Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA 487/03
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2004-04-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Cysek Sędzia WSA Małgorzata Małaszewska - Litwiniec Asesor WSA Tomasz Wykowski (spr.) Protokolant Piotr Bednarz po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 2004 r. na rozprawie sprawy ze skargi L. G. i W. K. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] października 2002 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] września 2002 r. w częściach odnoszących się do niestwierdzenia nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1951 r. w przedmiocie przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa II. zasądza od Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej na rzecz L. G. i W. K. kwotę kwotę 4000 (cztery tysiące) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] października 2002 r. Minister Gospodarki po ponownym rozpatrzeniu sprawy w trybie art. 127 § 3 k.p.a. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] września 2002 r., [...], którą to decyzją:

I. stwierdził nieważność zarządzenia Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] listopada 1950 r. znak: [...] w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem: Drukarnia S. G. C., ul. [...] właść. S. G.

II. nie stwierdził nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1951 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: Drukarnia, S. G. – C., ul. [...] (opubl. M.P. Nr [...], poz. [...], Ip. [...]).

Zaskarżone orzeczenie zapadło po rozpatrzeniu wniosku skarżących o ponowne rozpatrzenie sprawy w zakresie niestwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1951 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Gospodarki stwierdził, iż podstawę przejęcia drukarni na własność Państwa stanowił art.3 ust. 1 lit. A pkt 17 oraz art.6 ust.l ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3 poz. 17 z późn.zm.). Jednocześnie drukarnia spełniała kryteria wskazane w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 22 kwietnia 1949 r. w sprawie kategorii przedsiębiorstw przemysłu poligraficznego i drukarń, przechodzących na własność Państwa oraz trybu postępowania przy przekazywaniu drukarń w użytkowanie (Dz. U. Nr 26, poz.193) albowiem na jej wyposażeniu znajdowała się maszyna drukarska o parametrach wymienionych w §1 ust.l lit.A rozporządzenia, tj. maszyna płaska firmy K. Nr [...] (rok budowy 1925) formatu 80x120 cm, napędzana silnikiem elektrycznym S. mocy 3 KW. Polemizując z argumentacją skarżących organ wyraził stanowisko, iż przejęcie na własność Państwa przedsiębiorstw poligraficznych i drukarni nie było uzależnione od tego, aby warunki określone w rozporządzeniu z dnia 22 kwietnia 1949 r. przedsiębiorstwa te spełniały już w dniu 5 lutego 1946 r., tj. w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. Oceny, czy wskazane wyżej warunki są spełnione w konkretnym przypadku można było dokonywać dopiero od dnia wejścia rozporządzenia w życie (30 kwietnia 1949 r.) a stosowanie przepisów tego rozporządzenia wstecz i odnoszenie jego postanowień do daty [...] lutego 1946 r. jest niedopuszczalne. W ocenie Ministra Gospodarki wystarczającą podstawą do przejęcia drukarni na własność Państwa był fakt, iż maszyna drukarską, o której mowa w §1 ust.l lit.A pkt a rozporządzenia z dnia 22 kwietnia 1949 r. była na wyposażeniu przedsiębiorstwa w dniu orzekania przez Zespół Odwoławczy Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w W. ([...] grudnia 1950 r.). Minister Gospodarki nie uznał ponadto zarzutu skarżących, iż kwestionowane orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego zostało wydane z naruszeniem art.3 ust.6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., uzależniającego dopuszczalność wydania orzeczenia w trybie art.3 ustawy od wszczęcia postępowania o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność Państwa przed dniem 31 marca 1947 r. Organ wskazał, iż drukarnia S. G. została umieszczona w wykazie zakładów podlegających upaństwowieniu nr [...], poz. [...], opublikowanym w Monitorze Polskim nr [...] z dnia [...] marca 1947 r., co przesądziło o zachowaniu wskazanego w ustawie terminu.

Skargę na powyższą decyzję wnieśli L. G. oraz W. K., którzy podtrzymali zarzut, iż wydając orzeczenie Minister Przemysłu Lekkiego naruszył art.3 ust.6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. Wprawdzie przed dniem 31 marca 1947 r. doszło, wraz z opublikowaniem stosownego wykazu przedsiębiorstw przeznaczonych do upaństwowienia, do wszczęcia postępowania w sprawie przejęcia drukarni na własność Państwa, niemniej w ocenie skarżących postępowanie to zakończone zostało postanowieniem Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw z dnia 18 maja 1949 r., skreślającym drukarnię ze wskazanego powyżej wykazu. Tymczasem orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1951 r. zapadło dopiero po wznowieniu postępowania na mocy zarządzenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] października 1950 r. W ocenie skarżących wznowienie postępowania przez Ministra Przemysłu Lekkiego było równoznaczne z wszczęciem nowego postępowania w sprawie przejęcia przedsiębiorstwa. W sprawie przeprowadzono zatem dwa odrębne postępowania w tym samym przedmiocie. Orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1951 r. wydane zostało w postępowaniu późniejszym, wszczętym już po dniu 31 marca 1947 r., stąd dyspozycja art.3 ust.6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. uległa naruszeniu. Skarżący podnieśli ponadto, iż maszyna drukarska o parametrach wskazanych w rozporządzeniu z dnia 22 kwietnia 1949 r. znalazła się na wyposażeniu drukarni dopiero w roku 1948 r. a zatem po upływie terminu wskazanego w art.3 ust.6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie jednakże z innych przyczyn niż wymienione w skardze, które Sąd zobowiązany był wziąć pod uwagę z urzędu.

I. Organ dokonał błędnej wykładni art.3 ust.l lit.A pkt 17 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz.17 z późn.zm.) oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 kwietnia 1949 r. w sprawie określenia kategorii przedsiębiorstw przemysłu poligraficznego i drukarń, przechodzących na własność Państwa, oraz trybu postępowania przy przekazywaniu drukarń w użytkowanie (Dz. U. Nr 26, poz.193) a wada ta miała wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

W art.3 ust.l lit.A pkt 17 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. wskazuje się, iż za odszkodowaniem Państwo przejmuje na własność przedsiębiorstwa przemysłu poligraficznego i drukarnie. Dalsza część przepisu zawiera delegację dla Rady Ministrów do określenia w formie rozporządzenia, które z przedsiębiorstw wymienionych w pkt 17 przechodzą na własność Państwa a które z nich mają być przekazane na własność organizacjom politycznym lub społecznym, stowarzyszeniom lub spółdzielniom. Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. weszła w życie z dniem 5 lutego 1946 r., natomiast stosowne rozporządzenie, wydane 22 kwietnia 1949 r., weszło w życie z dniem 30 kwietnia 1949 r. Z faktu, iż dopiero w tym dniu w obrocie prawnym zaczęły funkcjonować kryteria warunkujące dopuszczalność przejęcia drukarni na własność Państwa, wynika niewątpliwie, iż dopiero w tej dacie możliwe było dokonanie oceny, czy do konkretnej drukarni znajdował zastosowanie art.3 ust.l lit.A pkt 17 ustawy nacjonalizacyjnej. Fakt dużo późniejszego, w porównaniu z wejściem w życie tej ustawy, określenia wskazanych wyżej kryteriów nie zmienia jednakże faktu, iż nacjonalizacja mogła dotyczyć tylko tych drukarni, które już w dniu 5 lutego 1946 r. odznaczały się cechami wymienionymi następnie w rozporządzeniu. Kryteria wskazane w rozporządzeniu Rady Ministrów należy zatem odnosić nie do stanu przedsiębiorstwa z dnia wejścia w życie tego aktu, czy też do stanu z dnia orzekania o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa a do stanu z dnia wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej.

Przemawia za tym konstrukcja oraz cel wydania ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. Ustawa nacjonalizacyjna, co należy wyraźnie podkreślić, nie stworzyła "stałej" podstawy do przejmowania na własność Państwa przedsiębiorstw przemysłowych, spełniających kryteria wskazane w jej art.3, która pozwalałaby na dokonywanie działań nacjonalizacyjnych w dowolnym okresie obowiązywania aktu. Fundamentalne znaczenie dla właściwego odczytania istoty całej regulacji ma bowiem fakt, iż możliwość znacjonalizowania przedsiębiorstwa uzależniono od dochowania przez organy państwowe rygorystycznie zakreślonych terminów (art.3 ust.6 ustawy). Należy podkreślić, iż pierwsza wersja art.3 ust.6 ustawy zakładała, iż orzeczenie o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa mogło nastąpić tylko do dnia 31 grudnia 1946 r., natomiast po znowelizowaniu tego przepisu, z mocą od dnia 30 grudnia 1946 r., orzeczenie o nacjonalizacji w trybie art.3 mogło nastąpić tylko wówczas, jeżeli przed dniem 31 marca 1947 r. zostało wszczęte postępowanie o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność Państwa. Biorąc pod uwagę nawet znowelizowane brzmienie przepisu, znacznie korzystniejsze dla organów dokonujących nacjonalizacji, należy stwierdzić, iż na wszczynanie procedur nacjonalizacyjnych ustawodawca przewidział krótki okres (niewiele ponad rok od wejścia w życie ustawy). Z formalnego punktu widzenia można by skonstatować, iż nałożenie takich obostrzeń ograniczyło zakres nacjonalizacji, niemniej daleko istotniejsze znaczenie ma fakt, iż określając w art.3 ust.6 wskazany wyżej horyzont czasowy, ówczesny ustawodawca, zainteresowany, co oczywiste, przeprowadzeniem nacjonalizacji w szerokim zakresie, uwypuklił w ten sposób, iż cel, jakiemu przyświecało wydanie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., miał zostać zrealizowany w niedługim czasie od dnia jej wejścia w życie, przed upływem terminów, o których mowa w art.3 ust.6. Wytłumaczeniem powyższego jest fakt, iż ustawę z dnia 3 stycznia 1946 r. wymierzono "przeciwko" przedsiębiorstwom istniejącym w dniu jej wejścia w życie, których niezwłoczne przejęcie na własność Państwa leżało w interesie społecznym (rozumianym zgodnie z jego ówczesną definicją) i jednocześnie było organizacyjnie wykonalne. Stan, w jakim znajdowało się przedsiębiorstwo przemysłowe w dniu 5 lutego 1946 r. (Jego charakter, wyposażenie) decydował o tym, czy przedsiębiorstwo to spełnia kryteria przedmiotowe wskazane w art.3 ustawy nacjonalizacyjnej, czy też nie i czy w związku z tym podlega przejęciu na własność Państwa. Dotyczy to także wymienionych w art.3 ust.l lit.A pkt 17 przedsiębiorstw przemysłu poligraficznego i drukarń. Należy wprawdzie stwierdzić, iż kryteria, od spełnienia których uzależniono dopuszczalność nacjonalizacji tego typu przedsiębiorstw, winny były być znane także w dniu 5 lutego 1946 r., niemniej z uwagi na opieszałość organu administracji, odpowiedzialnego za wydanie w tym zakresie stosownego aktu wykonawczego, nie można modyfikować sensu i celu rozwiązań przyjętych w ustawie. Przy wykładni przepisów ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. należy mieć na uwadze przede wszystkim to, iż wprowadziły one rewolucyjne ograniczenia prawa własności (yide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia [...] maja 1992 r. [...][...]), z czym wiąże się konieczność interpretowania tych przepisów zgodnie z nadanym im przez ustawodawcę zakresem, wykluczając stosowanie wykładni rozszerzającej.

W tym świetle za zdecydowanie błędną uznać należy wykładnię przepisów dokonaną przez Ministra Gospodarki, który uznał, iż możliwość przejęcia drukarni na własność Państwa na podstawie art.3 lit.A pkt 17 ustawy nacjonalizacyjnej nie była uzależniona od tego, czy w dniu 5 lutego 1946 r. spełniała warunki, o których mowa w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 22 kwietnia 1949 r. Organ nie sformułował wprawdzie jasnego stanowiska odnośnie tego, jaką datę należałoby uznać za właściwą do oceny tych warunków, niemniej z wywodów organu, podkreślających, iż ocena tego, czy dana drukarnia spełnia kryteria do nacjonalizacji, możliwa była dopiero po dniu 30 kwietnia 1949 r., należy wnosić, iż de facto decydujące znacznie miałaby data wejścia w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 kwietnia 1949 r. lub też data orzekania o przejęciu. Wadliwe zinterpretowanie przepisu miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Z akt sprawy wynika bowiem, iż maszyna płaska firmy K. nr [...] (rok budowy 1925) Formatu 80x120 cm, a zatem urządzenie o parametrach wskazanych w § 1 ust. 1 lit.A rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 kwietnia 1949 r., została zakupiona przez właściciela drukarni w dniu 13 grudnia 1946 r. a zatem już po dniu 5 lutego 1946 r. (oświadczenie S. G. złożone do protokołu posiedzenia Zespołu - Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w W. w dniu 20 grudnia 1950 r., nie kwestionowane zarówno w postępowaniu nacjonalizacyjnym, jak i nadzorczym). Oznacza to, iż posiadanie tej maszyny przez drukarnię S. G. nie mogło stanowić podstawy do przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa.

II. Wbrew art.77§l i 107§3 k.p.a. organ nie wyjaśnił także innych istotnych okoliczności sprawy.

1. W szczególności należało zbadać, czego organ nie uczynił, czy orzeczenie przez Ministra Przemysłu Lekkiego o przejęciu na własność Państwa drukarni położonej w C. przy ulicy [...] nie było obarczone rażącą wadą prawną w postaci rozstrzygania o przejęciu przedsiębiorstwa nieistniejącego w dacie orzekania. W §66 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16 poz.62) ustawodawca wskazał elementy, jakie winno zawierać orzeczenie o przejęciu przedsiębiorstwa, wśród których wymienia się między innymi nazwę i przedmiot przedsiębiorstwa oraz miejsce jego położenia. Zaznaczono przy tym (poprzez odesłanie w ust.2 paragrafu do §25 ust.2 rozporządzenia), iż ,nie mają znaczenia prawnego drobne niedokładności w określeniu nazwy lub przedmiotu przedsiębiorstwa, jeżeli z całości ogłoszenia wynika, o jakie przedsiębiorstwo chodzi. " Zastrzeżenie to zostało powtórzone we wstępnej części orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1951 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, dotyczącym m.in. drukarni należącej do S. G.

W tym świetle zwraca uwagę okoliczność, iż w orzeczeniu Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1951 r. wymienia się Drukarnię, S. G., przy czym jako siedzibę tego przedsiębiorstwa wskazuje się ulicę [...] w C. Niespornym jest natomiast, iż od roku 1948 r. siedziba drukarni S. G. mieściła się w innym miejscu, tj. w C. przy ulicy [...] i to ta siedziba drukarni została przejęta przez Państwo (vide: protokół zdawczo-odbiorczy z dnia 6 grudnia 1951 r.). Wnioskując a conatrario z treści przywołanego wyżej §25 ust.2 w zw. z §66 ust.2 rozporządzenia, należy przyjąć, iż niedokładności dotyczące innych elementów treści orzeczenia niż określenie nazwy lub przedmiotu przejmowanego przedsiębiorstwa (czyli na przykład określenia miejsca jego położenia - siedziby, który to element wyraźnie wyodrębniono w §66 ust.l pkt b rozporządzenia od nazwy i przedmiotu przedsiębiorstwa) mogą posiadać znaczenie prawne.

Powyższe zobowiązywało Ministra Gospodarki do ustalenia, jakie skutki prawne należy wiązać z rozbieżnością zachodzącą pomiędzy przedmiotem przejęcia wskazanym w treści orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1951 r. (drukarnia położona w C. przy ulicy [...]) a przedsiębiorstwem, które faktycznie zostało przejęte na własność Państwa. W szczególności należało zbadać, czy orzeczenie przez Ministra Przemysłu Lekkiego o przejęciu na własność Państwa drukarni położonej w C. przy ulicy [...] nie rozstrzygało o przejęciu przedsiębiorstwa nieistniejącego w dacie orzekania.

2. W postępowaniu nadzorczym nie wyjaśniono ponadto, czy w postępowaniu w przedmiocie przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa nie doszło do naruszenia §68 rozporządzenia. Z przepisu tego wynika, iż o ile w trakcie postępowania w przedmiocie przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa wydano postanowienie o jego skreśleniu z wykazu przedsiębiorstw podlegających przejęciu, to wniosek o wznowienie postępowania nie mógł być złożony do Głównej Komisji w terminie późniejszym niż rok od daty ogłoszenia postanowienia Komisji o skreśleniu przedsiębiorstwa z wykazu. W niniejszej sprawie postanowienie o skreśleniu drukarni z wykazu zapadło i zostało ogłoszone w dniu [...] maja 1949 r. Tymczasem wniosek Centralnego Zarządu Przemysłu Graficznego o wznowienie postępowania nacjonalizacyjnego złożony został w dniu 20 października 1950 r., tj. po upływie ponad 17 miesięcy od dnia wydania i ogłoszenia postanowienia o skreśleniu drukarni z wykazu przedsiębiorstw podlegających przejęciu.

Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji na podstawie art.145 par.l pkt 1 lit.a i c oraz art.200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270) w związku z art.97 ust.l ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawą - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawą - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271).