Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1948/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-01-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 777 par. 1 i art. 80
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1383
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędziowie WSA Ewa Kwiecińska, Ewa Marcinkowska (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Marcin Borkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2019 r. sprawy ze skargi małoletnich A. i M. K. - reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2018 r.; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz małoletnich A. i M. K. - reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. K. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] lipca 2018 r., nr [...] o odmowie przyznania na rzecz małoletnich A. i M. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym

i prawnym:

Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2017 r. M. K. przedstawicielka ustawowa małoletnich A. K. i M. K., reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła o przyznanie na rzecz małoletnich na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych renty rodzinnej po zmarłym ojcu A. K.

W uzasadnieniu wniosku podała, że decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. ZUS Oddział w P. (nr sprawy [...]) odmówił M. K. działającej w imieniu własnym oraz na rzecz małoletnich dzieci prawa do renty rodzinnej, uzasadniając tę decyzję faktem, iż zmarły A. K. przed śmiercią nie wykazał łącznie co najmniej 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych.

W jej ocenie decyzja ta jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, gdyż zmarły praktycznie od ukończenia 18 roku życia, wobec braku możliwości znalezienia stałego zatrudnienia na umowę, podejmował prace dorywcze tzw. na czarno. Spowodowane to było faktem, iż wobec braku odpowiedniego wykształcenia oraz trudnych warunków na lokalnym rynku pracy nie mógł znaleźć legalnego zatrudnienia. Nie wynikało to jednak z faktu, iż pracy podjąć nie chciał, odpowiedzialność za taki stan rzeczy należy upatrywać w braku odpowiedniego ukształtowania rynku pracy za co odpowiedzialność obarcza przede wszystkim organy konstytucyjne. Tym niemniej na blisko 2 lata przed nagłą śmiercią otworzył działalność gospodarczą i rozpoczął opłacanie składek do ZUS.

W chwili śmierci nie posiadał żadnego majątku, pozostawił po sobie wyłącznie długi w postaci kredytów bankowych. W związku z powyższym zarówno M. K. jak i małoletnie dzieci A. i M. K. pozostali bez środków do życia. M. K. z tytułu zatrudnienia na umowę o pracę ¾ etatu zarabia około 1250 zł,- brutto, ponadto rodzina otrzymuje dodatek rodzinny w kwocie 95 zł,-, dodatek dla samotnej matki po 180 zł,- oraz świadczenie z tzw. 500+ po 500 zł,- na dziecko.

Powyższe kwoty dają łącznie kwotę 2.700 zł,- co w przeliczeniu na członka rodziny wynosi 900 zł,- na osobę miesięcznie.

Brak ustalonego prawa do renty rodzinnej dla małoletnich, powoduje, iż dzieci zmarłego wieku odpowiednio 4 i 2 lata, pozostają na krawędzi ubóstwa, ze względów oczywistych ich wiek uniemożliwia podjęcie zatrudnienia.

Postanowieniem z dnia [...] lutego 2018 r. Prezes ZUS zawiesił postępowanie w sprawie o przyznanie na rzecz małoletnich A. K. i M. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku w związku z toczącym się postępowaniem sądowym z odwołania od decyzji odmawiającej prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym.

Wyrokiem z dnia [...] lutego 2018 r. sygn. akt [...] Sąd Okręgowy w O. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie M. K. oraz małoletnich A. K. i M. K. od decyzji ZUS Oddział w P. odmawiającej prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym.

Postanowieniem z dnia [...] lipca 2018 r. Prezes ZUS podjął zawieszone postępowanie w sprawie renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Następnie decyzją z dnia [...] lipca 2018 r. wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 poz. 1383 ze zm.), Prezes ZUS odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci A. i M. K.

W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych organ stwierdził, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy spełnione są łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia. Podkreślił jednocześnie, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej.

Organ wskazał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 28 lat życia ojca dzieci, zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 1 rok, 9 miesięcy, 14 dni łącznych okresów składkowych.

Przy czym pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi ojca dzieci nastąpiło w dniu [...].12.2013 r. tj. w wieku 24 lat. Nie bez znaczenia pozostaje też fakt, iż w okresach od [...].01.2014 r. do [...].05.2015 r., od [...].07.2015 r. do [...].10.2015 r., od [...].11.2015 r. do [...].03.2016 r. nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Jednocześnie organ zaznaczył, iż przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. Ze zgromadzonej dokumentacji wynika natomiast, że ojciec dzieci wykonywał prace bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego, a co za tym idzie, nie dopatrzono się szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna bowiem liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Podał też, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku

W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, M. K. przedstawicielka ustawowa małoletnich, reprezentowana przez pełnomocnika, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych zarzuciła, że organ wydając zaskarżoną decyzję ograniczył się wyłącznie do zsumowania okresów składkowych i nieskładkowych oraz wskazania, iż jest on niewystarczający oraz wskazania faktu, iż wobec zmarłego nie orzeczono niezdolności do pracy.

Organ nie wziął natomiast pod uwagę tego, że zmarły ze względu na fakt, iż nie miał wykształcenia, wobec panującego strukturalnego bezrobocia nie był w stanie znaleźć pracy, a podejmował jakiekolwiek prace dorywcze, żeby móc wygenerować podstawowe środki na życie swoje, a następnie swojej rodziny. W ocenie skarżącej wskazanie, iż osoba decydująca się na taką formę zatrudnienia powinna liczyć się z tego negatywnymi konsekwencjami, jest co najmniej nieuzasadnione. Należy bowiem dokonać wnikliwej analizy lokalnego rynku pracy oraz możliwości funkcjonowania na tym rynku młodych ludzi nie posiadających żadnego wykształcenia. Przenoszenie odpowiedzialności na osobę zmuszoną sytuacją życiową do podejmowania robót dorywczych jest niedopuszczalne, wobec niezapewnienia takim osobom możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy.

Organ nie wziął również w ogóle pod uwagę faktu, iż A. K. zmarł nagle w wieku lat 28, zaś w chwili śmierci regularnie od [...] marca 2016 r., zatem przeszło półtora roku, prowadził własną działalność oraz odprowadzał składki na zasadzie samozatrudnienia. Okoliczność śmierci w tak młodym wieku, kiedy osoby dopiero wchodzą w dorosłe życie i podejmują zatrudnienie winna być traktowana właśnie jako okoliczność szczególna, tym bardziej, że zmarły w chwili śmierci był osobą ubezpieczoną i to regularnie od przeszło półtora roku. Zatem można przyjąć, że gdyby nie przedwczesna śmierć, nabyłby prawo do renty na zasadach ogólnych.

Ponadto, skarżąca podniosła, że w wyroku wydanym przez Sąd Okręgowy w O. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w sprawie renty rodzinnej po zmarłym Sąd ten wskazał, iż Prezes ZUS może przyznać prawo do świadczenia w drodze wyjątku w oparciu o zasady współżycia społecznego. W tym kontekście zarzuciła, że organ rozpatrując sprawę w ogóle nie rozpatrzył jej przez pryzmat zasad współżycia społecznego, w szczególności sytuacji małoletnich dzieci zmarłego.

Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją nr [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] lipca 2018 r.

W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację.

Podkreślił, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przy czym, przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dzieci powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11.09.2001 r., sygnatura I! SA 1717/01 dostępny w LEX nr 55030).

Organ ponownie podkreślił, że z dokumentacji rentowej wynika, iż na przestrzeni 28 lat życia ojca dzieci - zamiast wymaganych 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych – udokumentowano tylko 1 rok, 9 miesięcy i 14 dni okresów składkowych.

Zaznaczył też, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy zatem brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości.

W stanie faktycznym niniejszej sprawy, w dniu [...] lipca 2007 r. ojciec dzieci ukończył 18 lat, natomiast pierwsze udokumentowane zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe podjął dopiero [...] grudnia 2013 r. w wieku 24 lat. Ponadto w okresach od [...].01.2014 r. do [...].05.2015 r., od [...].07.2015 r. do [...].10.2015 r. oraz od [...].11.2015 r. do [...].03.2016 r. ojciec dzieci nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

Powoływanie się na znaczne bezrobocie panujące na terenie zamieszkania samo w sobie nie może natomiast stanowić usprawiedliwienia bezczynności zawodowej. Bezrobocie jest istotnym czynnikiem uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia, jednak aby okres pozostawania bez pracy można było uznać jako szczególną okoliczność, to należy wykazać, że w celu znalezienia pracy wykazano się wyjątkową aktywnością. Nie można powoływać się na trudności w podjęciu zatrudnienia, jeśli nie wykazano, że w całym okresie pozostawania bez zatrudnienia ojciec dzieci był zarejestrowany jako osoba bezrobotna.

Organ podkreślił też, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, wykonywania pracy bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, nie można traktować jako okoliczność usprawiedliwiającą brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Fakt ten nie może być uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji, nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków. Instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada natomiast pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia.

Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią zaś wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku.

W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. K. przedstawicielka ustawowa małoletnich, reprezentowana przez pełnomocnika, zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie :

- art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez odmowę przyznania małoletnim dzieciom zmarłego A. K. świadczenia w drodze wyjątku w sytuacji, gdy okoliczności szczególne, w tym sytuacja małoletnich dzieci, zasady współżycia społecznego oraz obiektywne okoliczności które spowodowały, iż zmarły nie nabył prawa do świadczeń rentowych w tym m.in. fakt śmierci w bardzo młodym wieku wskazują, iż świadczenie w drodze wyjątku w niniejszej sprawie winno być przyznane;

- art. 7 i 77 K.p.a. poprzez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego polegający na przyjęciu, iż zmarły pozostawał wiele lat jako osoba bezrobotna oraz podejmował zatrudnienie bez jego rejestracji (na czarno) są okolicznościami wpływającymi negatywnie na decyzję o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku w szczególności świadczenia w drodze wyjątku na rzecz małoletnich dzieci zmarłego, oraz poprzez brak odniesienia się, iż świadczenie w drodze wyjątków w niniejszej sprawie dotyczy małoletnich dzieci, których sytuacja materialna wobec braku tego świadczenia jest bardzo niekorzystna;

- art. 107 § 3 K.p.a. poprzez niedostateczne uzasadnienie decyzji uznaniowej nie wyczerpujące wszystkich aspektów przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W związku z powyższymi zarzutami skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego.

W uzasadnieniu skargi powtórzone zostały argumenty, które zawarte zostały wcześniej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi organ wyjaśnił, że odmienna niż postulowana przez skarżącą ocena faktów, które podała ona jako przyczynę braku ubezpieczenia nie jest tożsama z naruszeniem art. 7 i 77 K.p.a. Skarżąca w istocie sprowadza ten zarzut do domagania się, bo organ uznał za okoliczność szczególną, w sposób zewnętrzny i obiektywny uniemożliwiającą zmarłemu ojcu dzieci podejmowanie zatrudnienia lokalnie występujące problemy na rynku pracy. Jeśli zmarły - jako osoba wówczas zdrowa i w pełni zdolna do aktywnego poszukiwania zatrudnienia, ograniczał swą aktywność w tym zakresie do okresowej rejestracji w lokalnym urzędzie pracy i oczekiwania tam na ewentualne oferty, jednocześnie ewidentnie zdając sobie sprawę z sytuacji panującej właśnie na tym niewielkim, lokalnym rynku pracy, to trudno uznać, iż faktycznie był zdeterminowany, by prace znaleźć i podjąć. Zaś powoływać się na daną okoliczność jako szczególną i wykluczającą możliwości podjęcia pracy można skutecznie jedynie wówczas, kiedy jednocześnie wykaże się, że podjęło się wszelkie możliwe starania, by okoliczność tę przezwyciężyć. Fakt, że w okresie swych przerw w ubezpieczenia ojciec dzieci podejmował prace ubezpieczeniem nie objęte także nie ma charakteru okoliczności szczególnej - osoba decydująca się na taką formę zarobkowania powinna zdawać sobie sprawę z możliwych w przyszłości konsekwencji w postaci braku stażu koniecznego do nabycia prawa do renty.

Organ podkreślił też, że jakkolwiek w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, to nie może to jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na fakty podnoszone przez stronę. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem (wyrok NSA z dnia 19 listopada 2010 r. I OSK 1282/10). Nie można też oczekiwać, by organ prowadził takie postępowanie tak długo, aż dowody takie znajdzie, ani też, by oceniać prawidłowość oceny dowodów tylko pod kątem tego, czy doprowadziła ona do konkluzji zadowalających dla strony.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1066 ze zm.), sądy administracyjny sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Oceniając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lipca 2018 r. w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy K.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej.

Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest więc związany regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania.

W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.), ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania i to w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przyczyną odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich dzieci było stwierdzenie przez organ, iż w przypadku zmarłego ojca małoletnich niespełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym.

Zdaniem Sądu ustalenie to zostało dokonane przez organ z pominięciem istotnych w sprawie okoliczności.

Zmarły w wieku 28 lat ojciec małoletnich istotnie posiadał dosyć krótki staż ubezpieczeniowy wynoszący jedynie 1 rok, 9 miesięcy i 14 dni, a pierwsze udokumentowane zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe podjął dopiero w wieku 24 lat. Faktem bezspornym są również występujące przerwy w jego ubezpieczeniu w okresach od [...] stycznia 2014 r. do [...] maja 2015 r., od [...] lipca 2015 r. do [...] października 2015 r. oraz od [...] listopada 2015 r. do [...] marca 2016 r. Niezaprzeczalnym jest też, że ojciec małoletnich w okresach przerw w ubezpieczeniu nie miał orzeczonej całkowitej, ani częściowej niezdolności do pracy. Powyższe okoliczności nie budzą jakichkolwiek wątpliwości i są niesporne.

Zdaniem Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy istotną okolicznością jest jednak to, że zmarły ojciec małoletnich przez dosyć długi okres czasu przed śmiercią, tj. od [...] marca 2016 r. do [...] października 2017 r.(data zgonu) prowadził działalność gospodarczą i opłacał składki na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Gdyby zatem nie nagła śmierć, ojciec małoletnich miałby możliwość dalszego prowadzenia działalności gospodarczej, a co za tym idzie odprowadzania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Uprawnione jest w tej sytuacji stwierdzenie, że w przypadku ojca małoletnich, na skutek wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, wbrew jego woli i zamiarom, zaistniała niemożliwa do przezwyciężenia przeszkoda w kontynuowaniu zatrudnienia.

W sytuacji zatem wystąpienia o świadczenie w drodze wyjątku na rzecz małoletnich dzieci zmarłego, fakt ten powinien być zbadany przez organ jako jeden z istotnych elementów całokształtu stanu faktycznego sprawy, w aspekcie oceny wystąpienia przesłanki "szczególnych okoliczności".

W uzasadnieniu swoich decyzji organ pominął natomiast zupełnie powyższą okoliczność, skupiając się wyłącznie na analizie okresów składkowych i nieskładkowych zmarłego oraz przerw w jej ubezpieczeniu. Stąd też nieznane są powody, dla których fakt powstania niezdolności do pracy w okresie prowadzenia przez zmarłego przez ponad 1,5 roku działalności gospodarczej oraz opłacania z tego tytułu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie został uznany przez organ za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Prezes ZUS nie dokonał tym samym wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranych w sprawie dowodów w kontekście ustalenia, czy w przypadku zmarłego ojca małoletnich spełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji nie odnosi się do indywidualnych okoliczności niniejszej sprawy, a motywy przytoczone przez organ administracji nie uzasadniają w dostateczny sposób podjętego rozstrzygnięcia.

W tej sytuacji zachodziła konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] lipca 2018 r.

Rozpoznając ponownie sprawę organ zobowiązany będzie, mając na względzie dyspozycję art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., dokonać oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w kontekście spełnienia przez ojca małoletnich przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz wyjaśnić szczegółowo w uzasadnieniu decyzji, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 K.p.a., na jakich ustaleniach faktycznych i prawnych oparł swoje rozstrzygniecie.

Wnikliwe wyjaśnienie i ocena okoliczności niniejszej sprawy powinny zostać dokonane przez organ także z uwzględnieniem przepisów art. 18 i 71 § 1 zd. 2 Konstytucji RP, stanowiących, iż rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej oraz rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji wyroku.

O zwrocie kosztów postępowania, obejmujących koszty wynagrodzenia pełnomocnika, Sąd orzekł na zasadzie art. 200 w zw. art. 205 § 2 ww. ustawy.