach i plonach – za którą przysługuje mu odszkodowanie.

Nie budzi wątpliwości, że ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości na podstawie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. należy kwalifikować jako jeden ze sposobów wywłaszczenia (por. wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2008 r., sygn. akt I OSK 954/07; wyrok NSA z dnia 27 października 2017 r., sygn. akt I OSK 3158/15 - dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query), gdyż wywłaszczenie może polegać nie tylko na pozbawieniu (odebraniu prawa własności), ale także na ograniczeniu tego prawa.

Oczywistym w sprawie też jest, że ograniczenie - w następstwie decyzji z dnia [...] maja 1972 r. - prawa własności przedmiotowej nieruchomości nastąpiło na podstawie nieobowiązującej już ustawy z dnia 12 marca 1958 r. oraz, że miało ono tym samym miejsce przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami. Kwestie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości, w tym za szczególną jego postać polegającą na ograniczeniu w korzystaniu z nieruchomości w związku z udzieleniem zezwolenia na założenie i przeprowadzenie na nieruchomości przewodów i urządzeń służących do przesyłania energii elektrycznej (aktualnie normuje tę sytuację art. 124 ugn), regulują obecnie przepisy rozdziału 5 (art. 128-135) ustawy o gospodarce nieruchomościami. Przy czym podkreślenia wymaga, że przepisy te mają zastosowanie także do stanów faktycznych, które miały miejsce przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami (stany wcześniejsze ale otwarte, w toku, niezakończone ostatecznie) – w oparciu o uchwałę z dnia 10 kwietnia 2006 r., sygn. akt I OPS 1/06, w której stwierdzono, że w sytuacjach, kiedy ustawodawca nie wypowiada się wyraźnie w kwestii przepisów przejściowych, należy przyjąć, że nowa ustawa ma z pewnością zastosowanie do zdarzeń prawnych powstałych po jej wejściu w życie, jak i do tych, które miały miejsce wcześniej jednak trwają dalej – po wejściu w życie nowej ustawy, mamy bowiem wówczas do czynienia z retrospektywnością przepisów, a nie retroaktywnością przepisów polegającą na oddziaływaniu przepisów na stany wcześniejsze, lecz zamknięte, zakończone (por. wyrok NSA z dnia 27 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 1840/19; wyrok NSA z dnia 27 lutego 2018 r., sygn. akt I OSK 908/16; wyrok NSA z dnia 17 września 2015 r., sygn. akt I OSK 90/14 – dostępne jw.).

W konsekwencji powyższego oraz okoliczności, że z akt sprawy nie wynika, iż uprawnienie do odszkodowania zostało zrealizowane przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, stwierdzić należy, że orzekające w sprawie organy powinny rozpoznać wniosek skarżących z dnia [...] sierpnia 2017 r. o ustalenie i wypłatę odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności spornej nieruchomości w oparciu o przepisy ustawy o gospodarce nieruchomości, co też w sprawie prawidłowo uczyniły.

Zgodnie z obecnie obowiązującym przepisem art. 128 ust. 1 ugn wywłaszczenie własności nieruchomości następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej odpowiadającym wartości tego prawa. Osobą uprawnioną do żądania odszkodowania za wywłaszczenie jest więc "osoba wywłaszczona". Zasadą wyrażoną w art. 129 ust. 1 ugn jest orzekanie przez właściwy organ o odszkodowaniu w decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości. Wyjątki od tej zasady przewidziane zostały w przepisie art. 129 ust. 5 ugn, który określa enumeratywnie sytuacje, w których wydaje się odrębną decyzję o odszkodowaniu. W art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn ustawodawca przewidział wydanie odrębnej decyzji o odszkodowaniu w sytuacji, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że przewiduje on dwie obligatoryjne przesłanki warunkujące wydanie odrębnej decyzji o odszkodowanie. Po pierwsze niezbędnym wymogiem jest pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, po drugie koniecznym jest aby obowiązujące przepisy przewidywały ustalenie odszkodowania za pozbawienie prawa do nieruchomości. W sprawie, jak wykazano, przepisy na podstawie których nastąpiło ograniczenie prawa do nieruchomości przewidywały ustalenie za to odszkodowania (art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r). Podkreślić przy tym należy, że art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn ma zastosowanie zarówno do sytuacji pozbawienia praw do nieruchomości na skutek wywłaszczenia, jak i ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości, o których mowa w art. 120 i art. 124 – 126 ugn, a odszkodowanie, o jakim w nim mowa wynikać może zarówno z art. 128 ust. 1 ugn w sytuacji pozbawienia prawa, jak i z art. 128 ust. 4 ugn w razie jego ograniczenia (por. wyrok NSA z dnia 27 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 1840/19; wyrok NSA z dnia 26 sierpnia 2014 r., sygn. akt I OSK 147/13; wyrok NSA z dnia 29 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 2306/14 – dostępne jw.).

Jak podkreślono, stosownie do art. 128 ust. 1 i 4 ugn, odszkodowanie przysługuje osobie wywłaszczonej, a wiec takiej która była właścicielem nieruchomości w dacie wydania decyzji wywłaszczeniowej lub decyzji ograniczającej prawo korzystania z nieruchomości. W orzecznictwie sądowadministracyjnym nie budzi jednak także zastrzeżeń pogląd, że prawo takie przysługuje również spadkobiercom osoby wywłaszczonej, jako następcom prawnym na mocy sukcesji uniwersalnej. W takim wypadku bowiem ma miejsce sukcesja uniwersalna (nabycie pod tytułem ogólnym), w ramach której, bez konieczności podejmowania żadnych działań, nabywca wstępuje w ogół praw i obowiązków zbywcy. Nie jest to więc prawo, które przysługuje każdemu właścicielowi nieruchomości, gdyż nie ma ono charakteru roszczenia obciążającego nieruchomość i niedopuszczalne jest domaganie się odszkodowania przez każdego z kolejnych nabywców nieruchomości. Prawo do odszkodowania jest związane z uszczerbkiem w przysługującym konkretnej osobie prawie własności, dlatego też nie przechodzi ono wraz z przeniesieniem prawa własności nieruchomości na nowego jej właściciela. Przejście uprawnienia do uzyskania odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości, może więc być dokonane jedynie w drodze sukcesji uniwersalnej, w wyniku której na nabywcę przechodzi ogół praw i obowiązków zbywcy, w tym prawo do uzyskania odszkodowania za wywłaszczenie (tu: ograniczenie) prawa własności nieruchomości. Prawo to nie wynika z faktu nabycia - konkretnej nieruchomości czy też zdaniem tut. Sądu wierzytelności (z uwagi na istotę i charakter zobowiązania odszkodowawczego opartego na stosunku administracyjnym oraz braku przepisu prawa, który dopuszczałby możliwość przenoszenia tego uprawnienia) - ale wstąpienia w ogół praw i obowiązków zbywcy - wywłaszczonego właściciela. Tym samym więc stwierdzić należy, że co do zasady osobą uprawnioną do żądania odszkodowania na podstawie art.129 ust. 5 ugn jest osoba wywłaszczona w postaci przewidzianej w art. 124 ugn (odpowiednio w art. 135 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.) oraz jej spadkobiercy. Takiego uprawnienia nie ma natomiast nabywca syngularny nieruchomości. To nie on bowiem poniósł ewentualną szkodę (por. wyrok NSA z dnia 11 października 2017 r., sygn. akt. I OSK 3233/15; wyrok NSA z dnia 10 listopada 2017 r., sygn. akt. I OSK 793/17 – dostępny na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query).

W niniejszej sprawie skarżący nie byli osobami wywłaszczonymi, gdyż wywłaszczenie miało miejsce w czasie kiedy właścicielami przedmiotowej nieruchomości byli małżonkowie A. i S. A.. Skarżący nabyli zaś przedmiotową nieruchomość tj. działkę nr [...] w na podstawie zawartej w formie aktu notarialnego umowy z dnia [...] lutego 1989 r. o przekazanie gospodarstwa rolnego, stosownie do dyspozycji ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., która określała, że w sytuacji przekazania gospodarstwa rolnego następca przejmuje to gospodarstwo wraz z prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem tego gospodarstwa, z wyjątkiem zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników, a także że przekazanie gospodarstwa rolnego następcy następuje w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego. Jak wynika z wcześniejszych rozważań Sądu przejście prawa do uzyskania odszkodowania nie wynika z faktu nabycia konkretnej nieruchomości, ale poprzez wstąpienie w ogół praw i obowiązków (sukcesja uniwersalna). Podstawą przejścia prawa do uzyskania odszkodowania nie może być zatem przejście własności nieruchomości w drodze przekazania gospodarstwa rolnego, które ma charakter umowy cywilnoprawnej, a nie sukcesji generalnej (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 28 marca 2017 r., sygn. akt II SA/Bd 23/17; wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 1 lutego 2017 r., sygn. akt II SA/Rz 744/16 – dostępne jw.). Nabyte w tym trybie prawo własności następuje pod tytułem syngularnym, a nie uniwersalnym. Wraz z przeniesieniem prawa własności gospodarstwa rolnego, celem zabezpieczenia społecznego rolników, doszło do przeniesienia praw i obowiązków związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, a nie przeniesienia wszelkich praw i obowiązków związanych z prawem do nieruchomości, w szczególności praw o charakterze publicznoprawnym. Na marginesie należy zauważyć, odnosząc się do wyrażonego także w części orzecznictwa sądów administracyjnych poglądu o możliwości nabycia prawa do odszkodowania w wyniku cesji wierzytelności (prawa do odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości), że w zawartej w dniu [...] lutego 1989 r. umowie przekazania gospodarstwa rolnego brak jest zapisów mogących świadczyć o cesji prawa do odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości. Na takie też zapisy nie wskazali skarżący. Brak jest również w aktach sprawy jakichkolwiek innych dokumentów, z których wynikałoby, że takowa cesja została dokonana. Oznacza to, że w sprawie skarżący nabyli przedmiotową nieruchomość za życia osób wywłaszczonych, na podstawie zawartej z nimi umowy cywilnoprawnej – niezawierającej zapisów o cesji prawa do odszkodowania, tj. pod tytułem syngularnym, a nie uniwersalnym. Przedmiotowa nieruchomość nie weszła zatem do majątku spadkowego. Jednocześnie należy podkreślić, że organ I instancji wezwał skarżących, reprezentowanych przez profesjonalnego pełnomocnika, o udzielenie informacji dotyczących przeprowadzenia postępowania spadkowego po zmarłych A. i S. A., uzyskując odpowiedź, iż nie było prowadzone postępowanie spadkowe (pismo pełnomocnika skarżących z dnia [...] stycznia 2019 r.). W tych okolicznościach skarżący nie wykazali prawa wynikającego z dziedziczenia. Nie przedłożyli bowiem postanowienia o stwierdzaniu nabycia spadku. Nie legitymowali sią oni także aktem poświadczenia dziedziczenia.

W tym stanie rzeczy, Sąd stwierdził, że orzekające w sprawie organy prawidłowo uznały, że skarżącym nie przysługuje prawo do odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności spornej nieruchomości. Należy przy tym podkreślić, że zarówno wydanie decyzji umarzającej postępowanie (w związku z brakiem legitymacji do występowania o odszkodowanie) zamiast odmownej, jak i wydanie decyzji odmownej zamiast umarzającej postępowanie, nie stanowi uchybienia powodującego konieczność uchylenia takich decyzji, z uwagi na skutki podjętego w takiej sytuacji rozstrzygnięcia. Zarówno bowiem umorzenie postępowania, jak i decyzja odmowna sprowadzają się do tego, że nie może na rzecz wnioskodawców nastąpić ustalenie i wypłata odszkodowania (por. wyrok NSA z dnia 25 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 2885/17 – dostępny jw.).

Sąd uznał natomiast za prawidłowe stanowisko skarżących, że w sprawie nie nastąpiło przedawnienie prawa do odszkodowania. Odszkodowanie ustalane na drodze administracyjnej (decyzją administracyjną) nie podlega przedawnieniu. Przedawnieniu ulega wyłącznie odszkodowanie, które zostało już wcześniej ustalone, natomiast przedawnieniu nie podlega samo ustalenie odszkodowania, gdyż z woli ustawodawcy następuje to w formie decyzji administracyjnej. W prawie administracyjnym z przedawnieniem roszczenia mamy bowiem do czynienia tylko wówczas, gdy przepis prawa wyraźnie tak stanowi. Tymczasem ani w ustawach gruntowych z 1958 r. i z 1985 r. jak również w obecnie obowiązującej – ustawie o gospodarce nieruchomościami takiego ogólnego przepisu nie zamieszczono. Powyższe oznacza zatem, że chociaż sama instytucja odszkodowania ma charakter cywilny i generalnie roszczenie odszkodowawcze podlega rygorom, zawartym w przepisach art. 117 – 125 Kodeksu cywilnego (to jest przedawnieniu), to jednak w sytuacji, gdy jest ono ustalane w postępowaniu administracyjnym, te zasady nie obowiązują, gdyż brak jest stosownej regulacji prawnej. Jak wyjaśniono wcześniej, art. 36 ust 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. przewidywał wprawdzie 3-letni okres przedawnienia, ale jedynie dla roszczeń odszkodowawczych dotyczących strat w zasiewach, uprawach i plonach (por. wyrok NSA z dnia 27 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 1840/19). Z tego względu należy uznać, że samo roszczenie odszkodowawcze nie uległo przedawnieniu.

Z uwagi jednak na okoliczność, że pomimo częściowo błędnych motywów rozstrzygnięcia (także odnośnie kwestii odszkodowania za bezumowne korzystanie z rzeczy), zaskarżona decyzja odpowiada prawu, Sąd na podstawia art. 151 ppsa orzekł o oddaleniu wniesionej w sprawie skargi.