Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt I SA/Sz 719/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2023-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art.28 ust. 2 i 3
journal: Dz.U. 2022 poz 1009
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
article: art.145 par.1 pkt.1 lit.c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Sokołowska Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Dziel, Sędzia WSA Alicja Polańska (spr.) po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego 2023 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia odsetek od nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia 31 maja 2022 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 4 sierpnia 2022 r. nr UP-635/2022 Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 31 maja 2022 r. nr 1064/2022 odmawiającą M. G. (G. ) umorzenia odsetek od nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Decyzję podjęto w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

W dniu 30 marca 2022 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek M. G. o umorzenie zadłużenia figurującego na jego koncie. W złożonym wniosku strona wniosła o uwzględnienie w sprawie wszystkich dokumentów, które załączyła do wniosku z 1 lutego 2022 r., w tym także zawartej w nim argumentacji. We wniosku z 1 lutego 2022 r. strona powołała się na problemy finansowe spowodowane zakończonym postępowaniem upadłościowym.

ZUS, po przeprowadzeniu postępowania w sprawie, decyzją z dnia 31 maja 2022 r. nr 1064/2022 odmówił stronie umorzenia odsetek od nieopłaconych składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od nieopłaconych składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres od sierpnia 2000 r. do grudnia 2007 r., na podstawie art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz.1009 ze zm.); dalej: "u.s.u.s.".

W dniu 24 czerwca 2022 r. do ZUS wpłynął wniosek strony o ponowne rozpoznanie sprawy.

We wniosku strona podkreśliła, że ZUS odzyskał w całości składki. Nadto, poinformowała o przebiegu oddłużania przedsiębiorstwa oraz istniejącą możliwość utrzymania zatrudnionych pracowników jak też uzyskania dodatkowych składek pracowniczych oraz składek płatników.

Strona wskazała, że organ nie przychylił się do jej prośby oraz nie zgodził się na rozłożenie zaległości na rozsądne raty, żądając natychmiastowej albo jednorazowej spłaty lub rat w niemożliwych do osiągnięcia wysokościach.

Strona dodała, że jest płatnikiem składek ZUS od 16 roku życia, ponieważ pierwsze zatrudnienie podjęła w czasie nauki w szkole przyzakładowej, zaś obecne prowadzenie egzekucji nie pozostawia jej żadnych pieniędzy na przeżycie, zwłaszcza przy obecnych wzrostach cen. Warunki finansowe strony radykalnie się zmieniły od czasu złożenia poprzedniego wniosku. Spowodował to wzrost kosztów związanych z opłatami za gaz i energię elektryczną i obecnie wynoszą one ok. [...] zł. Na życie pozostaje stronie [...] zł.

W związku z poddaniem w wątpliwość przez ZUS dokonywania przez stronę spłat kredytu, strona załączyła kserokopię zawiadomienia z 19 lutego 2018 r. o możliwości wszczęcia postępowania sądowego w związku z koniecznością spłaty wynikającej z umowy zawartej z A.

Strona poinformowała także, że spłaciła kredyt w kwocie [...]zł, a do uregulowania spłaty pozostało jeszcze [...] zł wraz z odsetkami. Strona wskazała, że nie będzie w stanie opłacić kosztów za żywność oraz utrzymać wynajmowanego mieszkania. Obecnie strona nie jest w stanie znaleźć zatrudnienia w K.. Wskutek upadłości strona straciła cały posiadany majątek, wyprzedany przez syndyka praktycznie bez nadzoru ze strony wierzycieli. Jednak, spłacone zostały wszystkie należności, w tym ZUS.

W piśmie z 18 lipca 2022 r. strona poinformowała, że zawarcie układu wskazywało na lepszą formę wyprowadzenia przedsiębiorstwa z zadłużeń. W załączonych pismach strona wskazywała na sprzeczne z interesami wierzycieli działania syndyka, takie jak wyprzedaż poszczególnych składników przedsiębiorstwa, zamiast całego przedsiębiorstwa. Pomimo ostrzeżeń strony, Rada Wierzycieli nadal akceptowała działania syndyka.

Do sprawy strona załączyła:

- kserokopię zawiadomienia o możliwości wszczęcia postępowania sądowego w związku z koniecznością spłaty wynikającej z umowy zawartej z A. B. S..A. z 19 lutego 2018 r;

- pismo z 20 października 2014 r. sygn. VII GUp 15/08/PD w sprawie zmiany koncepcji w sprawie upadłości;

- wniosek z 11 lutego 2015 r. sygn. akt VII GUp 15/08/PD o zmianę opcji postępowania upadłościowego;

- pismo z 19 lutego 2015 r. do Rady Wierzycieli;

- pismo z 12 marca 2015 r. w sprawie wyrażenia zgody na zawarcie układu z wierzycielami;

- sprawozdanie ostateczne z 5 maja 2014 r. syndyka M. N., w tym sprawozdanie rachunkowe.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia 4 sierpnia 2022 r. organ utrzymał w mocy decyzję z dnia 31 maja 2022 r.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie, w pierwszej kolejności organ wskazał na dane wynikające ze złożonego przez stronę 24 marca 2022 r. oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej, z którego wynika, że strona :

- jest stanu wolnego od 1 czerwca 2000 r.;

- nie pracuje zarobkowo;

- pobiera emeryturę od 1 sierpnia 2017 r. w wysokości [...] zł brutto i [...] zł netto;

- nie posiada dochodu z innych źródeł;

- nie pobiera świadczeń oraz zasiłków z pomocy społecznej;

- nie korzysta z innych form pomocy;

- posiada stałe wydatki związane z opłatami eksploatacyjnymi - [...] zł, kosztami związanymi z leczeniem - [...] zł oraz innymi opłatami - [...] zł;

- prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe;

- posiada zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów - [...] zł miesięcznie oraz u osób fizycznych w kwocie [...]zł, spłacane po [...] zł miesięcznie;

- wymienione przez stronę zobowiązania są spłacane w formie dobrowolnych wpłat, w łącznej kwocie [...]zł miesięcznie;

- nie posiada żadnych nieruchomości, ruchomości oraz wierzytelności;

- wykazała inne składniki mienia ruchomego: laptop o wartości [...] zł oraz lodówkę o wartości [...] zł;

- nie widzi możliwości poprawy sytuacji materialnej z powodu inflacji, która sięga obecnie co najmniej 10%;

- zaciągnęła dług na pokrycie bieżących potrzeb i spłatę zadłużeń z tytułu kredytu bankowego;

- ureguluje należności po zwrocie przez ZUS nienależnie pobranych pieniędzy;

- choruje na przerost prostaty oraz zwyrodnienie kręgosłupa; ma skierowanie na operację przepukliny pachwinowej;

- nie posiada żadnego majątku oraz nie jest w stanie podjąć żadnej pracy; utrzymuje się z emerytury; z uwagi na to, że Sąd Rejonowy w K., kończąc postępowanie upadłościowe, nie zasądził na rzecz strony wartości rocznego najmu, z tego powodu strona musiała zaciągnąć prywatne pożyczki na koszt przeprowadzki oraz wymaganej kaucji.

Organ wskazał także, że do rozpatrzenia sprawy skorzystano z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, B. R. i B. D. K. [...]. Na ich podstawie ustalono, że:

- strona zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej 4 czerwca 2019 r., pobiera świadczenia emerytalne w wysokości [...] zł brutto i [...] zł netto; posiada nieruchomości na prawach współwłasności majątkowej małżeńskiej:

• nieruchomość niezabudowaną (nr [...]) o pow. 0,72 ha, dla której Sąd Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą nr [...] położoną w mieście K., gmina Ś.;

• działkę gruntu niezabudowaną (nr dz. [...]) o pow. 4,16 ha, dla której Sąd Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą nr [...] w mieście C., gmina M..

Z dokumentów jednak wynika, że ww. nieruchomości nie są już własnością strony, na mocy zawartej ugody związanej z podziałem majątku. Wyłączną ich własność otrzymała T. G., a księgi wieczyste ww. nieruchomości nie odzwierciedlają ich rzeczywistego stanu prawnego.

Następnie organ wskazał, że celem rozpoznania wniosku, dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, na podstawie przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., i ustalił, że:

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;

- w stosunku do strony było prowadzone postępowanie upadłościowe; wniosek strony

o ogłoszenie upadłości nie został oddalony, a postępowanie nie zostało umorzone z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe w związku z tym, przesłanki o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4b i 4c ustawy u.s.u.s. nie zachodzą w stosunku do ww. zadłużenia; postanowieniem z dnia 30 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy w K. ogłosił upadłość strony jako osoby prowadzącej działalność gospodarczą i wyznaczył syndyka masy upadłości; w toku postępowania upadłościowego syndyk dokonał likwidacji całego majątku upadłego wchodzącego w skład masy upadłości, a uzyskane z tego tytułu fundusze podzielił pomiędzy wierzycieli w ramach planu podziału; Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 4 czerwca 2019 r. stwierdził zakończenie postępowania upadłościowego; sąd orzekł, że w toku postępowania został wykonany ostateczny plan podziału funduszy masy upadłości, co stanowi formalną przesłankę zakończenia postępowania upadłościowego, zgodnie z art. 368 ust. 1 ustawy - Prawo upadłościowe niezależnie od zakresu zaspokojenia, zatem została spełniona przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4 u.s.u.s. pozwalająca na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek;

- nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. - strona zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, jednak nie wystąpiło kryterium braku majątku, ponieważ strona uzyskuje dochód ze świadczenia emerytalnego, a wszystkie wymienione okoliczności, tj.: zakończenie prowadzenia działalności gospodarczej, brak majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, muszą wystąpić łącznie, to wystąpienie którejkolwiek z ww. okoliczności wyklucza stwierdzenie zajścia przedmiotowej przesłanki;

- przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o umorzenie których strona wnosi przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi, gdyż aktualnie właściwy naczelnik urzędu skarbowego bądź komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

- przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi, gdyż nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ wobec strony nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne.

Organ podkreślił dalej, że dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, iż zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania.

Ponadto organ wskazał, że pomimo, iż w sprawie wystąpiła przesłanka całkowitej nieściągalności z art. 28 ust 3 pkt 4 u.s.u.s., organ - w ramach uznania administracyjnego oraz w kontekście zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego - postanowił utrzymać w mocy decyzję z dnia 31 maja 2022 r., gdyż uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności wyraża się w tym, że organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem uwzględnić lub odmówić jej uwzględnienia.

W ocenie organu odmowa umorzenia odsetek od nieopłaconych składek - pomimo spełnienia przesłanek całkowitej nieściągalności - wynika z faktu, że strona skorzystała z oddłużenia w ramach postępowania upadłościowego oraz dysponuje składnikiem majątkowym w postaci świadczenia emerytalnego, z którego można egzekwować należności wobec ZUS.

Organ podkreślił, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności, a odsetki za zwłokę, o których umorzenie strona wnosi, stanowią rekompensatę wyrównującą straty wynikające z braku terminowego opłacania składek. Ustawodawca nie pozostawił swobody w zakresie naliczania odsetek. Z art. 47 u.s.u.s. wynika, że zarówno składki jak i odsetki naliczone do dnia wpłaty włącznie podlegają spłacie przez osobę zobowiązaną.

Według organu istnieje realna możliwość spłaty przez stronę nieopłaconych odsetek, choćby w systemie ratalnym, na podstawie art. 29 u.s.u.s.

W skardze na ww. decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, skarżący zarzucił naruszenie przepisu art. 28 ust. 3 pkt 3 (brak nazwy aktu prawnego - uwaga sądu) wskutek jego niewłaściwej interpretacji i niewłaściwego zastosowania przez przyjęcie, że skarżący dysponuje majątkiem pozwalającym na spłatę odsetek w postaci emerytury, pozwalającej na utrzymanie się bez pomocy instytucji powołanych do tego rodzaju pomocy.

Jednocześnie skarżący wniósł o przyjęcie w poczet dowodów umowy zawartej z mBankiem 7 września 2022 r. na okoliczność zwiększenia wydatków związanych z jego utrzymaniem.

Skarżący wskazał, że nie posiada żadnego (poza emeryturą w kwocie [...]zł netto) innego majątku, który utracił wskutek ogłoszonej upadłości. ZUS uczestniczył przez cały czas w prowadzonym postępowaniu upadłościowym, zasiadając w Radzie Wierzycieli. W trakcie prowadzonego postępowania upadłościowego skarżący prosił Radę Wierzycieli o zawarcie układu, co pozwoliłoby nie tylko na spłacenie należności, ale również na utrzymanie jakiejś części majątku. Rada Wierzycieli nie wyraziła jednak zgody na takie rozwiązanie. Po zmianie syndyka skarżący wielokrotnie alarmował Radę, w tym ZUS, o nieprawidłowościach, jakich dopuszczał się syndyk. Dotyczyło to ogłoszeń wyłącznie w prasie miejscowej, choć specyfika prowadzonej przez niego działalności powodowała, że rację bytu miały wyłącznie ogłoszenia w prasie ogólnopolskiej. Ponadto syndyk zaczął wyprzedawać składniki prowadzonego przedsiębiorstwa, zamiast - do czego zobowiązywał go k.s.h. - zbycia przedsiębiorstwa, co dawałoby możliwość uzyskania większej sumy ze sprzedaży. W ten sposób zlikwidowany został cały majątek skarżącego, wyceniony przez powołanego syndyka na [...] zł, z czego uzyskano [...] zł a spłacono [...] zł.

Z uwagi na to, że w wyniku upadłości sprzedany został również należący do skarżącego dom - także za ułamek jego wartości, gdyż bez ogłoszenia przetargu - skarżący jest zmuszony do najmowania mieszkania. Koszt związany z najęciem mieszkania miesięcznie wynosi [...] zł oraz koszt mediów, który obecnie wzrósł od stycznia br. z [...] zł do ok. [...] zł; koszt leków, to [...] zł, koszt spłat kredytów, to [...] zł. Na żywność pozostaje skarżącemu bardzo niewielka kwota - [...] zł, co z ledwością starcza na przeżycie.

W ocenie skarżącego, przyjęcie przez ZUS, że jest osobą majętną, ponieważ otrzymuje emeryturę, jest nadinterpretacją prawa. Skarżący stara się, jak tylko jest to możliwe, regulować swoje należności i nie być zdanym na świadczenia z pomocy społecznej. Dodatkowo, obciążającą go finansowo okolicznością jest restrukturyzacja długu, zaciągniętego wcześniej. Dlatego skarżący wniósł o przyjęcie w poczet dowodów kserokopii umowy restrukturyzacyjnej.

Według skarżącego, gdyby ZUS, działający jako członek Rady Wierzycieli, reagował na jego monity dotyczące postępowania upadłościowego, byłby w stanie spłacić wszelkie należności. Dodatkowo skarżący wskazał, że żądane odsetki dotyczą spłaconych przez syndyka składek, a nie nieopłaconych, jak to podaje ZUS. Składki zostały spłacone w całości z pieniędzy uzyskanych przez syndyka.

W załączeniu skarżący przedłożył kserokopię umowy restrukturyzacyjnej.

W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie.

Sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne zarządzeniem Zastępcy Przewodniczącego Wydziału I, wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.), gdyż skarżący pouczony o możliwości rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym lub na rozprawie przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku wyraził zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, natomiast organ nie zajął stanowiska w tej kwestii.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Spór w sprawie sprowadza się do oceny zasadności odmowy umorzenia skarżącemu jako ubezpieczonemu, będącemu równocześnie płatnikiem składek, w tym w części finansowanej przez ubezpieczonych, odsetek od należności składkowych należnych ZUS za okres od sierpnia 2000 r. do grudnia 2007 r. w łącznej kwocie [...]zł.

Wskazane należności nie przedawniły się, co prawidłowo wyjaśnił w swojej decyzji z dnia 31 maja 2022 r. organ, odwołując się m.in. do kwestii przerwania biegu terminu przedawnienia należności w związku z ogłoszeniem upadłości (art. 24 u.s.u.s.).

Według organu, chociaż w sprawie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalność odsetek od należności z tytułu składek (art. 28 ust 3 pkt 4 u.s.u.s), to jednak istnieje realna szansa na odzyskanie przez ZUS chociażby części zaległych odsetek, bowiem skarżący otrzymuje świadczenie emerytalne w kwocie [...]zł netto, a organ - w ramach uznania administracyjnego - może odmówić zastosowania ulgi, gdyż uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności wyraża się w tym, że organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem uwzględnić lub odmówić jej uwzględnienia. W ocenie organu, odmowa umorzenia odsetek od nieopłaconych składek - pomimo spełnienia przesłanek całkowitej nieściągalności - wynika także z faktu, że skarżący skorzystał z oddłużenia w ramach postępowania upadłościowego.

Natomiast - według skarżącego - stanowisko organu jest błędne, gdyż jest w bardzo trudnej sytuacji finansowej, a opłacenie zaległych odsetek od w całości już odzyskanych przez ZUS składek w postępowaniu upadłościowym pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, tym bardziej, że w postępowaniu upadłościowym wyprzedano cały majtek jego przedsiębiorstwa, a także majątek osobisty, w tym dom, bez przetargu. Nadto, skarżący obecnie także przechodzi restrukturyzację długu bankowego i z tego tytułu dokonuje spłat w miesięcznej wysokości wynoszącej [...] zł, a po opłaceniu kosztów utrzymania, w tym czynszu za najmowane mieszkanie, pozostaje mu na żywność [...] zł, co z ledwością starcza na życie. Zaś, przy braku umorzenia wskazanych odsetek, zmuszony będzie korzystać z pomocy społecznej.

Mając tak zakreślony przedmiot sprawy wskazać należy, że materialnoprawną podstawą umorzenia odsetek od składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne jest art. 28 ust. 1-3 i 3a u.s.u.s. Przepisy dotyczące umarzania odsetek od składek na ubezpieczenia społeczne stosuje się odpowiednio także do umorzeń między innymi odsetek od składek na ubezpieczenie zdrowotne i składek na Fundusz Pracy (art. 32 u.s.u.s.)

Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części, z uwzględnieniem ust. 2-4. Przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. precyzuje, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności z zastrzeżeniem ust. 3a. Zastrzeżenie to odnosi się do zaległych składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek i stanowi, że tego rodzaju zaległości mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Termin całkowitej nieściągalności został wyjaśniony w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., jako jedna z następujących sytuacji:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe,

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa,

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w art. 28 u.s.u.s. jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Z brzmienia przywołanych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter, przy czym uznanie administracyjne nie może być dowolne, ale powinno wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ zobowiązany jest zatem do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero przeprowadzona w taki sposób analiza stanu faktycznego sprawy stanowić może podstawę wydania przez organ decyzji o charakterze uznaniowym (por. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2008 r. sygn. akt II GSK 321/07). Takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją na podstawie prawidłowo zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona wobec stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności z tytułu składek powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały wszechstronnie rozważone i zbadane (art. 7 k.p.a.). Organy administracji publicznej powinny także prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8 §1 k.p.a.). Prawidłowość powyższych działań organu podlega kontroli sądowej, w ramach której sąd ocenia, czy zgromadzony został wystarczający materiał dowodowy dla ustalenia istnienia (lub nieistnienia) przesłanek umorzenia oraz czy zgromadzony materiał został prawidłowo oceniony, a następnie, czy z oceny tej zostały wyciągnięte wnioski właściwe pod względem logicznym i pod względem prawnym.

W rozpoznawanej sprawie organ uznał, iż wprawdzie zachodzi całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 4 u.s.u.s., gdyż nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym (upadłościowym), to jednak istnieje potencjalna możliwość uregulowania długu, a nadto - w ocenie organu - odmowa umorzenia odsetek od nieopłaconych składek wynika z faktu, że skarżący skorzystał już z oddłużenia w ramach postępowania upadłościowego.

Taka ocena organu przekracza granice swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), gdyż jest niezgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego.

Po pierwsze, skarżący nie skorzystał - jak wadliwie pojmuje to organ - z "dobrodziejstwa" oddłużenia w ramach postępowania upadłościowego, lecz poniósł oczywistą "dolegliwość" w postaci przymusowego wyprzedania majątku jego przedsiębiorstwa oraz jego majątku osobistego, w tym domu, wskutek niepowodzenia w prowadzeniu działalności gospodarczej.

Po drugie, w postępowaniu upadłościowym ZUS został zaspokojony w całości w zakresie (odzyskanych) składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Pozostały nieuregulowane odsetki od zaległych składek.

Obecnie skarżący (urodzony w 1951 r. - 72 lata) przechodzi restrukturyzację długu bankowego i z tego tytułu dokonuje spłat w miesięcznej wysokości [...] zł. Zatem, reguluje także zobowiązania wobec innych wierzycieli.

Według składu orzekającego w sprawie jest oczywiste, że - jak słusznie argumentuje skarżący - po opłaceniu kosztów utrzymania, w tym czynszu za najmowane mieszkanie, pozostaje mu na żywność [...] zł, co nie daje mu możliwości zaspokojenia nawet elementarnych potrzeb żywieniowych, skoro stawka żywieniowa wynosi w jego przypadku ok. [...] zł dziennie ([...]), czyli jest stawką głodową.

W takiej sytuacji, uprawnione jest twierdzenie, że przy braku umorzenia wskazanych odsetek, skarżący zmuszony będzie korzystać z pomocy społecznej, będąc już w podeszłym wieku i schorowany. Zatem, i tak budżet państwa poniesie wydatki na jego utrzymanie, tyle że z innego źródła finansowania, tj. ze środków pomocy społecznej.

W ocenie sądu, organ rozważając możliwość umorzenia ww. zaległości i dokonując analizy obecnej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej skarżącego - nie dokonał tego rzetelnie i obiektywnie, gdyż nie uwzględnił przyczyn powstania zadłużenia (niepowodzenie w prowadzeniu działalności gospodarczej i wyprzedaż majątku w postępowaniu upadłościowym oraz zaspokojenie ZUS co do samych składek) jak też wadliwie przeprowadził ocenę obecnych możliwości finansowych skarżącego co do spłaty zadłużenia, co w konsekwencji także miało negatywny wpływ na decyzję o umorzeniu odsetek od należności z tytułu składek.

Z akt sprawy wynika, że zaległości skarżącego w spłacie należności składkowych powstały w związku z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą, która zakończyła się niepowodzeniem, jednak skarżący podejmował próby ratowania przedsiębiorstwa (wytwarzającego podstawy do knotów) zatrudniającego wielu pracowników, wnosząc w postępowaniu upadłościowym o możliwość zawarcia układu, a wobec nieuwzględnienia jego wniosku przez Radę Wierzycieli, wśród których znajdował się przedstawiciel ZUS, o sprzedaż całego przedsiębiorstwa. Jednak te jego wysiłki nie przyniosły efektu, w konsekwencji czego majątek przedsiębiorstwa zostało sprzedany w częściach, co oczywiście przyniosło dużo niższe kwoty ze sprzedaży majątku, niż przyniosłaby sprzedaż całego przedsiębiorstwa. Nadto, sprzedany został także majątek osobisty skarżącego, w tym dom.

Obecnie skarżący, będąc w zaawansowanym wieku, cierpi na różne schorzenia i oczekuje na operację.

Mając na uwadze powyższe okoliczności faktyczne sprawy, w ocenie sądu, istotnym uchybieniem zaskarżonej decyzji jest brak odniesienia się organu do indywidualnych okoliczności i sytuacji skarżącego. Dokonując bowiem oceny poczynionych ustaleń organ nie ocenił, czy wobec skarżącego nie zachodzi ryzyko niezaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Dokonana przez organ - na podstawie akt sprawy - ocena stanu faktycznego pod kątem zaistnienia przesłanek umorzenia odsetek od zaległych składek narusza, w ocenie sądu, zasadę uznania administracyjnego, jak i wykracza poza reguły swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Jest też sprzeczna z interesem społecznym, gdyż konieczność spłaty ww. zadłużenia spowoduje nie tylko zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego w zakresie zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, ale także tylko przeniesie koszt budżetu państwa z jednego źródła (ZUS) na drugie (pomoc społeczna) (art. 7 k.p.a.).

Dodatkowo należy wskazać, że inflacja - jak wynika z ostatnich danych GUS - osiągnęła w styczniu 2023 r. 17,2% (ceny towarów i usług konsumpcyjnych wzrosły o tyle w porównaniu z analogicznym miesiącem ub. roku), zatem, realnie wyliczona wyżej kwota na żywność, którą mógłby skarżący przeznaczyć dziennie (12,74 zł), także się zdewaluowała.

W ocenie sądu, obecna sytuacja materialna i osobista skarżącego uzasadnia wyjątkowe traktowanie, gdyż można zaliczyć ją do przypadków wyjątkowych, a nawet trudnych. Uzyskiwany przez skarżącego dochód jest niski, tak że z trudem wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb egzystencjalnych. Wysokość tego dochodu wskazuje na konieczność ograniczenia rodzaju i wysokości kosztów utrzymania do niezbędnego minimum.

Dodać należy, że zaskarżona decyzja dotyczy nie kwestii błahych, bez istotnego znaczenia z punktu widzenia podstawowych praw i przyrodzonej godności człowieka, ale sfery jej elementarnych potrzeb - posiadania środków niezbędnych do przeżycia (por. wyrok NSA z dnia 20 marca 2007 r. sygn. akt II GSK 345/06). Podkreślić należy, na co trafnie zwracano uwagę w dotychczasowym orzecznictwie, (por. wyrok z NSA dnia 10 października 2007 r. sygn. akt II GSK 176/0; wyrok WSA w Szczecinie z dnia 10 listopada 2021 r. sygn. akt I SA/Sz 691/21), iż okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia odsetek od należności z tytułu składek ZUS powinny być przeanalizowane i omówione w sposób niebudzący żadnych wątpliwości, szczególnie gdy decyzja dotyczy sfery elementarnych potrzeb skarżącego - posiadania środków niezbędnych do przeżycia. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej zobowiązanego z wysokością zaległości i wskazanie dochodów, które byłyby wystarczające do pokrycia zadłużenia. Jeżeli zatem z ustaleń w sprawie wynika, iż ze względu na sytuację finansową opłacenie wnioskowanej do umorzenia należności jest w istocie niemożliwe, to powoływane przez skarżącego dotkliwe skutki materialne spłaty zadłużenia, wymagały szczególnie wnikliwego przeanalizowania.

Według składu orzekającego w sprawie, powyższe kwestie nie zostały przez organ dostatecznie rozważone. Z punktu widzenia interesu społecznego nie jest uzasadnione pozbawienie skarżącego wszelkiej perspektywy możliwości wyjścia z trudnej sytuacji życiowej poprzez egzekucję zapłaty całej zaległej należności, czego konsekwencją może być wypłata na jego rzecz świadczeń w ramach systemu pomocy społecznej. Wyrażonej oceny w powyższym zakresie nie można podzielić również z tego względu, iż zaprezentowane stanowisko w zasadzie ograniczałoby, a nawet eliminowałoby potrzebę i sens regulacji ustanowionej w art. 28 u.s.u.s. Należy bowiem mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń. Ustawodawca stworzył możliwość umarzania należności (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić im powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2017 r. sygn. akt II GSK 1979/15).

Dostrzegając wskazane uchybienia, wynikające z braku należytego ustalenia i oceny wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, co niewątpliwie miało istotny wpływ na wynik sprawy, sąd uznał za zasadne uchylenie zaskarżonej decyzji celem ponownego rozpatrzenia sprawy z pełnym poszanowaniem zasad procedury administracyjnej (art. 7, art. 8 § 1 i art. 80 k.p.a.).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ, uwzględniając powyższe uwagi sądu, powinien dokonać prawidłowej analizy i wnikliwe ocenić sytuację skarżącego uwzględniając okoliczność, że skarżący spłaca obecnie należności na rzecz banku, cierpi na różne schorzenia oraz istnieje ryzyko niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącego oraz objęcia go pomocą społeczną.

W tej sytuacji - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259) - sąd stwierdził wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem przepisów art. 7, art. 8 § 1 i art. 80 k.p.a., co miało wpływ na wynik sprawy.

Przywołane orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń NSA - http://orzeczenia.nsa.gov.pl.