Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 3378/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-06-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6143 Sprawy kandydatów na studia i studentów
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Rektor Uniwersytetu/Politechniki/Akademii
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 3 § 2 pkt 1-4, art. 58 § 1 pkt 1 i § 3
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno Sędzia del. WSA Przemysław Szustakiewicz Protokolant: asystent sędziego Monika Mamińska po rozpoznaniu w dniu 8 czerwca 2016 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R.F. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 maja 2015 r. sygn. akt II SA/Po 167/15 w sprawie ze skargi R. F. na decyzję Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie wyniku studiów 1. oddala skargę kasacyjną 2. zasądza od R. F. na rzecz Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 22 maja 2015 r. sygn. akt II SA/Po 167/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę R. F. na decyzję Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie wyniku studiów.

Wyrok ów zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Przed przedstawieniem stanu faktycznego badanej sprawy, Sąd I instancji poczynił uwagi wstępne dotyczące przedmiotu zaskarżenia.

W niniejszej sprawie ze skargi na decyzję Prorektora ds. studenckich (działającego w imieniu Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, dalej Rektor UAM) z dnia [...] marca 2014 r. [...] w przedmiocie zmiany oceny na dyplomie ukończenia studiów absolwenta polsko-niemieckich studiów wspólnych na kierunku prawo R. F. (dalej decyzja z [...] marca 2014 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu raz już orzekał i postanowieniem z dnia 4 września 2014 r., II SA/Po 614/14 (dalej postanowienie II SA/Po 614/14) odrzucił skargę uznając, że jest ona niedopuszczalna. Stanowisko Sądu wyrażone w tym postanowieniu zdeterminowane było przyjętą przez skład orzekający oceną charakteru zaskarżonej decyzji.

Postanowienie o odrzuceniu skargi zaskarżył R. F. (dalej skarżący bądź wnioskodawca).

Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2015 r., I OSK 74/15 (dalej postanowienie I OSK 74/15) Naczelny Sąd Administracyjny uchylił postanowienie II SA/Po 614/14 i przekazał temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania. Postanowienie I OSK 74/15 tworzy swoistą perspektywę dla oceny niniejszej sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny szeroko przeanalizował stan faktyczny oraz w jego kontekście scharakteryzował zaskarżoną decyzję. Istotne jest przede wszystkim to, że Sąd II instancji precyzyjnie wskazał, które czynności organu uczelni uznać należy za akt stanowiący decyzję pierwszoinstancyjną i które działania strony kwalifikować należy jako "odwołanie" w świetle przepisów postępowania administracyjnego. Ocenę charakteru poszczególnych czynności przedstawioną przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu I OSK 74/15, Sąd I instancji uwzględnił w dalszej części niniejszego uzasadnienia.

Analizując akta administracyjne przekazane przez organ zwraca uwagę fakt, że w toku postępowania podejmowano stosunkowo dużą ilość czynności. Dotyczy to zarówno działań osób umocowanych z ramienia Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (dalej Uniwersytet bądź UAM), jak i reakcji skarżącego na nie. Całościowy ogląd sprawy dodatkowo utrudnia to, że cześć czynności ma mylącą formę (np. adnotacje "brak zgody" ze strony Dziekana na uwzględnienie żądań wnioskodawcy), bądź oznaczenie (np. pisma skarżącego zatytułowane "odwołaniami"), co prima facie wywołuje wrażenie jakoby były to władcze rozstrzygnięcia albo środki odwoławcze. Z tego względu konieczne jest dokonanie przeglądu akt i wyodrębnienie tych czynności, które mają prawnie istotne znaczenie z perspektywy postępowania administracyjnego zainicjowanego przez skarżącego.

Dnia [...] czerwca 2013 r. wnioskodawca przystąpił do egzaminu magisterskiego, z którego otrzymał ocenę 3 (k. 9 akt administracyjnych). W protokole, poza oceną z egzaminu magisterskiego, wpisano także średnią ocen ze studiów – 3,636 i ocenę pracy magisterskiej – 5. Ogólny wynik studiów, uwzględniając odpowiednie proporcje trzech wymienionych wyżej ocen, ustalono jako 3,782. To pozwoliło na stwierdzenie przez Komisję Egzaminu Magisterskiego, że R. F. uzyskał dyplom magistra prawa z ogólnym wynikiem "dostatecznym plus".

Owa czynność ma najważniejsze znaczenie w sprawie. Jak wyjaśnił w niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny, należy uznać, że w protokole z egzaminu magisterskiego ujęto rozstrzygnięcie Komisji Egzaminu Magisterskiego (dalej Komisja) z [...] czerwca 2013 r. Rozstrzygnięciem tym Komisja stwierdziła jednogłośnie "uzyskanie przez R. F. dyplomu magistra prawa z ogólnym wynikiem dostatecznym plus". Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego akt ten to rozstrzygnięcie władcze, skierowane do indywidualnie określonego adresata i dotyczące bezpośrednio jego praw i obowiązków. Rozstrzygnięcie to zapada w przedmiocie nadania tytułu zawodowego i jest postępowaniem administracyjnym opartym na kpa i kończy się co do zasady decyzją administracyjną, której elementem osnowy jest określenie wyniku studiów adresata (takie rozstrzygnięcie podlega kognicji sądu administracyjnego na podstawie art. 207 ust. 1 psw w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 ppsa).

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższej tezy nie neguje to, że zarówno postępowanie, jak i zwłaszcza rozstrzygnięcie w sprawie nadania tytułu zawodowego determinowane jest przede wszystkim aktami uchwalonymi przez senat szkoły wyższej (regulaminem studiów). Kluczowe dla objęcia aktu szkoły wyższej kontrolą sądu administracyjnego jest to, czy akt ten rozstrzyga bezpośrednio o obowiązkach lub uprawnieniach jego indywidualnie oznaczonego adresata w sposób władczy.

Rozstrzygnięcie Komisji Egzaminu Magisterskiego zakomunikowane zostało – zgodnie z praktyką szkoły wyższej – ustnie, co było dopuszczalne z uwagi na pozytywny dla adresata charakter rozstrzygnięcia (uwzględniający jego żądanie), a zatem zgodnie z art. 107 § 4 i art. 14 § 2 kpa. Odwołanie wnosi się w terminie czternastu dni od dnia doręczenia decyzji stronie, a gdy decyzja została ogłoszona ustnie – od dnia jej ogłoszenia stronie (art. 129 § 2 kpa).

W konsekwencji uznania przez Naczelny Sąd Administracyjny, że rozstrzygnięcie Komisji Egzaminu Magisterskiego (zawarte w Protokole Egzaminu Magisterskiego) jest decyzją, która została ogłoszona skarżącemu dnia [...] czerwca 2013 r., przyjąć należy, że pierwsze złożone w sprawie przez skarżącego pismo (pismo z 11 czerwca 2013 r.) należy traktować jako odwołanie. Odwołanie to podlega rozpatrzeniu przez Rektora jako organ właściwy.

W piśmie z 11 czerwca 2013 r. (k. 10 akt administracyjnych), będącym w istocie odwołaniem, skarżący wyjaśnił, że jest studentem V roku polsko-niemieckich studiów prawniczych prowadzonych w Collegium Polonicum i dnia [...] czerwca 2013 r. zdał pomyślnie egzamin magisterski. Stwierdził, że zabrakło mu 0,018 punktów do zakończenia studiów z oceną "dobrą" (4). Wskazując na powyższe wniósł o uznanie i zaliczenie mu przedmiotu "niemieckie prawo handlowe" w zamian "polskiego prawa spółek" lub zaliczenie go dodatkowo do średniej studiów. W konsekwencji skarżący wystąpił o zmianę protokołu egzaminu magisterskiego lub dyplomu. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że na trzecim semestrze studiów (II roku) (semestr zimowy 2009/2010) zdał egzamin z niemieckiego prawa handlowego na 14 punktów, co odpowiada polskiej ocenie "bardzo dobrej". Podejście do tego egzaminu student umotywował chęcią przyspieszenia studiów; przedmiot ten był bowiem przewidziany dopiero na III roku. Wnioskodawca wskazał, że – jak się następnie okazało – w 2010 r. zrezygnowano z przedmiotu "niemieckie prawo handlowe" i wprowadzono w zamian "polskie prawo spółek". Z tego powodu skarżący zdał również "polskie prawo spółek", z wynikiem dostatecznym (3). Odnosząc się do regulacji określających kwestie zaliczenia egzaminów, skarżący wskazał, że niemiecki regulamin studiów przewiduje w § 21 ust. 1 pkt 2, że dla opisanej przez niego sytuacji (zmiany planu studiów), zgodnie z regulacją przejściową, możliwe jest zaliczenie modułu starego z "niemieckim prawem handlowym", w zamian "polskiego prawa spółek". Wskazując na powyższe skarżący wystąpił o zaliczenie mu oceny z "niemieckiego prawa handlowego" dodatkowo do średniej wszystkich ocen ze studiów.

Zanim doszło do formalnego rozpatrzenia żądań skarżącego zawartych w odwołaniu z 11 czerwca 2013 r. przez Rektora UAM, na etapie międzyinstancyjnym postępowania doszło do wymiany pism między skarżącym a organami uczelni.

Na wniosku z 11 czerwca 2013 r. Prodziekan ds. studiów stacjonarnych Wydziału Prawa i Administracji (dalej Prodziekan) zamieścił adnotację "Brak zgody" (k. 10 akt administracyjnych, w nagłówku pisma).

W reakcji na to pismem z 8 sierpnia 2013 r. (k. 26 akt administracyjnych) skarżący ponownie wystąpił o rozpatrzenie jego prośby o doliczenie do średniej ocen ze studiów oceny uzyskanej z "niemieckiego prawa handlowego". W piśmie tym dodatkowo wyjaśnił, że na Uniwersytecie Europejskim Viadrina przewidziane są przedmioty zaliczane przez obecność i nie wpisuje się za nie oceny. Mimo to skarżący decydował się podejść do egzaminu z takich przedmiotów, by sprawdzić swą wiedzę. Na dalszym etapie studiów okazało się, że z tego rodzaju egzaminów skarżącemu wliczano uzyskane oceny do średniej (choć nie było na to wyraźnej podstawy w regulaminie). Wskazując na ten przykład skarżący stwierdził, że na tej samej zasadzie ocena z "niemieckiego prawa handlowego" winna zaliczać się do średniej studiów.

Dnia 3 października 2013 r. Prodziekan odmówił uwzględnienia wniosku skarżącego. Odmowa ta ponownie nastąpiła w formie adnotacji (w stopce pisma z 8 sierpnia 2013 r., k. 26 akt administracyjnych).

Wnioskodawca złożył dwa kolejne pisma, myląco nazwane "odwołaniami". Pierwsze z pism z 31 października 2013 r. odnosiło się do "decyzji Prodziekana ds. studenckich z dnia 3 października 2013 r." (a więc w istocie adnotacji Prodziekana na piśmie na k. 26 akt administracyjnych).

Na piśmie z dnia 31 października 2013 r. Dziekan ds. studiów stacjonarnych Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (dalej Dziekan) naniósł [...] listopada 2013 r. adnotację "brak zgody" (k. 29 akt administracyjnych).

Kolejne pismo – "odwołanie" wnioskodawca (zastępowany przez radcę prawnego Andrzeja Nowaka) złożył 17 lutego 2014 r. (pismo datowane na 4 lutego 2014 r., k. 32-35 akt administracyjnych). Skarżący zawarte w nim zarzuty skierował tym razem pod adresem "niewyrażenia zgody na zmianę oceny na dyplomie ukończenia studiów", a więc do wyżej opisanego "braku zgody" Dziekana naniesionego w formie adnotacji na piśmie z 31 października 2013 r. (k. 29 akt administracyjnych). Skarżący rozszerzył swą argumentację i wskazał, że zmiana regulaminu oraz planu studiów nastąpiła dopiero po zdaniu przez niego egzaminu z "niemieckiego prawa handlowego". Wyjaśnił, że § 16 regulaminu studiów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza odwołuje się do regulaminu obowiązującego na Wydziale Prawa Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law", a niemiecka regulacja przejściowa pozwala z kolei na zaliczenie "niemieckiego prawa handlowego" w miejsce "polskiego prawa spółek".

Całą dokumentację dotyczącą sprawy skarżącego Dziekan przesłał Prorektorowi ds. studenckich Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (k. 95 akt administracyjnych).

Decyzją z dnia [...] marca 2014 r. [...] (dalej decyzja z [...] marca 2014 r.) Prorektor ds. studenckich Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza "utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Prodziekana Wydziału Prawa i Administracji z dnia [...] listopada 2013 r. w sprawie niewyrażenia zgody na zmianę oceny na dyplomie ukończenia studiów absolwenta polsko-niemieckich studiów wspólnych na kierunku prawo – R. F." (przedmiot zaskarżenia został w tym przypadku błędnie określony). Jako podstawę tej decyzji Prorektor powołał art. 207 ust. 1, art. 160 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. nr 164, poz. 1365 ze zm.; obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 572 ze zm., dalej psw), art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 1[...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.; obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2013 r, poz. 267 ze zm., dalej kpa) i Regulamin Studiów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (obwieszczenie nr 5/2010 Senatu UAM z dnia 28 maja 2012 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu regulaminu studiów Uniwersytetu im Adama Mickiewicza w Poznaniu; dalej Regulamin studiów UAM z 2010 r.).

W uzasadnieniu swej decyzji Prorektor wskazał, że skarżący w dniu [...] czerwca 2013 r. złożył pomyślnie egzamin magisterski. Pracę magisterską oceniono na ocenę bardzo dobrą, a egzamin magisterski na ocenę dostateczną, po zadaniu dodatkowego pytania. Na podstawie obliczeń zgodnie z regułami przewidzianymi Regulaminem studiów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza [z 2010 r.], absolwent otrzymał ocenę dostateczną plus jako ogólny wynik studiów. Do uzyskania oceny dobrej (4.0) jako ogólnego wyniku studiów skarżącemu zabrakło 0,018 oceny. Z tego względu dwukrotnie (11 czerwca 2013 r. i 8 sierpnia 2013 r.) wniósł do Dziekana Wydziału Prawa i Administracji wnioski o doliczenie oceny uzyskanej z przedmiotu nieobjętego planem studiów, to jest z "niemieckiego prawa handlowego" (bdb) do średniej oceny ze studiów; ewentualnie o zmianę oceny uzyskanej z przedmiotu: "polskie prawo spółek" (dst) na ocenę uzyskaną z "niemieckiego prawa handlowego". Oba wnioski rozpatrzono negatywnie. We wniosku z 4 lutego 2014 r. skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji przez doliczenie oceny z przedmiotu: "niemieckie prawo handlowe" do oceny średniej ze studiów i zmianę dyplomu oraz suplementu lub też uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.

Odnosząc się do wymienionych wyżej wniosków i zarzutów Prorektor wskazał, że w roku akademickim 2009/10 skarżący był studentem drugiego roku studiów. W tym roku akademickim zaliczył "niemieckie prawo handlowe". Dla studiów na kierunku prawo, których studentem był wówczas skarżący, obowiązywał plan studiów przyjęty uchwałą Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nr 41/2003-2004 z dnia 2 grudnia 2003 r. w sprawie programu i planu studiów na kierunku prawo, przebiegających w formie polsko-niemieckich studiów prawniczych, realizowanych przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu we współdziałaniu z Wydziałem Prawa Europejskiego Uniwersytetu Viadrina we Frankfurcie nad Odrą. Zgodnie z tym planem "niemieckie prawo handlowe" było przedmiotem obowiązkowym dla III roku studiów (załącznik do uchwały Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nr 41/2003-2004 z dnia 2 grudnia 2003 roku ze zmianami wprowadzonymi uchwałą Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nr 40/2004-2005 z dnia 7 grudnia 2004 r.). Skarżący zaliczył ten przedmiot będąc studentem II roku, a zatem w dacie zaliczenia nie realizował przedmiotu należącego do obowiązującego go na II roku planu studiów. Zdaniem Prorektora podkreślenia wymaga, że skarżący nigdy nie wnosił o zgodę na zaliczanie na II roku studiów "niemieckiego prawa handlowego", jako przedmiotu przewidzianego w planie studiów w następnych semestrach (to jest na III roku). Oznacza to, że ów przedmiot nigdy nie był dla skarżącego przedmiotem obowiązkowym na II roku.

Prorektor wskazał, że z dniem 1 października 2010 r. weszły w życie zmiany planu studiów (uchwała nr 236/2009-2010 Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu z dnia 25 maja 2010 r. w sprawie planu i programu polsko-niemieckich studiów prawniczych prowadzonych w Collegium Polonicum). Zmiany te polegały m.in. na tym, że z planu studiów usunięty został przedmiot "niemieckie prawo handlowe", a w planie dla III roku studiów dodano przedmiot "polskie prawo spółek" (załącznik do uchwały nr 236/2009-2010 Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu z dnia 25 maja 2010 r. w sprawie określenia planu studiów na kierunku "prawo", prowadzonych wspólnie przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Wydział Prawa Fundacji Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą).

Prorektor wyjaśnił następnie, że plan studiów na kierunku "prawo", prowadzonych wspólnie przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Wydział Prawa Fundacji Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą) począwszy od roku akademickiego 2010/11 zawierał przedmiot "polskie prawo spółek", który przez to stał się przedmiotem obowiązkowym dla studentów, którzy w tym roku akademickim byli na III roku studiów; jednocześnie studenci ci nie byli obowiązani do zaliczenia "niemieckiego prawa handlowego". W roku akademickim 2010/11 skarżący był studentem III roku studiów. Na III roku zaliczył on obowiązujący go na tym roku studiów przedmiot "polskie prawo spółek" na ocenę dostateczną. Z uwagi na to, że - po wprowadzeniu powyższych zmian - plan studiów, obowiązujący skarżącego na III roku, "niemieckiego prawa handlowego" już nie przewidywał, zaliczenie przez niego w poprzednim roku akademickim tego przedmiotu nie mogło zostać i nie zostało uwzględnione w ramach przedmiotów obowiązkowych na III roku studiów. Skarżący nie kwestionował tego przy rozliczaniu się z III roku studiów.

Powołana zmiana planu studiów nastąpiła z zachowaniem wszelkich reguł, wymogów proceduralnych i terminów, wynikających z obowiązujących przepisów prawa. Zarzut skarżącego, jakoby naruszyła ona ochronę zaufania do regulaminów oraz planów studiów w dacie zdawania egzaminu jest zatem bezzasadny. W ocenie Prorektora skarżący nietrafnie powołuje się na naruszenie zasady ochrony zaufania do obowiązującego porządku prawnego. Przyjęte w maju 2010 r. zmiany planu studiów zostały ogłoszone (m.in. na powszechnie dostępnej na stronie internetowej Uniwersytetu i na stronie kierunku studiów) w maju 2010 r. - na kilka miesięcy przed wejściem w życie. Skarżący miał możliwość z dużym wyprzedzeniem zapoznać się z obowiązującym go na trzecim roku planem studiów. Fakt, że tego nie uczynił, w żaden sposób nie uzasadnia podnoszonego przez niego zarzutu naruszenia reguły zaufania. Zaliczenie przez skarżącego przedmiotu "niemieckie prawo handlowe" nastąpiło nadprogramowo; i to zarówno w dacie zdania przez niego egzaminu z tego przedmiotu - gdyż przedmiot ten nigdy nie był objęty planem II roku studiów, jak i w kolejnym roku akademickim - gdyż począwszy od roku akademickiego 2010/11 przedmiot ten został zupełnie usunięty z planu studiów.

Prorektor wyjaśnił, że specyfika polsko-niemieckich studiów prawniczych, których absolwentem jest skarżący, polega na tym, że każdy ze współdziałających Uniwersytetów przyjmuje własne regulacje dotyczące organizacji i przebiegu prowadzonego przez siebie kierunku studiów. W konsekwencji, kierunek: prawo, prowadzony wyłącznie przez UAM, funkcjonuje na podstawie polskich regulacji (m.in. uchwał Senatu UAM i Rady Wydziału WPiA UAM), a kierunek prowadzony przez Uniwersytet Europejski Viadrina, to jest Bachelor and Master of German and Polish Law - na podstawie regulacji niemieckich (w tym między innymi powołanego przez skarżącego regulaminu).

Prorektor podkreślił, że przedmiotem skargi jest średnia ocen oraz ocena na dyplomie uzyskanym na kierunku: prawo, prowadzonym przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Powołany przez skarżącego § 21 regulaminu dotyczy wyłącznie niemieckiego kierunku studiów: "Bachelor and Master of German and Polish Law", który jest prowadzony wyłącznie przez Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą. Regulamin ten nie ma zastosowania do kierunku studiów prowadzonego przez UAM, którego absolwentem jest skarżący, i którego wynik końcowy kwestionuje.

Prorektor stwierdził, że nie jest możliwe wybiórcze stosowanie postanowień regulaminu niemieckiego do studiów na kierunku prowadzonym przez stronę polską (to jest Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza). Podnoszony przez skarżącego brak stosownych regulacji przejściowych w uchwale Rady Wydziału z 25 maja 2010 r. oznacza, że z chwilą wejścia w życie tej uchwały, stosuje się wyłącznie jej postanowienia (bez możliwości stosowania wcześniejszych regulacji). Oznacza to, że regulujący funkcjonowanie kierunku studiów, którego absolwentem jest skarżący (tj. kierunku prawo, prowadzonego przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza) stan prawny, nie przewiduje możliwości doliczenia oceny z przedmiotu nieobjętego planem tych studiów do średniej ocen. Jakiekolwiek reguły w tym zakresie, wynikające z unormowań niemieckich, nie znajdują zastosowania.

Skargę na decyzję z [...] marca 2014 r. złożył R. F. wnosząc o jej uchylenie i o uchylenie decyzji pierwszoinstancyjnej, a nadto o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania. Zarzucił naruszenie § 16 regulaminu studiów z 2010 r. na kierunku "prawo" – załącznik do uchwały 171/2010 Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza z dnia 5 lipca 2010 r. oraz § 21 regulaminu studiów dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law" w związku z § 16 regulaminu studiów z 2010 r. na kierunku "prawo". Wskazał na naruszenie przepisów postępowania, w tym art. 107 § 1-5, art. 6, 7, 8, 9, 10, 11, 77, 78, 79, 80, 81, 85, 86, 89, 90, 95 kpa i art. 2 Konstytucji, i art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności – przez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy oraz błędne ustalenie stanu faktycznego i prawnego.

W uzasadnieniu skargi, po przedstawieniu stanu faktycznego, skarżący wyjaśnił, że w zaskarżonej decyzji uczyniono pod jego adresem jakoby zarzut, że wykazał się nadgorliwością w przygotowaniu się i przedwczesnym zdaniu "niemieckiego prawa handlowego" bez wystąpienia o zgodę na to. W ocenie skarżącego ponosi on karę za swą nadgorliwość, polegającą na odmowie zaliczenia mu do średniej ze studiów oceny "bardzo dobrej" z "niemieckiego prawa handlowego" i to dlatego, że zdany z rocznym wyprzedzeniem egzamin przestał mieć jakiekolwiek znaczenie z powodu usunięcia tego przedmiotu z programu studiów.

Skierowany wobec niego i opisany wyżej zarzut nie jest uprawniony. Działał on w zaufaniu do zasady głoszącej, że co nie jest zabronione, jest dozwolone. Podkreślił, że w dacie zdawania przez niego egzaminu "niemieckie prawo handlowe" było ono objęte programem studiów. Nie było przepisów zakazujących studentowi II roku prawa studiowania i zdawania egzaminów z przedmiotów objętych programem nauczania dopiero na III roku studiów. Wnioskodawca nie zatajał przed egzaminującymi go pracownikami naukowymi, że jest studentem II roku. Uznał to za akceptację jego działania, jako zgodnego z prawem.

Odnosząc się do kwestii regulacji uczelnianych skarżący podkreślił, że § 16 polskiego regulaminu studiów z 2010 r. odsyła do regulaminu studiów na kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law", gdyż wskazuje, że należy go stosować w zakresie przedmiotów realizowanych przez Wydział Prawa Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą w sprawach nieuregulowanych polskim regulaminem studiów. W ocenie skarżącego regulacja, do której posiłkowo odsyła § 16 polskiego regulaminu studiów nie pozostawia wątpliwości, co do dopuszczalności wcześniejszego zdawania egzaminów przewidzianych programem studiów dla lat późniejszych.

W odpowiedzi na skargę Prorektor wniósł o odrzucenie skargi, względnie o jej oddalenie. Uzasadniając wniosek o oddalenie skargi wskazał, że do spraw prowadzonych przez organy uczelni w oparciu o art. 207 ust. 1 psw, przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego stosuje się jedynie odpowiednio. W toku postępowania zachowano wszelkie reguły prawa materialnego i procesowego. Decyzja uzasadniona została drobiazgowo i zawiera wszelkie elementy wymienione w art. 107 § 3 kpa. Wnikliwie ustalono stan faktyczny, zasięgając opinii Kierownika polsko-niemieckich studiów stacjonarnych na kierunku prawo.

Prorektor podkreślił, że zgodnie z § 8 regulaminu studiów obowiązującego w roku akademickim 2009/2010 "do podstawowych obowiązków studenta należy: terminowe uzyskiwanie zaliczeń, składanie egzaminów, odbywania praktyk i wypełnianie innych obowiązków przewidzianych w planie studiów". Rektor przyznał, że z regulaminu wprost nie wynika zakaz przystępowania do egzaminów przewidzianych na wyższych latach studiów, niemniej stanowi, że student jest obowiązany składać egzaminy zgodnie z planem studiów. Nie można z regulaminu wyprowadzić normy, że każdy student może w każdym czasie przystępować do tych przedmiotów, do których chce przystąpić. Prorektor zwrócił uwagę, że skarżący miał świadomość, że może wystąpić o zgodę na przystąpienie do egzaminu z wyższego roku studiów, gdyż czynił to w odniesieniu do innych egzaminów i taką zgodę uzyskiwał.

Postanowieniem z 4 września 2014 r., II SA/Po 614/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił skargę wnioskodawcy uznając, że jest ona niedopuszczalna; na skutek skargi kasacyjnej skarżącego postanowienie to zostało uchylone postanowieniem NSA z 30 stycznia 2015 r., I OSK 74/15.

Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ppsa oddalił skargę.

Stosownie do wyjaśnień Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartych w postanowieniu I OSK 74/15, Wojewódzki Sąd w niniejszym składzie uznał, że przedmiotem zaskarżenia w sprawie jest decyzja Prorektora ds. studenckich z [...] marca 2014 r. [...] i przyjął, że mimo zawarcia błędnego sformułowania w jej sentencji dotyczy ona niewątpliwie wydanego jako pierwszoinstancyjne, rozstrzygnięcia Komisji Egzaminu Magisterskiego z [...] czerwca 2013 r.

W ramach kwestii porządkowych Sąd I instancji zauważył, że zgodnie z art. 60 ust. 6 psw organami jednoosobowymi uczelni są rektor i kierownicy podstawowych jednostek organizacyjnych. W myśl art. 207 ust. 1 psw "do (...) decyzji podjętych przez organy uczelni, kierownika studiów doktoranckich lub dyrektora jednostki naukowej w indywidualnych sprawach studentów i doktorantów, a także w sprawach nadzoru nad działalnością uczelnianych organizacji studenckich oraz samorządu studenckiego i doktoranckiego, stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 1[...] czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego oraz przepisy o zaskarżaniu decyzji do sądu administracyjnego".

Z akt niniejszej sprawy wynika, że zaskarżona decyzja z [...] marca 2014 r. podpisana została przez prof. dr hab. Z. P., który jest Prorektorem ds. studenckich Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Nie jest on zatem osobą piastującą funkcję organu (Rektorem). Zauważyć należy, że jak wynika z nadesłanych przez pełnomocnika organu dokumentów (k. 146 akt sądowych), a w szczególności z § 1 zarządzenia Rektora UAM nr 1/2012/2013 z dnia 3 września 2012 r. w sprawie zakresu obowiązków prorektorów w kadencji 2012-2016, prof. dr hab. Z. P. został – jako Prorektor – umocowany do pełnienia obowiązków w zakresie studiów stacjonarnych i niestacjonarnych. Jest on upoważniony przez Rektora do wydawania decyzji w indywidualnych sprawach studentów, o których mowa w art. 207 ust. 1 psw. Podstawą określenia zakresu obowiązków Prorektora jest wprost art. 66 ust. 2 pkt 6 psw, który stanowi, że Rektor może określić zakres obowiązków prorektorów.

Przechodząc do analizy treści decyzji Prorektora z [...] marca 2014 r. Wojewódzki Sąd zauważył, że odnosi się ona do decyzji o "braku zgody" na zmianę oceny na dyplomie wyrażoną [...] listopada 2013 r. Ściśle ujmując wskazuje to na odręczną adnotację "brak zgody" z pieczęcią prof. dr hab. R. Z. naniesioną na piśmie skarżącego znajdującym się na karcie 29 akt administracyjnych (wyjaśnienie radcy prawnego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza - k. 34 akt sądowych).

Jednakże w świetle oceny wyrażonej w postanowieniu I OSK 74/15 należy przyjąć, że decyzja Prorektora w istocie odnosiła się nie do wskazanej wyżej decyzji o "braku zgody" z [...] listopada 2013 r., ale do decyzji w postaci rozstrzygnięcia Komisji Egzaminu Magisterskiego z [...] czerwca 2013 r. Z kolei przedmiotem rozpoznania Prorektora – jak sprecyzował to Naczelny Sąd Administracyjny – było odwołanie zawarte w piśmie skarżącego z 11 czerwca 2013 r. z wnioskiem o zaliczenie przedmiotu "niemieckie prawo handlowe" do średniej ocen ze studiów, które zostało złożone w wymaganym terminie (k. 9 akt administracyjnych).

W świetle powyższego należy stwierdzić, że decyzja Prorektora dotknięta jest co prawda błędami formalnymi odnośnie wskazania zaskarżonej decyzji, jednak nie ma to istotnego znaczenia dla sprawy, gdyż w istocie rozpoznano w niej zagadnienie będące kanwą sprawy i dotyczące zasadności zaliczenia skarżącemu do średniej ocen ze studiów oceny z przedmiotu "niemieckie prawo handlowe". Nieprawidłowo wskazano jedynie zaskarżony akt, w którym odmówiono zmiany średniej ocen ze studiów skarżącego, zamiast wskazania na rozstrzygnięcie Komisji Egzaminacyjnej z [...] czerwca 2013 r., w którym określono tę średnią ocen.

Odnosząc się do kwestii zaskarżalności do sądu administracyjnego decyzji Prorektora, nie ulega wątpliwości, że skarga od tego rozstrzygnięcia jest dopuszczalna, co zostało jednoznacznie przesądzone przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Przechodząc do kwestii materialnoprawnych wskazać należy, że w sprawie kanwą sporu jest to, czy skarżącemu do średniej ocen ze studiów należało zaliczyć ocenę z "niemieckiego prawa handlowego" – ocenę 5 (przez zastąpienie oceny z "polskiego prawa spółek", względnie przez doliczenie jej do ocen z pozostałych przedmiotów na potrzeby średniej ocen ze studiów).

Analizując zebraną dokumentację pod tym kątem można prima facie odnieść wrażenie, że jest to zagadnienie, które wykracza poza materię regulowaną powszechnie obowiązującym prawem i uchyla się spod sprawowanej przez sąd administracyjny kontroli legalności z uwagi na brak prawnego wzorca dla tej kontroli. Pojawia się zwłaszcza pytanie, czy sąd administracyjny powinien i może opierać się w swym wyroku wyłącznie na aktach uchwalonych przez organy uczelni (żądanie skarżącego może być rozpatrywane tylko w świetle takich uregulowań).

Odpowiedzi na to pytanie udzielił Naczelny Sąd Administracyjny w wydanym w tej sprawie postanowieniu, wskazując jednoznacznie, że "to, że decyzja została wydana w oparciu o akty wewnętrzne uchwalone na podstawie upoważnienia ustawowego przez organ szkoły wyższej nie ma – zwłaszcza w świetle autonomii szkolnictwa wyższego (art. 70 ust. 5 Konstytucji RP) – znaczenia dla objęcia tej decyzji kontrolą sądu administracyjnego. Podstawa prawna decyzji administracyjnej nie determinuje bowiem zakresu kognicji sądu administracyjnego, lecz jest przedmiotem analizy tego sądu podczas dokonywania kontroli legalności zaskarżonego aktu".

Mając na uwadze powyższą wypowiedź Naczelnego Sądu Administracyjnego sformułowaną w sprawie przyjąć należy, że zaskarżone rozstrzygnięcia mogą i powinny być badane w świetle właściwych przepisów regulaminów uczelni.

Z akt sprawy wynika, że skarżący domaga się, by zaliczono mu do średniej ocen ze studiów egzamin z "niemieckiego prawa handlowego", który to przedmiot zdał na II roku studiów. W sprawie jest bezspornym między uczelnią a skarżącym, że zaliczenie powyższego przedmiotu nastąpiło w trakcie trwania II roku studiów skarżącego, a przy tym roku akademickiego (2009/2010), kiedy to przedmiot "niemieckie prawo handlowe" w obowiązującym wówczas programie studiów przewidziany był na III roku studiów. Jest też bezspornym (nie kwestionuje tego skarżący, a pośrednio nawet przyznaje w skardze), że "niemieckie prawo handlowe" zdał on nie występując uprzednio o zgodę na zaliczenie go na wcześniejszym roku studiów.

Mając na uwadze stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w postanowieniu I OSK 74/15 wskazujące na konieczność badania zaskarżonej decyzji w świetle aktów wewnętrznych szkoły wyższej, sprecyzować należy, jaki regulamin, względnie regulaminy, obowiązywały studentów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w czasie relewantnym dla sprawy, a więc w latach akademickich 2009/2010 i 2010/2011.

Pełnomocnik organu przedłożył do akt sądowych poświadczony za zgodność z oryginałem Regulamin studiów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, przyjęty uchwałą nr 54/2006 Senatu UAM z dnia 8 maja 2006 r. w sprawie regulaminu studiów (k. 22-28 akt sądowych). Regulamin ten wszedł w życie dnia 1 października 2006 r. (§ 64 ust. 1 tego Regulaminu). Powyższy Regulamin zwany będzie dalej Regulaminem studiów UAM z 2006 r.

Na wezwanie Sądu pełnomocnik organu przedłożył tekst jednolity Regulaminu studiów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przyjęty obwieszczeniem 5/2012 Senatu Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu z dnia 28 maja 2012 r. (Regulamin w kopercie na k. 145 akt sądowych). Jak wynika z tego obwieszczenia, Regulamin został pierwotnie wprowadzony na podstawie uchwały Senatu UAM 15/2010 z dnia 26 kwietnia 2010 r. i wszedł w życie 1 października 2010 r. (§ 82), zastępując z tą datą Regulamin uprzednio wprowadzony uchwałą 54/2006 (§ 81 ust. 1). Wskazany wyżej Regulamin zwany będzie dalej Regulaminem studiów UAM z 2010 r.

Od roku akademickiego 2010/2011, a więc od 1 października 2010 r. dla kierunku "prawo", prowadzonym wspólnie przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Wydział Prawa Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą, wprowadzony został specjalny Regulamin studiów przyjęty uchwałą 171/2010 Senatu UAM z dnia 5 lipca 2010 r. Regulamin ten stanowi załącznik do porozumienia w sprawie współpracy pomiędzy Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Uniwersytetem Europejskim Viadrina we Frankfurcie nad Odrą (wyjaśnienia pełnomocnika organu na k. 143 i 144 akt sądowych i Regulamin na k. 150-156 akt sądowych). Regulamin przyjęty uchwałą 171/2010 stanowi swoiste lex specialis względem ogólnouniwersyteckiego Regulaminu przyjętego uchwałą 15/2010 (zob. poprzedni akapit). Regulamin ten zwany będzie Specjalnym regulaminem studiów UAM-Viadrina z 2010 r.

Skarżący studiował w latach 2009/2010 oraz 2010/2011 na kierunku "Prawo" prowadzonym wspólnie przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza we współpracy z Uniwersytetem Europejskim Viadrina we Frankfurcie nad Odrą. Należy uznać, że skarżącego – jako studenta – w wymienionych latach obowiązywały: Regulamin studiów UAM z 2006 r. w odniesieniu do roku akademickiego 2009/2010; w kolejnym roku akademickim 2010/2011, to jest od 1 października 2010 r., Specjalny regulamin studiów UAM-Viadrina, a w zakresie w nim nieuregulowanym – Regulamin studiów UAM z 2010 r.

Zgodnie z Regulaminem studiów UAM z 2006 r., który obowiązywał skarżącego w roku akademickim 2009/2010 jak i Regulaminem studiów UAM z 2010 r., który obowiązywał go w roku akademickim 2010/2011, podstawą organizacji procesu dydaktycznego na danym kierunku jest plan studiów, a student powinien odbywać studia według planu obowiązującego w roku akademickim, w którym rozpoczął naukę (§ 14 ust. 1 i § 15 ust. 1 Regulaminu studiów UAM z 2006 r.; § 5 ust. 1 i § 7 ust. 1 Regulaminu studiów UAM z 2010 r.).

W sprawie okolicznością bezsporną jest, że zgodnie z planem studiów (uchwała 41/2003-2004; k. 41 akt administracyjnych) "niemieckie prawo spółek" – w dacie kiedy zdawał je skarżący – było przedmiotem obowiązkowym dla studentów 5 semestru, a więc III roku studiów (k. 48 akt administracyjnych). Skarżący był wówczas na II roku studiów, a "niemieckie prawo spółek" pozostawało dla niego poza planem studiów (to jest dla semestru 4, na którym był w dacie zdawania egzaminu).

Zgodnie z § 29 Regulaminu studiów UAM z 2006 r. "spełnienie przez studenta wymagań przewidzianych planem studiów jest odnotowywane przez dziekana w karcie okresowych osiągnięć i w indeksie". Podobna regulacja znalazła się także w Regulaminie studiów UAM z 2010 r. (§ 23 ust. 1).

Z karty okresowych osiągnięć studenta za rok akademicki 2009/2010 wynika, że na II roku skarżący zaliczył szereg przedmiotów obowiązkowych (w ramach normalnego toku); dodatkowo uzyskał zaliczenie i za zgodą Kierownika Studium zdał egzamin z "polskiego prawa karnego materialnego" (k. 2 akt administracyjnych). Z akt nie wynika, by skarżący kwestionował zakres przedmiotów wpisanych w karcie osiągnięć okresowych studenta i stanowiących podstawę do zaliczenia mu II roku studiów.

Z akt nie wynika, że skarżący miał zgodę na zdanie "niemieckiego prawa handlowego" na II roku studiów. W takiej sytuacji należy uznać, że zdanie tego przedmiotu nie było jego obowiązkiem. Nie miał on też swobody w jego zdaniu – w każdym razie ze skutkiem dla programowego przebiegu jego studiów. Na II roku studiów skarżący – tak jak wszyscy inni studenci – miał obowiązek zaliczyć określoną pulę egzaminów i z tych egzaminów (i żadnych innych) został rozliczony promocją na III rok studiów.

Powyższe rozważania nie dają oczywiście odpowiedzi na pytanie, czy – ujmując z perspektywy całych studiów skarżącego – ocena z ponadprogramowo zaliczonego przedmiotu "niemieckie prawo handlowe", winna zostać skarżącemu w jakikolwiek sposób doliczona do średniej ocen ze studiów?

Odpowiedź na powyższe pytanie jest o tyle utrudniona, że według nowego planu studiów obowiązującego roku akademickim 2010/2011, gdy skarżący był na III roku studiów, "niemieckie prawo handlowe" przestało być przedmiotem obowiązkowym (k. 57 akt administracyjnych), a w jego miejsce należało zdać egzamin z "polskiego prawa spółek".

Należy rozważyć, czy ponadprogramowe zdanie przez wnioskodawcę egzaminu z "niemieckiego prawa handlowego" w roku akademickim 2009/2010 (na II roku studiów), bez zgody Kierownika Studium, mogło rodzić jakikolwiek skutek dla przebiegu tych studiów.

Zagadnienie to Sąd I instancji rozważył z dwu punktów widzenia:

– z perspektywy II roku studiów skarżącego i obowiązujących wówczas regulacji wewnętrznych uczelni oraz

– z perspektywy III roku studiów i analogicznie obowiązujących wówczas regulacji wewnętrznych uczelni.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu zdanie przedmiotu "niemieckie prawo handlowe" na II roku studiów przez skarżącego nie miało znaczenia dla jego osiągnięć na tym roku studiów. Zgodnie z Regulaminu studiów UAM z 2006 r., obowiązującym w roku akademickim 2009/2010, podstawą organizacji procesu dydaktycznego na danym kierunku był plan studiów, a w karcie okresowych osiągnięć i w indeksie odnotowywano spełnienie przez studenta wymagań przewidzianych takim właśnie planem. W świetle takich regulacji nie sposób uznać, że zdanie przedmiotu poza planem i bez zgody odpowiedniego organu uczelni miało wpływ na przebieg studiów.

Skarżący w skardze twierdzi, że ocena z niemieckiego prawa handlowego winna być mu zaliczona do średniej, bo § 16 Regulaminu studiów UAM-Viadrina z 2010 r. odsyła do regulaminu Wydziału Prawa Uniwersytetu Europejskiego Viadrina, a ten z kolei zawiera regulacje przejściowe pozwalające na takie zaliczenie. Sąd I instancji wskazał, że zarzut ten nie może odnieść skutku i prowadzić do uznania, że skarżący mógł zaliczyć skutecznie "niemieckie prawo handlowe" w roku akademickim 2009/2010, będąc na II roku studiów. Regulamin studiów UAM-Viadrina z 2010 r. nie obowiązywał jeszcze, gdy skarżący studiował na II roku studiów.

Zupełnie odrębnym problemem jest kwestia tego, czy fakt, że skarżący zdał "niemieckie prawo handlowe" wcześniej niż [było] to przewidziane planem studiów, mogło mieć znaczenie dla jego obowiązków jako studenta III roku.

Z dniem 1 października 2010 r. weszły w życie zmiany planu studiów (uchwała nr 236/2009-2010 Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu z dnia 25 maja 2010 r. w sprawie planu i programu polsko-niemieckich studiów prawniczych prowadzonych w Collegium Polonicum). Zmiany te polegały między innymi na tym, że z planu studiów usunięty został przedmiot "niemieckie prawo handlowe", a w planie dla III roku studiów dodano przedmiot "polskie prawo spółek" (załącznik do uchwały nr 236/2009-2010 Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu z dnia 25 maja 2010 r. w sprawie określenia planu studiów na kierunku "prawo", prowadzonych wspólnie przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Wydział Prawa Fundacji Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą).

Oznacza to, że w roku akademickim 2010/2011, będąc na III roku skarżący, tak jak wszyscy inni studenci, obowiązany był zdać "polskie prawo spółek".

Również w odniesieniu do tego roku akademickiego nie może odnieść skutku zarzut skarżącego dotyczący konieczności zastosowania § 16 Regulaminu studiów UAM-Viadrina z 2010 r.

Zgodnie z § 16 Regulaminu studiów UAM-Viadrina z 2010 r., w sprawach nieregulowanych tą uchwałą obowiązuje Regulamin studiów UAM z 2010 r. oraz – w zakresie przedmiotów realizowanych przez Wydział Prawa Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą – regulaminy studiów dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law", obowiązujące na Wydziale Prawa Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą. Z kolei w myśl przetłumaczonego przez skarżącego w skardze § 21 regulaminu studiów (tłumaczenia podanego przez skarżącego nie kwestionuje pełnomocnik organu) dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law", określeni w tym przepisie studenci (studiujący w trakcie zmiany regulaminu) mogli zdać, ze skutkiem zaliczenia, egzamin z "niemieckiego prawa handlowego" zamiast nowego "polskiego prawa spółek".

W ocenie Wojewódzkiego Sądu, analiza § 16 Regulaminu studiów UAM-Viadrina z 2010 r. (k. 82 akt administracyjnych) wskazuje, że skarżący trafnie przyjmuje, że regulacje niemieckiej uczelni w niektórych przypadkach teoretycznie mogły znaleźć zastosowanie w odniesieniu do polskiego studenta Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Zastosowanie powołanej w skardze regulacji § 21 regulaminu studiów dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law" w odniesieniu do wnioskodawcy nie byłoby jednak możliwe. Skarżący zdał bowiem "niemieckie prawo handlowe" w dacie, kiedy regulamin ten jeszcze nie obowiązywał (oba specjalne regulaminy studiów dotyczące współpracy UAM-Viadrina weszły w życie dopiero 1 października 2010 r.). Trudno uznać, że podejście przez niego do tego właśnie przedmiotu, które nastąpiło na poprzednim roku studiów, było wyborem przez studenta przedmiotu do zaliczenia w rozumieniu powyższego § 21. Nawet jeżeli przyjąć, że zdanie przez skarżącego przedmiotu "niemieckie prawo handlowe" na II roku studiów mogło być uznane za skuteczne, to i tak stosownie do § 21 Regulaminu studiów dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law" nie ma podstaw do doliczenia ex post skarżącemu oceny z tego przedmiotu do średniej ocen ze studiów. Po pierwsze, na III roku studiów wnioskodawca nie domagał się uznania mu "niemieckiego prawa spółek" jako przedmiotu zaliczonego w miejsce "polskiego prawa spółek". Co więcej, skarżący faktycznie przystąpił do egzaminu z "polskiego prawa spółek" i je zdał, a zatem niejako dokonał wyboru przedmiotu w rozumieniu § 21 Regulaminu i skonsumował wynikające z tego przepisu uprawnienie.

Można wskazać zupełnie ubocznie, że gdyby skarżący miał zgodę właściwego organu uczelni na skuteczne zdanie programowego (jeszcze wówczas) "niemieckiego prawa spółek" na II roku, to wówczas – choćby uwzględniając zasadę zaufania do organów administracji publicznej (kwestii tej regulamin uczelni wprost nie reguluje) – należałoby przyjąć, że skarżący zdawał ten przedmiot z formalnym skutkiem zaliczenia przedmiotu obowiązkowego wynikającego z programu studiów. Wtedy mógłby on teoretycznie domagać się uznania mu do średniej ocen tego egzaminu w miejsce "polskiego prawa spółek", którym "niemieckie prawo handlowe" zastąpiono.

Odnosząc się do zarzutów proceduralnych, które skarżący określa bardzo szeroko i powołuje się na art. 107 § 1-5, art. 6, 7, 8, 9, 10, 11, 77, 78, 79, 80, 81, 85, 86, 89, 90, 95 kpa, art. 2 Konstytucji i art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (to jest Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284 – uw. WSA), nie mogą one stanowić podstawy uwzględnienia skargi. Sąd I instancji dostrzegł, że działanie organów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza było w trakcie postępowania nieczytelne, a organy te nie wyjaśniały skarżącemu jednoznacznie niektórych swych działań (np. skarżący otrzymywał dwukrotnie ze strony Dziekana Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza lakoniczną adnotację "brak zgody", co mogło być dla niego mylące); niemniej jednak ostatecznie żądania skarżącego zostały rozpoznane decyzją Prorektora, w której stan faktyczny został dokładnie przedstawiony i wyjaśniony, a nadto przedstawiono ocenę żądania studenta w świetle przepisów regulaminowych uczelni.

Skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie wywiódł R. F., reprezentowany przez radcę prawnego A. N., zarzucając naruszenie:

1. prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa), a w szczególności:

a. § 14 ust. 1 i § 15 ust. 1 Regulaminu studiów Uniwersytetu [im.] Adama Mickiewicza z 2006 r.;

b. § 5 ust. 1 i § 7 ust. 1 oraz § 73 Regulaminu studiów Uniwersytetu [im.] Adama Mickiewicza UAM z 2010 r.;

c. § 7 ust. 2 oraz § 16 REGULAMINU STUDIÓW z 2010 r. na kierunku "prawo" – Załącznik do uchwały nr 171/2010 Senatu UAM z dnia 5 lipca 2010 r.;

d. § 21 Regulaminu studiów dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law" w zw. z § 16 REGULAMINU STUDIÓW z 2010 r. na kierunku "prawo";

2. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa), a w szczególności:

a. art. 151 ppsa;

b. art. 2 Konstytucji RP;

c. art. 6 Konwencji Europejskiej o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności;

d. art. 107 § 1-5, art. 6, 7, 8, 9, 10, 11, 14 § 2, 77, 78, 79, 80, 81, 85, 86, 89, 90, 95 kpa

przez oddalenie skargi, skutkujące utrzymaniem tym samym w mocy zaskarżonych, wadliwych decyzji I i II instancji.

Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a gdyby Naczelny Sąd Administracyjny z jakichkolwiek względów nie podzielił argumentów o naruszeniu przepisów postępowania, a jedynie argumenty o naruszeniu prawa materialnego, to ewentualnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi (art. 188 ppsa) i w konsekwencji zmianę zaskarżonego wyroku (art. 176 ppsa) przez uchylenie w całości zaskarżonych decyzji organów I i II instancji; zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego w wysokości sześciokrotnej stawki minimalnej z przepisów o wynagrodzeniu radcy prawnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Rektor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, reprezentowany przez r. pr. K. E. N., wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej; zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, dalej ppsa), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010, z. 1, poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Zarzuty naruszenia prawa materialnego należało rozpoznać łącznie, bowiem dotyczyły one błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania przepisów o jednorodnym charakterze - regulaminów studiów.

W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i w doktrynie powszechnie przyjęty jest pogląd, że wyliczenie konstytucyjnych źródeł prawa wewnętrznego (art. 93 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r.- Dz. U. z 1997/78/483, sprost. 2001/28/319, zm. 2006/200/1471, 2009/114/946) nie jest pełne, a "system prawa wewnętrznego ma - w przeciwieństwie do systemów będących źródłami prawa powszechnie obowiązującego - charakter systemu otwartego, w każdym razie w zakresie podmiotowym" (wyrok TK z 1 grudnia 1998 r., K 21/98, OTK 1998/7/645, akceptowany przez L. Garlickiego, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Wyd. Liber 2007, s. 123-125 uw. 107-109; R. Raszewska-Skałecka, Statut i regulamin szkolnego zakładu administracyjnego w świetle obowiązującego systemu źródeł prawa, w: red. A. Szadek-Bratuń, Nowe prawo o szkolnictwie wyższym a podmiotowość studenta, Kolonia Limited 2007 s. 40). Konstytucja nie enumeruje podmiotów uprawnionych do wydawania aktów prawa wewnętrznego (wyrok TK z 8 października 2002 r., K 36/00). Zagadnienie charakteru prawa zakładowego i zakresu jego kontroli w postępowaniu sądowoadministracyjnym bądź przed Trybunałem Konstytucyjnym, należy do bardziej kontrowersyjnych w doktrynie. Nie wdając się w owe spory (orzeczenie SN z 23 listopada 1981 r., I PR 46/81, OSNC 1982/7/105, akceptowane przez J. Krajewskiego w: Kodeks postępowania cywilnego z komentarzem, W. Pr. 1989 t. 2 s. 537 uw. 8), należy przyjąć, że nie można uznać, by prawo zakładowe - w tym w szczególności ta jego część, która dookreślona jest przez organy zakładu - była w całości prawem wewnętrznym w takim samym znaczeniu jakie ustalono dla aktów normatywnych kierownictwa wewnętrznego. Dla części norm tworzonych w zakładach, które traktują o kwestiach materialnych i procesowych bezpośrednio dotyczących administrowanych, dochodzi do wejścia w materie zastrzeżone dla norm powszechnie obowiązującego prawa (P. Lisowski w: red. J. Boć, Prawo administracyjne, Kolonia Limited 2003 s. 100). Przykładem tak rozumianego prawa zakładowego jest w szczególności statut uczelni, regulamin studiów czy regulamin pomocy materialnej dla studentów (R. Raszewska-Skałecka - op. cit. s. 44). W szczególności zarówno regulaminy studiów, jak i plany studiów, mają oparcie ustawowe (odpowiednio – ust. 1 i 2 art. 160 psw). W doktrynie trafnie wskazuje się, że z reguły zakład publiczny – na podstawie ustawy – jest wyposażony w uprawnienia władcze, choć nie jest to niezbędne (E. Ochendowski, Pojęcie zakładu publicznego, we: Współczesne problemy administracji publicznej. Księga poświęcona pamięci Profesora Marka Elbanowskiego, Studia Iuridica 32, Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego 1996, s. 201-202, 205-206).

Szkoła wyższa jest zakładem administracyjnym - jednostką organizacyjną niebędącą organem państwowym ani organem samorządu, powołaną do wykonywania zadań publicznych i uprawnioną do nawiązywania stosunków administracyjnoprawnych. Z chwilą przyjęcia danej osoby w poczet użytkowników zakładu, staje się ona podmiotem praw i obowiązków, przysługujących bądź obciążających użytkowników danego zakładu. Te prawa i obowiązki wynikają z przepisów powszechnie obowiązujących, jak i ze statutów i regulaminów wewnątrzzakładowych (odpowiednio - uzasadnienie uchwały 7 Sędziów NSA z 13. 10.2003 r., OPS 5/03, ONSA 2004/1/9, zapadłej pod rządem art. 161 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym - Dz. U. nr 65, poz. 385 ze zm., dalej uszw) - pozostającej aktualną w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy pod rządem art. 207 psw.

W nowszym dorobku doktryny zwraca się uwagę, że państwowa szkoła wyższa ma charakter korporacji prawa publicznego (E. Ochendowski, Pozycja prawna studenta uniwersytetu - użytkownik zakładu publicznego czy członek korporacji publicznej, w: red. J. Filipek, Jednostka w demokratycznym państwie prawa, 2003 r., s. 455, 457).

Przy dokonywaniu kontroli zgodności regulaminu z powszechnie obowiązującym prawem należy w szczególności uwzględnić autonomię uczelni i korporacyjny charakter uniwersytetu (art. 70 ust. 5 Konstytucji RP; art. 4 ust. 1 i 5 psw i uzasadnienia wyroków Trybunału Konstytucyjnego z: 8.11.2000 r., SK 18/99, OTK 2000/7/258; 2.7.2002 r., U 7/01, OTK-A 2002/4/48).

Zaskarżony wyrok nie narusza: § 14 ust. 1 i § 15 ust. 1 Regulaminu studiów z 2006 r.; § 5 ust. 1, § 7 ust. 1 oraz § 73 Regulaminu studiów z 2010 r.; § 7 ust. 2 i § 16 REGULAMINU STUDIÓW z 2010 r. na kierunku "prawo"; § 21 Regulaminu studiów dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law" w zw. z § 16 REGULAMINU STUDIÓW z 2010 r. na kierunku "prawo".

Podstawą organizacji procesu dydaktycznego na danym kierunku jest plan studiów (§ 14 ust. 1 Regulaminu studiów z 2006 r.). Student odbywa studia według planu obowiązującego w roku akademickim, w którym rozpoczął naukę (§ 15 ust. 1 Regulaminu studiów z 2006 r.). Wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie, przepisy te nie wprowadzają zakazu zmiany planu studiów przez cały okres studiów. Zarówno wykładnia językowa, jak i systemowa i celowościowa, art. 160 ust. 2 psw, jak i wskazanych jako wzorce kontroli przepisów regulaminów wskazanych w punkcie 1 tiret pierwsze do czwartego petitum skargi kasacyjnej (s. 2), nie prowadzi do odmiennego rezultatu, niż aprobowany zaskarżonym wyrokiem. Sam skarżący, akceptując § 21 Regulaminu studiów dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law", akceptuje dopuszczalność zmiany regulaminu studiów jak i planów studiów, a jedynie uważa, że ów § 21 przemawia za możliwością aprobowania wniosku, zgłoszonego w odwołaniu z 11 czerwca 2013 r.

Zgodne jest z doświadczeniem życiowym, że plan studiów w trakcie trzyletniego bądź pięcioletniego okresu studiów (przy czym studia na kierunku "prawo", prowadzone wspólnie przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Wydział Prawa Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą, realizowane były od dnia 1 października 2010 r. w trybie jednolitych pięcioletnich stacjonarnych studiów magisterskich; § 1 i 2 Specjalnego regulaminu studiów UAM-Viadrina z 2010 r.), w praktyce ulegają zmianom. Wśród przyczyn, które przemawiają za zmianą planu, są np. zasadnicze zmiany w istotnych dziedzinach prawa (in casu – wejście w życie z dniem 1 stycznia 2001 r. ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych – art. 633 ksh, który zastąpił znakomite, lecz pochodzące sprzed ponad 70 lat rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy – Dz. U. nr 57, poz. 502 ze zm.; art. 631 ksh); śmierć profesora, prowadzącego wykład autorski z rzadkiej dziedziny prawa; zmiana preferencji studiujących co do wyboru danych przedmiotów; względy organizacyjne. Należy zauważyć, że systemie prawa żaden akt prawny nie jest i nie może pozostawać niezmienny, bowiem prawo musi odpowiadać na zmiany stosunków społecznych i je adekwatnie regulować. Nawet najtrwalsze regulacje prawne – na czele z Konstytucją – podlegają zmianom (przykładowo – Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r., Dz. U. nr 78, poz. 483, sprost. z 2001 r. nr 28, poz. 319, została dwakroć znowelizowana – Dz. U. z 2006 r. nr 200, poz. 1471; z 2009 r. nr 114, poz. 946). Zmiana planu studiów w ciągu trzyletnich bądź pięcioletnich studiów, jeżeli wprowadzona jest uchwałą właściwego organu autonomicznej uczelni, z odpowiednim wyprzedzeniem, z mocą od początku kolejnego roku akademickiego, nie narusza zasady zaufania do ochrony praw nabytych, jak błędnie postrzega to skarżący. Sąd I instancji trafnie uznał, że o zmianie planu studiów na rok akademicki 2010/2011, która weszła w życie dnia 1 października 2010 r., UAM prawidłowo zawiadomił studentów z wystarczającym wyprzedzeniem (w maju 2010 r.), zamieszczając odpowiednią informację na powszechnie dostępnej stronie internetowej Uniwersytetu i na stronie kierunku studiów (bezsporne – k. 102 akt administracyjnych).

To, że skarżący dnia 2 lutego 2010 r., będąc studentem II roku prawa, zdał bez uzyskania zgody Kierownika studiów egzamin z przedmiotu, który był w planie studiów III roku prawa, nie stworzyło po stronie skarżącego z tego tytułu żadnych praw słusznie nabytych. Zaskarżony wyrok nie narusza zasady demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP) jako zasady złożonej, ani wyinterpretowanej z tej zasady – zasady ochrony praw słusznie nabytych, która z kolei złożona jest z zasady własności i zasady nieretoaktywności prawa (J. Mikołajewicz, Pojmowanie "państwa prawnego" w orzecznictwie Trybunału Kostytucyjnego Rzeczypospolitej Polskiej w: red. S. Wronkowska, Polskie dyskusje o państwie prawa, Wyd. Sejmowe 1995, s. 100-101, p. 3, 4). W szczególności w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i w doktrynie trafnie wskazuje się, że prawodawca może nowelizować prawo, także na niekorzyść obywateli, jeżeli odbywa się to w zgodzie z konstytucją. Za zmianami sytuacji prawnej obywateli w tych przypadkach muszą przemawiać łatwe do odczytania prima facie zasady, wartości lub normy konstytucyjne (B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, C.H. Beck 2012, s. 23 i 27-31, nb 9, p. 3). Taką zasadą, przemawiającą za zmianą planu studiów w okresie trzyletnich bądź pięcioletnich studiów, jest w szczególności autonomia szkół wyższych (art. 70 ust. 5 Konstytucji RP), będąca warunkiem realizacji zasad wolności nauczania, badań naukowych i twórczości artystycznej, i pełnienie misji odkrywania i przekazywania prawdy poprzez prowadzenie badań i kształcenie studentów (art. 4 ust. 2 i 3 psw).

Skarżący, jako członek wspólnoty uczących się i uczonych, miał prawo uczestniczyć w wykładach otwartych – w tym w szczególności w wykładach z "niemieckiego prawa handlowego" – przeznaczonych w planie studiów dla innego roku (III), niż ten na którym studiował skarżący (II). Ta zasada, wynikająca ze średniowiecznej tradycji uniwersyteckiej, doznaje ograniczeń jedynie wobec wybranych zajęć na niektórych kierunkach – z uwagi na ograniczoną ilość miejsc i konieczność korzystania z specjalistycznej aparatury bądź z uwagi na specyfikę miejsc, gdzie te wybrane zajęcia się odbywają (np. zajęcia kliniczne na salach szpitalnych uniwersytetów medycznych, by chronić prawa pacjentów; zajęcia laboratoryjne na kierunkach przyrodniczych uniwersytetów; warsztaty na kierunkach artystycznych, etc.).

Już jednak przystąpienie do egzaminu z przedmiotu, który jest przewidziany w planie studiów kolejnych lat, wymaga zgody Kierownika studium bądź Dziekana. Skarżący wiedział o tym wymogu, bowiem pismem z 16 listopada 2009 r. wniósł o wyrażenie zgody na przystąpienie na II roku studiów do egzaminu z prawa karnego (realizowanego przez stronę polską), na co uzyskał zgodę (k. 1-3 akt administracyjnych). Pismem z 13 grudnia 2010 r. wniósł o wyrażenie zgody na przystąpienie na III roku studiów do egzaminów z przedmiotów: "Strukturvergleich des deutschen und polnischen Privatrechts"; "Strukturvergleich des deutschen und polnischen Strafrechts"; "Wirtschafts verwaltungs recht" (CP; realizowanych przez stronę niemiecką) oraz: postępowanie karne; postępowanie cywilne; teoria prawa, prawo finansowe (realizowane przez stronę polską), motywując to szczególnym zainteresowaniem tymi przedmiotami i wskazując cel – przyspieszenie studiów, na co Kierownik Studium wyraziła zgodę (k. 7 akt administracyjnych). Dnia 15 grudnia 2011 r. skarżący wniósł o zgodę na uczestniczenie w zajęciach i zdawanie egzaminu z przedmiotów z wyższego roku studiów, wskazując teorię prawa, uzasadniając "przyspieszenie przebiegu studiów", na co Kierownik Studium wyraziła zgodę (k. 8 akt administracyjnych). Skarżący miał zatem świadomość, że każdocześnie winien wnieść do 15 grudnia danego roku do Kierownika Studium o zgodę na "uczestniczenie w zajęciach i zdawanie egzaminów z przedmiotu wyższego roku studiów", czego w przypadku "niemieckiego prawa handlowego" skarżący nie dopełnił.

Skarżący przeinacza decyzję z [...] marca 2014 r., jak i uzasadnienie zaskarżonego wyroku. W żadnym z tych dokumentów nie "zarzucono Skarżącemu dopuszczenie się samowoli naruszającej regulaminy studiów. Podobna konkluzja rodzi się po lekturze uzasadnienia zaskarżonego obecnie wyroku... poczyniono Skarżącemu swoisty zarzut ekscesu nadgorliwości w przedwczesnym wyuczeniu przedmiotu "niemieckie prawo handlowe" i przedwczesnym zdaniu na ocenę "bardzo dobrą" egzaminu z przedwcześnie wyuczonego przedmiotu bez wystąpienia o zgodę na taką nadgorliwość" (s. 10-11 skargi kasacyjnej). Zwroty, którymi posłużył się autor skargi kasacyjnej, są nieadekwatne. Ani Rektor UAM, ani Sąd I instancji, nie stawiają skarżącemu któregokolwiek ze wskazanych zarzutów. Prawo do uczestniczenia w wykładach zostało przedstawione powyżej i dla uniknięcia zbędnych powtórzeń, należy się do tej argumentacji odwołać. Trafnie Sąd I instancji aprobował pogląd Rektora, że żaden z przepisów regulaminów, jak i zmiany w planach studiów, nie dawały podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o doliczenie oceny z przedmiotu nieobjętego planem studiów (dla studenta II roku) do średniej ocen z całego okresu studiów. Skarżący nie dostrzega, że Sąd I instancji wskazał, że skarżący "trafnie przyjmuje, że regulacje niemieckiej uczelni w niektórych przypadkach teoretycznie mogły znaleźć zastosowanie w odniesieniu do polskiego studenta" UAM, a jedynie z przyczyn merytorycznych słusznie wskazał, że § 21 Regulaminu studiów dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law" nie daje podstaw do zaliczenia ex post skarżącemu oceny z niemieckiego prawa handlowego, zdanego przez skarżącego na II roku studiów, do średniej oceny ze studiów (s. 19-20 uzasadnienia wyroku II SA/Po 167/15).

Sąd I instancji trafnie wskazał, że uzyskanie zgody Kierownika Studium na zdawanie "niemieckiego prawa handlowego" (jeszcze wówczas programowego – dla roku III) przez studenta II roku, pozwalałoby Sądowi uznać – na podstawie zasady ogólnej – zasady zaufania do organów administracji publicznej, że skarżący zdawał ów przedmiot z formalnym skutkiem zaliczenia przedmiotu obowiązkowego, wynikającego z programu studiów, co umożliwiłoby skarżącemu domaganie się uznania mu do średniej ocen z tego egzaminu w miejsce "polskiego prawa spółek", którym zastąpiono "niemieckie prawo handlowe" (s. 20 uzasadnienia wyroku II SA/Po 167/15). Brak zgody Kierownik Studium – wbrew stanowisku skarżącego - nie stanowi o naruszeniu zasady korzystania z wolności i swobód nie ograniczonych wyraźnym przepisem prawa, a jedynie o niemożności skorzystania wobec skarżącego z zasady zaufania do organów administracji publicznej.

Prawidłowo Sąd I instancji rozstrzygnął problem intertemporalny, istotny dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy. Przepis § 21 Regulaminu studiów dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law" nie zawiera całościowej regulacji materii intertemporalnej, a jedynie wycinkowe uregulowanie zagadnienia szczegółowego. Normodawca wskazał, że studenci (o konkretnych cechach: "którzy rozpoczęli studia przed tym momentem i którzy oddadzą pracę licencjacką do 31 marca 2016 r."), mają możliwość, w zamian przedmiotów nowo wprowadzonych lub czasowo zmienionych lub zmienionych co do formy zaliczenia, zaliczyć odpowiednie przedmioty z poprzednio obowiązującej wersji regulaminu studiów, w szczególności: [...] 2. w zamian przedmiotu "polskie prawo spółek" (moduł 9), przedmiot "przedmiot "niemieckie prawo handlowe" (moduł 6 stary)". Przepis § 21 Regulaminu studiów dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law" upoważniał studenta (o ww cechach) jedynie do tego, by zaliczyć w zamian konkretnego przedmiotu nowego, konkretny przedmiot dawny. Skoro skarżący przystąpił do egzaminu z "polskiego prawa spółek", to skonsumował swe uprawnienie, by nie zdawać tego przedmiotu a w zamian za to, zaliczyć "niemieckie prawo handlowe". W pozostałym zakresie (§ 21 Regulaminu wprowadza bowiem wyjątek, który nie podlega wykładni rozszerzającej) obowiązywała zatem nowa regulacja – w myśl zasady obowiązywania "ustawy nowej".

Przepis § 21 Regulaminu studiów dla kierunku "Bachelor and Master of German and Polish Law" zawiera normy o charakterze procesowym, zatem stosować doń należy zasady ogólne, przyjęte powszechnie w doktrynie i orzecznictwie dotyczącym ustaw procesowych. Zasada ta, od dziesiątków lat utrwalona w polskiej kulturze prawnej na tle kpc, kpa, a od 1 stycznia 2004 r. ppsa, wskazuje, że nowa ustawa procesowa obowiązuje wprost – w toku toczącego się postępowania (J. Mikołajewicz, Prawo intertemporalne. Zagadnienia teoretycznoprawne, Poznań 2000, s. 84, p. 1, s. 101-102, p. 4 ppkt 3; wzorcem dla takiego rozumienia obowiązywania zasady jest art. XV § 1 ustawy z dnia 1[...] listopada 1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. nr 43, poz. 297 ze zm.). Można, kierując się generalizacją historyczną, uznać że polski ustawodawca w przypadku prawa proceduralnego, w przeważającej liczbie przypadków nakazuje stosować do czynności procesowych, od chwili wejścia w życie prawo nowe, z pozostawieniem w mocy czynności dokonanych przed jego wejściem w życie zgodnie z prawem dawnym. W razie wątpliwości należy stosować prawo nowe (J. Mikołajewicz – op. cit. s. 102).

Przeciwko wykładni zastosowanej przez Sąd I instancji nie przemawia § 73 Regulaminu studiów UAM z 2010 r. Trafnie podnosi się, że w praktyce nie sposób odwoływać się do jednego z przepisów, bowiem badania wskazują, że norma wysłowiona jest w więcej niż jednym przepisie (J. Mikołajewicz w: Problematyka intertemporalna w prawie. Zagadnienia podstawowe. Rozstrzygnięcia intertemporalne. Geneza i funkcje, C. H. Beck 2015, s. 8). Autor skargi kasacyjnej przy wykładni § 73 pkt 1 lit. a, błędnie pomija § 67 ust. 1 pkt 1 Regulaminu studiów UAM z 2010 r., zgodnie z którym warunkiem dopuszczenia do egzaminu dyplomowego jest: 1) spełnienie wszystkich wymagań wynikających z planu studiów; [...]. Skoro plan studiów obowiązujący w roku akademickim przewidywał "niemieckie prawo handlowe" na III roku studiów, to student II roku musiał uzyskać indywidualną zgodę Kierownika Studium na udział w zajęciach i zdawanie egzaminu przedmiotu, który nie był ujęty w planie studiów dla II roku. Student pod rządem Regulaminu studiów UAM z 2006 r. przystępował do egzaminu z kartą okresowych osiągnięć i indeksem w jednym z ustalonych terminów (§ 26 ust. 1 Regulaminu studiów UAM z 2006 r.). Wpisy na karcie okresowych osiągnięć i w indeksie stanowiły podstawę do uzyskania zaliczenia semestru i roku (§ 26 ust. 3 Regulaminu studiów UAM z 2006 r.). Jeśli student nie przystąpił bez usprawiedliwionej przyczyny do egzaminu w ustalonym terminie dziekan wpisywał ocenę niedostateczną (per absentiam; § 26 ust. 3 tego Regulaminu). W karcie okresowych osiągnięć za II rok studiów – rok akademicki 2009/2010 skarżący nie ujął egzaminu z "niemieckiego prawa handlowego" ani oceny z tego egzaminu i nie był on podstawą zaliczenia II roku, dokonanego przez Kierownika studium dnia 18 października 2010 r.; skarżący uzyskał 73 punkty ECTS (§ 14 ust. 2 Regulaminu studiów UAM z 2006 r.; k. 2-3 akt administracyjnych) – czego skarżący nie kwestionował. Sformułowanie "wszystkich uzyskanych ocen z egzaminów", użyte przez normodawcę, obejmuje wszystkie oceny uzyskane z egzaminów objętych planem studiów (w tym oceny niedostateczne uzyskane w pierwszym terminie i oceny z egzaminów poprawkowych), nie obejmuje zaś ocen, które student uzyskał z przedmiotów z lat wyższych, na zdawanie których w innym terminie student nie uzyskał zgody Kierownika Studium bądź dziekana.

Za taką wykładnią przemawia wykładnia systemowa § 73 pkt 1 lit. a w zw. z § 67 ust. 1 pkt 1 Regulaminu studiów UAM z 2010 r., w zw. z § 14 ust. 1 i 2, § 26 ust. 1 i 3 Regulaminu studiów UAM z 2006 r., w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Gdyby student mógł do średniej wliczać oceny nie tylko z przedmiotów, które zdawał w terminach właściwych dla swego roku bądź w terminach, z przedmiotów z lat wyższych, na które uzyskał zgodę Kierownika Studium bądź dziekana, lecz także z przedmiotów, na które koniecznej zgody nie uzyskał, to mógłby uzyskać średnią znacząco wyższą niż inni studenci, studiujący zgodnie z planem studiów, co mogłoby prowadzić np. do uzyskiwania stypendiów w oparciu o wyższą średnią, niż uzyskiwana przez większość studentów na danym roku, mimo porównywalnej pilności. Doliczenie oceny z dodatkowego przedmiotu prowadziłoby też do zawyżenia średniej z całego okresu studiów, w stosunku do studentów, którzy nie mogli uzyskać noty z dodatkowego przedmiotu.

Wykładnia wskazana w zaskarżanym wyroku jest prawidłowa, nie zaś "opresyjna", jak to określa autor skargi kasacyjnej (s. 10 skargi kasacyjnej). Skarżący nie może zatem skutecznie podnosić zarzutów, że zdanie przezeń egzaminu przewidzianego w planie studiów dla III roku, bez zgody Kierownika Studium, nie posłużyło do zaliczenia do średniej studiów, ustalanej na podstawie osiągnięć studenta w całym okresie studiów.

Ani Rektor UAM, ani Sąd I instancji nie deprecjonuje oceny z niemieckiego prawa handlowego, ani nie opowiada się za "studiowaniem jako sztuką dla sztuki" (s. 17 skargi kasacyjnej). Celem studiowania jest uzyskanie wiedzy i umiejętności na odpowiednio wysokim poziomie, nie zaś odpowiednio wysokiej średniej. Natomiast obowiązkiem organów uczelni było ustalenie średniej studiów zgodnie z prawem, a ta została ustalona prawidłowo.

Zaskarżony wyrok nie narusza art. 2 Konstytucji RP, ani w zakresie naruszenia zasady demokratycznego państwa prawnego, ani w zakresie zasad składających się na tę zasadę. Dla uniknięcia zbędnych powtórzeń należy odwołać się do rozważań wyżej przedstawionych.

Wyrok nie narusza także art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284 ze zm.), przy czym autor skargi kasacyjnej upatruje naruszenia art. 6 Konwencji w braku "możliwości następczej weryfikacji i kontroli sądowej zgodności jej realizacji z ustanowionym prawem", a "wyłączenie takiej kontroli stanowiłoby... niedopuszczalne pozbawienie skarżącego, poszkodowanego naruszeniem określonej prawem procedury, zagwarantowanego mu Konstytucją i prawem międzynarodowym prawa do sądu" (s. 8-9 skargi kasacyjnej).

Art. 6 ust. 1 Konwencji stanowi: "Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Postępowanie przed sądem jest jawne, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze względów obyczajowych, z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeństwie demokratycznym, gdy wymaga tego dobro małoletnich lub gdy służy to ochronie życia prywatnego stron albo też w okolicznościach szczególnych, w granicach uznanych przez sąd za bezwzględnie konieczne, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom wymiaru sprawiedliwości".

Prawo jednostki do rzetelnego, publicznego procesu sądowego, które zajmuje ważne miejsce w demokratycznym społeczeństwie, w rozumieniu Konwencji, nie zostało w kontrolowanej sprawie naruszone.

Odpowiednikiem normy zawartej w art. 6 ust. 1 Konwencji, jest norma, zawarta w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (która weszła w życie 17 października 1997 r.; art. 243 Konstytucji RP; P. Hofmański, A. Wróbel w: red. L. Garlicki, Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Komentarz, C.H. Beck 2010, dalej Konwencja. Komentarz, t. I, s. 244; B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, C.H. Beck 2012, s. 291, nb 12). Konwencja weszła w życie dnia 8 września 1953 r., a wobec Rzeczypospolitej Polskiej dnia 19 stycznia 1993 r. (L. Garlicki, Konwencja. Komentarz, t. I, s. 5-6, nb 3, 7). Regulacji takiej nie zawierała w szczególności Ustawa Konstytucyjna z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz. U. nr 84, poz. 426 ze zm.), ani utrzymane w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1952 r. (Dz. U. z 1976 r. nr 7, poz. 22 ze zm.), bowiem stanowiła ona – w zakresie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia o zasadności skargi kasacyjnej - jedynie, że: "1. Rozpoznawanie spraw przed wszystkimi sądami Rzeczypospolitej Polskiej odbywa się jawnie. Ustawa może określić wyjątki od tej zasady. 2. Oskarżonemu poręcza się prawo do obrony. Oskarżony może mieć obrońcę z wyboru lub z urzędu" (art. 63 Konstytucji z 22 lipca 1952 r.). Skarżący skorzystał ze swego prawa do rzetelnego, publicznego procesu sądowego w sprawie II SA/Po 167/15, wytaczając skargę, uczestnicząc w postępowaniu sądowoadministracyjnym, wreszcie korzystając ze skargi kasacyjnej. Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku należycie skontrolował stan faktyczny sprawy, przedstawiony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji; drobiazgowo odtworzył stan prawny obowiązujący dla poszczególnych zdarzeń prawnych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy; dokonał właściwej subsumcji i przedstawił wykładnię prawa, przemawiającą za tą subsumcją. Dzięki temu – wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej – skontrolował sposób ustalenia średniej studiów i wytłumaczył, dlaczego żądanie skarżącego nie miało oparcia w prawie.

Wyrok I instancji nie narusza wskazanych jako wzorce kontroli normy dopełnienia: art. 107 § 1-5, art. 6, 7, 8, 9, 10, 11, 14 § 2, 77, 78, 79, 80, 81, 85, 86, 89, 90, 95 kpa, przy czym autor skargi kasacyjnej nie stawia zarzutu Sądowi I instancji naruszenia normy odniesienia (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa) ani naruszenia poszczególnych, wskazanych przepisów kpa nie uzasadnia. Sąd I instancji wskazał na naruszenia proceduralne w działaniach organów Uniwersytetu, lecz trafnie uznał, że nie mogły mieć one istotnego wpływu na wynik sprawy (s. 20 uzasadnienia wyroku II SA/Po 167/15). Skarżący kasacyjnie nie wykazał spełnienia przesłanek z art. 174 pkt 2 in fine ppsa.

Art. 151 ppsa zawiera normę wynikową. Skarżący kasacyjnie nie powiązał art. 151 ppsa z innymi przepisami prawa, które należało powołać w konstrukcji tego zarzutu (wyrok NSA z: 26.7.2005 r., I OSK 1334/05; 10.5.2007 r., II FSK 612/06, akceptowane przez M. Jagielską, J. Jagielskiego, R. Stankiewicza, M. Grzywacza w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C. H. Beck 2015 s. 618-619, nb 4, 7). Nie stanowi naruszenia art. 151 ppsa to, że Sąd I instancji prawidłowo uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego ani prawa procesowego w stopniu, który mógłby mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Wobec powyższego skargę kasacyjną należało oddalić (art. 184 ppsa). O kosztach procesu za instancję kasacyjną orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 ppsa.