Postanowienie WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 543/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2016-03-01 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Utrzymano w mocy postanowienie-art. 260§1 ustawy p.p.s.a.
Powołane przepisy: article: art. 246 par.1 pkt 1 , art. 260
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Krzysztof Bogusz po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu K. K. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 25 stycznia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Opolu z dnia 31 lipca 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia wygaśnięcia decyzji określającej zobowiązanie w podatku akcyzowym z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu, postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej przez K. K. (dalej skarżący, strona) jest decyzja Dyrektora Izby Celnej w Opolu z dnia 31 lipca 2015 r. utrzymująca w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Celnego w Opolu z dnia 14 kwietnia 2015 r., którą odmówiono stwierdzenia wygaśnięcia decyzji określającej zobowiązanie w podatku akcyzowym z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu.

Po wezwaniu skarżącego do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 200 zł skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu, wskazując przy tym, iż wnosi o ustanowienie pełnomocnikiem adwokata M. J.

W uzasadnieniu wniosku skarżący oświadczył, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nieposiadającą żadnego majątku, zaś podejmowane próby poszukiwania pracy są bezskuteczne, gdyż zmuszony jest do częstych wyjazdów w różne części kraju w ramach toczących się postępowań prowadzonych przez organy celne. Zaznaczył zarazem, że zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej od 1 października 2011 r. w wyniku działań organów celnych. Jednocześnie wskazał, iż nie posiada własnego rachunku bankowego, gdyż posiadane przez niego konto firmowe zostało zamknięte wraz z zakończeniem działalności gospodarczej.

Ponadto skarżący oświadczył, że koszty utrzymania mieszkania i mediów z nim związanych ponosi I. K. jego matka, która jest właścicielem lokalu. Natomiast wyżywienie i inne koszty utrzymania pokrywane są z dochodów żony w wysokości 1.669,05 zł netto. Przy tym nadmienił, iż w soboty i niedziele wraz z całą rodziną zmuszeni są do korzystania z pomocy teściowej i matki w postaci serwowanych posiłków.

W części wniosku dotyczącej oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wykazał, że w jego gospodarstwie domowym pozostaje również żona i dwoje niepełnoletnich dzieci, oraz że dochody miesięczne uzyskiwane w ramach gospodarstwa domowego stanowią kwotę 1.669,05 zł (uzyskiwane przez żonę skarżącego ze stosunku pracy). W załączeniu skarżący przedłożył: zaświadczenie z 14 października 2015 r. o zarejestrowaniu skarżącego jako osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku, decyzję Starosty [...] o uznaniu skarżącego za osobę bezrobotną z dniem 10 stycznia 2012 r., decyzję o przyznaniu prawa do zasiłku na okres 6 miesięcy i decyzję o utracie prawa do zasiłku, zaświadczenia o niezaleganiu w podatkach i w opłacaniu składek ZUS, wyciągi z rachunku bankowego żony skarżącego S. K., zeznanie o wysokości osiąganego dochodu przez skarżącego i jego żonę (PIT-37) w latach podatkowych 2013 i 2014 (dokumenty te załączono do akt sprawy o sygnaturze I SA/Op 521/15).

Uznając, że przedstawione informacje i dokumenty były niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej wnioskodawcy - referendarz sądowy wezwał go, w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 poz. 270 ze zm.) - /dalej w skrócie P.p.s.a./, do przekazania: 1) szczegółowej pisemnej informacji na temat kosztów ponoszonych przez niego i rodzinę w skali miesiąca na bieżące utrzymanie (z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje, w tym pozycje dotyczące kosztów utrzymania lokalu mieszkalnego, zakupu wyżywienia i innych kosztów niezbędnych dla utrzymania z podaniem ich wysokości w skali miesiąca) wraz dokumentami potwierdzającymi fakt i wysokość poniesienia tych kosztów, 2) pisemnej informacji odnośnie innych wydatków niż bieżące koszty utrzymania również z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi taki stan 3) szczegółowej pisemnej informacji na temat zakresu wsparcia udzielanego przez jego matkę i teściową wraz z dowodami, z których wynikałoby rodzaj i skala tego wsparcia, 4) dokumentów potwierdzających koszty utrzymania lokalu mieszkalnego, w którym zamieszkuje wraz z rodziną, 5) dokumentu, z którego wynikałby aktualny status lokalu mieszkalnego, zamieszkałego przez niego i jego rodzinę, 6) szczegółowej informacji na temat losów majątku oraz zasobów finansowych pozostałych po zakończeniu działalności gospodarczej, które należy potwierdzić stosownymi dowodami, 7) wyjaśnienia czy, jakie i z jakim skutkiem podejmowane są przez niego działania w celu uzyskania pracy czy też pomocy finansowej z instytucji zajmującej się pomocą społeczną wraz z dowodami, że takie działania były bądź są przez niego podejmowane, 8) szczegółowej informacji na temat dochodów jego rodzica (I. K.), który - według oświadczenia zawartego w formularzu PPF – udziela mu wsparcia finansowego w postaci ponoszenia kosztów wraz z dowodami potwierdzającymi informacje w tym zakresie , 9) kserokopii zeznania o wysokości dochodów osiąganych przez tegoż rodzica w 2014 r. (PIT), 10) kserokopii wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych jego i rodzica za ostatnie 3 miesiące.

Uzupełniając wniosek skarżący ponownie wskazał, że rodzina utrzymuje się z pensji żony w wysokości 1.669,05 zł, i pobiera zasiłek rodzinny z Ośrodka Pomocy Społecznej w kwocie 212 zł miesięcznie. Ponadto wyjaśnił, że lokal mieszkalny, w którym mieszka wraz z rodziną jest własnością matki I. K. i to ona ponosi koszty związane z jego utrzymaniem (czynsz-368,38 zł oraz "media w zależności od zużycia"), że w związku ze specyfiką działalności gospodarczej (pośrednictwo i kojarzenie klientów w sprzedaży nowych samochodów pochodzących od autoryzowanych dealerów marki) jego firma nie posiadała większego majątku poza wynajętym lokalem biurowym i placem komisowym. Ponadto podniósł, że nie są mu znane jakiekolwiek dane odnośnie dochodów matki, oraz że nie ma możliwości przedstawienia kserokopii zeznania podatkowego ani też innych dowodów dokumentujących jej sytuację majątkową.

W załączeniu skarżący przedłożył pismo matki zawierające potwierdzenie przedstawionych przez niego informacji w zakresie uzyskanego wsparcia oraz oświadczenie o odmowie przekazania jakichkolwiek danych na temat jej sytuacji finansowej, a także kserokopie: zaświadczenia wystawionego przez Spółdzielnię Mieszkaniową Lokatorsko-Własnościową "A" w [...] na temat członkostwa jego matki wraz z informacją dotyczącą obowiązkowych opłat, dowodu dokonania zapłaty na rzecz PGNiG Obrót Detaliczny Sp. z o. o., zawiadomienia o założeniu księgi wieczystej i dokonaniu w niej wpisu odnośnie lokalu mieszkalnego nr [...] zlokalizowanego w [...] przy ul. [...].

Postanowieniem z dnia 25 stycznia 2016 r. referendarz sądowy w WSA w Opolu odmówił stronie przyznania prawa pomocy. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i może być udzielone w sytuacjach szczególnych, a skarżący nie wykazał, aby w takiej sytuacji się znalazł. Skarżący nie zastosował się bowiem w pełni do wezwania o udzielenie niezbędnych informacji, co uniemożliwiło ocenę jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Przede wszystkim skarżący nie przekazał żadnych danych o sytuacji finansowej swojego rodzica, na którego utrzymaniu znajduje się on i jego rodzina. W ocenie referendarza, w sytuacji gdy strona zamieszkuje u rodzica, nawet jeżeli zaprzecza jakoby było to wspólne gospodarstwo domowe, powinna wskazać szczegółowe dane o majątku i dochodach osób, na których utrzymaniu się znajduje. Dla oceny, czy mamy do czynienia ze wspólnym gospodarstwem domowym nie ma istotnego znaczenia, że tego rodzaju wsparcie jak w przypadku jego rodzica jest oparte na życzliwości lub gościnności. Informacje te nie pozostają zaś bez wpływu na ocenę rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Skoro skarżący twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji swoich praw, to istnieje konieczność oceny nie tylko, czy może samodzielnie finansować swój udział w postępowaniu, ale i czy pomoc, której może udzielić jego rodzina, jest wystarczająca na zabezpieczenie tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny, strona postępowania nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania prawa pomocy z budżetu państwa. W konsekwencji referendarz uznał, że skarżący nie wykazał, że spełnia przesłankę określoną w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.

We wniesionym sprzeciwie skarżący podniósł zarzuty:

- naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, podczas gdy na podstawie tych samych przesłanek skarżącemu przyznawane było prawo pomocy w szeregu innych postępowań przed sądem, przy czym od tego czasu jego sytuacja materialna uległa pogorszeniu,

- błędu w ustaleniach faktycznych, polegającym na uznaniu iż skarżący jest w stanie ponieść koszty sprawy, w sytuacji kiedy umarzane są postępowania egzekucyjne ze względu na brak jakiegokolwiek majątku - mimo przeciwnej oceny wyrażonej przez Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie A. P. m.in. I SA/Op 573/13, zakończonej korzystnym rozstrzygnięciem dla strony i uchyleniem zaskarżonego postanowienia,

- błędu w ustaleniach faktycznych, polegającym na ustaleniu, że skarżący uchyla się od przekazania wszystkich żądanych informacji, co ma wskazywać na brak współdziałania skarżącego w zakresie ustalenia prawidłowego stanu faktycznego dotyczącego jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, podczas gdy w poprzednich sprawach gdzie było przyznawane prawo pomocy notabene ten sam referendarz sądowy sytuację związaną z matką skarżącego ocenił: "Powyższej oceny o braku możliwości wywiązania się z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych przez skarżącego nie zmienia wskazana przez niego okoliczność zmniejszenia obciążenia kosztów utrzymania jego i rodziny przejawiająca się w postaci ponoszenia w całości przez jego matkę kosztów związanych z utrzymaniem lokalu mieszkalnego, w którym przebywa wraz z rodziną, jak też wsparcie w zaspakajaniu potrzeb związanych z wyżywieniem."

Uzasadniając sprzeciw skarżący zarzucił błędną ocenę jego sytuacji, powołując się przy tym na bliżej niesprecyzowane orzeczenie NSA, którym według skarżącego przyjęto, że sytuacja finansowa skarżącego upoważnia go do przyznania prawa pomocy. Ponadto, zdaniem skarżącego, spełnił on wszystkie nałożone na niego zobowiązania co do wykazania swej sytuacji materialnej. Wyraził zdziwienie , że obecna odmowa przyznania prawa pomocy nastąpiła przy niezmienionym stanie faktycznym od poprzednio wskazywanego w identycznych wnioskach, które referendarz sądowy uwzględnił. Zwłaszcza, że w poprzednio rozpatrywanych sprawach referendarz także miał wiedzę o fakcie wnoszenia opłat za mieszkanie przez jego właściciela – I. K. (matkę skarżącego) i nie żądał wglądu w rachunki i lokaty bankowe, zeznanie roczne PIT oraz szczegółowej informacji odnośnie dochodów rodzica, podczas gdy obecnie brak przedstawienia tych dokumentów skutkował odmową przyznania prawa pomocy. Tymczasem w uzupełnieniu wniosków wskazywano, że wnoszenie opłat przez I. K. za mieszkanie użytkowane przez rodzinę skarżącego wynika nie tyle z chęci niesienia pomocy, ile z potrzeby zabezpieczenia się matki przed narastaniem długu za opłaty, których skarżący, po zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, nie jest w stanie pokryć z samej pensji żony, a matka skarżącego została do wnoszenia tych opłat niejako zmuszona, lecz żadnej innej pomocy finansowej nie wnosi, bo będąc na emeryturze nie ma jak. Przy czym I. K. zamieszkuje i jest zameldowana w innym miejscu prowadząc oddzielne, własne życie, na które wnioskujący nie ma żadnego wpływu. W opisanej sytuacji nie może być mowy o prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego z I. K., co błędnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu referendarz sądowy. Z tych względów skarżący nie zgodził się z zawartym w skarżonym postanowieniu stwierdzeniem, że uchylał się od przekazania wszystkich żądanych informacji i nie współdziałał w ustaleniu rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. Jego zdaniem, podjął on wszelkie starania celem zadośćuczynienia żądaniu, uzyskując jednak pisemną odmowę pomocy rodzica w tym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 258 § 1 P.p.s.a. czynności w zakresie przyznania prawa pomocy wykonuje referendarz sądowy, a do czynności tych należą w szczególności (...) wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy.

Na podstawie art. 259 § 1 P.p.s.a. od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w tym w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego.

W myśl art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1 sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym.

Natomiast stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym, a o takie wnioskuje skarżący, może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak wynika z przepisu art. 245 § 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.

W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, który Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012r., sygn. akt I FZ 429/12, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o sprawach na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl podobnie jak wszystkie niżej podane orzeczenia sądowe).

Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy.

Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013r., sygn. akt II FZ 987/12). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie bez przyczyny instytucja ta określana jest w orzecznictwie sądowym tzw. prawem ubogich. Przyznanie prawa pomocy ma bowiem na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. Stan bezrobocia strony, oczywiście może być przesłanką przyznania prawa pomocy, ale jednocześnie konieczne jest ustalenie, że wnioskujący o prawo ubogich jest obiektywnie pozbawiony możliwości uzyskania środków na utrzymanie siebie i rodziny w tym na prowadzenie postępowania sądowego (por. też post. NSA z 16 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 1152/14, post. NSA z 22 stycznia 2015 r. sygn. akt II GZ 935/14).

Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy się kierować rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, a także analizując treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w trybie art. 255 P.p.s.a. należy podzielić stanowisko referendarza sądowego, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (w tym wymagalnych na obecnym etapie postępowania wpisów od skargi w sprawie niniejszej, jak i w pozostałych, zawisłych przed Sądem dwunastu sprawach w przedmiocie odmowy stwierdzenia wygaśnięcia decyzji określającej zobowiązanie w podatku akcyzowym z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu) oraz ustanowić adwokata z wyboru.

W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, który Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela, że przyznanie prawa pomocy następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 16 listopada 2012r., I FZ 429/12). Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Jak też wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r. II FZ 1526/13).

W rozpatrywanej sprawie skarżący obowiązany jest, na obecnym etapie postępowania, do uiszczenia wpisu od skargi, który zgodnie z postanowieniami § 2 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.) – wynosi 200 zł.

Mając na uwadze wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy, wymagający zrównoważenia z jednej strony zasady prawa do sądu, a z drugiej - równie istotnej - zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów, Sąd uznał, że przyznanie skarżącemu zwolnienia we wnioskowanym przez niego zakresie, jest nieuzasadnione. Jak bowiem przyznaje w sprzeciwie sam skarżący, we wszczynanych przez niego na przestrzeni lat 2012-2016 postępowaniach sądowoadministracyjnych zasadniczo prawo pomocy było mu przyznawane. Nie sposób zatem nie zauważyć, że skarżący w tak licznych (prawie sześćdziesięciu) inicjowanych przez niego sporach z organami celnymi wielokrotnie już pozostawał beneficjentem udzielanej mu przez Skarb Państwa pomocy, nie podejmując w tym okresie (prawie czteroletnim) żadnych kroków w celu poprawy swojej sytuacji materialnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w pełni podziela pogląd wyrażony w postanowieniu NSA z 22 czerwca 2010 r., sygn. akt I GZ 189/10, zgodnie z którym "orzekając o przyznaniu prawa pomocy sąd powinien mieć na uwadze nie tylko osiągany dochód, ale także samą możliwość zarobkowania przez wnioskującego. Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której zdolna do podjęcia pracy, jednakże z wyboru niepracująca osoba, korzysta ze środków budżetu państwa w celu prowadzenia swoich spraw przed sądem i nie ponosi żadnego wysiłku, aby w kosztach tych partycypować w jakimkolwiek zakresie". W orzeczeniu tym Sąd wskazał ponadto, że "instytucja zwolnienia od kosztów sądowych na wniosek strony zawarta jest w oddziale ustawy P.p.s.a. zatytułowanym "Prawo pomocy". Oznacza to, że założeniem tej instytucji jest tylko pomoc stronie, która samodzielnie, mimo starań, nie może podołać poniesieniu kosztów, jakie wiążą się z urzeczywistnieniem jej prawa do sądu. Nie chodzi natomiast o całkowite zwolnienie strony od wszelkiej aktywności, która ma na celu uiszczenie koniecznych kosztów postępowania sądowego."

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu dotychczasowa postawa skarżącego wskazuje, że całkowicie przerzucił on obowiązek finansowania kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie na Skarb Państwa, pozostając biernym w poszukiwaniu samodzielnego rozwiązania swej sytuacji. Sąd nie znalazł przy tym podstaw do uwzględnienia argumentacji skarżącego, iż poszukiwanie przez niego pracy jest utrudnione z uwagi na częste wyjazdy w celu dokonania oględzin pojazdów znajdujących się w różnych częściach kraju (co ma miejsce w związku z toczącymi się postępowaniami prowadzonymi przez organy celne). Wskazać bowiem należy, że w czasie świadczenia pracy możliwe jest załatwianie także spraw prywatnych w ramach przysługującego pracownikowi urlopu (także bezpłatnego za zgodą pracodawcy). Skarżący nie wykazał również, by jego udział w toczonych postępowaniach przed organami celnymi sprzeciwiał się chociażby czasowemu lub dorywczemu podjęciu zajęć zarobkowych.

Skarżący jest osobą stosunkowo młodą (rocznik [...]), wykształconą zawodowo, z doświadczeniem w branży samochodowej i winien aktywnie poszukiwać pracy, tym bardziej, że nic nie zwalnia go z obowiązku utrzymania dwóch dorastających i uczących się synów.

Tak jak nic nie zwalnia rodzica z obowiązku utrzymania dziecka w rozumieniu art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a małżonków do wzajemnego wspierania się, w tym materialnego (art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), tak skarżącego nic nie zwalnia z obowiązku aktywnego poszukiwania pracy odpowiadającej wykształceniu i umiejętnościom, a jeżeli takiej pracy na rynku nie ma, do podjęcia wszelkich kroków w znalezieniu jakiejkolwiek innej pracy, która pozwoli nie tylko partycypować w utrzymaniu rodziny, ale zdobyć także środki na finansowanie sporów sądowych związanych z zakończoną działalnością gospodarczą. Prowadzenie spraw sądowych jest bowiem immanentnie wpisane we wszelką działalność gospodarczą i musi być uwzględniane, nawet przez prawidłowo funkcjonującego przedsiębiorcę. Tymczasem w oświadczeniach skarżącego próżno znaleźć dowody na aktywne poszukiwanie pracy. W szczególności nie przedłożył do akt – jako zarejestrowany oficjalnie bezrobotny – dokumentów wykazujących, że odmówiono mu zatrudnienia albo, że Powiatowy Urząd Pracy odmówił skierowania na staż lub przeszkolenie zawodowe w ramach instytucji rynku pracy.

To wszystko zaś dzieje się w sytuacji, gdy mija czwarty rok od udzielenia skarżącemu po raz pierwszy prawa pomocy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu i sądzić należy, że skarżący zwolnił się już sam z obowiązku starań o uzyskiwanie środków na finansowanie kolejnych procesów sądowych uznając, że organy sądowe będą zawsze przyznawać mu teraz i w przyszłości pomoc prawną i zwolnienie od wszelkich kosztów.

Tymczasem, jak trafnie wskazano w postanowieniu NSA z 28 stycznia 2016 r., I FZ 562/15 "osoba, która nie wykazuje żadnej aktywności zawodowej i nie wskazuje w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy na starania w znalezieniu stałego zatrudnienia, a także pozostaje na utrzymaniu rodziny, nie może oczekiwać, że będzie możliwe uruchomienie dla niej pomocy ze środków publicznych na pokrycie inicjowanego skargą postępowania sądowoadministracyjnego. Tym samym strona, która powinna liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych i która nie wykorzystuje wszystkich swoich możliwości zarobkowych w celu zebrania środków na sfinansowanie swojego udziału w postępowaniu sądowym, nie może korzystać z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy."

Odnosząc się natomiast do podniesionych w sprzeciwie zarzutów Sąd za chybiony uznał zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, prowadzący do uznania o możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów postępowania, w sytuacji gdy umorzono postępowanie egzekucyjne ze względu na brak jakiegokolwiek majątku, oparte na bliżej nieskonkretyzowanym postanowieniu NSA. Należy bowiem zauważyć, że skarżący nie przedstawił jakichkolwiek dowodów, że prowadzone jest przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne, w tym nie złożył jakiegokolwiek postanowienia o umorzeniu egzekucji z uwagi na brak majątku. Należy przypuszczać, że opisane w uzasadnieniu sprzeciwu postanowienie NSA zapadło w sprawie o sygn. akt I SA/Op 573/13 innego skarżącego, mianowicie A. P. - byłego wspólnika skarżącego. Tamto orzeczenie zapadłe w sprawie innej osoby fizycznej nie przenosi się na jakiekolwiek rozstrzygnięcie dotyczące skarżącego.

Należy przy tym zauważyć, że referendarz nie dokonywał merytorycznej oceny sytuacji majątkowej skarżącego i jego rodziny, a podstawą odmowy przyznania prawa pomocy było niewykonanie przez skarżącego w pełnym zakresie obowiązku udokumentowania swej rzeczywistej sytuacji finansowej, wobec czego trudno w tym względzie mówić o podnoszonym w sprzeciwie zarzucie błędu w ustaleniach faktycznych.

Co do wezwania referendarza sądowego żądającego przedstawienia dokumentów dotyczących sytuacji finansowej matki skarżącego należy podnieść, że przepisy procedury sądowoadministracyjnej nie zawierają wprost podstawy prawnej dla zobowiązania wnioskodawcy do przedłożenia dowodów odnoszących się do innych osób niż tworzące rodzinę i prowadzące wspólne gospodarstwo domowe. Nie mniej, jeżeli wnioskujący o prawo pomocy powołuje się na systematyczną pomoc finansową osoby trzeciej (tu matki) polegającą na użyczeniu lokalu mieszkalnego i darowiznach w postaci opłacenia kosztów mieszkania, to w jego interesie jest wykazanie w jakikolwiek sposób, że ta osoba trzecia ma takie możliwości finansowe.

Jeżeli osoba trzecia odmawia udzielenia dokumentów źródłowych (np. PIT, decyzja emerytalna, wyciąg z rachunku bankowego), to oświadczenie skarżącego winno być tym bardziej skrupulatne i podawać okoliczności faktyczne świadczące, że osoba trzecia ma taki status materialny, że może pomagać. Tymczasem skarżący oświadczył, że matka odmówiła mu nie tylko wglądu do dokumentów, ale nie zna jej sytuacji majątkowej, poza własnością 2 lokali. Takie oświadczenie nie jest wyczerpujące ani wiarygodne w rozumieniu obowiązków strony z art. 255 P.p.s.a. w zw. z art. 252 P.p.s.a. (por. też postanowienie NSA z 17 maja 2006 r. sygn. akt I OZ 657/06, postanowienie NSA z 29 grudnia 2012 r. sygn. akt II GZ 442/12, postanowienie NSA z 14 listopada 2011 r. sygn. akt II FZ 553/11 postanowienie WSA w Krakowie z 11 września 2014 r. sygn. akt I SA/Kr 2111/13 i postanowienie NSA z 13 listopada 2014 r. sygn. akt I FZ 407/14).

Reasumując, jeżeli ciężar dowodu wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. spoczywa na stronie wnoszącej o prawo pomocy, to ma ona obowiązek złożyć takiej treści oświadczenie w trybie art. 252 P.p.s.a., uzupełniane ewentualnie na podstawie art. 255 P.p.s.a., które nie tylko nie jest ogólnikowe i wymijające, wykazując brak środków na koszty sądowe i adwokackie, ale również brak możliwości (z uwagi na stan zdrowia, wykształcenie, doświadczenie zawodowe, brak ofert pracy) zmiany sytuacji materialnej strony.

Z tych przyczyn Sąd, na podstawie art. 260 § 1 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.