Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 3319/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-10-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Gospodarki
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 6 ust. 1, art. 3 ust. 1, art. 7 pkt 16
journal: Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
law: Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.
article: § 75a ust. 2
journal: Dz.U. 1947 nr 16 poz 62
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Jakimowicz sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) sędzia del. WSA Mirosław Wincenciak Protokolant starszy inspektor sądowy Barbara Dąbrowska-Skóra po rozpoznaniu w dniu 5 października 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. C. i P. M. - kuratora nieobjętych spadków po E. C. i E. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 maja 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2956/13 w sprawie ze skargi P. C. i P. M. - kuratora nieobjętych spadków po E. C. i E. W. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od P. C. na rzecz Ministra Rozwoju i Finansów kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 12 maja 2015r., sygn. akt I SA/Wa 2956/13, oddalił skargę P.C. i P.M. – kuratora nieobjętych spadków po E.C. i E.W. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia.

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Na wniosek E.C. z dnia 4 grudnia 1990 r., skierowany do Ministerstwa Przemysłu, organ administracji publicznej wszczął postępowanie wyjaśniające w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] grudnia 1948 r., Nr [...] o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa "[...]".

Następnie, we wniosku z dnia 12 sierpnia 2002 r. pełnomocnik E.C. wniósł o stwierdzenie (w przypadku braku uwzględnienia przez organ administracji publicznej żądania strony w jego dotychczasowym zakresie), że orzeczenie z dnia [...] grudnia 1948 r. zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, w części dotyczącej przejęcia prywatnego majątku E.C.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2004 r., nr [...] Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej odmówił stwierdził nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] grudnia 1948 r., Nr [...] o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa "[...]" – A.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ administracji publicznej wskazał między innymi, że zgromadzona w niniejszej sprawie dokumentacja archiwalna pozwala stwierdzić, iż w dniu 5 lutego 1946 r., tj. w chwili wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17, ze. zm.), przedsiębiorstwo "[...]" – A. spełniało przesłankę nacjonalizacyjną określoną w art. 3 ust. 1 lit. a) pkt 16 tej ustawy. Organ administracji publicznej stwierdził ponadto brak podstaw do uznania, że wskutek nacjonalizacji zostały przejęte na własność państwa również nieruchomości nie wchodzące w skład przedsiębiorstwa "[...] " – A.

W wyniku wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister Gospodarki i Pracy decyzją z dnia [...] sierpnia 2004 r., nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] stycznia 2004 r.

Skargę na powyższe rozstrzygnięcia złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, P.C. - reprezentowany przez adw. P.M. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonych decyzji wskazując, że w związku ze śmiercią E.W., interes prawny w postępowaniu administracyjnym w przedmiotowej sprawie, posiada P.C., jako spadkobierca zmarłej wnioskodawczyni.

Wyrokiem z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 854/04, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Gospodarki i Pracy z dnia [...] sierpnia 2004 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że zaistniała podstawa do wznowienia postępowania, wymieniona w art. 145 § 1 pkt 4 kpa (tj. strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu), obligująca Sąd do uchylenia zaskarżonych decyzji administracyjnych. Zgodnie bowiem z ustaleniami Sądu dokonanymi w oparciu o załączony przy skardze odpis aktu zgonu E.W., zaskarżona decyzja z dnia [...] sierpnia 2004 r. oraz poprzedzająca ją z dnia [...] stycznia 2004 r. zapadły po śmierci wnioskodawczyni – zmarłej w dniu 5 listopada 2003 r.

Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] Minister Gospodarki ponownie odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] grudnia 1948 r., Nr [...] o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa "[...] ". Decyzja została skierowana m.in. do adw. P. M. reprezentującego P.C. oraz działającego jako kurator nieobjętych spadków po E.C. i E.W.

Decyzją z dnia [...] września 2013 r., nr [...] Minister Gospodarki utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...].

W piśmie z dnia 3 grudnia 2010 r., adw. P.M. działając jako pełnomocnik P.C. oraz jako kurator nieobjętych spadków po E.C. oraz E.C., ograniczył złożony wniosek nieważnościowy w ten sposób, iż wniósł o stwierdzenie nieważności w/w decyzji nacjonalizacyjnej "jedynie w części dotyczącej nieruchomości prywatnych E. C.". Powyższe żądanie adw. P.M. podtrzymał pismem z dnia 21 grudnia 2011 r. W piśmie z dnia 30 stycznia 2012 r. Sąd Rejonowy w [...] Wydział [...] Cywilny poinformował organ administracji publicznej, że nie wyraził zgody kuratorowi – adw. P.M. na w/w ograniczenie żądania. W związku z powyższym, jak podkreślił Minister, wniosek nieważnościowy został rozpatrzony w zakresie wskazanym w sentencji skarżonej decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] lipca 2012 r.

Minister Gospodarki wskazał, że w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz., 17 – dalej "ustawa nacjonalizacyjna"), tj. z dniem 5 lutego 1946 r., przedmiotowe przedsiębiorstwo wraz z nieruchomościami, na których funkcjonowało należało do firmy "[...] ", wł. E. C.

Organ odwoławczy podkreślił, że zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz ustalenia w oparciu o ten materiał dokonane pozwalają stwierdzić, iż orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] grudnia 1948 r., Nr [...] o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa "[...] " – A., wydano w zgodności z przepisami powoływanej ustawy nacjonalizacyjnej. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. 5 lutego 1946 r. przedsiębiorstwo spełniało przesłankę nacjonalizacyjną określoną w art. 3 ust. 1 lit. a) pkt 16. Przedsiębiorstwo zaliczało się bowiem do przedsiębiorstw z zakresu wielkiego i średniego przemysłu włókienniczego, podlegającego zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. a) pkt 16 ustawy przejęciu na własność Państwa. Stanowiło one bowiem tkalnię bawełny posiadającą ponad 24 krosna mechaniczne. Minister wskazał, że faktycznie, w dacie przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa, na wyposażeniu tkalni pozostawało 1111 krosien mechanicznych, co daje 46 – krotną nadwyżkę ponad dolną granicę ilości krosien mechanicznych, kwalifikującą zakład do nacjonalizacji. Jednocześnie, w skład przedsiębiorstwa wchodziła przędzalnia o 9152 wrzecionach. W ocenie organu z tych względów firma "[...] " – A. podlegała upaństwowieniu, bez względu na zdolność zatrudnienia pracowników produkcyjnych na jedną zmianę. Organ odwoławczy podkreślił, że adw. P.M., występując w imieniu P.C. oraz działając jako kurator nieobjętych spadków po E.C. i E.W., nie zakwestionował w żaden sposób ustaleń Ministra Gospodarki zawartych w decyzji organu I instancji, iż przedsiębiorstwo "[...] " w A., spełniało przesłankę nacjonalizacyjną określoną w art. 3 ust. 1 lit. a) pkt 16 w/w ustawy.

Minister Gospodarki wskazał, że podziela stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji z dnia [...] lipca 2012 r., iż część majątku przejętego na własność Państwa pozostawała w związku funkcjonalnym z częścią produkcyjną przedsiębiorstwa, stąd jej przejęcie na własność Państwa było uzasadnione. Z zapisów protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 12 października 1950 r. oraz załącznika nr 3 do tego protokołu, wynika bowiem, iż w skład przedsiębiorstwa wchodziły cztery kompleksy zabudowanych nieruchomości, stanowiących własność kupca rejestrowego (budynki produkcyjne i pomocnicze przy ul. [...] , tzw. "[...] " przy ul. [...] , budynki kolonii "[...] ", oczyszczalnik ścieków). Jak wynika z załącznika nr 3 do w/w protokołu zdawczo-odbiorczego, wszystkie te nieruchomości zajmowały powierzchnię 16 ha 69 a 72 m2, protokół zdawczo-odbiorczy potwierdza, że na przedmiotowych nieruchomościach znajdowały się budynki fabryczne, pomocnicze, administracyjne, socjalne, magazynowe oraz zabudowane mieszkaniami pracowników zakładu. Zdaniem organu wskazane wyżej działki gruntu, będąc własnością kupca rejestrowego działającego pod firmą "[...] " w A., stanowiły tym samym składniki majątkowe tego przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 40 k.h. wówczas obowiązującego. Minister wyjaśnił, że z art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej oraz z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika, iż przejęciu na własność Państwa podlegały całe przedsiębiorstwa wraz z majątkiem w najszerszym tego słowa znaczeniu. W tej sytuacji fakt, iż nieruchomości, które skarżący uznają za niepowiązane funkcjonalnie z działalnością produkcyjną stanowiły własność przedsiębiorstwa uzasadniał zakwalifikowanie przedmiotowych gruntów jako stanowiących jedną całość gospodarczą, podlegającą przejęciu na własność Państwa. Właściciel nie wyodrębnił ich bowiem z całości majątku wchodzącego w skład przedsiębiorstwa. Ponadto, jak wskazał Minister, protokół zdawczo – odbiorczy z dnia 12 października 1950 r. oraz załączniki do niego nie wskazują, ażeby jakiekolwiek wyodrębnione działki znajdowały się poza częścią wykorzystywaną do działalności produkcyjnej.

W konsekwencji, zdaniem organu odwoławczego, za nieuzasadnione należy uznać twierdzenia strony odwołującej się, że niektóre z przejętych na własność państwa nieruchomości nie wchodziły w skład przedsiębiorstwa "[...] ", gdyż stanowiły własność prywatną E.C.

Na powyższą decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2013 r. skargę, do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnieśli P.C. reprezentowany przez adw. P.M. oraz adw. P.M. - działający jako kurator nieobjętych spadków po E.C. oraz E.W. Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie:

1) przepisów prawa materialnego, tj. art. 6 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 1 pkt 16) ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gospodarki narodowej, polegające na przyjęciu, że skutek w postaci przejęcia na rzecz Państwa majątku należącego do E.C. dotyczył wszystkich składników tego majątku, a nie tylko związanych z prowadzonym w ramach firmy "[...]" przedsiębiorstwem włókienniczym;

2) przepisów postępowania, polegające na nie wyjaśnieniu okoliczności faktycznych związanych ze sposobem prowadzenia postępowania dotyczącego przejęcia Przedsiębiorstwa włókienniczego E.C., a zatem nie wykazanie, iż wydanie orzeczenia nr [...] przez Ministra Przemysłu i Handlu nastąpiło z zachowaniem wymogów określonych w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, a nadto nie wyjaśnieniu czy wszystkie nieruchomości należące do E.C., przejęte przez Państwo na podstawie Orzeczenia nr [...] , były wykorzystywane w ramach przedsiębiorstwa przemysłu włókienniczego i w konsekwencji naruszenie przepisu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Zdaniem strony skarżącej, Minister Gospodarki przyjął, nie podejmując nawet próby ustalania stanu faktycznego istniejącego w 1948 r., że wszystkie składniki mienia, ujęte w protokole zdawczo-odbiorczym z dnia 12 października 1950 r. wchodziły w skład przedsiębiorstwa. Tymczasem, z treści tego dokumentu wynika, że "zasadniczy kompleks, obejmujący budynki produkcyjne i większość pomocniczych, znajduje się przy ul. [...]". Oznacza to, że w innych, pozostałych trzech kompleksach były nieruchomości o innych funkcjach. Należało więc ustalić, czy podnoszone przez skarżących twierdzenia, że część nieruchomości nie była związana z działalnością przemysłową są zasadne.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 12 maja 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 2956/13, oddalił skargę.

W ocenie Sądu, skarga P.C., reprezentowanego przez adw. P.M. podlega oddaleniu z uwagi na brak po stronie skarżącego legitymacji skargowej do wniesienia skargi, która zgodnie z art. 50 § 1 p.p.s.a. służy każdemu, kto ma w tym interes prawny. Natomiast, skarga kuratora – adw. P.M. – nieobjętych spadków po E.C. i E.W. jest nieuzasadniona albowiem zaskarżona decyzja Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2013 r., jak i ją poprzedzająca z dnia [...] lipca 2012 r., nie naruszają prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Sąd zaznaczył, że niniejsze postępowanie prowadzone jest po wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 854/04, którym Sąd uchylił decyzję Ministra Gospodarki i Pracy z dnia [...] sierpnia 2004 r. oraz poprzedzającą decyzję tego organu z dnia [...] stycznia 2004 r. Sąd wówczas stwierdził, że powyższe decyzje zapadły po śmierci wnioskodawczyni E.W. Z załączonego bowiem przy skardze P.C. odpisu aktu zgonu wnioskodawczyni wynika, iż zmarła ona w dniu 5 listopada 2003 r. W takiej sytuacji postępowanie nieważnościowe winno było toczyć się z udziałem następcy lub też następców prawnych wnioskodawczyni. Sąd podał, że przy piśmie z dnia 12 lipca 2006 r. pełnomocnik P.C. załączył jego oświadczenie, iż postępowanie spadkowe po E.W. nie zostało przeprowadzone. Okoliczność ta nie wynika także z akt administracyjnych sprawy, ze skargi z dnia 11 września 2013 r., jak i akt sądowoadministracyjnych. Swój interes prawny P.C. wywodzi zaś z umowy odwołalnego trustu (funduszu powierniczego) E.W. z dnia 29 października 2002 r. W umowie tej zapisano, że do 95 % pozostałego majątku trustu jest uprawniony P.C., zaś do 5 % - J.L. Sąd I instancji zaznaczył, że umowa ta nie jest jednak podstawą w prawie polskim do wykazania praw spadkowych. Natomiast skarżący nie przedłożył ani postanowienia sądowego w tym zakresie ani aktu poświadczenia dziedziczenia po E.W..

W ocenie Sądu I instancji w powołanym wyżej wyroku z dnia 14 czerwca 2005r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przesądził, iż E.W. skutecznie zainicjowała postępowanie nieważnościowe dotyczące oceny orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] grudnia 1948 r., Nr [...] o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa "[...]" – A., posiadając interes prawny w tym zakresie. Świadczą o tym stwierdzenia Sądu wskazujące, że decyzje organów obu instancji "zapadły po śmierci wnioskodawczyni" czy też, że "postępowanie nieważnościowe powinno toczyć się z udziałem lub też nie następców prawnych wnioskodawczyni". Sąd I instancji podkreślił, że rozpoznając przedmiotową sprawę jest związany oceną prawną zawartą w w/w wyroku z dnia 14 czerwca 2005 r. (art. 153 p.p.s.a.). Nie może zatem formułować innych, nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku i ma obowiązek podporządkowania się jemu w pełnym zakresie.

Odnosząc się zaś do kwestii związanej z oceną kontrolowanej decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2013 r., zdaniem Sądu, decyzja ta jest prawidłowa, w konsekwencji czego oddalono skargę kuratora adw. P.M.

Sąd I instancji wskazał, że kontrolowane w sprawie decyzje zostały wydane w ramach postępowania nieważnościowego, czyli jednego z trybów nadzwyczajnych postępowania administracyjnego. Podkreślił, że postępowanie takie nie może prowadzić do ponownego rozpoznania sprawy zakończonej decyzją ostateczną.

Sąd podzielił stanowisko Ministra Gospodarki, co do podstaw rozpoznania wniosku nieważnościowego w zakresie wskazanym w sentencji decyzji organu I instancji. Sąd przyznał, że co prawda strona skarżąca ograniczyła wniosek nieważnościowy w ten sposób, iż wniosła o stwierdzenie nieważności w/w orzeczenia nacjonalizacyjnego "jedynie w części dotyczącej nieruchomości prywatnych E.C.", jednakże zakres prowadzonego postępowania przez organ podyktowany był okolicznością, iż Sąd Rejonowy w [...] Wydział [...] Cywilny nie wyraził zgody kuratorowi – adw. P.M. na w/w ograniczenie żądania.

Sąd wskazał, że przedsiębiorstwo, którego dotyczy rozpatrywana sprawa zostało przejęte na rzecz Państwa na podstawie przepisu art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.). Przepis art. 3 ust. 1 lit. a) pkt 16 tej ustawy przewiduje, iż przejęciu na własność państwa za odszkodowaniem podlega wielki i średni przemysł włókienniczy. Zgodnie zaś z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 października 1946 r. w przedmiocie określenia wielkich i średnich przedsiębiorstw przemysłu włókienniczego (Dz. U. Nr 62, poz. 343), za wielkie i średnie przedsiębiorstwa przemysłu włókienniczego uznaje się m. in.: tkalnie bawełny lub włókien łyżkowych, posiadające ponad 24 krosna mechaniczne. Sąd wskazał, że jak ustaliły organy administracji, przejęte na własność państwa przedsiębiorstwo "[...]" w A. było fabryką wyrobów bawełnianych. Z protokołu zdawczo-odbiorczego tego przedsiębiorstwa z dnia 12 października 1950 r., sporządzonego według stanu z dnia 19 stycznia 1949 r. wynika bowiem, iż w przedsiębiorstwie tym czynna była przędzalnia, oddział przygotowawczy, tkalnia, farbiarnia i wykończalnia. W skład wyposażenia przędzalni wchodziło 9152 wrzecion. W tkalni zaś znajdowało się 1111 krosien tkackich mechanicznych o szerokości od 91 do 236 cm z maszynami nicielnicowymi i żakardowymi, produkujących na dwóch zmianach około 700 000 m tkanin miesięcznie. Na wyposażeniu przedsiębiorstwa pozostawał również cały szereg maszyn, urządzeń, narzędzi produkcyjnych i pomocniczych składających się na park maszynowy zakładu, ujętych w załącznikach nr 6, 7 i 8 do w/w protokołu zdawczo-odbiorczego. Z kolei, wykaz nieruchomości (oznaczenie parceli) stanowiących własność przedsiębiorstwa przedstawiał załącznik nr 3 do w/w protokołu. Jak wskazał Minister z akt sprawy nie wynika, czy zostało wydane orzeczenie o zatwierdzeniu w/w protokołu zdawczo-odbiorczego. W ocenie Sądu, możliwe jest przyjęcie, że zatwierdzenie protokołu zdawczo-odbiorczego było wymagane tylko w przypadku zgłoszenia uwag lub zastrzeżeń do tego protokołu, których to Sąd w aktach administracyjnych nie odnalazł. Jednakże, nawet gdyby przyjąć, że ta wykładnia nie jest trafna, to i tak – w ocenie Sądu – nie można byłoby uznać, że to naruszenie (brak zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego) jest rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 k.p.a. Nie mogło więc ono stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego.

Zdaniem Sądu I instancji Minister Gospodarki prawidłowo wywiódł, że zgromadzona w sprawie dokumentacja pozwala stwierdzić, iż przedsiębiorstwo "[...]" w A., spełniało przesłankę nacjonalizacyjną, określoną w art. 3 ust. 1 lit. a) pkt 16 tej ustawy.

Sąd wskazał, że ustawa nacjonalizacyjna posługiwała się pojęciem przedsiębiorstwa w takim znaczeniu, jakie można mu nadać na gruncie obowiązującego wówczas prawa. W obowiązującym, w czasie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, Kodeksie handlowym (rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy) mowa jest o prowadzeniu przedsiębiorstwa przez kupca oraz o zbyciu przedsiębiorstwa, przy czym unormowania dotyczące zbycia przedsiębiorstwa wskazują, iż zbycie przedsiębiorstwa obejmuje wszystko, co wchodzi w skład przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości, a w szczególności: 1) firma, znaki towarowe i inne oznaczenia indywidualizujące przedsiębiorstwo, 2) księgi handlowe, 3) nieruchomości i ruchomości należące do przedsiębiorstwa, nie wyłączając towarów, 4) patenty, wzory użytkowe i zdobnicze, 5) wierzytelności powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa, 6) prawa wynikające z najmu i dzierżawy lokali, zajmowanych przez przedsiębiorstwo (art. 40 § 1 k.h.).

Sąd podał, że w niniejszej sprawie wpis w księdze wieczystej prawa własności do znacjonalizowanych nieruchomości dokonany był nie na rzecz E.C., lecz na rzecz firmy "[...]" w A., co wynika z zaświadczeń z dnia 18 marca 2009 r. Sądu Rejonowego w [...] Wydział Ksiąg Wieczystych, jak i poprzedzających z dnia 14 marca 2000 r. Podkreślono, że kupiec rejestrowy – E.C. nie wyodrębnił z majątku przedsiębiorstwa działek gruntów na które wskazywała w postępowaniu administracyjnym, jak i skardze, strona skarżąca, a które rzekomo były użytkowane wyłącznie do celów prywatnych (p. bud. [...], pgr [...], p. gr. [...], p.bud [...], p.gr [...], p. bud. [...], oraz p.gr.: [...], [...], [...] - stanowiące grunt rolny). Tym samym, trafnie – w ocenie Sądu – organ stwierdził, że parcele te stanowiły integralny składnik przedsiębiorstwa "[...]" w A., a potwierdził to materiał dokumentacyjny sprawy.

Zdaniem Sądu I instancji ocena zgromadzonego materiału dowodowego nie pozwala też na stwierdzenie, że w postępowaniu dotyczącym przejęcia przedsiębiorstwa "[...]" w A. doszło do rażącego naruszenia przepisów postępowania uregulowanych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa.

Sąd zauważył, że strona skarżąca – pomimo obszernego opisania przez organ nadzoru czynności jakie były podejmowane przed wydaniem orzeczenia nacjonalizacyjnego – nie sprecyzowała w jakich dokładnie przepisach rozporządzenia upatruje rażącego naruszenia przepisów postępowania. Ograniczyła się do stwierdzenia, że nie ma dokumentów dowodzących, czy zarzuty E.C. zostały rozpoznane i czy właściciel miał możliwość obrony swoich praw w postępowaniu nacjonalizacyjnym.

Sąd I instancji – przywołując obszerny materiał dokumentacyjny sprawy – wskazał, że Główna Komisja do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w dniu [...] października 1947 r. wydała postanowienie, na podstawie którego przedstawiła Ministrowi wniosek o wydanie orzeczenia o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa [...] w A., ustalając że parcele [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] – nie stanowią przynależności przedsiębiorstwa. Od powyższego postanowienia odwołanie wniósł zarówno E.C. reprezentowany prze adw. E. K. jak i Centralny Zarząd Przemysłu Włókienniczego.

Ostatecznie, w dniu [...] kwietnia 1948 r., Główna Komisja do spraw upaństwowienia postanowiła zmienić postanowienie z dnia [...] października 1947 r. i przedstawić Ministrowi Przemysłu i Handlu wniosek o wydanie orzeczenia o przejęciu na własność Państwa na podstawie art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. całości przedsiębiorstwa "[...]" w A. z zaznaczeniem, że postanowieniem tym nie jest objęta działka pgr [...], która jako przynależność przedsiębiorstwa firmy "[...]" dzieli los tego przedsiębiorstwa. Szczegółowe stanowisko w tym zakresie zawarto w uzasadnieniu tego postanowienia. W następstwie tego Minister Przemysłu i Handlu wydał dopiero orzeczenie nacjonalizacyjne z dnia [...] grudnia 1948 r., Nr [...].

W ocenie Sądu, analiza materiału dokumentacyjnego sprawy oraz przepisów art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej a także rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w kontekście procedowania w sprawie nacjonalizacji – nie daje podstaw do wzruszenia orzeczenia nacjonalizacyjnego w części dotyczącej przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa "[...]" w A.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł P.C., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika oraz adwokat P.M. jako kurator nieobjętych spadków po E.C. i E.W.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 6 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 1 lit. A pkt 16 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 - dalej jako "ustawa") przez błędną i rozszerzającą wykładnię prowadzącą do przyjęcia, że skutek w postaci przejęcia na rzecz Państwa majątku należącego do E.C. dotyczył wszystkich składników tego majątku, a nie tylko związanych z prowadzonym w ramach firmy "[...]" przedsiębiorstwem włókienniczym,

2. art. 2 ust. 7 w zw. z art. 3 ust 5 ustawy i § 75a ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62 - dalej jako "rozporządzenie") przez błędną wykładnię, iż brak zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego nie powoduje nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego.

Ponadto zarzucono naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 141 § 4 P.p.s.a., polegające na nieprawidłowym przedstawieniu stanu faktycznego sprawy oraz niepełnym wyjaśnieniu motywów rozstrzygnięcia przez co uniemożliwiona jest prawidłowa kontrola instancyjna zaskarżonego orzeczenia,

2. art. 151 w zw. z art. 50 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 28 k.p.a. poprzez oddalenie skargi, którą złożył P.C. z uwagi na przyjęcie, że nie posiada on interesu prawnego w zaskarżeniu do sądu administracyjnego decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] września 2013 r.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz zaskarżonych decyzji Ministra Gospodarki, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Ponadto wnieśli o zasądzenie kosztów postępowania, w tym zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej w pierwszej kolejności skarżący kasacyjnie wskazał, że Główna Komisja postanowieniem z dnia [...] października 1947 r. zawnioskowała do Ministra o przejęcie na własność Państwa przedsiębiorstwa, jednakże z wyłączeniem działek [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]. W dniu [...] kwietnia 1948 r. Zespół Odwoławczy Głównej Komisji postanowił o przejęciu całości przedsiębiorstwa "[...]", a w dniu 12 października 1950 r. zostało ono przejęte za protokołem zdawczo-odbiorczym, przy czym w aktach brak jest dowodu aby protokół ten został zatwierdzony w trybie § 75a rozporządzenia.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego skarżący kasacyjnie podniósł, że nacjonalizacji podlegał wyłącznie majątek należący do przejmowanego z mocy prawa przedsiębiorstwa, a nie cały majątek właściciela zakładu. Stąd istniała konieczność wykazania w postępowaniu zatwierdzającym protokół zdawczo-odbiorczy, że dany obiekt stanowi składnik majątkowy zakładu. Tymczasem Sąd I instancji pomimo potwierdzenia w dowodach z dokumentów faktu przejęcia poza przedsiębiorstwem także majątku nie służącego celom produkcyjnym, za kluczowe uznał, że E.C. nie wyodrębnił tych nieruchomości w księgach wieczystych. Skoro Główna Komisja ustaliła, że nieruchomości wymienione w postanowieniu z dnia [...] października 1947 r. "nie stanowiły przynależności przedsiębiorstwa faktycznego i nie są użytkowane dla celów produkcyjnych", to nie da się przyjąć by co najmniej w tym zakresie orzeczenie nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] grudnia 1948 r. w części dotyczącej przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa "[...]" w A. nie naruszało w sposób rażący obowiązującego prawa. Konstatacji tej nie zmieniają argumenty użyte w odwołaniu Państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego, z których wynika, że majątek prywatny byłego właściciela miał być przeznaczony na rozbudowę zakładu. Parcele gruntowe [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] nie służyły zatem kontynuacji działalności przedsiębiorstwa, bo nigdy uprzednio nie wchodziły w jego skład, lecz miały stać się gruntem pod budowę nowej przędzalni. Taka podstawa przejęcia w sposób oczywisty wykracza poza cele i zakres przedmiotowy ustawy. Z kolei parcela budowlana [...] miała być bazą planowanej kolonii robotniczej, a parcela [...] z willą i ogrodem została wykorzystana jako mieszkanie dla Dyrektora, świetlicę, stacje opieki oraz lokal partyjny. Powyższe pozwala na przyjęcie, że wyłączenie dokonane przez Komisję było w pełni uzasadnione, gdyż nieruchomości i posadowione na nich budynki służyły celom mieszkalnym, a nie produkcyjnym. Zatem orzeczenie nr [...] rażąco naruszało prawo poprzez przejęcie majątku prywatnego, a w konsekwencji wyrok WSA w Warszawie oraz decyzje Ministra wydane w niniejszej sprawie naruszają prawo materialne i z tej przyczyny powinny zostać uchylone.

Skarżący kasacyjnie podkreślił ponadto, że rozporządzenie w dziale V wskazywało niezbędne kroki prawidłowej nacjonalizacji przedsiębiorstwa. Paragraf 75a statuował obowiązek zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego decyzją właściwego Ministra. Prawidłowe zatem przejęcie przedsiębiorstwa nie było możliwe na podstawie samego orzeczenia nacjonalizacyjnego, gdyż dopiero protokół zdawczo-odbiorczy zawierał opis przedsiębiorstwa, listę jego składników majątkowych, opis urządzeń technicznych, spis inwentarza oraz listę jego praw i zobowiązań. Protokół wypełniał zatem treścią decyzję o upaństwowieniu i określał jej zakres przedmiotowy. Decyzja Ministra o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego, mimo swojego deklaratoryjnego charakteru, stanowiła wyłączny dowód, że przedsiębiorstwo z określonymi składnikami mienia przeszło na własność Państwa. Orzeczenie nr [...] jest zatem decyzją niekompletną, gdyż pozbawione jest "integralnej części" w postaci decyzji zatwierdzającej skutki przejęcia. Konsekwencją niewydania przez Ministra Przemysłu i Handlu decyzji zatwierdzającej protokół zdawczo-odbiorczy firmy "[...]", jest nieważność orzeczenia nr [...].

Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, skarżący kasacyjnie podniósł, że WSA w Warszawie nie nadał właściwego znaczenia dowodom znajdującym się w aktach administracyjnych. Nie wyjaśnił dlaczego odmówił niektórym mocy dowodowej, zaś inne uznał za przesądzające o poprawności rozstrzygnięcia Ministra Gospodarki. Dotyczy to w szczególności opinii inż. F., zawierającej plan działek prywatnych E.C. oraz legendę do tego planu. Sąd nie wyjaśnił dlaczego te dokumenty nie mają wpływu na ocenę w zakresie kwalifikacji części przejętego mienia jako niestanowiącego majątku fabrycznego. Jak również nie wyjaśnia dlaczego w sprawie nie ma znaczenia fakt, że większość działek wskazanych przez inż. F. została wyłączona od upaństwowienia postanowieniem Głównej Komisji. Za wiarygodne uznaje natomiast zeznania świadka W. Uzasadniając natomiast swoje rozstrzygnięcie Sąd nie omawia ani tych zeznań, ani treści odwołania podpisanego przez R. O. Powoduje to trudności w prześledzeniu rozumowania Sądu i kontroli wydanego wyroku. Z odwołania złożonego przez Państwowe Zakłady Przemysłu Bawełnianego wynika jednoznacznie, że podstawą kwestionowania wyłączenia części działek spod upaństwowienia nie były argumenty merytoryczne wskazujące na ich produkcyjny charakter, lecz zamiar przeznaczenia tych nieruchomości na cele mieszkalne oraz pod rozbudowę przędzalni. Sąd nie wyjaśnił dlaczego takie podstawy uznał za usprawiedliwione w świetle ustawy. Ponadto nie podał przyczyn, dla których uznał, że brak zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego nie jest rażącym naruszeniem prawa.

W ocenie skarżącego kasacyjnie P.C. jest uprawniony do złożenia skargi na decyzję Ministra Gospodarki. Interes prawny w tym zakresie został wykazany poprzez przedłożenie Umowy Trustu z dnia [...] października 2002 r. Z umowy tej wynika, że prawa majątkowe służące uprzednio E.W. przeszły w 95% na P.C. Skarżący kasacyjnie wskazał, że trust jest konstrukcją prawną występującą w systemach prawa common law. Choć nie ma ona bezpośredniego odpowiednika w prawie polskim, to jest ona zbliżona do konstrukcji powiernictwa. Trust jest wykorzystywany dla szeregu celów gospodarczo - społecznych, w tym bardzo szeroko dla ustalenia sposobu oraz procedury dziedziczenia. W takim wypadku trust może zostać powołany zarówno na mocy umowy jak i testamentu. Zdaniem skarżącego kasacyjnie trust dotyczący spadkobrania należy potraktować jako element statutu spadkowego, podobnie jak traktuje się inne czynności prawne na wypadek śmierci. W takim wypadku, prawem właściwym byłoby prawo angielskie, ze względu na posiadanie w chwili śmierci (2003 r.) przez E.W. obywatelstwa Wielkiej Brytanii. Do ustalenia zatem statutu spadkowego stosowałoby się prawo ówczesne, tj. art. 34 i 35 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. - Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr 46, poz. 290), które wskazuje na właściwość prawa ojczystego. Art. 35 zastrzega równocześnie, że dla ważności "czynności prawnych na wypadek śmierci (...) wystarcza jednak zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność zostaje dokonana". Należy zatem uznać, że interes prawny P.C. jako spadkobiercy E.W. jest należycie wykazany poprzez przedstawienie aktu jej zgonu oraz dokumentu prowadzącego do sukcesji generalnej na rzecz P.C. Nie sposób podzielić zarzutu WSA w Warszawie, że dokumenty te są niewystarczające dla wykazania następstwa prawnego pod prawem polskim, bowiem brak jest ogólnego wymogu aby spadkobierca legitymował się postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku. Skarżący kasacyjnie podkreślił przy tym, że wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2005 r. WSA w Warszawie wskazał jedynie na konieczność zapewnienia reprezentacji i czynnego udziału w postępowaniu następcom prawnym zmarłej wnioskodawczyni. Sąd nie przesądził, że postanowienie spadkowe jest jedynym dowodem decydującym o istnieniu interesu prawnego. P.C. jest następcą prawnym E.W., a decydują o tym zapisy Umowy Trustu.

Odpowiedź na powyższą skargę kasacyjną wniósł Starosta Powiatu [...], wnosząc o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej jako "P.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przystąpił do zbadania zarzutów kasacyjnych.

Za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 151 w zw. z art. 50 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 28 k.p.a. Przede wszystkim stwierdzić należy, że wskazany art. 28 k.p.a. nie jest przepisem procesowym lecz przepisem prawa materialnego. Zgodnie z tym przepisem stroną jest każdy czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Interes prawny lub obowiązek wyznaczają normy prawa materialnego, przyznające stronie konkretne, indywidualne i aktualne korzyści. Interes prawny na potrzeby postępowania administracyjnego oznacza więc ustalenie przepisu prawa powszechnie obowiązującego, na podstawie którego można żądać skutecznie czynności organu z zamiarem zaspokojenia jakiejś potrzeby, albo żądać zaniechania lub ograniczenia czynności organu sprzecznych z potrzebami danej osoby.

Od tak pojmowanego interesu prawnego trzeba odróżnić interes faktyczny, to jest stan, w którym obywatel wprawdzie jest bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, nie może jednak tego zainteresowania poprzeć przepisami prawa powszechnie obowiązującego, mającymi stanowić podstawę skutecznego żądania stosownych czynności organu administracji. Wobec tego stwierdzić należy, że istnienie (bądź nie) interesu prawnego wymaga ustalenia związku o charakterze materialnoprawnym między obowiązującą normą prawa, a sytuacją prawną konkretnego podmiotu prawa, polegającego na tym, że akt stosowania tej normy (decyzja administracyjna) może mieć wpływ na sytuację prawną tego podmiotu w zakresie prawa materialnego. Interes taki powinien być bezpośredni, konkretny, realny i znajdować potwierdzenie w okolicznościach faktycznych, które uzasadniają zastosowanie normy prawa materialnego.

W okolicznościach niniejszej sprawy interes prawny posiadałby tylko i wyłącznie właściciel znacjonalizowanego przedsiębiorstwa oraz nieruchomości, na której było ono zorganizowane, bądź wszyscy jego następcy prawni, przy czym obowiązek wykazania przymiotu strony spoczywa na osobie zgłaszającej żądanie w sprawie.

Z akt sprawy wynika, że właścicielem znacjonalizowanego przedsiębiorstwa "[...]" - A. był E.C. Orzeczeniami angielskiego Sądu dla Spraw Spadkowych Sądu Rodzinnego całość praw spadkowych po E.C. przeszła na C.C., a następnie na E.W. Po śmierci E.W. postępowanie spadkowe nie zostało przeprowadzone. P.C. do akt administracyjnych złożył natomiast umowę odwołalnego trustu (funduszu powierniczego) E.W., z którego wynika, że do 95 % pozostałego majątku trustu uprawniony jest P.C. W ocenie P.C., dokument ten wskazuje, że jest następcą prawnym E.W. Zgodzić się należy ze stanowiskiem Sądu I instancji, że P.C. nie wykazał, że jest następcą prawnym właściciela przedsiębiorstwa "[...]" - A. Umowa trustu w polskim systemie prawnym nie jest bowiem podstawą do wykazania praw spadkowych. Zatem P.C. nie posiada interesu prawnego w domaganiu się stwierdzenia nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] grudnia 1948 r. W przypadku zaś stwierdzenia braku po stronie skarżącego interesu prawnego (materialnego), wojewódzki sąd administracyjny zobowiązany był do oddalenia skargi z uwagi na brak legitymacji skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Oznacza to, że P.C. nie był uprawniony do złożenia skargi na decyzję odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] grudnia 1948 r.

Z tych względów uznać należy, że zarzut naruszenia art. 151 w zw. z art. 50 P.p.s.a. i art. 28 k.p.a. jest nieusprawiedliwiony.

Za nieskuteczny uznać należy zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisko pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Powołany przepis określa elementy, z jakich powinno składać się uzasadnienie orzeczenia. Jest więc przepisem o charakterze formalnym. O jego naruszeniu można mówić przede wszystkim wówczas, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia jednego ze wskazanych warunków. Poprzez zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego stanu faktycznego.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie wymagane elementy, o których stanowi art. 141 § 4 P.p.s.a. Przedstawiono w nim stan faktyczny sprawy, zrelacjonowano sformułowane w skardze zarzuty oraz wskazano podstawę prawną oddalenia skargi. Sąd I instancji w dostateczny sposób wyjaśnił ponadto motywy podjętego rozstrzygnięcia. Okoliczność, że stanowisko zajęte przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie jest odmienne od prezentowanego przez wnoszącego skargę kasacyjną, nie oznacza, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie poddaje się kontroli kasacyjnej.

Niezasadny jest ponadto zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 1 lit. A pkt 16 ustawy poprzez błędną i rozszerzającą jego wykładnię prowadzącą do przyjęcia, że skutek w postaci przejęcia na rzecz Państwa majątku E.C. dotyczył wszystkich składników tego majątku, a nie tylko związanych z prowadzonym przedsiębiorstwem włókienniczym.

Zgodzić się należy z Sądem I instancji, że ustawa nacjonalizacyjna, z uwagi na fakt, że nie definiowała pojęcia "przedsiębiorstwo", posługiwała się tym pojęciem w takim znaczeniu, jakie można mu nadać na gruncie obowiązującego wówczas prawa. Z treści art. 40 § 1 Kodeksu handlowego, który obowiązywał w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej wynika, iż w skład przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości wchodzą różne stanowiące wymierną wartość składniki takie jak: firma, znaki towarowe, nieruchomości i ruchomości należące do przedsiębiorstwa, towary oraz wierzytelności i prawa wynikające z umów (najmu, dzierżawy). Przejście zatem przedsiębiorstwa na własność innego podmiotu powoduje nabycie ogółu praw i obowiązków związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa, a więc nabywca przedsiębiorstwa, także w drodze nacjonalizacji, uzyskuje wszystkie prawa, które wchodzą w skład przedsiębiorstwa.

Z zapisów protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 12 października 1950 r. oraz załącznika nr 3 do tego protokołu, wynika, że w skład przedsiębiorstwa wchodziły cztery kompleksy zabudowanych nieruchomości, stanowiących własność kupca rejestrowego działającego pod firmą "[...]" (budynki produkcyjne i pomocnicze przy ul. [...], tzw. "[...]" przy ul. [...], budynki kolonii "[...]", oczyszczalnik ścieków). Na nieruchomościach tych znajdowały się budynki fabryczne, pomocnicze, administracyjne, socjalne, magazynowe oraz zabudowane mieszkaniami pracowników zakładu. Ponadto z zaświadczenia Sądu Rejonowego w [...] Wydział Ksiąg Wieczystych wynika, że prawo własności do znacjonalizowanych nieruchomości należało wyłącznie do firmy "[...]" w A. E.C. nie wyodrębnił z majątku przedsiębiorstwa działek, które stanowiłyby jego własność prywatną. Zatem wymienione w protokole zdawczo-odbiorczym nieruchomości będące własnością kupca rejestrowego działającego pod firmą "[...]" w A., stanowiły składniki majątkowe tego przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 40 k.h. Tym samym wszystkie nieruchomości wymienione w protokole zdawczo-odbiorczym stanowiły integralny składnik przedsiębiorstwa, gdyż znajdowały się na nich kompleksy budynków i urządzeń, które były niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania. Podnieść przy tym należy, że Główna Komisja do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw postanowieniem z dnia [...] października 1947 r. przedstawiła Ministrowi Przemysłu i Handlu wniosek o wydanie orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa z wyłączeniem określonych w tym postanowieniu działek gruntu jako niestanowiących przynależności przedsiębiorstwa i nieużytkowanych dla celów produkcyjnych. Jednakże postanowieniem z dnia [...] kwietnia 1948 r. Zespół Odwoławczy Głównej Komisji, w wyniku rozpatrzenia odwołań od postanowienia z dnia [...] października 1947 r., nie zgodził się z wnioskiem Głównej Komisji i orzekł, że parcele wyłączone mają ścisły związek gospodarczy z przedsiębiorstwem. Dlatego też Minister Przemysłu i Handlu orzeczeniem nr [...] z dnia [...] grudnia 1948 r. orzekł o przejęciu przedsiębiorstwa "[...]" w A. na własność Państwa. Skoro zatem w sprawie bezspornie ustalono, że wszystkie nieruchomości stanowiły integralny składnik majątkowy przedsiębiorstwa, to nie można uznać, że orzeczenie z dnia [...] grudnia 1948 r. naruszało prawo.

Za niezasadny Naczelny Sąd Administracyjny uznał ponadto zarzut naruszenia § 75a ust. 2 rozporządzenia.

Zgodnie z art. 2 ust. 7 w związku z art. 3 ust. 5 ustawy o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego orzekał właściwy ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa minister, którego orzeczenie było ostateczne i nie podlegało zaskarżeniu do Najwyższego Trybunału Administracyjnego. Procedurę orzekania w powyższych sprawach określało rozporządzenie w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa. Zgodnie z jego przepisami w sprawie nacjonalizacji przedsiębiorstw były wydawane dwa orzeczenia - pierwsze o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa, drugie - zatwierdzające protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa (§ 65 ust. 1 i § 75a ust. 2), jednakże z tym zastrzeżeniem, że zatwierdzony protokół zdawczo-odbiorczy stanowił integralną część orzeczenia właściwego ministra o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa albo osób prawnych prawa publicznego (§ 75a ust. 2 zd. 2 rozporządzenia). Przepis § 75a rozporządzenia stanowił, że osoba lub organizacja gospodarcza wyznaczona do sporządzenia protokółu zdawczo-odbiorczego winna przedstawić właściwemu ministrowi do zatwierdzenia protokół zdawczo-odbiorczy wraz ze zgłoszonymi uwagami i zarzutami; zatwierdzając protokół zdawczo-odbiorczy, właściwy minister rozpatrzy zgłoszone uwagi i zarzuty i; ustali w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, które składniki majątkowe objęte protokółem zdawczo-odbiorczym stanowią część składową przedsiębiorstwa i przechodzą lub zostają przejęte wraz z nim na własność Państwa albo osób prawnych prawa publicznego; zatwierdzony protokół zdawczo-odbiorczy jest integralną częścią orzeczenia właściwego ministra o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa albo osób prawnych prawa publicznego.

Z powyższego wynika, że orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego, określającego składniki majątkowe przejmowanego przedsiębiorstwa nie stanowiło samodzielnego orzeczenia o skutku przenoszącym własność lub potwierdzającym przeniesienie własności z mocy prawa składników majątkowych wykazanych w protokole zdawczo-odbiorczym, na rzecz Państwa. Takim orzeczeniem, stwierdzającym nabycie przedsiębiorstwa z mocy prawa przez Państwo jest orzeczenie właściwego, ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa, ministra, wydawane na podstawie art. 2 ust. 7 w zw. z art. 3 ust. 5 ustawy nacjonalizacyjnej. Oznacza to, że orzeczenie zatwierdzające protokół zdawczo-odbiorczy stanowi jedynie prawnie określoną formę oceny prawidłowości sporządzenia tego protokołu i zarazem oceny zasadności zgłoszonych wobec tego protokołu uwag i zarzutów. Orzeczenie to nie może zatem wywoływać skutków prawnomaterialnych w sferze rzeczowej. Rolą jego było jedynie ustalenie składników majątkowych przejętego przedsiębiorstwa i rozstrzygnięcie ewentualnych, zgłoszonych na tym tle uwag i wniosków. A skoro tak, to w przypadku zgłoszenia zarzutów do protokołu, właściwy minister rozstrzygał o ich zasadności. Jeżeli więc do protokołu nie zgłoszono żadnych zastrzeżeń, jak w niniejszej sprawie, to minister nie mógł ich rozpatrzyć zgodnie z § 75 a ust. 2 rozporządzenia. Ponadto nawet gdyby właściwy minister nie wydał orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego, które ustalałoby ostatecznie, które ze składników majątkowych ujętych w protokole stanowią część składową przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Państwa, to naruszenie to nie jest rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 k.p.a. Tym samym brak zatwierdzenia protokołu nie może stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 P.p.s.a. rzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 P.p.s.a.