Wyrok NSA, sygn. akt II SA 250-251/94
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 1994-12-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 610  Sprawy komunalizacji mienia
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. "e"
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13
law: Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 18 stycznia 1945 R., w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 156 par. 2
journal: Dz.U. 1980 nr 9 poz. 26
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 marca 1980 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.
Teza: Poza zakresem przedmiotowym art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13 ze zm./ były zabudowane nieruchomości miejskie, nie mające związku funkcjonalnego z nieruchomością ziemską, przejmowaną na cele reformy rolnej.

TEZY

Poza zakresem przedmiotowym art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13 ze zm./ były zabudowane nieruchomości miejskie, nie mające związku funkcjonalnego z nieruchomością ziemską, przejmowaną na cele reformy rolnej.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny uznał zasadność skargi Prokuratora Generalnego oraz Władysława i Stanisławy małżonków Cz. na decyzję Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 6 grudnia 1993 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu nieruchomości na cele reformy rolnej i na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 i 3 Kpa uchylił zaskarżoną decyzję, a także - zgodnie z art. 208 Kpa - zasądził od Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej na rzecz skarżących małżonków Cz. sto tysięcy złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej decyzją z dnia 6 grudnia 1993 r., na podstawie art. 156, 157 par. 1 i 2, art. 158 par. 1 oraz art. 184 par. 1 Kpa - po rozpatrzeniu sprzeciwu Prokuratora Generalnego od orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 3 lipca 1950 r. nr UR/PO.I.2/172/49, utrzymującego w mocy orzeczenie Wojewody Warszawskiego z dnia 24 maja 1950 r. zn. RUP-4/Rol/13, na podstawie którego stwierdzono, że nieruchomość o powierzchni 1,12 ha, położona w S. przy ul. B. nr 2, stanowiąca współwłasność Antoniego Ludwika B. i Zofii Cz., podlega działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - odmówił stwierdzenia nieważności wyżej wymienionego orzeczenia. W uzasadnieniu decyzji stwierdził, że Wojewoda Warszawski orzeczeniem z dnia 24 maja 1950 r. uznał, iż następujące nieruchomości ziemskie pod nazwą: K.R. o powierzchni ok. 68,32 ha, stanowiąca współwłasność Antoniego Ludwika B. i Zofii Cz., oraz O. Dz. o powierzchni ok. 38,98 ha, stanowiąca własność Antoniego Ludwika B., a także nieruchomość o powierzchni 1,12 ha, położona w S. przy ulicy B. nr 2, stanowiąca współwłasność Antoniego Ludwika B. i Zofii Cz., podlegają działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. z l945 nr 3 poz. 13/, ponieważ łączna powierzchnia tych nieruchomości przekracza ustaloną dekretem normę 100 ha. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, iż w dniu 13 września 1944 r. Antoni Ludwik B. i Zofia Cz. byli właścicielami i współwłaścicielami nieruchomości ziemskich, które łącznie obejmują około 186,94 ha i z których jedna nieruchomość, a mianowicie Dz., o powierzchni 79,64 ha, stanowiąca własność Zofii Cz., została już przejęta na cele reformy rolnej i nadzielona 34 nabywcom. W tej sytuacji Wojewoda Warszawski uznał, że pozostałe nieruchomości, to jest K. R., O. Dz. i nieruchomość położona w S., już w dniu 13 września 1944 r., to jest w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, podlegały działaniu jego przepisów.

Orzeczenie to zaskarżyli Antoni Ludwik B. i Zofia Cz. do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, który - po rozpatrzeniu odwołania - orzeczeniem z dnia 3 lipca 1950 r. nr UR/PO.I.2/172/49 utrzymał w mocy orzeczenie Wojewody Warszawskiego z dnia 24 maja 1950 r.

Od orzeczenia tego wniósł sprzeciw Prokurator Generalny, zarzucając organowi rażące naruszenie przepisu art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przez uznanie, że nieruchomość o powierzchni 1,12 ha, położona w S. przy ulicy B. nr 2, podlega działaniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu sprzeciwu Prokurator Generalny podniósł, że okoliczności wskazane w uzasadnieniu orzeczeń organów I i II instancji oraz treść pism informacyjnych Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 22 maja, 27 czerwca oraz 6 sierpnia 1992 r. uzasadniają uznanie za słuszne orzeczeń w części dotyczącej przejęcia nieruchomości K. R. o powierzchni 68,32 ha i O. Dz. o powierzchni 38,98 ha, natomiast nieruchomość o powierzchni 1,12 ha, położona w S. przy ulicy B. nr 2, nie mieściła się w zakresie przedmiotowym dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skoro zakres tego dekretu, stosownie do uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 w sprawie wykładni art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie obejmuje nieruchomości rozparcelowanych przed dniem 1 września 1939 r., to - zdaniem Prokuratora Generalnego - tym bardziej nie mógł obejmować gruntów typowo miejskich. Podnosząc ten zarzut, Prokurator Generalny wnosi o stwierdzenie nieważności orzeczenia w zaskarżonej części, jako wydanego z rażącym naruszeniem wymienionego przepisu prawa materialnego.

Rozpatrując sprzeciw, Minister zważył, że stosownie do art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na własność Państwa z mocy prawa przeszły nieruchomości ziemskie, które stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie ówczesnych województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości powierzchni użytków rolnych. Z akt sprawy wynika, iż Antoni Ludwik B. i Zofia Cz. byli w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej właścicielami i współwłaścicielami nieruchomości ziemskiej o łącznej powierzchni 186,94 ha, przy czym jedna nieruchomość /Dz. o powierzchni 79,64 ha/, stanowiąca własność Zofii Cz., została już przejęta na cele reformy rolnej i nadzielona 34 nabywcom. W tej sytuacji należy uznać, iż przejęcie na rzecz Państwa pozostałej nieruchomości, będącej własnością i współwłasnością Antoniego Ludwika B. i Zofii Cz., było zgodne z przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Podstawowym problemem, jaki występuje w niniejszej sprawie, jest podniesiony przez Prokuratora Generalnego zarzut, że wchodząca w skład przejętej nieruchomości ziemskiej nieruchomość o powierzchni 1,12 ha, położona w S. przy ul. B nr 2, nie podlegała przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zdaniem Prokuratora Generalnego, jest to nieruchomość typowo miejska; stanowiła ona odrębny przedmiot własności i nie miała funkcjonalnego związku z gospodarstwami współwłaścicieli, to jest Antoniego Ludwika B. i Zofii Cz. W uzasadnieniu sprzeciwu Prokurator Generalny powołuje się na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. w sprawie wykładni art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. (...) Po otrzymaniu sprzeciwu Prokuratora Generalnego Ministerstwo uznało za celowe przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego co do zastrzeżeń podniesionych w tym sprzeciwie. W tym celu polecono Urzędowi Wojewódzkiemu w S. przeprowadzenie stosownego postępowania, prosząc w szczególności o ustalenie, czy ta nieruchomość miała charakter działek budowlanych w rozumieniu uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. /Dz.U. nr 66 poz. 396/. (...) Według opinii organu stopnia wojewódzkiego, nieruchomość ta nie miała funkcjonalnego związku z gospodarstwami rolnymi współwłaścicieli, ale też nie miała charakteru działek budowlanych w rozumieniu uchwały Trybunału Konstytucyjnego dnia 19 września 1990 r.

Mając powyższe ustalenia na względzie, Minister stwierdził, że w sprawie nie został naruszony art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Podkreślił przy tym, że nieruchomość ta została w większej części trwale rozdysponowana /bloki mieszkalne, kościół, tereny komunikacyjne/. (...) W związku z powyższym nie zachodzą przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej określone w art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa.

Na powyższą decyzję wnieśli skargi Prokurator Generalny RP oraz Władysław i Stanisława małżonkowie Cz.

Prokurator Generalny decyzji tej zarzucił naruszenie prawa materialnego w postaci art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13/ przez uznanie, że działki miejskie o powierzchni 1,12 ha, położone w S. przy ulicy B. nr 1 i 2, zabudowane trzema domami mieszkalnymi, kaplicą i budynkami gospodarczymi, stanowiące odrębne nieruchomości, podlegały działaniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i mogły być przejęte na cele tej reformy. Zarzucił także naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 158 par. 1 i 2 Kpa, przez odmowę stwierdzenia nieważności decyzji oraz zaniechanie stwierdzenia, że orzeczenie w części dotyczącej nieruchomości trwale rozdysponowanych zostało wydane z naruszeniem prawa; miało to istotny wpływ na wynik postępowania i doprowadziło do wydania decyzji odmownej. Podnosząc powyższe zarzuty, na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 i 3 Kpa wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W uzasadnieniu skargi Prokurator Generalny podkreślił, że stanowisko zajęte przez organ naczelny jest niesłuszne, ponieważ z ustaleń postępowania administracyjnego wynika, iż sporna nieruchomość stanowiła masę spadkową po zmarłym dnia 20 czerwca 1941 r. ks. Aleksandrze Leonie B. W skład masy spadkowej wchodziły dwie nieruchomości położone w S.: jedna przy ul. P. B. nr 2 o powierzchni 5 morgów, z trzema domami mieszkalnymi, kaplicą i budynkami gospodarczymi, oraz druga, położona przy tej samej ulicy pod nr 1, o powierzchni około 85 prętów kwadratowych. Objęcie powyższych nieruchomości reformą rolną było sprzeczne z przepisami dekretu o reformie rolnej oraz z celami tej reformy. W art. 1 ust. 1 dekret stanowił, że reforma, jako konieczność państwowa i gospodarcza, będzie realizowana zgodnie z zasadami Manifestu PKWN. W samym Manifeście stwierdzono, że w celu urzeczywistnienia szerokiej reformy rolnej zostanie utworzony Fundusz Ziemi, w którego skład wejdą między innymi ziemie gospodarstw obszarniczych o powierzchni 50 ha bądź 100 ha. Sam dekret nie zawierał określenia nieruchomości ziemskiej. Definicję tego pojęcia ustalił dopiero Trybunał Konstytucyjny, przyjmując, że powojenny ustawodawca, przez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie", miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Wniosek ten Trybunał Konstytucyjny wyprowadzał zarówno z tytułu dekretu, jak i z treści niektórych jego przepisów oraz rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. nr 10 poz. 51 ze zm./. Z analizy przepisów art. 1 ust. 2 lit. "a" i "b" i art. 11 ust. 1 dekretu oraz par. 6 cytowanego rozporządzenia Trybunał Konstytucyjny wywodzi, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej - przez inne podmioty. Z przepisów tych natomiast nie wynika, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru, a więc na przykład działki budowlane /nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym/, wydzielone prawnie lub fizycznie przed dniem 1 września 1939 r.

Powyższe stwierdzenie zostało zawarte w uzasadnieniu uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. /OTK 1990 poz. 26/. Należy dodać, że uchwała ta została podjęta na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich o ustalenie powszechnej wykładni art. 2 ust. 1 lit. "e" wspomnianego dekretu przez wyjaśnienie, czy zakresem przedmiotowym tego przepisu objęte są także nieruchomości rozparcelowane przed dniem 1 września 1939 r. na działki budowlane. (...)

Sporna nieruchomość od początku nie miała charakteru rolniczego, stanowiła zaś typową nieruchomość miejską nie mającą żadnego funkcjonalnego związku z gospodarstwami rolnymi współwłaścicieli. Jako nieruchomość nierolnicza, nie mogła podlegać działaniu dekretu z dnia 6 września 1944 r., regulującego sprawy reformy rolnej. (...)

Uzasadnienie zaskarżonej decyzji wskazuje ewidentnie na błąd w rozumowaniu organu i błędną wykładnię przepisów dekretu.

(...) Przepisy wykonawcze o stosowaniu rozporządzenia tymczasowego Rady Ministrów, normującego przenoszenie własności nieruchomości ziemskich z dnia 1 września 1919 r. /Dz.U. nr 73 poz. 428/, wydane przez Ministra Sprawiedliwości i Prezesa Głównego Urzędu Ziemskiego w dniu 12 września 1919 r., ogłoszone w Monitorze Polskim z 1919 nr 206, zawierały definicję nieruchomości ziemskich. Za nieruchomości ziemskie w rozumieniu powyższego rozporządzenia należało uważać nieruchomości położone poza obrębem miast, przy czym przepisy prawne obowiązujące w II Rzeczypospolitej odmawiały takiego charakteru nieruchomościom znajdującym się w posiadaniu drobnych rolników oraz letniskom, willom podmiejskim, koloniom robotniczym, urzędniczym itp. Wydaje się oczywiste, że w powyższej definicji nieruchomości ziemskich nie mieściła się niewielka posiadłość miejska, stanowiąca w dniu wybuchu II wojny światowej własność księdza katolickiego. Skoro ustawodawca okresu powojennego posłużył się terminologią zaczerpniętą z nazewnictwa funkcjonującego wcześniej, a omawiane pojęcie na gruncie ówczesnego prawa doczekało się definicji normodawcy, to przy uwzględnieniu wskazanych wcześniej celów reformy rolnej z 1944 r. definicja z 1919 r. zachowała aktualność. Jeśli dokładnie przeanalizować uzasadnienie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego zawarte w cytowanej uchwale z dnia 19 września 1990 r., to wykładnia Trybunału zmierzała w tym samym kierunku. Powyższe błędy w rozumowaniu wydającego decyzję doprowadziły do naruszenia przepisu art. 156 par. 1 Kpa, pozwalającego na stwierdzenie nieważności decyzji, gdy rażąco naruszyła ona prawo. Przesłanki takie spełniała decyzja Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 3 lipca 1950 r., której stwierdzenia nieważności domagał się skarżący, a czemu odmówił organ decyzją z dnia 6 grudnia 1993 r.

Zaskarżona decyzja narusza również przepis art. 158 par. 2 w związku z art. 156 par. 2 Kpa.

Z przepisu art. 158 par. 2 Kpa wynika nakaz stwierdzenia, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 156 par. 2 Kpa. Z ustaleń organów administracji wynika, iż część nieruchomości została trwale rozdysponowana, a zatem w chwili orzekania stanowiła już własność innych podmiotów, chronionych rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych. W takiej sytuacji należy uznać, że wystąpiły nieodwracalne skutki prawne, o których mówi przepis art. 156 par. 2 Kpa (...) Stwierdziwszy taką okoliczność, organ - stosownie do art. 158 par. 2 Kpa - powinien orzec o wydaniu decyzji z naruszeniem prawa w odniesieniu do części nieruchomości będących już we władaniu innych osób. Z powodu roszczeń reprywatyzacyjnych następców prawnych dawnych właścicieli ma to niewątpliwie znaczenie prawne. Za taką interpretacją przepisów art. 156 par. 2 Kpa i art. 158 par. 2 Kpa wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale III AZP 4/92 z dnia 28 maja 1992 r. /OSNCP 1992 Nr 12 poz. 211/. Pominięcie przez organ powyższej kwestii zarówno w osnowie orzeczenia, jak i w uzasadnieniu stanowi naruszenie prawa procesowego /art. 107 par. 3 Kpa/, co niewątpliwie miało wpływ na treść rozstrzygnięcia. Z przedstawionych powodów zaskarżona decyzja powinna zostać uchylona - stwierdzono w konkluzji skargi.

Skarżący Władysław i Stanisława małżonkowie Cz. również wnosili o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyłączyli się w pełni do stanowiska i argumentacji zawartych w skardze Prokuratora Generalnego.

W odpowiedzi na skargę podtrzymano argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przedmiotem postępowania nadzorczego w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 3 lipca 1950 r. nr UR/PO.I.2/172/49, utrzymująca w mocy decyzję Wojewody Warszawskiego z dnia 24 maja 1950 r. w części dotyczącej stwierdzenia, że nieruchomość o powierzchni 1,12 ha, położona w S. przy ulicy B. nr 2, stanowiąca współwłasność Antoniego Ludwika B. i Zofii Cz., podlega działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13/. Bezsporne jest, że nieruchomość położona w S. przy ulicy B. nr 2 stanowiła własność księdza Aleksandra Leona B.

Jak wynika z postanowienia Sądu Grodzkiego w S. z dnia 22 października 1947 r. (...), w skład spadku po Aleksandrze Leonie B. wchodziły 2 nieruchomości położone w S.: jedna przy ulicy P. B. nr 2 o powierzchni 5 morgów, z trzema domami mieszkalnymi, kaplicą i budynkami gospodarczymi, i druga - przy ulicy P. B. nr 1, o powierzchni około 85 prętów kwadratowych - w granicach wskazanych szczegółowo w postanowieniu. Zgodnie z powyższym postanowieniem spadek po Aleksandrze Leonie B. nabyli: jego brat Antoni Ludwik B. i siostra Zofia Maria Cz. z domu B. - po połowie każde z nich.

W myśl art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13/ na cele reformy rolnej przeznaczono nieruchomości ziemskie, stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości powierzchni użytków rolnych.

Jednocześnie art. 2 ust. 2 dekretu stanowił, że nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. "e" dokonane po dniu 1 września 1939 r.

Dekret PKWN wszedł w życie z dniem ogłoszenia, to jest dnia 13 września 1944 r., z tym istotnym zastrzeżeniem, o którym mowa wyżej, że nieważne z mocy samego prawa stały się wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, dokonane po dniu 1 września 1939 r. Tak więc w istocie przy badaniu, czy przejęcie na cele reformy rolnej nastąpiło zgodnie z ówcześnie obowiązującym prawem, czy też z rażącym jego naruszeniem, należy uwzględnić stan prawny i faktyczny z dnia 1 września 1939 r.

Bezsporne jest, że w dniu 1 września 1939 r. właścicielem nieruchomości miejskiej zabudowanej, położonej w S. przy ulicy B. nr 1 i 2 /obecnie ul. M./, był ks. Aleksander Leon B., który - jak wynika z materiałów zebranych w aktach sprawy - zakupił osobiście te grunty, wybudował na nich kaplicę, budynki przeznaczone na drukarnię i redakcję (...), pracownię, budynki mieszkalne itp. służące miejscowemu społeczeństwu. Nie ma więc żadnych wątpliwości, że była to nieruchomość miejska, która nie mogła być włączona do nieruchomości ziemskich przejętych na cele reformy rolnej z dwóch przyczyn: podmiotowych /różni właściciele/ i przedmiotowych /zabudowana nieruchomość miejska, a nie nieruchomość ziemska/.

Aczkolwiek zgodnie z powołanym wyżej prawomocnym postanowieniem Sądu spadek po ks. Aleksandrze Leonie B. nabyli Antoni Ludwik B. i Zofia Maria Cz. z domu B. /których nieruchomości ziemskie przejęto na cele reformy rolnej/, to nie zmienia to istoty rzeczy.

Jak trafnie podkreślił Prokurator Generalny, zabudowana nieruchomość miejska położona w S., stanowiąca spadek po ks. Aleksandrze Leonie B., przedmiotowo nie mogła być objęta działaniem dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, skoro dekret stanowił, że na cele reformy rolnej przeznacza się nieruchomości ziemskie o powierzchni powyżej 50 lub 100 ha. Trafnie także Prokurator Generalny powołał się na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W.3/89 /OTK 1990 poz. 26/. W uchwale tej, na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich, Trybunał Konstytucyjny dokonał powszechnie obowiązującej wykładni art. 2 ust. 1 lit. "e" omawianego dekretu i ustalił, że: "Zakres przedmiotowy art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /j.t. Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13; zm.: Dz.U. 1957 nr 39 poz. 172 i z 1968 nr 3 poz. 6/ nie obejmuje tych nieruchomości ziemskich lub ich części, które przed dniem 1 września 1939 r. zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki budowlane po uprzednim zatwierdzeniu projektu parcelacji przez właściwy organ administracji Rzeczypospolitej Polskiej, bowiem z datą takiego zatwierdzenia utraciły one charakter nieruchomości ziemskich bez względu na to, kiedy w następstwie parcelacji własność tych działek została prawnie przeniesiona na ich nabywców."

Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił w powyższej uchwale pojęcie nieruchomości ziemskiej zarówno w świetle przepisów prawa obecnie obowiązującego, jak i przepisów prawa obowiązującego w dniu 1 września 1939 r. /a więc przed unifikacją prawa, która nastąpiła z dniem 1 stycznia 1947 r./. Trybunał Konstytucyjny stwierdził w konkluzji swych rozważań, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej - przez inne podmioty. Z przepisów tych natomiast nie wynika, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru, a więc m.in. działki budowlane /nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym/, wydzielone prawnie lub fizycznie przed dniem 1 września 1939 r. /art. 2 ust. 2 dekretu/.

Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że przy definiowaniu pojęcia "nieruchomości ziemskiej" użytego w art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu należy przyjąć, iż ustawodawca, określając nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie", miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy.

W wyniku przeprowadzonego uzupełniającego postępowania dowodowego Minister prawidłowo ustalił i przyjął w zaskarżonej decyzji, że zabudowana nieruchomość miejska położona w S. nie miała związku funkcjonalnego z gospodarstwami rolnymi współwłaścicieli. Jednocześnie jednak Minister uznał, że skoro nie miała także charakteru działki budowlanej w rozumieniu uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., to jej włączenie do przejmowanych nieruchomości ziemskich nie naruszało art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Ten ostatni pogląd jest chybiony i polega na nieporozumieniu.

Trybunał Konstytucyjny, dokonując powszechnie obowiązującej wykładni art. 2 ust. 1 lit. "e" cytowanego dekretu, wyjaśnił jego zakres przedmiotowy. Podkreślił, że nawet te części nieruchomości ziemskich, które przed dniem 1 września 1939 r. zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki budowlane, (...) już od daty zatwierdzenia projektu parcelacji utraciły charakter nieruchomości ziemskich, bez względu na to, kiedy w następstwie parcelacji własność tych działek została przeniesiona na nabywców (...). Tym bardziej więc jest oczywiste, że poza zakresem przedmiotowym art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu były przedwojenne zabudowane nieruchomości miejskie, nie mające związku funkcjonalnego z nieruchomością ziemską, przejmowaną na cele reformy rolnej.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podzielił zarówno zarzuty skargi Prokuratora Generalnego /do którego przyłączyli się skarżący Władysław i Stanisława małżonkowie Cz./, jak i zawartą w skardze argumentację.

Minister podkreślił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że nieruchomość miejska położona w S. została w znacznej części trwale rozdysponowana /bloki mieszkalne, kościół, tereny komunikacyjne/. Część nie rozdysponowaną stanowi - zgodnie z załączoną do akt sprawy mapą - budynek komunalny oznaczony numerem 1 oraz część nieruchomości wydzierżawiona Władysławowi Cz. /budynek nr 2/ i grunt po byłym przedszkolu.

W aktach sprawy znajduje się także pismo z dnia 25 czerwca 1993 r., podpisane przez Dyrektora Wydziału Geodezji, Kartografii i Gospodarki Gruntami Urzędu Wojewódzkiego w (...) /będące odpowiedzią na pismo Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 20 maja 1993 r./, określające szczegółowo aktualny stan prawny spornej nieruchomości.

Trafnie podniesiono w skardze Prokuratora Generalnego, że skoro część nieruchomości została trwale rozdysponowana i stanowi własność innych podmiotów chronionych rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych, to są podstawy do uznania, że wystąpiły nieodwracalne skutki prawne, o których mowa w art. 156 par. 2 Kpa.

W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 28 maja 1992 r. III AZP 4/92 Sąd Najwyższy wyraził następujący pogląd prawny:

"Jeżeli obrót nieruchomościami poprzedzony był wydaniem decyzji administracyjnej lub przeniesienie własności nastąpiło w drodze decyzji administracyjnej, a decyzja dotknięta jest wadą wymienioną w art. 156 par. 1 Kpa, zbycie nieruchomości na rzecz osoby trzeciej, chronione rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych, stanowi przeszkodę do stwierdzenia nieważności decyzji" /OSNCP 1992 Nr 12 poz. 211/.

Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela zarówno pogląd prawny wyrażony w powyższej tezie, jak i szczegółowe rozważania prawne zawarte w uzasadnieniu uchwały.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Minister powinien ustalić, wobec których, dokładnie oznaczonych, części nieruchomości położonej w S. przy ulicy B. nr 1 i 2 /obecnie - jak wynika z akt sprawy - ul. A.M./ nastąpiły nieodwracalne skutki prawne. Wobec tych części nieruchomości zgodnie z art. 158 par. 2 Kpa może nastąpić jedynie stwierdzenie, że decyzja o przejęciu nieruchomości na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej została wydana z rażącym naruszeniem prawa /ze wskazaniem okoliczności, z powodu których organ nie stwierdził nieważności decyzji/.

Jeśli wobec określonych części omawianej nieruchomości takie nieodwracalne skutki prawne nie nastąpiły, miałby w tej części zastosowanie art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa (...)

Z tych względów i w myśl art. 207 par. 2 pkt 1 i 3 oraz art. 208 Kpa orzeczono jak w sentencji.