Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 493/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-06-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wesołowska Sędziowie: WSA Elżbieta Sobielarska WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant specjalista Inga Szcześniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2019 r. sprawy ze skargi M. J. i R. J. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpoznaniu wniosku R. J. i M. J. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z [...] stycznia 2019 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] kwietnia 2018 r. nr [...] o umorzeniu w całości postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej [...] z [...] lipca 1958 r. nr [...] oraz utrzymującego je w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej [...] z [...] października 1958 r. nr [...].

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

[...] lipca 1958 r. orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej [...] przejęło na własność Państwa nieruchomość, ujętą w KW [...]. Jako podstawa prawna powołany został art. 9 ust. 1, 3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowania niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71) – dalej zwanej "ustawą". Organ uznał, że Państwo włada tym gruntem od 1945 r., a w 1957 r. nadało grunt W. P..

Od orzeczenia nacjonalizacyjnego odwołała się L. S.. Podniosła, że nieruchomość stanowiła własność N. i L. małżonków S.. Zdaniem odwołującej się nieruchomość dzierżawił od niej [...], którego gospodarstwo przejął w 1945 r. W. P. stając się dzierżawcą wobec niej, a więc nie utraciła ona władania tą nieruchomością.

Orzeczeniem z [...] października 1958 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej [...] utrzymało w mocy orzeczenie z [...] lipca 1958 r. Organ odwoławczy ustalił, że grunt znajdował się we władaniu Państwa do 5 kwietnia 1958 r., skoro został przydzielony aktem nadania ziemi na rzecz użytkownika W. P., natomiast nie został zwrócony właścicielom z rodziny S..

Podaniem datowanym na [...] kwietnia 2015 r. R. J. i M. J. wniosły o stwierdzenie nieważności orzeczeń z [...] października 1958 r. i z [...] lipca 1958 r. wskazując na art. 156 § 1 pkt 2, 5 i 7 kpa. Zarzuciły, że orzeczenia nacjonalizacyjne: 1. wadliwie ustalają podpadanie nieruchomości pod reformę rolną (naruszają art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13); 2. błędnie przejmują nieruchomość na podstawie art. 9 ust. 1, 3 i 4 ustawy. Zdaniem wnioskodawczyń nieruchomość [...] stanowiąca własność L. i N. małż. S. do 1939 r. była wydzierżawiana [...], a w latach 1945-1958 dzierżawił ją W. P.. A skoro właściciele władali gruntem przez osoby trzecie, to nie było przesłanek do jego przejęcia na podstawie art. 9 ust. 1, 3 i 4 ustawy. Według wnioskodawczyń bezpodstawne było też przejęcie nieruchomości na reformę rolną, gdyż w księdze wieczystej brak stosownego zaświadczenia. Ich zdaniem wpis wieczystoksięgowy został dokonany bez podstawy prawnej, Państwo nie jest właścicielem nieruchomości, a tylko posługuje się nieważnym tytułem własności.

Precyzując wniosek M. J. i R. J. podały, że wskutek umowy darowizny z [...] września 1952 r. prawo własności nieruchomości zostało przeniesione przez L. S. na B. J., której one są spadkobiercami. Wobec tego orzeczenia z 1958 r. nie mogły dotyczyć L. S., a stroną w sprawie nacjonalizacyjnej mogła być wyłącznie B. J., która nie brała udziału w tym postępowaniu i której nie były doręczane orzeczenia. Według wnioskodawczyń grunt [...] został znacjonalizowany na cele reformy rolnej, co było błędne, a jednocześnie wykluczało ponowne jego przejęcie na podstawie art. 9 ustawy.

Decyzją z [...] kwietnia 2018 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi umorzył postępowanie w całości. Organ wskazał, że wnioskodawczynie nie wykazały legitymacji do żądania stwierdzenia nieważności orzeczeń z 1958 r. Z księgi wieczystej [...] wynika bowiem, że aż do przejęcia działek [...] prawo ich własności było ujawnione na rzecz L. i N. małżonków S., a nie na rzecz B. J. - spadkodawcy wnioskodawczyń. Ponadto Starostwo Powiatowe [...] nie jest w stanie zweryfikować, czy nieruchomość przejęta nadzorowanymi orzeczeniami z 1958 r., skierowanymi do L. S., była objęta darowizną z [...] września 1952 r., uczynioną przez L. S. na rzecz B. J.. Także wnioskodawczynie nie udowodniły, że nieruchomość objęta orzeczeniami nacjonalizacyjnymi wchodzi w skład gruntów wymienionych w umowie darowizny, a postępowanie wyjaśniające przeprowadzone przez organ nie potwierdziło ich stanowiska. Przeciwnie, przejęta nieruchomość [...], natomiast w umowie darowizny z [...] września 1952 r. wymienione są jedynie artykuły matrykuły [...]. Co więcej kwestionowane orzeczenia nie zostały skierowane do B. J., lecz do L. S., która w odwołaniu eksponowała, że grunt [...] "stanowi prywatną własność zmarłego małżonka i moją", że jest w jej posiadaniu i że właśnie przez nią został wydzierżawiony W. P..

Legitymacji M. J. oraz R. J. nie potwierdza również zaświadczenie złożone do księgi wieczystej wnioskowanej nieruchomości według którego nieruchomość [...] przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej kosztem H. L., a zatem została przejęta przed umową darowizny z [...] września 1952 r. i to nie od B. J. (spadkodawcy wnioskodawczyń).

M. J. i R. J. wniosły o ponowne rozpatrzenie sprawy. Uważają się za strony postępowania nieważnościowego jako spadkobierczynie właścicieli nieruchomości. Według odwołujących się L. S. nie mogła darować przedmiotowej nieruchomości swojej córce B. J. albowiem właśnie te grunty zostały bezprawnie zagarnięte przez Państwo na cele reformy rolnej. Nie podważa to legitymacji wnioskodawczyń, które są spadkobiercami N. i L. małż. S., tj. właścicieli gospodarstwa rolnego [...]. Natomiast w sferze przedmiotowej odwołujące się podkreśliły, że nieruchomość nie mogła zostać skutecznie przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN, bo zaświadczenie złożone w księdze wieczystej opiewa na [...] zamiast na L. S.. Zdaniem odwołujących się gospodarstwo nie podlegało nacjonalizacji na podstawie dekretu rolnego, ani art. 9 ustawy, gdyż było tylko wydzierżawiane [...] do 1939 r., a następnie było prowadzone przez małżonków S. do [...] kwietnia 1958 r. Przeszkodą dla przejęcia tej nieruchomości na reformę rolną jest też to, że prawo własności przysługujące L. i N. S. było uwidocznione w księdze wieczystej aż do 1964 r. Brak również zaświadczenia dokumentującego przejęcie nieruchomości na cele reformy rolnej. Państwo nie wykazało też, że władało wnioskowanym gruntem przed 1959 r., co oznacza brak podstaw do wydania nadzorowanych orzeczeń. Dlatego – ich zdaniem - obecny wpis własności tej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa uczyniony został bez podstawy prawnej, a Państwo nie stało się właścicielem nieruchomości, a jedynie posługuje się nieważnym tytułem własności wskutek czego od kilkudziesięciu lat grunty te są w bezpodstawnym władaniu osób trzecich.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] stycznia 2019 r. utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] kwietnia 2018 r. W uzasadnieniu wskazał, że pomimo wielu wezwań M. J. i R. J., działające przez zawodowego pełnomocnika, nie wykazały, że są spadkobiercami L. S., będącej poprzednią właścicielką nieruchomości oraz jedyną adresatką kwestionowanych orzeczeń nacjonalizacyjnych z [...] lipca 1958 r. i [...] października 1958 r. Dokumenty zebrane przez organ nadzoru podważają tezę, jakoby nieruchomość [...] została przed przejęciem od L. S. podarowana B. J., której spadkobiercami są odwołujące się.

Minister zauważył, że przedmiotem niniejszego postępowania jest stwierdzenie nieważności orzeczeń nacjonalizacyjnych z [...] lipca 1958 r. i [...] października 1958 r. Przedmiotem sprawy nie jest więc niepodpadanie nieruchomości na cele reformy rolnej (zwłaszcza zaś niepodpadanie pod działanie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu rolnego), legalność wpisu wieczystoksięgowego na rzecz Skarbu Państwa, charakter aktualnego posiadania tej nieruchomości przez osoby trzecie.

Decyzja nadzorcza Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] kwietnia 2018 r. ma charakter wyłącznie formalny. Orzeka o umorzeniu postępowania nieważnościowego z powodu braku legitymacji wnioskodawczyń (art. 105 § 1 w zw. z art. 28 kpa). Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie przesądził, gdyż nie przeszedł nawet do oceny, czy orzeczenia nacjonalizacyjne z 1958 r. są obarczone wadami nieważnościowymi z art. 156 § 1 kpa. Poprzestał na aspekcie podmiotowym postępowania (przeszkodzie w postaci braku legitymacji wnioskodawczyń), ponieważ przejście do oceny tych orzeczeń nacjonalizacyjnych według kryteriów przedmiotowych (ważności, zgodności z prawem) może być dokonane wyłącznie z inicjatywy osób uprawnionych.

Zgodnie z art. 28 kpa stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Z kolei postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji wszczyna się z urzędu lub na żądanie strony (art. 157 § 2 kpa). Legitymowanymi do zainicjowania nadzoru i uzyskania merytorycznego rozstrzygnięcia nieważnościowego są bezspornie adresaci podważanej decyzji. Natomiast inne osoby są zobowiązane udokumentować swój interes prawny (bezpośredni, aktualny, rzeczywisty). Muszą wykazać, że norma prawa materialnego wiąże z kwestionowaną decyzją skutek, który przejawił się w ich sferze prawnej. Legitymowanymi do żądania stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnej są więc także poprzedni właściciele nieruchomości niezależnie, czy formalnie zostali wskazani jako adresaci decyzji.

W tej sprawie kwestionowane orzeczenia zostały wydane na podstawie art. 9 ust. 1, 3 i 4 ustawy, który stanowił: 1. Nieruchomości rolne i leśne, objęte we władanie Państwa do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy przejmuje się na własność Państwa bez względu na ich obszar, jeżeli znajdują się one nadal we władaniu Państwa lub zostały przekazane przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Nieruchomości te przejmuje się bez odszkodowania, a długi i ciężary zabezpieczone na tych nieruchomościach umarza się, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie w mocy uznane zostanie za niezbędne, 3. O przejęciu nieruchomości rolnych na własność Państwa orzeka organ administracji rolnej prezydium powiatowej rady narodowej, a o przejęciu nieruchomości leśnych - rejon lasów państwowych. O uznaniu służebności za niezbędne orzeka organ właściwy do wydania orzeczenia o przejęciu nieruchomości na własność Państwa, 4. Postępowanie sądowe o przywrócenie posiadania lub wydanie nieruchomości określonych w ust. 1 podlega umorzeniu, a niewykonane tytuły egzekucyjne zasądzające te roszczenia są pozbawione skutków prawnych.

Ustawa weszła w życie 5 kwietnia 1958 r. Poprzednim właścicielem nieruchomości (osobą pozbawioną prawa własności niezależnie, czy została adresatem decyzji nacjonalizacyjnej) był zatem właściciel nieruchomości z 5 kwietnia 1958 r. Dlatego dla przejęcia nieruchomości na podstawie art. 9 ustawy istotne było posiadanie nieruchomości właśnie 5 kwietnia 1958 r. i dniu wydania decyzji nacjonalizacyjnych.

Bezspornie jedynym adresatem orzeczeń nacjonalizacyjnych (osobą formalnie tam wskazaną) była L. S., a nie B. J., tj. spadkodawca wnioskodawczyń R. J. i M. J.. Znamienne jest i to, że właśnie L. S., a nie B. J. składała odwołanie od orzeczenia nacjonalizacyjnego z [...] lipca 1958 r., tytułując się właścicielką nieruchomości.

Wbrew twierdzeniom R. J. i i M. J. poprzednim właścicielem nieruchomości nie był N. S., zmarły [...] kwietnia 1948 r., tj. przed wydaniem orzeczeń nacjonalizacyjnych z 1958 r. Jedynym spadkobiercą N. S. była żona L., a małżonkowie sporządzili wspólny testament wzajemny, pomijając dziedziczenie przez swoje dzieci (w tym B. J.). Wynika to z prawomocnego postanowienia Sądu Powiatowego [...] z [...] marca 1960 r. sygn. akt [...] stwierdzającego prawa do spadku po N. S., a także z pisma Sądu Rejonowego [...]

R. J. i M. J. nie przedłożyły odpisu prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po L. S. (zmarłej [...] listopada 1971 r.), pomimo wielokrotnych wezwań przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Przekonują o tym pisma z [...] maja 2015 r., [...] listopada 2015 r., [...] grudnia 2017 r., [...] maja 2018 r., [...] lipca 2018 r. i [...] listopada 2018 r. Teza wnioskodawczyń, że są spadkobiercami N. i L. S. nie została w sprawie wykazana.

Zgodnie z art. 1027 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2018 r. poz. 1025) – dalej zwanego "kc" względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. Domniemywa się, że spadkobiercą jest właśnie osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia (art. 1025 § 2 kc). Dlatego prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku jest obligatoryjnym środkiem dowodowym, aby wykazać status spadkobiercy po L. S., zmarłej [...] listopada 1971 r.

Organ administracji publicznej nie ma legitymacji, aby zainicjować postępowanie spadkowe. Zgodnie z art 1025 § 1 kc sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Samo zaś prowadzenie postępowania nie upoważnia organu do ingerencji w prywatne sprawy spadkowe obywateli - nie stanowi interesu uzasadniającego wniosek o stwierdzenie nabycia spadku.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie ma instrumentów do ustalenia spadkobierców L. S. jako poprzedniej właścicielki przejętej nieruchomości.

Natomiast R. J. i M. J. złożyły tylko odpis prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po B. J.. Zdaniem Ministra wykazanie następstwa prawnego wyłącznie po B. J. jest niewystarczające do udokumentowania legitymacji do stwierdzenia nieważności orzeczeń nacjonalizacyjnych z 1958 r. B. J., ani żadna z jej spadkobierców będących wnioskodawcami w tej sprawie nie były adresatami orzeczeń nacjonalizacyjnych z 1958 r.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał ocenę, że z umowy darowizny z [...] września 1952 r. [...], uczynionej przez L. S. na rzecz B. J. nie wynika, że B. J. stała się właścicielką nieruchomości przejętej orzeczeniami nacjonalizacyjnymi z [...] lipca 1958 r. i [...] października 1958 r. Nie zostało wiec udokumentowane, że prawo własności nieruchomości przejętych w 1958 r. utraciła właśnie B. J., która nie była adresatem orzeczeń nacjonalizacyjnych, a od której to wnioskodawczynie wywodzą swoją legitymacje. Po pierwsze - umowa darowizny z [...] września 1952 r., jak też orzeczenia z [...] lipca 1958 r. i [...] października 1958 r. nie precyzują podarowanych i później przejętych działek (parcel). Wskazują tylko ogólne położenie nieruchomości [...]. Natomiast w odwołaniu z [...] lipca 1958 r. L. S. nie miała wątpliwości, że chodzi o grunt będący "prywatną własnością zmarłego małżonka i moją". Niezrozumiałym jest, dlaczego L. S. nie wskazała, że przejmowany grunt stanowił własność jej córki B. J., gdyby właśnie tę nieruchomość podarowała córce niespełna [...] lat wcześniej.

Po drugie - z postanowienia wieczystoksięgowego Sądu Powiatowego [...] wydanego [...] września 1964 r. wynika, że znacjonalizowana nieruchomość [...] składała się z działek [...]. Zostały one odłączone z księgi wieczystej [...] dopiero wskutek wniosku z [...] stycznia 1959 r. w nawiązaniu do orzeczeń PPRN [...] i PWRN [...]. Nie można uznać, że B. J. już w 1952 r. otrzymała działki od L. S.. W przeciwnym razie byłaby ujawniona w księdze wieczystej. Natomiast B. J. nigdy nie była wpisana do księgi wieczystej obejmującej przejęte działki. § 4 pkt a umowy darowizny z [...] września 1952 r. przewidywał zaś wpisanie zmiany własności w księgach wieczystych, czego nie odzwierciedla księga wieczysta przejętej nieruchomości. Stan wieczystoksięgowy nieruchomości przejętej w 1958 r. nie potwierdza więc, że była objęta darowizną z 1952 r. i że stanowiła własność B. J., tj. spadkodawcy wnioskodawczyń.

Po trzecie - Starostwo Powiatowe [...] nie było w stanie potwierdzić, że działki [...] przejęte orzeczeniami z 1958 r. były objęte umową darowizny z [...] września 1952 r. Wynika to z pisma Starostwa Powiatowego [...] z [...] grudnia 2017 r.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że usiłował zidentyﬁkować przejętą nieruchomość, podejmując szeroką kwerendę w archiwach, sądach i urzędach. Intensywnie, lecz bezskutecznie poszukiwał zwłaszcza aktu nadania ziemi, wydanego W. P. [...] maja 1957 r., opiewającego właśnie na wnioskowaną nieruchomość, a więc pozwalającego ją zlokalizować i potwierdzić, że to właśnie ta nieruchomość została wcześniej w 1952 r. podarowana B. J..

Po czwarte - dokumentacja nadesłana przez Starostwo Powiatowe [...] nie potwierdza tezy wnioskodawczyń, co do tożsamości działek [...] (przejętych od L. S. orzeczeniami nacjonalizacyjnymi z 1958 r.) oraz nieruchomości podarowanych przez L. S. na rzecz B. J. umową z [...] września 1952 r. Mianowicie przejęta nieruchomość [...] podczas, gdy w umowie darowizny wymienione zostały wyłącznie artykuły matrykuły [...].

Po piąte - historia i status prawny nieruchomości przed jej przejęciem również podważają legitymację wnioskodawczyń w tej sprawie. R. J. i M. J. twierdzą bowiem, że nieruchomość była wydzierżawiana [...] i następnie została bezprawnie znacjonalizowana jako mienie poniemieckie. Twierdzenia wnioskodawczyń korespondują z zaświadczeniem z [...] kwietnia 1958 r. stwierdzającym, że "nieruchomość [...] jest przeznaczona na cele reformy rolnej w myśl art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 6.9.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej". Zaświadczenie pochodzi ze zbioru dokumentów księgi wieczystej [...], zawierającej oba orzeczenia nacjonalizacyjne z 1958 r., a więc bezspornie dotyczącej wnioskowanej nieruchomości (pismo Sądu Rejonowego V Wydziału Ksiąg Wieczystych [...] z [...] grudnia 2015 r.). O poniemieckim statusie nieruchomości wzmiankuje też pismo PPRN [...] z [...] czerwca 1958 r., w którym L. S. została wezwana do okazania "umowy kupna-sprzedaży, którą to zbyła Obywatelka nieruchomość [...]. Gdyby zaś nieruchomość została przejęta jako mienie poniemieckie, to nie mogła być później w 1952 r. podarowana przez L. S. córce B. J., będącej spadkodawcą wnioskodawczyń. Zresztą same wnioskodawczynie zarzucają Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że nie zauważył, że L. S. nie mogła darować przedmiotowej nieruchomości swojej córce B. J. albowiem właśnie te grunty zostały bezprawnie zagarnięte przez Państwo na cele reformy rolnej (wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy). Niezależnie zaś, czy przejęcie tej nieruchomości, jako poniemieckiej, było zasadne, to również ono podważa legitymację wnioskodawczyń wywodzoną z późniejszej umowy darowizny zawartej [...] września 1952 r.

Odnosząc się do pozostałych, bardzo licznych i wielowątkowych zarzutów odwołujących się Minister wskazał, że są one oderwane od przedmiotu sprawy (stwierdzenia nieważności orzeczeń nacjonalizacyjnych) i wyłącznie formalnego jej rozstrzygnięcia (umorzenia postępowania z powodu braku legitymacji). Odnośnie do twierdzenia odwołujących się, że nieruchomość została przejęta na reformę rolną Minister zauważył, że obecne postępowanie nie dotyczy wyłączenia nieruchomości spod reżimu dekretu rolnego z 1944 r., lecz dotyczy stwierdzenia nieważności orzeczeń nacjonalizacyjnych z [...] lipca 1958 r. i [...] października 1958 r. Wynika to z wyraźnego żądania wnioskodawczyń, reprezentowanych przez zawodowego pełnomocnika. Natomiast osoby uprawnione mogą w odrębnym trybie żądać wyłączenia nieruchomości spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego (na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - Dz. U. Nr 10, poz. 51) albo wytoczyć stosowne powództwa w postępowaniu cywilnym, jeżeli nieruchomość była przejęta na innej podstawie, niż art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego (np. została znacjonalizowana jako mienie poniemieckie z art. 2 ust. 1 lit. b dekretu rolnego). Jednak sprawa o stwierdzenie nieważności decyzji wydanych na podstawie art. 9 ustawy nie może być utożsamiana z postępowaniami cywilnymi i administracyjnymi, dotyczącymi wyłączenia nieruchomości spod reżimu reformy rolnej.

Zdaniem Ministra nieadekwatne są wywody wnioskodawczyń na temat wywłaszczenia i żądania zwrotu nieruchomości, jak też pozbawienia B. J. udziału w postępowaniu nacjonalizacyjnym. Wskazane argumenty mogą być ewentualnie rozważane w sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości z art. 136-142 i art. 216 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2018 r. poz. 2204) albo stanowić przyczynę wznowienia postępowania z art. 145 § 1 pkt 4 kpa. Kwestie te wykraczają poza ramy postępowania nieważnościowego, zwłaszcza zakończonego decyzją o jego umorzeniu.

Wbrew oczekiwaniu odwołujących się postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji nie służy też do oceny legalności wpisów w księdze wieczystej (wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy). Wpis wieczystoksięgowy, jako orzeczenie, nie podlega weryfikacji przez organ administracji publicznej, lecz wyłącznie przez sąd w postępowaniu cywilnym (art. 6268 § 6 zd. pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. z 2018 r. poz. 1360).

Postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnych z 1958 r. nie stanowi właściwego forum do badania przez organ administracji publicznej, czy aktualne władanie nieruchomością przez osoby trzecie jest zgodne z prawem. Dotyczy to zwłaszcza wstępnego etapu postępowania nieważnościowego, skoncentrowanego na legitymacji wnioskodawczyń.

Reasumując Minister uznał, że M. J. i R. J. nie wykazały ogólnego następstwa prawnego po L. S. (po adresacie orzeczeń nacjonalizacyjnych z [...] lipca 1958 r. i z [...] października 1958 r.), ani też szczególnego następstwa prawnego w zakresie działek przejętych kwestionowanymi orzeczeniami. Wobec tego należało utrzymać w mocy decyzję nadzorczą Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] kwietnia 2018 r. umarzającą postępowanie nieważnościowe z powodu braku legitymacji wnioskodawczyń w tej sprawie.

Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] stycznia 2019 r. R. J. i M. J. wniosły skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzuciły bezpodstawne ustalenie przez organy Państwa, że spadkobiercy L. S. – R. J. i M. J. nie mają legitymacji do kwestionowania orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej [...] z [...] lipca 1958 r. Wskazując na powyższe wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] kwietnia 2018 r. W uzasadnieniu wskazały, że M. J. i R. J. są spadkobiercami L. S., co wynika z postanowienia Sądu Rejonowego [...] o sygn. akt [...] z [...] sierpnia 1997 r. Organy Państwa od kilku lat pomijają dokumenty urzędowe i tworzą nieistniejący stan formalnoprawny. W szczególności zaprzecza się, aby stroną tego postępowania mógł być spadkobierca właściciela nieruchomości [...]. Ponadto organy ustaliły, że przedmiotowe grunty podlegały przepisom dekretu o reformie rolnej albowiem stanowiły dobra ziemskie.

Celowo pominięto fakt, że przedstawione zaświadczenie Komisji Ziemskiej nie dotyczy L. S. tylko osoby trzeciej - [...], który onegdaj był najemcą tego gruntu. Wydaje się, że takie przeoczenie miało na celu uniemożliwienie dochodzenia praw do przedmiotowej nieruchomości. Skutkiem tego L. S. nie mogła darować przedmiotowej nieruchomości swojej córce B. J.. Wnioskodawczynie są spadkobiercami N. i L. S.. Spadkodawcy byli właścicielami gospodarstwa rolnego [...]. Grunt ten był dzierżawiony do 1939 r. [...]. Następnie gospodarstwo to właściciele prowadzili do [...] kwietnia 1958 r. W takim stanie formalnoprawnym przedmiotowa nieruchomość nie podlegała przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944 r. Fakt ten został skutecznie ustalony w orzeczeniu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej [...] z [...] lipca 1958 r.

Wobec tego nie było żadnych podstaw do przejęcia tego gospodarstwa na podstawie art. 9 ust. 1,3 i 4 ustawy. Jedynym dowodem do zaliczenia nieruchomości do kategorii dóbr ziemskich podlegających wymienionemu dekretowi było zaświadczenie komisji ziemskich. Dla przedmiotowego gospodarstwa rolnego [...] małż. S. nie wydano takiego zaświadczenia (co było oczywiste). Dla tej nieruchomości wydano zaświadczenie L.. Wpis własności wywłaszczanych dóbr ziemskich możliwy był jedynie na podstawie § 12 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu o reformie rolnej. Zgodnie z art. 1 dekretu o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej - tytułem wpisania na rzecz Skarbu Państwa jest zaświadczenie komisji ziemskich. W rezultacie skuteczny wpis do księgi wieczystej własności przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa uzależniony był od zaświadczenia komisji ziemskiej o podleganiu reformie rolnej gospodarstwa rolnego [...], będącego własnością małż. S.. Takiego zaświadczenia nigdy nie wydano, co jest oczywiste albowiem to gospodarstwo nie było objęte wskazaną reformą rolną.

Tymczasem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej [...] stwierdziło, że przedmiotowe grunty wywłaszczono na cele reformy rolnej i oddano je na własność W. P.. W takim razie już od 1945 r. gruntem tym nie władał Skarb Państwa. To z kolei uniemożliwiało przejęcie tej nieruchomości na podstawie art. 9 ust. 1,3 i 4 ustawy.

Jeżeli chodzi o domniemane przejęcie przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej skarżące wskazały, że prawo własności nieruchomości przysługujące N. i L. S. uwidocznione było w księdze wieczystej prowadzonej przez Sąd Powiatowy [...], co najmniej do września 1964 r. Zgodnie z twierdzeniem Wojewody [...] w sprawie [...] w archiwach Skarbu Państwa nie ma żadnych dokumentów dotyczących wywłaszczenia tej nieruchomości. Treść księgi wieczystej prowadzonej obecnie dla przedmiotowej nieruchomości przez Sąd Rejonowy [...] nie zawiera żadnego dokumentu, w tym zaświadczenia potwierdzającego nabycie przez Skarb Państwa tej nieruchomości w drodze reformy rolnej. Oznacza to, że obecny wpis własności tej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa uczyniony został bez podstawy prawnej. Zważywszy na to, że opisany przez organy stan faktyczny jest wzajemnie sprzeczny (orzeczenia PPRN [...] i PWRN [...]), a nade wszystko nieprawdziwy - brak było i jest podstaw do wydania przedmiotowego orzeczenia.

W efekcie: 1. przedmiotowa nieruchomość nie podlegała przepisom z zakresu reformy rolnej, co wynika wprost z treści dekretu o reformie rolnej. Nie podlega także ustawie. Wobec tego Państwo nie stało się właścicielem nieruchomości, a jedynie posługuje się nieważnym tytułem własności; 2. Skarb Państwa nie posiada żadnych dokumentów, w tym zaświadczeń wymaganych przepisami dekretu o reformie rolnej i zaświadczeń komisji ziemskiej i innych dokumentów umożliwiających wpis prawa własności na rzecz Skarbu Państwa; 3. Skarb Państwa nie wykazał, że władał przedmiotowym gruntem przed 1959 r. co oznacza, że nie było żadnych podstaw dla wydania przedmiotowego orzeczenia.

W chwili obecnej nieruchomość jest własnością Skarbu Państwa. Skarżące zwróciły się do Skarbu Państwa o wydanie zaświadczenia o opisanej we wniosku treści. W wydanym postanowieniu z [...] marca 2015 r. Skarb Państwa oświadczył, że nie posiada żadnych dowodów, ani dokumentów uzasadniających wpis własności przedmiotowej nieruchomości na jego rzecz. Jednocześnie Skarb Państwa, reprezentowany przez Starostę [...], postanowieniem z [...] marca 2015 r. odmówił wydania zaświadczenia w sprawie stanu faktycznego i prawnego przedmiotowej nieruchomości twierdząc, że nie może potwierdzić wskazanych wyżej faktów lub stanu prawnego albowiem władza publiczna (Skarb Państwa) nie ma wiedzy w tej sprawie. Wobec powyższego od kilkudziesięciu lat grunty te są w bezpodstawnym władaniu osób trzecich.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie. Dodatkowo wskazał, że dopiero ze skargi organ dowiedział się, że następstwo prawne skarżących po L. S. ma wynikać z postanowienia Sądu Rejonowego [...] z [...] sierpnia 1997 r. sygn. akt [...]. Jednak nawet przy skardze nie został załączony ten dokument. Skarżące w toku postępowania nie wskazywały na to postanowienie jako źródło swojego interesu prawnego w tej sprawie. Argumentacja skarżących jest niespójna i zmienna. Pierwotnie bowiem wywodziły swoją legitymację nie od L. S., lecz od B. J.. Eksponowały darowiznę, uczynioną przez L. S. na rzecz B. J.. Twierdziły, że umowa darowizny z [...] września 1952 r. miała obejmować właśnie te działki, które później zostały przejęte kwestionowanymi orzeczeniami z [...] lipca 1958 r. i [...] października 1958 r. Tezy tej Minister, mimo licznych wystąpień kierowanych do archiwów, sądów, urzędów, nie udało się potwierdzić. Wnioskodawczynie reprezentowane przez zawodowego pełnomocnika nie współdziałały zaś z organem, aby wykazać swój interes prawny do bycia stroną postępowania nieważnościowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest nieuzasadniona.

Podstawę materialnoprawną orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej [...] z [...] lipca 1958 r. stanowił art. 9 ustawy. Zgodnie z tym przepisem nieruchomości rolne i leśne, objęte we władanie Państwa do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy (do 5 kwietnia 1958 r.), przyjmuje się na własność Państwa bez względu na ich obszar, jeżeli znajdują się one nadal we władaniu Państwa lub zostały przekazane przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Nieruchomości te przejmuje się bez odszkodowania, a długi i ciężary zabezpieczone na tych nieruchomościach umarza się, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie w mocy uznane zostanie za niezbędne.

Z powyższego wynika, że tego rodzaju sprawa o przejęcie mienia rolnego wkraczała w sferę prawną właściciela tegoż mienia, który był nim 5 kwietnia 1958 r. oraz w dacie wydania orzeczenia lub orzeczeń (w przypadku wniesienia odwołania) kończących w administracyjnym toku instancji postępowanie o przejęciu tegoż mienia.

Wobec tego stroną niniejszego postępowania nieważnościowego, o której mowa w art. 28 w zw. z art. 157 § 2 kpa, mógłby być wskazany wyżej właściciel przejętej nieruchomości rolnej jako adresat decyzji o przejęciu nieruchomości, jego spadkobiercy oraz aktualny właściciel tejże nieruchomości.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że przedmiotem przejęcia była nieruchomość [...]. Z postanowienia Sądu Powiatowego [...] z [...] września 1964 r. [...] wynika, że sporny grunt o podanej wyżej powierzchni obejmował działki [...], zapisane w księdze wieczystej [...]. Właścicielami ujawnionymi w tejże księdze byli N. i L. małż. S.. N. S. zmarł [...] kwietnia 1948 r., a spadek przypadł w całości L. S. (prawomocne postanowienie spadkowe z [...] marca 1960 r. sygn. akt [...]).

Zatem w dniu wejścia w życie ustawy (5 kwietnia 1958 r.) oraz w dacie wydania orzeczeń z [...] lipca 1958 r. i [...] października 1958 r. właścicielem hipotecznym nieruchomości oznaczonej jako działki [...] była L. S.. Potwierdza to także treść odwołania L. S. z [...] lipca 1958 r. w którym powołuje się ona na swe prawa właścicielskie ujawnione w księdze wieczystej oraz czynności dotyczące wykonywania prawa własności (wezwanie dzierżawcy W. P. do wydania nieruchomości, wypowiedzenie umowy dzierżawy).

Prawomocne postanowienie o wpisie L. S. do księgi wieczystej było wiążące dla organów wydających orzeczenia z 1958 r. [art. 366 Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 29 listopada 1930 r. (Dz. U. z 1950 r. Nr 43, poz. 394 ze zm.) w zw. z art. 4 dekretu z dnia 18 lipca 1945 r. - Kodeks postępowania niespornego (Dz. U. Nr 27, poz. 1609 ze zm.) w zw. z art. 56 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 320 ze zm.)]. Wpis L. S. do księgi wieczystej korzystał z domniemania zgodności z rzeczywistym stanem prawnym (art. 18 § 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Prawo rzeczowe - Dz. U. Nr 57, poz. 319 ze zm.).

L. S. była też stroną postępowania o przejęcie przedmiotowego mienia (wniosła odwołanie) i adresatem orzeczeń organów obu instancji.

W toku postępowania nieważnościowego M. J. i R. J., mimo licznych wezwań Ministra, nie przedłożyły prawomocnego postanowienia sądu stwierdzającego nabycie spadku po L. S.. W odpowiedzi skarżących zawartej w piśmie z [...] stycznia 2018 r. brak wskazania dokumentu potwierdzającego nabycie przez skarżące spadku po L. S.. Takiego dokumentu nie złożono także na etapie postępowania sądowego.

Poprzednicy prawni skarżących wykazani prawomocnymi postanowieniami sądów spadku o stwierdzeniu nabycia spadku, tj. B. J. i R. J. nie byli stronami postępowania administracyjnego o przejęcie nieruchomości o pow. [...] ha. Nie byli też adresatami orzeczeń z 1958 r.

Wobec tego M. J. i R. J. nie wykazały następstwa prawnego po hipotecznej właścicielce spornego gruntu L. S. poprzez złożenie dokumentu potwierdzającego nabycie praw spadkowych po wskazanej wyżej osobie, o którym mowa w art. 1027 kc.

Trafnie zauważył Minister, że również umowa darowizny z [...] września 1952 r. Nr Rep. [...] nie potwierdza, że B. J. (poprzedniczka prawna skarżących) w dacie wejścia w życie ustawy (5 kwietnia 1958 r.) oraz w dacie wydania orzeczeń z 1958 r. była właścicielem przejętej później przez Państwo nieruchomości [...]. Z treści tejże umowy wynika, że darowizna na rzecz B. J. dotyczyła nieruchomości [...].

Z treści postanowienia Sądu Powiatowego [...] z [...] września 1964 r. [...] oraz materiałów nadesłanych przez Starostę [...] przy pismach z [...] października 2015 r. i [...] grudnia 2017 r. wynika, że księga wieczysta [...] dotyczyła gruntów ujętych w różnych artykułach matrykuł. Działki [...] były ujęte w artykule matrykuły [...], natomiast nieruchomości objęte umową darowizny z [...] września 1952 r. odnosiły się do artykułów matrykuły [...].

Te ustalenia korespondują z tym, że B. J. do 1958 r. nie ujawniła prawa własności do działek [...] na podstawie umowy darowizny z [...] września 1952 r. Nr Rep. [...], mimo, że umowa ta w § 4 lit. a zawierała wniosek o zmianę właściciela w księdze wieczystej.

Wobec powyższego rację ma Minister, że przeprowadzone postępowanie wyjaśniające nie wykazało w sposób dostateczny, aby M. J. i R. J. miały interes prawny, w rozumieniu art. 28 i art. 157 § 2 kpa, do bycia stroną postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczeń z 1958 r. W konsekwencji wniosek nieważnościowy z [...] kwietnia 2015 r. nie mógł spowodować przejścia przez organ nadzoru do fazy postępowania, w której Minister mógłby procedować i orzekać, co do istoty sprawy.

Brak wykazania interesu prawnego do bycia stroną postępowania nieważnościowego skutkował umorzeniem postępowania nadzorczego, jako bezprzedmiotowego, w oparciu o art. 105 § 1 kpa, co też Minister prawidłowo uczynił.

Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd zawraca uwagę, że w niniejszej sprawie nie mogły być skutecznie podnoszone przez skarżące zarzuty dotyczące władania przez L. S. spornym gruntem do 5 kwietnia 1958 r., istnienia podstaw do nabycia spornej nieruchomości przez Skarb Państwa uprzednio w trybie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej, nabycia jej przez W. P. w ramach wykonania reformy rolnej, czy niepodlegania spornej nieruchomości reżimowi prawemu ustawy. Przedmiotem zaskarżonej decyzji była kwestia wykazania przez M. J. i R. J. legitymacji do bycia stroną postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczeń z 1958 r. Ta materialna przesłanka podmiotowa nie została w niniejszej sprawie wykazana. Zatem przedwczesne było odnoszenie się przez Ministra i Sąd do okoliczności, które mogłyby mieć znaczenie dla oceny merytorycznej zasadności wniosku nieważnościowego.

Sąd zwraca uwagę, że zaskarżona decyzja o umorzeniu postępowania nieważnościowego nie zamyka skarżącym drogi do poszukiwania w przyszłości ochrony prawnej poprzez wszczęcie postępowania nieważnościowego w stosunku do orzeczeń z 1958 r. Jeżeli skarżące będą dysponować odpisem prawomocnego postanowienia sądowego stwierdzającego nabycie przez B. J. spadku po L. S., to będą mogły w każdym czasie skutecznie zainicjować postępowanie nieważnościowe względem tych orzeczeń.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.