Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VIII SA/Wa 785/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-12-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Justyna Mazur Sędzia WSA Marek Wroczyński po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 9 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi M. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] czerwca 2021 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy M. z [...] maja 2021r. Nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z [...].05.2021 r. znak: [...] Wójt M. odmówił M. L.(dalej: skarżący) umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w formie zasiłku dla opiekuna w wysokości [...] zł plus odsetki ustawowe za opoźnienie.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał m. in., że decyzją z [...].01.2017r. nr uznano zasiłek pobrany przez skarżącego za okres od [...].07.2013 r. do [...].05.2015 r. w łącznej kwocie [...] za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne i orzeczono o obowiązku zwrotu z odsetkami. [...].03.2021 r. do organu wpłynął wniosek skarżacego o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Organ ustalił, że M. L. jest kawalerem, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie ma osob na utrzymaniu, mieszka w budynku murowanym, zadbanym, umeblowanym, jest zdolny do samodzielnej egzystencji, utrzymuje się z renty rolniczej w kwocie [...] zł oraz z gospodarstwa rolnego i uznał, że odmowa umorzenia nienależnie pobranych świadczeń nie doprowadzi do nieodwracalnych, ciężkicji strat dla rodziny i nie spowoduje zagrożenia dla możliwości dalszej egzystencji. Wskazał też, że sytuacja zdrowotna i materialna jest trudna, ale organ widzi możliwość choćby częściowej spłaty. Do dnia wydania decyzji komornik skarbowy przekazał na konto organu łączną kwotę [...] zł.

W odwołaniu skarżący podniósł, że od 2018 r. użytkuje tylko kawałek łąki, gdyż ma krowę. Pobiera rentę chorobową z KRUS w ½ części (ponieważ posiada gospodarstwo rolne), która jest potrącana w całości na poczet należności na rzecz Urzędu Skarbowego, tak że skarżący nie miał i nie ma żadnych środkow do życia. Jest bardzo chory, ma raka żołądka. Żyje dzięki pobieraniu dożywiania z GOPS w M.. Nie dostarczył rachunkow za leki, bo nie miał za co je wykupić.

Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję decyzją z [...].06.2021 r. SKO w R. wskazało, że materialnoprawną podstawą decyzji w sprawie zastosowania ulg w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest art. 30 ust. 9 ustawy z 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych, zwanej dalej ustawą, według ktorego, organ właściwy, ktory wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczegolnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Stwierdził, że umorzenie takich należności dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą szczegolnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji materialnej, w tym dochodowej rodziny zobowiązanego, przez ktorą należy rozumieć ogolnie sytuację finansową rodziny. Organ odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne organu I instancji uznając, że Wójt dokonał wnikliwej analizy materiału dowodowego, sytuacji majątkowej Skarżącego, jego możliwości zarobkowych, jak rownież innych okoliczności związanych z powstaniem zadłużenia oraz przyczyn, z uwagi na które doszło do powstania przedmiotowej zaległości, co pozwalało na podjęcie rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia. Wskazał, że organ I instancji posiadał na etapie wydawania decyzji niezbędne informacje w przedmiocie sytuacji dochodowej i

rodzinnej Skarżącego i uzasadnił przyczyny, dla ktorych nie przychylił się do jego wniosku. Podniósł też, że Skarżący został uznany za okresowo całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym do marca 2021 r., ale wypłata renty została przedłużona do [...].06.2021 r. Posiada udział w gospodarstwie rolnym [...] z [...] ha fizycznych, co stanowi [...] z [...] ha przeliczeniowych (jest właścicielem [...] działek, z czego jedna jest zabudowana). Z informacji ARiMR wynika, że Skarżący pobiera dopłaty dla rolnikow, w 1917 r. [...] zł (powinno być "2017" – uwaga sądu), w 2018 r. [...] zł, w 2019 r. [...] zł, w 2020 r. [...] zł. Jednocześnie potwierdzono, że Skarżący utrzymuje się z renty rolniczej i gospodarstwa rolnego, jego dochod wynosi [...] zł. Skarżący leczy się w Ośrodku Zdrowia w M. [...] i Poradni [...]. Ponadto Skarżący leczy się w poradni [...], ale nie przedstawił dokumentacji potwierdzającej ten fakt. W aktach znajdują się karty informacyjne leczenia szpitalnego z 2016 r. i 2017 r. potwierdzające, że Skarżący był leczony na [...]. Skarżący dostarczył zaświadczenie lekarza specjalisty medycyny rodzinnej z [...].04.2021 r., że wymaga przewlekłego, długotrwałego leczenia. Kolegium podniosło, że dysponując z urzędu wiadomościami dotyczącymi sytuacji innych osob występujących z żądaniami umorzenia należności z rożnych tytułow, nie może stwierdzić, aby sytuacja ta należała do wyjątkowych. Instytucja umorzenia należności powinna być natomiast wyjątkiem, nie zaś regułą dla organow administracji. Kolegium stwierdziło, że sytuacja Skarżącego nie jest łatwa, ale nie da się jej zakwalifikować jako wyjątkowej, uzasadniającej zastosowanie wobec niego instytucji w postaci umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. W ocenie Kolegium w sytuacji Skarżącego nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności przemawiające za umorzeniem należności. SKO podniosło, że stosując ulgi w spłacie należności pochodzących ze środkow publicznych, w tym w szczegolności ulg najdalej idących, jaką niewątpliwie jest umorzenie należności, obowiązkiem organow administracji jest uwzględnianie interesu publicznego. Świadczenia rodzinne wypłacone Skarżącemu sfinansowane zostały z budżetu państwa, a więc ze środkow publicznych. W takiej sytuacji organy administracji publicznej muszą rownież dbać, aby nie tylko uwzględniać słuszny interes strony, ale rownież słuszny interes społeczny.

Zdaniem SKO jeżeli Skarżący nie jest w stanie spłacić jednorazowo należności, może skorzystać z innej formy ulgi, bądź to w postaci odroczenia terminu płatności naliczonej do zwrotu należności, łącznie z odsetkami, czy też rozłożenia na raty, co wymaga złożenia w organie pierwszej instancji stosownego wniosku. Odnosząc się do zarzutow odwołania Kolegium stwierdziło że są one niezasadne.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący zarzucił, że wydane decyzje są krzywdzące, nie biorą pod uwagę argumentów strony dotyczących jego stanu zdrowia, sytuacji materialnej. Podniósł, że pominięto okoliczność zajmowania tylko jednego pomieszczenia, gdyż reszta jest niewykończona - w stanie surowym, dogrzewania piecykiem (bowiem skarżącego nie stać na zakup opału), temperatury w zimie 6 stopni C, faktu życia w skrajnej biedzie wobec braku pieniędzy na opłaty za energię, gaz, opał, jedzenie, leki, których strona nie wykupuje bowiem nie ma za co. Nie wzięto też pod uwagę jego złego stanu zdrowia udokumentowanego zaświadczeniem lekarskim.

Odpowiadając na skargę SKO w R. wniosłó o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację.

Pismem z [...].12.2021 r. pełnomocnik skarżącego z urzędu popierając złożoną skargę rozszerzył jej zarzuty o zarzut naruszenia:

- art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa przez dokonanie dowolnej oceny zebranego materiału dowodowego, w szczególności dokonanie wadliwej oceny sytuacji majątkowej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącego i w konsekwencji błędne przyjęcie, iż " sytuacja M. L., choć niewątpliwie ciężka i nierokująca rychłek poprawy" to jednak pozwala dokonać spłaty obciążającego go długu, w sytuacji gdy aktualnie skarżący, gdyby nie pomoc rzeczowa z GOPSu w postaci paczek żywnościowych nie byłby w stanie zaspokoić nawet podstawowych potrzeb życiowych, jego ustalony przez organ dochód netto nie pozwala nawet na wykupienie leków związanych z licznymi dolegliwościami zdrowotnymi, nie ma tez żadnych osób najbliższych na pomoc których mógłby liczyć;

- art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 kpa poprzez bezzasadne pominięcie części danych wynikających z kuratorskiego wywiadu środowiskowego odnośnie warunków bytowych skarżącego, w sytuacji gdy dane te są kluczowe do podjęcia decyzji w sprawie poprzez pominięcie faktu, że skarżący żyje w 1 izbie, w domu w stanie surowym, bez ciepłej wody, nie ma żadnej bliskiej rodziny, a także odniesienie jego przyszłych możliwości zarobkowych, a w zasadzie ich braku związanych z pogarszającym się stanem zdrowia ([...],[...], ogólne osłabienie organizmu w tym [...]);

- art. 30 ust.9 ustawy o swiadczeniach rodzinnych poprzez błędne niezastosowanie wskazanej normy prawnej do stanu faktycznego sprawy, mimo iż wszystkie przesłanki do zastosowania tej instytucji prawnej zostały spełnione, nadto organ wbrew wyraźnemu obowiązkowi nie dokonał analizy sytuacji skarżącego w przypadku dokonania zwrotu nienależnego świadczenia pod kątem czy osoba zobowiązana po spełnieniu świadczenia będzie w stanie sama zaspokoić swoje niezbędne potrzeby bytowe i będzie mogła życ w warunkach odpowiadających godności człowieka.

Podnosząc powyższe zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, zasądzenie na rzecz pełnomocnika kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu oświadczając, iż nie zostały one uiszczone w całości ani w części. W uzasadnieniu rozwinął poszczególne zarzuty.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawą wydanej decyzji jest przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r.

W myśl art.30 ust.1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Przepis ten statuuje zasadę. Natomiast według art.30 ust.9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ten z z kolei przepis formułuje wyjątek od zasady określonej w art.30 ust.1 u.ś.r.

W ocenie Sądu orzekającego wydanie rozstrzygnięcia w sprawie umorzenia należności powinno być poprzedzone starannie przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, w trakcie którego dokonana zostanie analiza aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia. Dopiero ustalenia dokonane w tym zakresie pozwolą na stwierdzenie, czy w sprawie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające udzielenie umorzenia lub ulgi w spłacie należności w zakresie określonym art. 30 ust. 9 u.ś.r. W tym miejscu należy wskazać, że samo sformułowanie wniosku o umorzenie należności nie uniemożliwia organowi rozważenia możliwości zastosowania ulgi innego rodzaju określonej w powyższym przepisie (rozłożenia na raty, częściowego umorzenia lub odroczenia terminu płatności) jeśli sytuacja rodziny wnioskodawcy uzasadniałaby przyznanie ulgi w zakresie mniejszym niż wskazany we wniosku.

Podkreślić należy, że przesłanką sine qua non zastosowania dobrodziejstwa określonego w art. 30 ust.9 u.ś.r. jest stwierdzenie występowania szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Przy czym użyty w art. 30 ust. 9 u.ś.r. zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Nawet sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich rodzin. (tak wyrok WSA w Gliwicach z 02.07.2012r., IV SA/Gl 1037/11, publ. CBOSA oraz LEX nr 1230697, wyrok WSA w Łodzi z 28.10.2010r., II SA/Łd 742/10, publ. LEX nr 755911)

Przyjmuje się, że wykładnia przepisu art. 30 ust. 9 u.ś.r. wskazuje, iż instytucja umorzenia należności czy to w całości, czy też w części winna być stosowana wyjątkowo, i to jedynie w sytuacjach gdy realnie nie jest możliwe odzyskanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia w drodze postępowania egzekucyjnego, bądź gdy takowe dochodzenie należności mogłoby pozbawić osobę zobowiązaną albo osobę pozostającą na jej utrzymaniu niezbędnych środków utrzymania. (tak wyrok WSA we Wrocławiu z 28.03.2012r., IV SA/Wr 768/11, publ. LEX nr 1146158).

Użyty przez ustawodawcę w przepisie art. 30 ust. 9 u.ś.r. zwrot "może umorzyć" oznacza, że decyzja wydana na jego podstawie ma charakter uznaniowy. Przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ administracji ma prawo wyboru rozstrzygnięcia sprawy spośród przynajmniej dwóch możliwych. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jednak dowolności. Zakres swobody działania organu administracyjnego, wynikający z przepisu prawa materialnego, ograniczony jest ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, określonymi w art. art. 7, 77 § 1 i innych przepisach k.p.a., jak i kryteriami, które organ musi uwzględnić w każdym indywidualnym przypadku.

Kontrola sądu administracyjnego, prowadzona z punktu widzenia legalności decyzji administracyjnych, jest w stosunku do takich decyzji ograniczona. Sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności, a zatem, czy prowadząc postępowanie w sprawie organ ją rozpoznający nie uchybił przepisom art. 7 i art. 77 § 1 Kpa oraz czy organ w sposób wszechstronny i wnikliwy rozważył cały zebrany w sprawie materiał dowodowy i czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu owego materiału dokonał prawidłowej oceny istnienia przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu przewidującego możliwość przyznania określonego uprawnienia i zakresu owego uprawnienia. Istotne znaczenie przy tym ma uzasadnienie wydanej przez organ decyzji rozstrzygającej sprawę.

W przypadku rozstrzygnięć podejmowanych w trybie uznania administracyjnego kontroli sądowej podlega jedynie to, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo prowadzonym postępowaniem z zachowaniem procedury administracyjnej, zwłaszcza szczegółowym ustaleniem stanu faktycznego. Natomiast ocena pod kątem kryteriów słuszności i celowości prowadzona jest wyłącznie w zakresie - czy organy administracji nie przekroczyły granicy uznania administracyjnego. Oczywistym jest, że podejmowanie decyzji opartych na uznaniu administracyjnym nie może oznaczać dowolności i arbitralności. Zakres uznania wyznaczony jest zawsze normami kompetencyjnymi, przepisami o postępowaniu administracyjnym i przepisami prawa materialnego. Wydając decyzje o charakterze uznaniowym, organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem określonej regulacji. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela. Uznanie administracyjne oznacza przyznanie organowi administracyjnemu pewnego luzu decyzyjnego polegającego na możliwości wyboru sposobu rozstrzygnięcia danej sprawy mieszczącego się w granicach zakreślonych w art.7 Kpa.

Przed wydaniem decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ powinien ustalić, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności, czy pozbawienie zobowiązanego świadczeń nie pogorszy jego sytuacji na tyle, że będzie on zmuszony ubiegać się o kolejne świadczenia. Organ musi więc ustalić, czy inne okoliczności takie jak wiek, stan zdrowia, stan rodziny wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, osoba zobowiązana będzie w stanie samodzielnie zaspokoić swoje niezbędne potrzeby bytowe i będzie mogła żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka. Na pojęcie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", o którym mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., składa się więc całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy.

W przedmiotowej sprawie organy obu instancji dokonały dowolnej oceny zebranego materiału dowodowego przez niewzięcie pod uwagę wszystkich dowodów na okoliczność sytuacji zdrowotnej, majątkowej i rodzinnej strony. I tak SKO pominęło pełną treść zaświadczenia lekarskiego z [...] maja 2021 r. lekarza pediatry M. P. – [...] specjalisty medycyny rodzinnej, z którego wynika, że skarżący jest nie tylko przewlekle leczony z powodu [...] (jak to przyjęło Kolegium), ale także, że jest po [...], cierpi na [...], stan po [...] na skutek upadku. Wymaga stałego leczenia oraz specjalistycznej opieki. Jak słusznie zarzuca skarga, przy ocenie sytuacji życiowej, bytowej strony nie wzięto pod uwagę zajmowania przez skarżącego tylko jednego pomieszczenia, gdyż reszta jest niewykończona (w stanie surowym), dogrzewania izby piecykiem (skarżącego nie stać na zakup opału), niskiej temperatury w zimie (6 stopni C), faktu braku pieniędzy na opłaty za energię, gaz, opał, jedzenie, leki, których strona nie wykupuje nie mając po temu stosownych środków, utrzymywania się z pomocy rzeczowej z GOPSu w postaci paczek żywnościowych. Organy nie odniosły się do podnoszonego przez stronę faktu potrącania należności uzyskiwanych z tytułu renty czy dopłat z ARiMRu na poczet należności skarbowych i na rzecz GOPSu.

Organy nie ustaliły też jakie są niezbędne koszty utrzymania skarżącego i jaka będzie jego sytuacja życiowa, bytowa, po ewentualnej spłacie należności objętych wnioskiem o umorzenie. Także pod tym kątem należy ocenić, czy sytuacja skarżącego jest szczególna w rozumieniu art.30 ust.9 u.ś.r. Nie ustalono także sytuacji rodzinnej skarżącego, a w szczególności, czy jest on osoba samotną czy ma rodzinę na pomoc której mógłby liczyć.

Tym samym należy uznać, że w sprawie nie ustalono dostatecznie stanu faktycznego sprawy, a także nie rozważono dokładnie całości materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy. Takie uchybienie stanowiło naruszenie art. 7 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej w toku postępowania stoją na straży praworządności, z urzędu na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Działanie organów administracji publicznej w rozpatrywanej sprawie stanowiło również naruszenie art. 77 § 1 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, oraz art. 80 k.p.a., w myśl którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Tym samym decyzje te nie poddają się weryfikacji i kontroli i już tylko z tego względu wymagały uchylenia.

W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż uzasadnienie decyzji ma szczególne znaczenie nie tylko przy ocenie prawidłowości decyzji przez organ wyższego stopnia, ale także daje stronie niezadowolonej z rozstrzygnięcia zawartego w decyzji możliwość polemiki ze stanowiskiem organu i to zarówno, jeśli idzie o ustalenia faktyczne poczynione w sprawie, jak i dokonaną przez organ wykładnię przepisów prawa będących podstawą wydanego rozstrzygnięcia. Nieuzasadnienie zaś decyzji w sposób właściwy narusza uprawnienia strony i podstawowe zasady postępowania administracyjnego (art. 7 - 10 k.p.a).

Przypomnieć trzeba, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, organy, przed podjęciem decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., zobowiązane są do ustalenia w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności czy pozbawienie zobowiązanego tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia się jego sytuacji materialnej, że będzie on zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej. Tym samym, organ musi ustalić, czy wszystkie okoliczności dotyczące osoby zobowiązanej, obejmujące również stan rodzinny, wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, osoba zobowiązana będzie w stanie samodzielnie zaspokoić niezbędne potrzeby swoje oraz swojej rodziny.

Trzeba także przypomnieć, że organ administracji, wydając uznaniową decyzję opartą na powołanym przepisie, nie jest związany wnioskiem i może samodzielnie zdecydować czy świadczenie umorzyć, rozłożyć na raty czy jedynie odroczyć. Uznanie administracyjne, pomimo iż pozostawia organowi administracji swobodę w podejmowaniu decyzji, nie oznacza jednak dowolności, a każde rozstrzygnięcie oparte na uznaniu powinno być wyjątkowo wnikliwie i szczegółowo uargumentowane (art. 107 § 3 k.p.a.) i poparte wyczerpującym zbadaniem okoliczności sprawy zgodnie z zasadami określonymi w art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a.

Organy administracji stanęły na stanowisku, że wobec braku wniosku strony o rozłożenie spłaty należności na raty, brak było możliwości wydania orzeczenia w tym przedmiocie przez organ pierwszej instancji. Sąd takiego stanowiska organów w powyższej kwestii nie podziela. Należy wskazać, że samo sformułowanie wniosku o umorzenie należności nie uniemożliwia organowi rozważenia możliwości zastosowania ulgi innego rodzaju określonej w powyższym przepisie (rozłożenia na raty, częściowego umorzenia lub odroczenia terminu płatności) jeśli sytuacja rodziny wnioskodawcy uzasadniałaby przyznanie ulgi w zakresie mniejszym niż wskazany we wniosku. Organ administracji, wydając uznaniową decyzję opartą na powołanym przepisie, nie jest związany wnioskiem i może samodzielnie zdecydować czy świadczenie umorzyć, rozłożyć na raty czy jedynie odroczyć (wyrok WSA w Gdańsku z 8 marca 2012 r.,III SA/Gd 29/12, opubl. na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). Podobnie W. Maciejko w Komentarzu do art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych stwierdził, że :"Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wymagają aby ulgi w obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia były przyznawane wyłącznie na wniosek zobowiązanego." (w: A. Korcz-Maciejko, W. Maciejko "Świadczenia rodzinne. Komentarz wyd. 2 , C.H.Beck Warszawa 2008, str. 431).

Mając powyższe na uwadze należało stwierdzić, że organy administracji wydając zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą dopuściły się naruszenia art. 30 ust. 9 u.ś.r. uznając, że organ jest związany wnioskiem strony co do formy i zakresu przewidzianej ww. przepisem ulgi. W orzecznictwie sądowym ugruntował się już pogląd, że w art. 30 ust. 9 u.ś.r. przyznano organowi administracji trzy osobne kompetencje: do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, do odroczenia terminu ich płatności oraz do rozłożenia płatności na raty. Z uwagi na to, że regułą jest obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, organ administracji powinien – po dokonaniu wnikliwej analizy sytuacji rodziny konkretnego świadczeniobiorcy – w pierwszej kolejności rozważyć, czy w danym przypadku wystarczające byłoby rozłożenie płatności na raty, ewentualnie odroczenie terminu płatności. Dopiero gdyby organ stwierdził, że ani rozłożenie na raty, ani odroczenie nie są środkami wystarczającymi dla ochrony sytuacji materialnej danej rodziny, to wówczas powinien rozważyć zasadność umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia. W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji wypowiadając się na temat braku podstaw do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie rozważyły w ogóle możliwości odroczenia ich spłaty albo rozłożenia na raty wskazując jedynie błędnie, że skarżący może złożyć wniosek w tym zakresie.

Reasumując wskazać należy, że organy administracji rozstrzygając przedmiotową sprawę dopuściły się naruszenia przepisów postępowania administracyjnego oraz prawa materialnego mogących mieć wpływ na wynik sprawy, w szczególności przepisu art. 107 § 3 k.p.a. oraz art.30 ust.9 u.ś.r.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 Ppsa uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę, organy administracji publicznej winny szczegółowo wyjaśnić okoliczności faktyczne istotne dla oceny sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej skarżącego i – uwzględniając powyższą wykładnię – rozważyć, czy wskazują one na to, że skarżący obecnie spełnia przesłanki uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, do odroczenia terminu ich płatności ewentualnie do rozłożenia płatności na raty.