Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 261/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2021-04-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych , art. 145 par. 1 pkt 1 ppsa
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Piechowiak asesor WSA Katarzyna Korycka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi M. D., B. U. na decyzję Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia 16 grudnia 2020 r., znak WSPN.IV.7581.68.2020.RS w przedmiocie ustalenia i wypłaty odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] grudnia 2020 r., znak [...], Wojewoda [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., dalej powoływana jako kpa) oraz art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 1990, dalej powoływana jako ugn) po rozpatrzenia odwołania M. D. i B. U. (dalej określani jako Skarżący) od decyzji nr [...] Prezydenta Miasta B. z [...] czerwca 2020 r. - utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że pismem z [...].01.2020 r. Skarżący wystąpili do Prezydenta Miasta B. o ustalenie i wypłatę odszkodowania za nieruchomość położoną w B. przy ul. F. oznaczoną w ewidencji gruntów jako działka ewidencyjna numer [...] oraz [...] z obrębu [...] o powierzchni [...] ha, objętą księgą wieczystą numer [...], wywłaszczoną na podstawie orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w B. z [...].08.1952 r. (znak: [...]) na rzecz Skarbu Państwa, której właścicielem przed wywłaszczeniem była A. D. Wnioskodawcy podnieśli, że prowadzone wówczas postępowanie wywłaszczeniowe toczyło się bez udziału właścicielki, która została pozbawiona władztwa nad nieruchomością bez wypłacenia na jej rzecz odszkodowania, jak również nie ustalono wysokości tego odszkodowania. Wskazali przy tym, że w aktach ksiąg wieczystych wymienionych we wniosku brak jest jakichkolwiek dowodów prawidłowego doręczenia zawiadomień o wszczętym postępowaniu w sprawie wywłaszczenia, czy też o doręczeniu odpowiednich orzeczeń zainteresowanym stronom. Brak jest również dokumentów wskazujących na to, że ustalono prawo do odszkodowania oraz jego wysokość. Wywłaszczenie nastąpiło zatem bez żadnego ekwiwalentu.

W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego Prezydent Miasta B. ustalił, że na mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w B., Wydział Społeczno-Administracyjny (dalej Prezydium WRN w B.) z [...] .08.1952 r. (znak: [...]), które zostało wydane na podstawie przepisów dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (tekst jednolity Dz. U. z 1952 r. Nr 4, poz. 31, dalej powoływany jako dekret z dnia 26.04.1949 r.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 czerwca 1950 r. w sprawie ustalenia norm szacunkowych dla nieruchomości nabywanych w celu realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. Nr 26 poz. 234 i Nr 52 poz. 482, dalej powoływane jako rozporządzenie 3.06.1950 r.), a także w oparciu o szacunek dokonany przez rzeczoznawcę, doszło do wywłaszczenia - odjęcia prawa własności z dniem [...].06.1952 r. nieruchomości o ogólnej powierzchni [...] ha [...] m2 położonych w B. przy ul. F. na rzecz Skarbu Państwa z przeznaczeniem dla Centrali Produktów Naftowych Państwowego Przedsiębiorstwa wyodrębnionego w Warszawie Biura Wojewódzkiego w B. (dalej określane jako CPN). Powyższym orzeczeniem, które uprawomocniło się z dniem [...] .01.1953 r., została objęta m.in. nieruchomość należąca do A. P. (obszar [...] m2, parcela [...], zapisana w kw. C. tom I karta [...] ), za wywłaszczenie której ustalono i przyznano na rzecz ww. odszkodowanie w kwocie [...] zł.

Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w B. z [...] .04.1991 r., sygn. akt [...] , organ I instancji ustalił, że spadek po zmarłej [...] .03.1984 r. w B. A. D. na podstawie testamentu nabył H. J. D. w całości. Natomiast zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z [...].08.1992 r., sygn. akt: [...], spadek po H. D. na podstawie ustawy nabyli żona W. W. D. oraz dzieci B. J. U. i M. D. - każdy w 1/3 części.

W celu wyjaśnienia rozbieżności dotyczącej nazwiska osoby wywłaszczonej, gdyż w powyższym orzeczeniu, jak również w wybranych kartach akt księgi wieczystej [...] oraz księgi wieczystej [...] z okresu wywłaszczenia, jako właściciel wywłaszczonej nieruchomości wpisana była A. P. z domu Z., zaś wnioskodawcy przedłożyli dokumenty, że są spadkobiercami A. D., organ I instancji ustalił na podstawie szczegółowo opisanych dokumentów, że A. D. uprzednio posługiwała się nazwiskiem P.

Decyzją Nr [...] z [...].06.2020 r. Prezydent Miasta B. odmówił ustalenia i wypłaty odszkodowania na rzecz wnioskodawców, w zakresie przysługujących im udziałów po 1/3 części każdy, za wywłaszczoną ww. nieruchomość.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji stwierdził, że w zgromadzonym materiale dowodowym nie znalazły odzwierciedlenia twierdzenia wnioskodawców, jakoby wywłaszczenie toczyło się bez udziału właścicielki, która została pozbawiona władztwa nad nieruchomością bez ustalenia prawa do odszkodowania. Przeprowadzone wówczas przez organ postępowanie wywłaszczeniowe i odszkodowawcze zostało przy zastosowaniu procedury przewidzianej w dekrecie z 1952 r. i rozporządzeniu z 3.06.1950 r. Do wywłaszczonej skierowano wezwanie do odstąpienia nieruchomości w trybie cywilnoprawnym. Wywłaszczona była zawiadomiona o wszczęciu postępowania w sprawie wywłaszczenia i ustalenia odszkodowania oraz o zapadłym w sprawie rozstrzygnięciu. Była również zawiadamiana o dokonywanych w związku z toczącym się postępowaniem zmianach wieczystoksięgowych, na co wskazują zgromadzone pocztowe dowody doręczenia korespondencji w aktach Kw nr [...]oraz Kw nr [...] .

W ocenie Prezydenta, właścicielka nie tylko miała pełną wiedzę o toczącym się wówczas postępowaniu, ale była jego aktywnym uczestnikiem, o czym świadczy korespondencja kierowana przez nią, zachowana w aktach wywłaszczeniowych. Wywłaszczona kwestionowała nawet orzeczenie w zakresie ustalonego odszkodowania, wnosząc odwołanie pismem z [...] .09.1952 r., jednakże nie uzyskała korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia. Decyzją z [...] .12.1952 r. (znak: [...]) Odwoławcza Komisja Wywłaszczeniowa przy Prezydium WRN w B. po rozpatrzeniu na posiedzeniu w dniu [...] .11.1952 r. odwołania A. P. od orzeczenia Prezydium WRN z [...] .08.1952 r. na podstawie art. 24 i 37 dekretu postanowiła nie uwzględnić odwołania i utrzymać w mocy zaskarżone orzeczenie z motywów w nim przytoczonych oraz ze względu na to, że szacunek nieruchomości został dokonany zgodnie z obowiązującymi przepisami.

Organ I instancji wskazał przy tym, że w aktach wywłaszczeniowych brak jest co prawda tzw. księgowych dowodów wypłaty odszkodowań na rzecz wywłaszczonych osób, w tym A. P., jednakże analiza zgromadzonych w sprawie dowodów pośrednich, dokonana z uwzględnieniem upływu ponad 68 lat, prowadzi do wniosku, że fakt wypłaty odszkodowania na rzecz uprawnionej został w sposób wystarczający uprawdopodobniony. O tym, że co najmniej odszkodowanie za nasadzenia roślinne zostało zarządzone, świadczy chociażby znajdująca się w aktach wywłaszczeniowych skierowana do A. P. korespondencja Prezydium Rady Ministrów - Biura Społeczno-Administracyjnego (znak: [...] ).

Za istotny dowód w sprawie organ uznał akt notarialny Rep A numer [...] zawarty [...] .02.1978 r., mocą którego A. D. zbyła na rzecz Państwa Polskiego z nieruchomości objętej Kw nr [...] (pozostałej po wywłaszczeniu dokonanym w 1952 r.) działkę o pow. [...] ha oznaczoną ewidencyjnie nr [...] położoną w B. przy ul. F. Sprzecznym z zasadami doświadczenia życiowego byłoby uznanie, że zbyła ona dobrowolnie na rzecz Państwa Polskiego kolejną nieruchomość w okolicznościach istnienia niezaspokojonych dotąd wierzytelności z tytułu odszkodowania za wywłaszczenie dokonane na rzecz Skarbu Państwa w latach 50-tych.

W ocenie Prezydenta, żądanie Skarżących, sprowadzające się do ponownego ustalenia odszkodowania, w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy należy zatem uznać za nieuzasadnione. Z pewnością nie może jej stanowić przepis art. 129 ust. 5 ugn. Analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie pozostawia bowiem wątpliwości, że przejęcie wywłaszczonej nieruchomości nastąpiło za odszkodowaniem. Odszkodowanie to zostało ustalone na podstawie operatu szacunkowego sporządzonego przez biegłego rzeczoznawcę, w formie władczej decyzji administracyjnej, którą zainteresowana zaskarżyła, nie uzyskując jednak korzystnego rozstrzygnięcia.

Skarżący wnieśli odwołanie od ww. decyzji Prezydenta Miasta B., zarzucając jej naruszenie:

- art. 7 w zw. z art. 77 kpa poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów i przyjęcie, że z zasad doświadczenia życiowego wynika, że A. D. otrzymała ustalone w decyzji o wywłaszczeniu odszkodowanie, pomimo że z materiału dowodowego zebranego w sprawie nie wynika taka okoliczność oraz nie ma zasad doświadczenia życiowego, które by pozwoliły taki wniosek postawić, co w konsekwencji doprowadziło do błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, a mianowicie że organ wywłaszczeniowy wypłacił ustalone w decyzji wywłaszczeniowej odszkodowanie, pomimo że materiał dowodowy na to nie zezwalał oraz że z zasad doświadczenia życiowego wynika, że skoro A. D. zawarła umowę sprzedaży innej działki ze Skarbem Państwa, to znaczy, że odszkodowanie zostało wypłacone;

- art. 7 w zw. z art. 78 § 1 kpa poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania stron, pomimo że w sprawie pozostały niewyjaśnione elementy stanu faktycznego w postaci okoliczności, czy organy administracji publicznej wypłaciły odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość, a wyjaśnienie tych okoliczności jest obowiązkiem organu z uwagi na zasadę prawdy materialnej, co miało wpływ na zaskarżoną decyzję i błędne ustalenie, że odszkodowanie zostało wypłacone;

- art. 39 dekretu z dnia 26.04.1949 r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że roszczenie o wypłatę odszkodowania uległo przedawnieniu, podczas gdy przepis ten ma zastosowanie w stosunku do roszczenia o przyznanie odszkodowania, natomiast termin ten nie ma zastosowania dla ustalonego, ale nie wypłaconego odszkodowania, wypłata odszkodowania jest bowiem obowiązkiem organu administracji i nie podlega przedawnieniu.

Wojewoda [...] rozpoznając odwołanie, wskazał, że zgodnie z treścią art. 28 dekretu z dnia 26.04.1949 r., do ustalania odszkodowania dla poszczególnych rodzajów nieruchomości oraz praw rzeczowych ograniczonych na nieruchomościach miały zastosowanie zasady, które zostały określone w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3.06.1950 r. Natomiast według treści art. 39 ww. dekretu, roszczenia odszkodowawcze przedawniały się po upływie trzech lat od dnia w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji.

Na podstawie art. 53 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. Nr 17, poz. 70, dalej powoływana jako ustawa wywłaszczeniowa) dekret z dnia 26.04.1949 r. utracił moc z dniem 5 kwietnia 1958 r., tj. z dniem wejścia w życie ww. ustawy. Przepisem przejściowym regulującym kwestię zasad prowadzenia postępowań wywłaszczeniowych wszczętych przed wejściem w życie ww. ustawy był jej art. 47 ust. 1, który stanowił, że postępowanie wywłaszczeniowe wszczęte po wyzwoleniu, a w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy jeszcze nie zakończone będzie prowadzone nadal według dotychczasowych przepisów z odpowiednim zastosowaniem przepisów niniejszej ustawy dotyczących właściwości organów orzekających. Czynności dokonane w dotychczasowym postępowaniu pozostają w mocy, a odszkodowanie ustala się według zasad odszkodowania przewidzianych w niniejszej ustawie, jeżeli wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego nastąpiło po dniu 1 lipca 1956 r., a dotychczas nie ustalono odszkodowania; w pozostałych przypadkach odszkodowanie ustala się według przepisów dotychczasowych.

Stosownie do treści art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn, starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie.

Mając na uwadze powyższe regulacje prawne, należy zwrócić uwagę na pogląd wyrażony przez WSA w Krakowie w wyroku z 29.03.2018 r., sygn. akt II SA/Kr 130/18, że obowiązek ustalenia odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość według zasad przewidzianych w dekrecie z dnia 26.04.1949 r. pociąga ten skutek, że zastosowanie w sprawie ma art. 39 ust. 1 dekretu przewidujący przedawnienie roszczenia odszkodowawczego. Jakkolwiek art. 129 ust. 5 pkt 3 ugn pozwala na wydanie odrębnej decyzji o odszkodowaniu, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie, to nie dotyczy to jednak sytuacji, w których roszczenie odszkodowawcze na skutek przedawnienia, nie może być skutecznie egzekwowane.

Prezydent Miasta B. w celu zebrania materiału dowodowego na potrzeby ustalenia stanu faktycznego w sprawie dokonał gruntownej kwerendy archiwalnej. Organ m.in. pozyskał z Archiwum Państwowego w B. reprografie dokumentów dotyczących wywłaszczenia nieruchomości położonych przy ul. F. w B. z lat 1952-1953, 1958, sporządzonych na podstawie akt Wydziału Spraw Wewnętrznych Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w B. Nadto zgromadził dokumentację geodezyjną przedstawiającą historię wywłaszczonej nieruchomości od dnia jej wywłaszczenia do chwili obecnej, tj. wykazy zmian gruntowych z 1987 r., 1991 r. i 1997 r., zawiadomienie Sądu Rejonowego - Wydział Ksiąg Wieczystych w B. z 2002 r., rejestr gruntów obręb 30-3 karty, które to dokumenty zostały przekazane do niniejszej sprawy przez Referat Geodezji Katastru, Wydziału Mienia i Geodezji, Urzędu Miasta B. Z kolei od Miejskiej Pracowni Geodezyjnej w B. otrzymał kopię mapy ewidencyjnej z opisem prawnym z założenia ewidencji gruntów i budynków na obr. [...] w 1962 r., mapę ewidencyjną obr. [...] wg stanu na 1962 r., mapę ewidencyjną obr. [...] obowiązującą w latach 1962-1999 oraz aktualną mapę zasadniczą terenu objętego wywłaszczeniem. Ponadto pozyskał również akta i dokumenty następujących ksiąg wieczystych: księgi wieczystej Sądu Rejonowego w B. Wydziału Ksiąg Wieczystych Kw nr [...] (dawniej: C. wykaz [...]), księgi wieczystej Sądu Rejonowego w B., Wydziału Ksiąg Wieczystych nr [...] oraz księgi wieczystej Sądu Rejonowego w B., Wydziału Ksiąg Wieczystych Kw nr [...].

Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego organ I instancji prawidłowo ustalił, że wnioskodawcą wywłaszczenia w przedmiotowej sprawie była CPN. Wnioskodawca, jako wykonawca narodowych planów gospodarczych, uzyskał zezwolenie Z-cy Przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego na nabycie pod rozbudowę istniejącego składu (akta sprawy, k. 462), wydanego na podstawie art. 4 i 5 dekretu, nieruchomości położonych w B. przy ul. F. od nr [...] do nr [...] o łącznej pow. [...] m2 za cenę [...] zł m.in. od A. P. (pismo z [...] .01.1952 r., k. 467) oraz dokonał wezwania ww. właścicieli w trybie art. 8 dekretu do odstąpienia nieruchomości w drodze cywilnoprawnej. W aktach wywłaszczeniowych zachowało się jedynie wezwanie o zawarcie umowy skierowane do W. K. pismem z [...] .02.1952 r. (k. 457). Jednakże na podstawie zgromadzonych w sprawie dowodów pośrednich organ słusznie przyjął, że analogicznej treści wezwania skierowano do właścicieli wszystkich nieruchomości objętych planowanym wywłaszczeniem, gdyż zachowały się pocztowe dowody doręczenia ww. wezwań do innych wywłaszczonych, w tym do A. P., z datą doręczenia w dniu [...] .02.1952 r. (k. 456).

Pismem z [...] .06.1952 r. (k. 467) CPN zwróciła się w trybie art. 17 ust. 1 i 4 dekretu do Prezydium WRN w B. o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego nieruchomości położonych w B. przy ul. F. od nr [...] do nr [...] , w tym nieruchomości pod nr [...] o pow. [...] m2 będącej własnością A. P. We wniosku wskazano, że wywłaszczenie w myśl art. 40 dekretu ma polegać na odjęciu prawa własności dotychczasowym właścicielom i zapisanie jako właściciela Skarb Państwa Polskiego użytkownik CPN. Jak wynika z treści pisma, do wniosku załączono dokumenty, o których mowa w art. 17 dekretu, tj. zezwolenie Przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, wezwanie właścicieli nieruchomości o zawarcie umowy stosownie do art. 8 dekretu wraz z pocztowymi dowodami ich doręczenia, plan sytuacyjny sporządzony przez Wydział Gospodarczy Prezydium MRN w B. z [...] .03.1951 r. z oznaczeniem granic powierzchni przeznaczonej do wywłaszczenia, odpis zaświadczenia Oddziału Ksiąg Wieczystych Sądu Powiatowego w B. z [...] .03.1951 r. stwierdzający prawo własności nieruchomości, planowanych do wywłaszczenia. Do wniosku załączono również odpowiedzi na wezwania właścicieli nieruchomości, w tym odpowiedź udzieloną przez A. P. Z uzasadnienia wniosku wynika, że wezwani właściciele nieruchomości, w tym A. P., wyrazili zgodę na zbycie części opisanych nieruchomości w zamian za dostarczenie im nieruchomości zamiennych. Jednakże CPN wyjaśnił, co dotyczyło m.in. nieruchomości należącej do ww., że nie ciąży na nim w myśl art. 30 dekretu obowiązek dostarczenia nieruchomości zamiennej z uwagi na wydzielenie gruntów ornych i zachowanie pełnej użyteczności działek, jak również i z tego powodu, że na działkach tych nie są prowadzone zarejestrowane ogrodnictwa.

Na potrzeby ustalenia odszkodowania załączono oszacowanie nieruchomości objętych wywłaszczeniem (k. 446-452), wykonane przez rzeczoznawcę zaprzysiężonego przez Prezydium WRN w B., które zostały sporządzone w dniach [...].09.1951 r. oraz [...].10.1951 r., na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 czerwca 1950 r. w sprawie ustalenia norm szacunkowych dla nieruchomości nabywanych w celu realizacji narodowych planów gospodarczych wydanego w oparciu o art. 28 dekretu.

Z treści sporządzonego szacunku wynika, że objęta wywłaszczeniem nieruchomość należąca do A. P. stanowiła część placu użytkowanego przez CPN, częściowo zaś ogród kwiatowy użytkowany przez właścicielkę nieruchomości. Prócz kwiatów letnich i zimowych w ogrodzie znajdowały się drzewa owocowe oraz krzewy owocowe. Zgodnie z oszacowaniem przy zastosowaniu przepisów ww. rozporządzenia wartość gruntu w dniu oszacowania określono na kwotę [...] zł, wartość kwiatów letnich na kwotę [...]zł, wartość sadzonek kwiatów zimowych łącznie z kosztami robót pielęgnacyjnych oszacowano na kwotę [...] zł, zaś drzewa owocowe na kwotę łączną [...]zł. Ogólna wartość oszacowania nieruchomości, która została objęta wywłaszczeniem, wyniosła [...] zł.

Pismem z [...] .07.1952 r. (k. 445) Prezydium WRN w B. zwróciło się do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w B. Wydział Społeczno-Administracyjny (dalej Prezydium MRN w B.) z prośbą o ogłoszenie, że zostało wszczęte postępowanie wywłaszczeniowe w trybie dekretu z dnia 26.04.1949 r. odnośnie nieruchomości położonej w B. przy ul. F. Pismo zawierało pouczenie, że zgodnie z art. 18 dekretu w terminie 14-dniowym od dnia doręczenia zawiadomienia niniejszego ewentualnie od daty wywieszenia tegoż zawiadomienia na tablicy ogłoszeń Prezydium MRN w B. właściciele nieruchomości mogą zgłaszać wnioski i sprzeciwy do Prezydium WRN w B. Powyższe zawiadomienie o wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego w formie obwieszczenia na tablicy ogłoszeń było zgodne z art. 24 ust. 1 dekretu. Nie ulega wątpliwości, że A. P. miała wiedzę na temat prowadzonego wówczas postępowania wywłaszczeniowego oraz zmierzającego do ustalenia odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości, albowiem w aktach wywłaszczeniowych znajduje się pismo z [...] .08.1952 r. (k. 444) skierowane do Prezydium WRN w B., w którym ww. ponownie domagała się przyznania nieruchomości zamiennej w zamian za wywłaszczoną działkę oraz wypłaty odszkodowania w zamian za nasadzenia roślinne.

Mając na uwadze art. 18 ust. 5 dekretu, pismem z [...] .07.1952 r. (k. 402) Prezydium WRN w B. wystąpiło do Sądu Powiatowego w B., Wydziału Ksiąg Wieczystych o wpis wszczęcia postępowania wywłaszczeniowego w stosunku do przedmiotowej nieruchomości. Postanowieniem z [...] .09.1952 r. (k. 399) Sąd Powiatowy w B. - Wydział Ksiąg Publicznych po rozpoznaniu wniosku postanowił urządzić księgę wieczystą Kw nr [...] dla dawnej Kw C. tom 1 wykaz [...] i wpisać w niej m.in. w dziale I O: działki nr [...] i [...] o łącznej pow. [...] ha, w dziale II - Właściciel: A. P. z domu Z., w dziale III - Ciężary i ograniczenia: wszczęte postępowanie wywłaszczeniowe na podstawie wniosku z dnia [...] lipca 1952 r. nr [...] - wpisano dnia [...] września 1952 r. Wypis ww. postanowienia z zawiadomieniem o dokonanym wpisie, jak wynika z pocztowego potwierdzenia (k. 396), doręczono A. P. [...] .11.1952 r.

Na mocy orzeczenia Prezydium WRN w B. Wydziału Społeczno-Administracyjnego z [...] .08.1952 r. doszło do wywłaszczenia - odjęcia prawa własności z dniem [...] .06.1952 r. przedmiotowej nieruchomości, za wywłaszczenie której ustalono i przyznano na rzecz A. P. odszkodowanie w kwocie [...] zł.

W aktach wywłaszczeniowych brak jest co prawda zachowanego dokumentu potwierdzającego doręczenie ww. orzeczenia A. P. Nie budziło jednak wątpliwości organu odwoławczego, że ww. orzeczenie zostało doręczone stronie postępowania, albowiem zaskarżyła ona to orzeczenie. W aktach znajduje się bowiem pismo A. P. z [...] .09.1952 r. (k. 440) skierowane do Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej przy Prezydium WRN w B. Wydział Społeczno- Administracyjny, w którym wniosła ona o zmianę decyzji poprzez przyznanie jej odszkodowania za kwiaty, drzewa oraz niemożność korzystania z ogrodu w 1952 r. w kwocie [...] zł oraz przyznanie w zamian za wywłaszczoną nieruchomość nieruchomości zamiennej. Decyzją z [...] .12.1952 r. (k. 425) na podstawie art. 24 i 37 dekretu Odwoławcza Komisja Wywłaszczeniowa postanowiła nie uwzględnić odwołania i utrzymać w mocy orzeczenie Prezydium WRN w B. z [...] .08.1952 r.

Jak wynika z akt sprawy, powyższe orzeczenie z [...] .08.1952 r. zostało zaskarżone również przez właściciela innej wywłaszczonej tym samym aktem nieruchomości, tj. W. G. Decyzją z [...] .01.1953 r. (k. 422) Odwoławcza Komisja Wywłaszczeniowa przy PWRN w B. utrzymała w mocy ww. orzeczenie, które z tym dniem stało się prawomocne, zaś sprawa wywłaszczenia i odszkodowania ostatecznie załatwiona. Orzeczenie o wywłaszczeniu i odszkodowaniu uprawomocniło się zatem z datą [...].01.1953 r.

Postanowieniem z [...] .12.1962 r. (k. 192-187) Sąd Powiatowy - Wydział Ksiąg Publicznych w B. postanowił m.in. wpisać w księdze wieczystej Kw nr [...] w dziale I - oznaczenie nieruchomości: działkę nr [...] o pow. [...] ha oraz odłączyć wywłaszczoną działkę nr [...] o pow. [...] ha. Natomiast do księgi wieczystej Kw nr [...] w dziale I - Oznaczenie nieruchomości pod nr [...] wpisać: B. – C., przy ul. F., działka [...] - karta mapy [...] - numer rejestru gruntów [...] - częściowy opis i mapa - zd nr [...] , działka zabudowana o pow. [...] ha, zaś w dziale II - Właściciel wpisano: Skarb Państwa – B. Przedsiębiorstwo Obrotu Produktami Naftowymi "C.P.N." Przedsiębiorstwo państwowe w B. na podstawie orzeczenia Wydziału Społeczno-Administracyjnego PWRN w B. z dnia [...] sierpnia 1952 r. (znak: [...] - wpisano dnia [...] grudnia 1962 r. Wypis ww. postanowienia z zawiadomieniem o dokonanym wpisie, jak wynika pocztowego potwierdzenia (k. 179), doręczono A. P. [...] .01.1963 r.

Mając na uwadze powyższe, należy zgodzić się z organem I instancji, że w zgromadzonym materiale dowodowym nie znalazły odzwierciedlenia twierdzenia wnioskodawców, jakoby wywłaszczenie toczyło się bez udziału A. P., która została pozbawiona władztwa nad nieruchomością bez ustalenia prawa do odszkodowania. Przeprowadzone wówczas przez organ postępowanie wywłaszczeniowe i odszkodowawcze zostało przy zastosowaniu procedury przewidzianej w ww. dekrecie i rozporządzeniu, zaś do wywłaszczonej skierowano wezwanie do odstąpienia nieruchomości w trybie cywilnoprawnym. Wywłaszczona była zawiadomiona o wszczęciu postępowania w sprawie wywłaszczenia i ustalenia odszkodowania oraz o zapadłym w sprawie rozstrzygnięciu. Była również zawiadamiana o dokonywanych w związku z toczącym się postępowaniem zmianach wieczystoksięgowych, na co wskazują zgromadzone pocztowe dowody doręczenia korespondencji w aktach Kw nr [...] oraz Kw nr [...] . W ocenie organu odwoławczego, A. P. nie tylko miała pełną wiedzę o toczącym się wówczas postępowaniu, ale była jego aktywnym uczestnikiem, o czym świadczy korespondencja kierowana przez wywłaszczoną, zachowana w aktach sprawy.

W aktach wywłaszczeniowych, jak ustalił organ I instancji, brak jest tzw. księgowych dowodów wypłaty odszkodowań na rzecz wywłaszczonych osób, w tym m.in. dla A. P.. Jednakże, w ocenie organu odwoławczego, pozyskana z Archiwum Państwowego w B. dokumentacja dotycząca wywłaszczenia nieruchomości położonych przy ul. F. w B. z lat 1952-1953 i 1958, stanowi tylko część dokumentacji, zaś co do pozostałej części należy przyjąć, że nie istnieje m.in. z uwagi na znaczny upływ czasu, bowiem dokumentacja jest przechowywana tylko przez okres przewidziany stosownymi przepisami, a po jego upływie podlega zniszczeniu.

Powyższa ocena materiału dowodowego przekazanego przez Archiwum Państwowe w B. wynika z analizy dokumentów dotyczących ww. wywłaszczenia (k. 417-468), z której na pierwszy rzut oka widać, że brakuje w nich dokumentów, które powinny się tam znajdować w sytuacji pozyskania kompletnych akt sprawy. Między innymi, jak wynika z pisma CPN z [...] .06.1952 r. (k. 465-467), w którym zwróciła się do Prezydium WRN w B. o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego nieruchomości, w pkt 5 wnioskodawca stwierdził, że dokonał wezwania ww. właścicieli wywłaszczanych nieruchomości do ich odstąpienia w drodze cywilnoprawnej. W aktach wywłaszczeniowych przekazanych przez Archiwum Państwowe w B. zachowało się jedynie wezwanie o zawarcie umowy skierowane do W. K. pismem z [...] .02.1952 r. (k. 457), ale na podstawie pocztowych dowodów doręczenia ww. wezwań do innych wywłaszczonych (k. 453- 456), należy przyjąć, że analogicznej treści wezwania skierowano do właścicieli wszystkich nieruchomości objętych planowanym wywłaszczeniem, których brak jest w aktach wywłaszczeniowych. Jak wynika z treści ww. pisma CPN, powyższa okoliczność wynika również z odpowiedzi udzielonych przez ww. właścicieli nieruchomości, że powyższe wezwania otrzymali.

Należy zwrócić uwagę na orzecznictwo sądowo-administracyjne dotyczące powyższej okoliczności. Mianowicie w wyroku z 5.04.2018 r., sygn. akt II SA/Bd 1365/17, WSA w Bydgoszczy wskazał, że przepisy postępowania administracyjnego, ujęte w kpa, nie wypowiadają się ani w kwestii obowiązku przechowywania akt, ani w kwestii ewentualnego ich odtwarzania. Obowiązek przechowywania przez organ administracji akt sprawy jest natomiast konsekwencją ich zaliczenia do materiałów archiwalnych. W okresie, w jakim było prowadzone postępowanie, kwestia zaliczania akt do materiałów archiwalnych oraz kwestia okresu ich przechowywania uregulowana była w dekrecie z dnia 29 marca 1951 r. o archiwach państwowych (Dz. U. Nr 19, poz. 149 ze zm.) oraz w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 lutego 1957 r. w sprawie państwowego zasobu archiwalnego (Dz. U. Nr 12, poz. 66). Na mocy § 3 pkt 1 lit. a) wspomnianego rozporządzenia w skład państwowego zasobu archiwalnego zaliczone zostały m.in. materiały archiwalne powstałe w wyniku prowadzonej po dniu 22 lipca 1944 r. działalności organów władzy i administracji państwowej. Urzędy organów administracji były zobowiązane czasowo przechowywać wytworzone materiały archiwalne w swoich składnicach akt (§ 7 rozporządzenia), przy czym w przypadku urzędów na szczeblu wojewódzkim i powiatowym okres przechowywania wynosił 10 lat (§ 10 ust. 1 lit. c rozporządzenia). Po upływie okresu przechowywania materiały archiwalne podlegały przekazaniu do właściwych archiwów państwowych (§ 11 rozporządzenia), z tym że materiały nie posiadające historycznej wartości politycznej, społecznej, gospodarczej i naukowej, które utraciły znaczenie praktyczne, podlegały wybrakowaniu i przekazaniu na zniszczenie (§ 12 ust. 1 rozporządzenia).

Z kolei w wyroku z 6.03.2018 r., sygn. akt II SA/Kr 1701/17, WSA w Krakowie stwierdził, że w sytuacji, gdy dokumentacja stanowiąca dowody bezpośrednie, z których jednoznacznie wynikałby fakt wypłacenia odszkodowania osobie uprawnionej, jest przechowywana tylko przez okres przewidziany stosownymi przepisami, a po jego upływie podlega zniszczeniu, to nie można przyjąć, że jedynym dowodem na dokonanie wypłaty przyznanego odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość może być dowód z dokumentu potwierdzającego wypłatę. Takie założenie stwarzałoby bowiem potencjalną możliwość wszystkim byłym właścicielom wywłaszczonych nieruchomości oraz ich prawnym następcom do występowania o ponowną wypłatę odszkodowań po upływie ustawowego okresu obowiązku przechowywania dokumentacji księgowej (bankowej) i zniszczeniu dowodów wypłaty (wyrok WSA w Lublinie z 9.04.2015 r., sygn. akt II SA/Lu 568/14; wyrok WSA w Lublinie z 22.10.2015 r., sygn. akt II SA/Lu 844/14; wyrok WSA w Krakowie z 10.04.2017 r., sygn. akt II SA/Kr 38/17).

W orzecznictwie dopuszcza się czynienie ustaleń faktycznych na podstawie tzw. dowodów pośrednich w sytuacji, gdy przeprowadzenie dowodu bezpośredniego jest niemożliwe. NSA w wyroku z 27.10.2015 r., sygn. akt I OSK 552/14, wskazał: "Dokumenty zgromadzone w postępowaniu zwykłym stanowią bowiem tzw. dowody bezpośrednie, które są najistotniejsze z punktu widzenia wyrażonej w art. 7 k.p.a. zasady prawdy obiektywnej. Stanowisko Sądu Wojewódzkiego nie mogło natomiast znaleźć zastosowania w przedmiotowej sprawie, ponieważ większość akt postępowania nie zachowała się. W tej sytuacji przypisanie przez Ministra równorzędnego znaczenia dowodom pośrednim, dzięki którym można ustalić istotne dla rozstrzygnięcia fakty, należy uznać za celowe i uzasadnione".

Z kolei w wyroku z 14.05.2013 r., sygn. akt II OSK 991/12, NSA wskazał, że "jeżeli w sprawie organ może skorzystać z dowodów bezpośrednich, a więc są one w aktach sprawy bądź ich uzyskanie jest możliwe, to zastąpienie ich dowodami pośrednimi stanowi naruszenie przepisów postępowania art. 7, art. 75, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Stanowisko takie jest utrwalone w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 grudnia 1988 r., sygn. akt II SA 370/88, ONSA 1988/2/95 czy też wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 lutego 1999 r., sygn. akt I SA/Lu 1456/97)".

W związku z treścią przytoczonych przepisów dotyczących kwestii przechowywania akt należy uznać, że organy administracji nie miały obowiązku wieczystego przechowania akt sprawy dotyczącej wywłaszczenia nieruchomości i wypłaty odszkodowania za tę nieruchomość, nie można wobec tego czynić im zarzutu z powodu ich braku. W sytuacji zatem usprawiedliwionego (w świetle przepisów prawa) braku akt, przeprowadzenie dowodu na okoliczność wypłaty odszkodowania za przejęte grunty podlega ogólnym regułom postępowania dowodowego. W przedmiotowej sprawie nie oznacza to jednak, że organy administracji powinny dowodzić faktu wypłaty braku wypłaty odszkodowania bez uwzględnienia okoliczności braku źródeł dowodowych w tym zakresie oraz obowiązujących przepisów w sprawie podziału materiałów archiwalnych na kategorie i ustalenia terminów ich przechowywania.

Nie można zatem zgodzić się z zarzutem Skarżących, że organ I instancji nie wskazał żadnego dokumentu, z treści którego wynikałoby, że wypłacono odszkodowanie za przejętą nieruchomość i na podstawie tego wywodzi, że odszkodowanie nie zostało wypłacone. Wobec powyższego należy stwierdzić, że zgodnie z obowiązującymi przepisami dokumentacja jest przechowywana tylko przez okres w nich przewidziany, a po jego upływie podlega zniszczeniu i zapewne z tego powodu nie można pozyskać kompletnej dokumentacji. Należy zatem stwierdzić, że brak dokumentów potwierdzających wypłatę odszkodowania nie dowodzi, że stosowne odszkodowanie nie zostało wypłacone.

Niemniej jednak, w aktach sprawy znajduje się pismo Prezydium Rady Ministrów - Biura Społeczno-Administracyjnego (k. 426) skierowane do A. P. w odpowiedzi na jej zażalenie z [...] .09.1952 r., w którym wyjaśniono, że wypłacenie odszkodowania na rzecz ww. w kwocie [...] zł zostało już zarządzone. Jak wynika z treści sporządzonego szacunku (k. 448), kwota ta stanowiła odszkodowanie za znajdujące się na wywłaszczonym gruncie nasadzenia roślinne.

Jako dowód na to, że ustalone odszkodowanie na rzecz właścicieli wywłaszczonych nieruchomości na podstawie orzeczenia z [...] .08.1952 r. było im wówczas wypłacane, należy wskazać na dokumenty, które zachowały się w aktach wywłaszczeniowych, związane z wywłaszczeniem nieruchomości od W. G. Brak jest w nich również tzw. księgowych dowodów wypłaty odszkodowania na rzecz ww., tak jak w przypadku A. P. oraz pozostałych wywłaszczonych wówczas właścicieli nieruchomości, jednakże na podstawie innych dowodów można ustalić, że ustalone odszkodowanie zostało wypłacone, pomimo podnoszonego sprzeciwu właściciela nieruchomości dotyczącego kwestii jej wywłaszczenia.

Jak już wcześniej stwierdzono, powyższe orzeczenie zostało zaskarżone również przez W. G. (k. 438), które decyzją z [...] .01.1953 r. (k. 422) Odwoławcza Komisja Wywłaszczeniowa przy Prezydium WRN w B. utrzymała w mocy i z tym dniem stało się ono prawomocne, zaś sprawa wywłaszczenia i odszkodowania ostatecznie załatwiona. Jednakże w aktach sprawy jest pismo W. G. z [...] .10.1958 r. (k. 420) skierowane do I Sekretarza PZPR [...] w sprawie wywłaszczenia od niego w 1951 r. gruntu pod budowę CPN. Z treści pisma m.in. wynika, że przy umowie z CPN ww. wyraził zgodę na zamianę gruntu, który mu wskazano, jednak ziemi tej nie otrzymał i przysłano mu [...] zł, ale pieniędzy tych nie odebrał. W sporządzonym szacunku (k. 450) kwota ta stanowiła odszkodowanie za wywłaszczony grunt. Zatem należy przyjąć, że ustalone wówczas odszkodowanie za wywłaszczony grunt, jak stwierdził w powyższym piśmie W. G., zostało mu przesłane (wypłacone). W odpowiedzi na powyższe zażalenie pismem z [...] .11.1958 r. (k. 417) Prezydium WRN w B. poinformowało ww., że powyższa część gruntu została wywłaszczona orzeczeniem z [...] .08.1952 r. i tymże orzeczeniem przyznano na rzecz ww. tytułem odszkodowania kwotę [...] zł za przedmiotowy grunt wraz ze znajdującymi się na nim składnikami, a wysokość odszkodowania została ustalona na podstawie obowiązujących w tej mierze przepisów.

Wobec powyższego należy stwierdzić, że zebrane w sprawie dokumenty stanowią jedynie część akt sprawy dotyczącej wywłaszczenia nieruchomości objętych orzeczeniem Prezydium WRN w B. z [...] .08.1952 r. i w związku z tym nie można zgodzić się z zarzutem Skarżących, że z uwagi na okoliczność, że organ I instancji nie wskazał żadnego dokumentu, z treści którego wynikałoby, że wypłacono odszkodowanie za przejętą nieruchomość, to na tej podstawie twierdzą, że stosowne odszkodowanie nie zostało wypłacone A. P.

Podkreślić również należy, że w piśmie z [...] .01.2020 r. - wszczynającym niniejsze postępowanie - Skarżący podnieśli, że prowadzone wówczas postępowanie wywłaszczeniowe toczyło się bez udziału A. P., która została pozbawiona władztwa nad nieruchomością bez wypłacenia na jej rzecz odszkodowania, jak również nie ustalono wysokości tego odszkodowania. Z kolei w odwołaniu od skarżonej decyzji Prezydenta Miasta B., po tym, jak organ I instancji ustalił na podstawie zebranego materiału dowodowego w sprawie, że A. P. miała pełną wiedzę o toczącym się wówczas postępowaniu oraz dowiedziono, że na rzecz ww. ustalono odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość, Skarżący wskazali już jedynie na brak dowodów na to, że ustalone odszkodowanie zostało wypłacone. Według wiedzy wnioskodawców, jak wynika z treści ww. odwołania, taka wypłata nie miała miejsca, a A. P. wielokrotnie w swoich wypowiedziach wskazywała na to, że władze PRL nie wywiązały się z obowiązku wypłaty odszkodowania (odwołanie s. 6), jednakże na poparcie swojego stanowiska nie przedstawili żadnych dowodów. Powyższe okoliczności wskazują zatem, że wnioskodawcy nie mają pełnej wiedzy na temat prowadzonego wówczas postępowania wywłaszczeniowego, gdyż, jak wynika z powyższego, na podstawie poczynionych ustaleń w poszczególnych etapach prowadzonego przez organ I instancji niniejszego postępowania wnioskodawcy odpowiednio zmodyfikowali swoje żądania. W przeciwnym razie, co jest oczywiste w powyższej sytuacji, od razu powinni wystąpić z żądaniem o wypłatę odszkodowania, które według ich wiedzy zostało ustalone, ale nie wypłacone, czego jednak nie uczynili. Stanowisko stron budzi wątpliwości tym bardziej, że są oni spadkobiercami poprzedniej właścicielki ww. nieruchomości, a nie osobami bezpośrednio uprawnionymi wówczas do otrzymania odszkodowania, a więc nie byli uczestnikami prowadzonego wówczas postępowania wywłaszczeniowego. W ocenie organu odwoławczego przesłuchanie zatem wnioskodawców na okoliczność, czy posiadają oni wiedzę na temat prowadzonego wówczas postępowania wywłaszczeniowego, o co wnosili, w powyższych okolicznościach należy uznać za niecelowe, gdyż nie będzie to miało istotnego wpływu na rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie.

Skarżący również nie wykazali, aby właścicielka gruntu upominała się o wypłacenie należnego jej odszkodowania. Nie można z góry przyjmować, że w 1952 r. organy zupełnie zlekceważyły obywatela i nie wypłaciły mu ustalonego odszkodowania. Zakładając natomiast brak wypłaty odszkodowania, trudno wytłumaczyć brak jakiejkolwiek korespondencji kierowanej przez byłą właścicielkę do organu w tej kwestii. Tym bardziej że, jak dowiedziono powyżej na podstawie części dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, za przejęte na własność Państwa grunty objęte orzeczeniem Prezydium WRN w B. z [...] .08.1952 r. ich właściciele otrzymali odszkodowanie.

Należy zauważyć, że wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania został złożony [...] .01.2020 r., a więc 68 lat po wydaniu orzeczenia, w wyniku którego doszło do przejęcia nieruchomości na rzecz Państwa. Pomijając okres PRL ze względu na niedemokratyczne zasady panujące w tym czasie w Polsce (w tym również w roku 1952), to zastrzeżenia te nie dotyczą okresu późniejszego, tj. po 1989 r., kiedy właściciele gruntów, mogli z powodzeniem dochodzić swoich praw.

Podkreślić należy, że organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jednakże nie jest usprawiedliwione w okolicznościach niniejszej sprawy oczekiwanie strony odwołującej się, że zwolniona jest z wszelkiej aktywności procesowej, ograniczając się do twierdzenia, że odszkodowanie nie zostało ustalone i wypłacone. Ciążący na organach obowiązek wynikający z przepisów art. 7, art. 77 § 1 i nast. kpa nie oznacza, że osoba, która nie podjęła wcześniej aktywności w celu ustalenia i wypłaty na jej rzecz odszkodowania, żądająca tego po tylu latach, może oczekiwać, że gdy organ nie udowodni swojego twierdzenia, że odszkodowanie zostało w sprawie ustalone i wypłacone, jej roszczenie okaże się skuteczne przy braku jakichkolwiek dowodów przeciwnych. Obowiązujące przepisy postępowania administracyjnego nie uzasadniają przerzucania całego ciężaru dowodowego na organ administracji publicznej, zwłaszcza w sprawie, w której strona dopiero po upływie tylu lat od wywłaszczenia nieruchomości, występuje z żądaniem wypłaty odszkodowania. Oczywiste w takiej sytuacji są ograniczenia dowodowe organu wynikające chociażby z przepisów dotyczących archiwizacji i przechowywania oraz wynikające z przepisów dotyczących brakowania dokumentów (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z 5.04.2018 r., sygn. akt II SA/Bd 1365/17).

Ponadto Wojewoda zgodził się z organem I instancji, że roszczenie wnioskodawców, nawet gdyby faktycznie nie ustalono i wypłacono w przedmiotowej sprawie odszkodowania z tytułu wywłaszczenia, należałoby uznać za przedawnione. Przedmiotowa nieruchomość została wywłaszczona na mocy orzeczenia Prezydium WRM w B. z [...] .08.1952 r., które stało się ostateczne z dniem [...] .01.1953 r., na podstawie przepisów dekretu z dnia 26.04.1949 r. Zgodnie natomiast z obowiązującym wówczas przepisem art. 39 ust. 1 dekretu, roszczenia odszkodowawcze przedawniają się po upływie 3 lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji. Powyższe prowadzi do wniosku, że przedawnienie roszczenia odszkodowawczego dochodzonego w niniejszym postępowaniu nastąpiło 3 lata po stwierdzeniu ostateczności ww. orzeczenia o wywłaszczeniu, co nastąpiło w dniu [...] .01.1956 r., a skutek ten nastąpił z mocy prawa.

Skargę na powyższą decyzję złożyli Skarżący, zarzucając jej:

I. naruszenie przepisów postępowania:

naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 kpa poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów i przyjęcie, że z zebranych w sprawie "dowodów pośrednich" wynika, że A. D. otrzymała ustalone w decyzji o wywłaszczeniu odszkodowanie, pomimo że z materiału dowodowego zebranego w sprawie nie wynika taka okoliczność oraz przyjęcie, że organ I instancji słusznie powołał się na zasady doświadczenia życiowego, podczas gdy nie ma zasad doświadczenia życiowego, które by pozwoliły taki wniosek postawić organowi I instancji, co w konsekwencji doprowadziło do błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, a mianowicie:

że organ wywłaszczeniowy wypłacił ustalone w decyzji wywłaszczeniowej odszkodowanie, pomimo że materiał dowodowy na to nie zezwalał,

że z dowodów pośrednich i zasad doświadczenia życiowego wynika, że skoro A. D. zawarła umowę sprzedaży innej działki ze Skarbem Państwa, to znaczy, że odszkodowanie zostało wypłacone;

art. 7 w zw. z art. 77 kpa poprzez niezebranie wyczerpującego materiału dowodowego pomimo braku dowodów na wypłatę odszkodowania, tj. niezwrócenie się do archiwum państwowego o zachowanie akta postępowań wywłaszczeniowych dotyczących pozostałych wywłaszczonych osób, nieustalenie sposobu zarządzenia wypłaty odszkodowania na rzecz podmiotów wywłaszczonych, a w konsekwencji niezebranie wyczerpującego materiału dowodowego w sprawie i wydanie zaskarżonej decyzji;

art. 7 w zw. z art. 78 § 1 kpa poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania stron, pomimo że w sprawie pozostały niewyjaśnione elementy stanu faktycznego w postaci okoliczności, czy organy administracji publicznej wypłaciły odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość, a wyjaśnienie tych okoliczności jest obowiązkiem organu z uwagi na zasadę prawdy materialnej, co miało wpływ na zaskarżoną decyzję i błędne ustalenie, że odszkodowanie zostało wypłacone;

art. 8 w zw. z art. 79a § 1 kpa poprzez nieuprawnione wskazanie, że strona nie udowodniła braku wypłaty odszkodowania, podczas gdy nie obciążał strony ciężar dowodu niewypłacenia odszkodowania, a ponadto organ nie wskazał przesłanek zależnych od strony, które w jego ocenie nie zostały spełnione lub wykazane, a w konsekwencji wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem przepisów postępowania,

- a w konsekwencji powyższych naruszeń - naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 129 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 233 ugn poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy nie doszło do wypłaty odszkodowania za nieruchomość.

II. naruszenie przepisów prawa materialnego:

1) art. 39 dekretu z dnia 26.04.1949 r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że roszczenie o wypłatę odszkodowania uległo przedawnieniu, podczas gdy przepis ten ma zastosowanie w stosunku do roszczenia o przyznanie odszkodowania, natomiast termin ten nie ma zastosowania dla ustalonego, ale nie wypłaconego odszkodowania, wypłata odszkodowania jest bowiem obowiązkiem organu administracji i nie podlega przedawnieniu;

2) naruszenie art. 132 ust. 3 ugn poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że nie ma podstaw prawnych do dokonania waloryzacji ustalonego odszkodowania przed jego wypłatą, podczas gdy przepis ten ma zastosowanie, a organ I instancji winien był dokonać waloryzacji odszkodowania.

Mając na uwadze powyższe, Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta B. z [...] .06.2020 r.

W uzasadnieniu Skarżący wskazali, że organy rozpatrujące sprawę w obu instancjach dokonały niewłaściwej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i doszły do nieuprawnionego wniosku, że z treści tego materiału dowodowego wynika, że A. D. otrzymała odszkodowanie. Wręcz przeciwnie - w aktach sprawy znajduje się szereg dokumentów, w tym zwrotki świadczące o doręczeniu poszczególnych dokumentów, natomiast nie znajduje się żaden dowód na to, że doszło rzeczywiście do wypłaty ustalonego przez organy władzy PRL odszkodowania. Jedynym dokumentem, na który powołują się organy obu instancji, jest pismo, z którego wynika, że "zarządzono" wypłatę odszkodowania, natomiast nie ma żadnego zarządzenia, które o tej wypłacie decyduje, nie ma dyspozycji wypłaty odszkodowania, także innych uczestników postępowania wywłaszczeniowego.

Z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika jednoznacznie, że A. D. nie akceptowała rozstrzygnięcia w przedmiocie ustalonego dla niej odszkodowania, nie godziła się na jego wypłatę. Z tego też można łatwo wysnuć wniosek, że wysoce prawdopodobne jest, że z uwagi na wnoszone odwołania i zażalenia doszło do wstrzymania wypłaty odszkodowania.

Należy wskazać, że w zebranych przez organ I instancji dokumentach z postępowania wywłaszczeniowego z roku 1952 i następnych zachowała się bardzo szczegółowa dokumentacja - łącznie z potwierdzeniami nadania czy odbioru przesyłek listownych, które stanowią druki na cienkim papierze i niewielkiego formatu. Skoro zatem zachowała się tak drobiazgowa i poboczna dokumentacja, to nie jest zgodne z zasadami doświadczenia życiowego rozumowanie, że skoro w aktach postępowania są wszelkie wnioski, zgody, wyjaśnienia stron, a także pismo, z którego wynika, że zarządzono wypłatę odszkodowania, to powinny się także zachować dowody wypłat kwot odszkodowania. Zwłaszcza, że akta postępowania wywłaszczeniowego dotyczą też kilku innych osób i w stosunku do żadnej z nich nie ma w aktach dowodów wypłaty odszkodowania.

Istotne jest zwrócenie uwagi na uchybienie organów polegające na nieuprawnionym pominięciu dowodu z przesłuchania wnioskodawców, którzy mogą mieć wiedzę na temat istotnych okoliczności w sprawie. Argument podnoszony przez Wojewodę, że osoby te mają niewystarczającą wiedzę w materii samej sprawy, jest co najmniej przedwczesny. Nie ma możliwości dokonania oceny dowodów bez ich przeprowadzenia. Skoro strona skarżąca wnosi o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony, to obowiązkiem organów prowadzących postępowanie jest ten dowód przeprowadzić, skoro dowód powoływany jest na okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia. Jest to tym bardziej znamienne, że same organy przyznają wprost, że nie zachowały się wszelkie istotne dokumenty w sprawie i nie ma dowodów bezpośrednich na fakt rzeczywistej wypłaty odszkodowania ustalonego w decyzji.

Zgodnie z art. 7 w zw. z art. 77 kpa obowiązek udowodnienia, że uprawnione organy wypłaciły odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość, obciąża w całości Prezydenta Miasta B. Odmawiając wypłaty odszkodowania, organ musi dysponować dowodem, że zrobiono to wcześniej, (por. wyrok WSA w Gdańsku z 4.07.2018 r., sygn. akt II SA/Gd 277/18).

Nieuprawnione jest także powoływanie się przez Prezydenta Miasta B. na zasady doświadczenia życiowego, z których miałoby wynikać, że skoro A. D. w lutym 1978 r. sprzedała na rzecz Państwa Polskiego inną nieruchomość, to musi oznaczać, że otrzymała ona odszkodowanie za wywłaszczoną wcześniej nieruchomość. Nie ma takich zasad doświadczenia życiowego, z których miałoby wynikać, że osoba pozostająca w sporze z organami państwowymi przez całe swoje życie nie będzie dokonywać jakichkolwiek transakcji z tymi organami. Uchybienia tego nie dostrzegł organ II instancji, który nie odniósł się w ogóle do zarzutów Skarżących w tym zakresie.

Z orzeczeń sądowoadministracyjnych wydawanych w podobnych sprawach wywłaszczeń dokonywanych na podstawie ustawy z 1972 r. wynika, że jednym ze sposobów wypłaty odszkodowań było przekazywanie ich na książeczki oszczędnościowe PKO. Wobec tego należałoby również zweryfikować, czy poprzednicy prawni posiadali książeczki oszczędnościowe PKO i czy na te książeczki nie doszło do wypłaty odszkodowania.

Zatem obowiązkiem organu I instancji zobowiązanego do wyczerpującego i pełnego zebrania materiału dowodowego w sprawie było ustalenie, czy w stosunku do pozostałych osób wywłaszczonych doszło do wypłaty odszkodowania, a jeżeli tak, to w jakiej formie, a następnie poszukiwanie dowodów na wypłatę odszkodowania w takiej formie na rzecz A. D. Ustalenie przez organ, że do takich wypłat nie doszło lub brak jest dowodów na taką wypłatę prowadziłoby do ustalenia, że nie doszło do wypłaty odszkodowania.

Obowiązku wyczerpującego zgromadzenia materiału dowodowego w żaden sposób nie ograniczają przepisy cytowanego przez organy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 lutego 1957 r. w sprawie państwowego zasobu archiwalnego. Organy prowadzące postępowanie niewłaściwie przyjęły, że przepisy dotyczące 10-letniego terminu przechowania zasobu archiwalnego urzędów stanowią podstawę do odmowy wypłaty odszkodowania, podczas gdy żadne pozostałe dowody zgromadzenie w sprawie nie mogą prowadzić do wniosku, że odszkodowanie to zostało wypłacone.

Dopiero po tak wyczerpującym zebraniu materiału dowodowego i jego należytym rozpatrzeniu organ II instancji mógłby znaleźć ewentualne oparcie w "dowodach pośrednich", jeżeli z dokumentów dotyczących innych podmiotów wywłaszczonych w tym samym postępowaniu lub na rzecz tego samego podmiotu w analogicznych postępowaniach wynikałoby, że wszystkim wywłaszczonym (lub niektórym z nich) zostało wypłacone odszkodowanie w konkretnej formie.

Na marginesie powyższego należy wskazać, że nieuprawniony jest zarzut organu II instancji kierowany do wnioskodawców, że sami nie przejawili inicjatywy dowodowej, oczekując zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego przez organy administracji. W sprawach administracyjnych prowadzonych pod rządami kodeksu postępowania administracyjnego ciężar dowodu w całości spoczywa i obciąża organy administracji. Oczywiście, w żadnym zakresie nie wyklucza to partycypacji w postępowaniu dowodowym przez strony, zwłaszcza zainteresowane uzyskiem korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia. Tym niemniej nie da się zarzucić wnioskodawcom, że nie przejawili oni inicjatywy dowodowej w niniejszej sprawie, albowiem do wniosku załączyli szereg dowodów z dokumentów znajdujących się w aktach ksiąg wieczystych nieruchomości, do których udało im się uzyskać dostęp. Ponadto wnosili o przesłuchanie ich w charakterze strony, a wniosek ten został pominięty przez organy.

Co więcej, sami Skarżący nie dysponują możliwościami prawnymi i władczymi jak organy administracji w niniejszej sprawie, nie mogły zatem samodzielnie dotrzeć do archiwum państwowego, w którym zachowała się część dokumentacji. Taką możliwość mają organy prowadzące postępowanie i skorzystały one z niej w ograniczonym zakresie, nie ustalając wszystkich istotnych w sprawie okoliczności.

Ponadto organy administracji nie mogą poprzestać na stwierdzeniu w uzasadnieniu decyzji, że strona nie udowodniła swoich racji. W myśl art. 79a kpa, w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się. Wojewoda przed wydaniem decyzji nie zwrócił stronie uwagi na niewykazanie okoliczności wskazanych we wniosku, zatem nie jest uprawniony zarzut organu, że strony nie przejawiły wystarczającej inicjatywy w postępowaniu dowodowym, skoro organ o konieczności przedstawienia przez strony dowodów nie informował.

Organy obu instancji dokonały także obrazy prawa materialnego. Organy niewłaściwie przyjęły, że roszczenie Skarżących jest przedawnione, wskazując na art. 39 ust. 1 dekretu z dnia 26.04.1949 r. Przepis ten nie będzie miał zastosowania, ponieważ roszczenie o dokonanie faktycznej wypłaty ustalonego w decyzji wywłaszczeniowej odszkodowania nie ulega przedawnieniu.

Skarżący wskazali również na konieczność dokonania waloryzacji wysokości odszkodowania stosownie do art. 132 ust. 3 ugn, i w związku z powyższym niezbędne będzie powołanie w tym zakresie biegłego z zakresu wyceny nieruchomości w celu dokonania waloryzacji odszkodowania według wskaźników zmian cen nieruchomości.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymują w całości swoją dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga podlegała oddaleniu.

Tytułem wstępu wskazać trzeba, że stosownie do treści art. 128 ust. 1 ugn, wywłaszczenie własności nieruchomości, użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej odpowiadającym wartości tych praw. Zgodnie z treścią art. 129 ust. 1 ugn, odszkodowanie ustala starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej w decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości, z zastrzeżeniem ust. 5, w myśl którego, starosta wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu m.in. na wniosek właściciela wywłaszczonej nieruchomości (pkt 2), lub gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie (pkt 3). Do zapłaty odszkodowania zobowiązany jest starosta wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej, jeżeli wywłaszczenie nastąpiło na rzecz Skarbu Państwa, albo organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego, jeżeli wywłaszczenie następuje na rzecz tej jednostki (art. 132 ust. 5 ugn). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 2.06.2016 r., sygn. akt I OSK 2111/14, stwierdził, że przepisy art. 129 ust. 5 pkt 3 i art. 233 ugn mają zastosowanie do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, a to oznacza obowiązek uregulowania roszczeń sprzed 1 stycznia 1998 r. (przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami). Dotyczy to jednak spraw, w których wydano pozostający w obrocie prawnym akt w zakresie odjęcia własności nieruchomości, a nie zostało do tej pory ustalone i wypłacone odszkodowanie z tego tytułu, mimo że przepisy na podstawie których nastąpiło przejęcie, takie odszkodowanie przewidywały. Przejęcie własności przedmiotowych nieruchomości przez Skarb Państwa w 1952 r. nastąpiło jednak za odszkodowaniem, co ponad wszelką wątpliwość ustaliły organy w toku postępowania. Odszkodowanie to zostało ustalone na podstawie operatów szacunkowych biegłego - w formie władczej decyzji administracyjnej, od której przysługiwało prawo odwołania.

Organy administracji ustaliły, na jakiej podstawie nastąpiło wywłaszczenie nieruchomości, kto był wówczas jej właścicielem, komu przyznane zostało odszkodowanie i kto obecnie jest następcą prawnym osoby uprawnionej do odszkodowania. Ustalenia te zostały dokonane prawidłowo i nie budzą wątpliwości. W zasadzie jedyną kwestią sporną w sprawie było to, czy doszło do wypłaty osobie uprawnionej odszkodowania.

Sąd podziela w całości stanowisko organów administracji co do tego, że w okolicznościach sprawy fakt wypłaty osobie wywłaszczonej odszkodowania został w sposób wystarczający uprawdopodobniony. Wskazuje na to analiza zgromadzonych dowodów dokonana z uwzględnieniem upływu ponad 67 lat od daty przyznania odszkodowania, jak również jedynie polemiczna argumentacja Skarżących, którzy nie przedstawili żadnego dowodu potwierdzającego ich stanowisko.

Organ I instancji przeprowadził szerokie postępowanie dowodowe w celu ustalenia okoliczności, czy poprzedniczce prawnej Skarżących wypłacono przyznane w decyzji z [...] .08.1952 r. odszkodowanie. W tym celu Prezydent zwrócił się do Archiwum Państwowego w B., Sądu Rejonowego w B. - Wydziału Ksiąg Wieczystych, Referatu Geodezji Katastru, Wydziału Mienia i Geodezji Urzędu Miasta B. i Miejskiej Pracowni Geodezyjnej w B. W aktach sprawy znajdują się następujące istotne z punktu widzenia ustalenia ww. okoliczności związanych z wypłaceniem odszkodowania dokumenty:

- pismo Prezydium MRN w B. z [...] .07.1952 r. informujące o wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego odnośnie nieruchomości stanowiących własność czerech osób, w tym A. P. (k. 445 akt adm.),

- orzeczenie z [...] .08.1952 r. Prezydium WRN w B. orzekające o wywłaszczeniu przedmiotowej nieruchomości i przyznaniu odszkodowania na rzecz A. P. (k. 256 akt adm.),

- odwołanie A. P. z [...] .09.1952 r. od ww. orzeczenia z [...] .08.1952 r. (k. 440 akt adm.),

- decyzja Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej z [...] .12.1952 r. nieuwzględniająca odwołania A. P. i utrzymująca w mocy ww. orzeczenia Prezydium WRN z [...] .08.1952 r. (k. 425 akt adm.),

- pismo A. P. z [...] .08.1952 r. do Wydziału Społeczno-Administracyjnego w wnioskiem o przyznanie jej nieruchomości zamiennej oraz wypłatę odszkodowania za utracone nasadzenia (k. 444 akt adm.),

- pismo Biura Społeczno-Administracyjnego informujące A. P. w związku z wniesieniem przez nią zażalenia z [...] .09.1952 r. o tym, że nie może być pozytywnie rozpatrzona jej prośba o przyznanie nieruchomości zamiennej oraz że zarządzono już wypłacenie odszkodowania za zniszczone plony (k. 426 akt adm.),

- dowód doręczenia A. P. w dniu [...] .01.1963 r. odpisu postanowienia z [...] .12.1962 r. Sądu Rejonowego w B. - Wydziału Ksiąg Publicznych (k. 179 akt adm.), którego przedmiotem była informacja o wpisaniu CPN jako właściciela wywłaszczonej nieruchomości (k. 187-192).

Podkreślić należy, że chronologia sporządzenia poszczególnych dokumentów przedstawionych powyżej oraz opisanych w nich zdarzeń układa się w logiczną całość i prowadzi do wniosku, że zgodnie z wówczas obowiązującymi przepisami, odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość zostało ustalone w decyzji z [...] .08.1952 r. na podstawie oszacowania i następnie wypłacone.

Analizując ww. dokumenty, stwierdzić trzeba, że, wbrew twierdzeniom Skarżących, A. P. była aktywną uczestniczką toczącego się postępowania administracyjnego, składała odwołanie i wnioski, w tym wyraźnie zażądała wypłaty odszkodowania za utracone nasadzenia. Ponadto z dokumentów tych wynika, że oczekiwała ona na przyznanie jej nieruchomości zamiennej, dlatego początkowo swoje żądanie ograniczyła do żądania odszkodowania za utracone nasadzenia. Wynika z tego, że w przypadku braku wypłacenia jej w dalszej kolejności odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość niewątpliwie domagałaby się tejże wypłaty (na co brak jest jednak dowodów). Nie pozostawała ona bowiem bierna i aktywnie dochodziła swoich praw. Niezrozumiałe byłoby początkowe domaganie się kwoty za utracone nasadzenia i następnie odstąpienie od uzyskania wynikającego z ostatecznej decyzji odszkodowania za nieruchomość. Z powyższego wynika, że A. P. nie obawiała się w ówczesnym systemie politycznym bronić swoich praw. Nawet jeśli by tak było, to począwszy od 1989 r. nie było już jakichkolwiek obiektywnych problemów ze złożeniem wniosku o wypłatę odszkodowania, tymczasem wniosek taki został złożony dopiero w 2020 r., a więc po upływie ponad 30 lat od transformacji systemu komunistycznego na demokratyczny i to nie przez wywłaszczoną właścicielkę, lecz jej następców prawnych i to nawet nie bezpośrednich, ponieważ spadek po A. P. nabyła inna osoba, a następnie dopiero Skarżący. Dodatkowo wskazać trzeba, że w 1963 r. doręczono A. P. odpis postanowienia dotyczącego wpisu do księgi wieczystej wydanego na skutek wywłaszczenia nieruchomości. Zatem niewątpliwie również w tej dacie była ona w pełni świadoma faktu wywłaszczenia i jeśli nie byłoby ono wypłacone wcześniej, to powyższa informacja mogła stanowić podstawę do kontynuowania przez nią żądania wypłaty odszkodowania. Podkreślenia wymaga, że brak jest jakichkolwiek innych dowodów, które nasuwałyby jakąkolwiek wątpliwość co do tego, że przyznane za wywłaszczenie nieruchomości odszkodowanie zostało faktycznie wypłacone osobie uprawnionej.

Zasadnie więc organy podniosły i Sąd w pełni podziela pogląd prezentowany w tym zakresie w cytowanych przez Wojewodę wyrokach sądów administracyjnych, że w sytuacji gdy dokumentacja stanowiąca dowody bezpośrednie, z których jednoznacznie wynikałby fakt wypłacenia odszkodowania osobie uprawnionej, jest przechowywana tylko przez okres przewidziany stosownymi przepisami, a po jego upływie podlega zniszczeniu, to nie można przyjąć, że jedynym dowodem na dokonanie wypłaty przyznanego odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość może być dowód z dokumentu potwierdzającego wypłatę. Takie założenie stwarzałoby bowiem potencjalną możliwość wszystkim byłym właścicielom wywłaszczonych nieruchomości oraz ich prawnym następcom do występowania o ponowną wypłatę odszkodowań po upływie ustawowego okresu obowiązku przechowywania dokumentacji księgowej i zniszczeniu dowodów wypłaty.

Słusznie wskazał organ, powołując się na wyrok WSA w Bydgoszczy z 5.04.2018 r., sygn. akt II SA/Bd 1365/17, że w okresie, w jakim było prowadzone postępowanie, kwestia zaliczania akt do materiałów archiwalnych oraz kwestia okresu ich przechowywania uregulowana była w dekrecie z dnia 29 marca 1951 r. o archiwach państwowych (Dz. U. Nr 19, poz. 149 ze zm.) oraz w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 lutego 1957 r. w sprawie państwowego zasobu archiwalnego (Dz. U. Nr 12, poz. 66). Na mocy § 3 pkt 1 lit. a) wspomnianego rozporządzenia w skład państwowego zasobu archiwalnego zaliczone zostały m.in. materiały archiwalne powstałe w wyniku prowadzonej po dniu 22 lipca 1944 r. działalności organów władzy i administracji państwowej. Urzędy organów administracji były zobowiązane czasowo przechowywać wytworzone materiały archiwalne w swoich składnicach akt (§ 7 rozporządzenia), przy czym w przypadku urzędów na szczeblu wojewódzkim i powiatowym okres przechowywania wynosił 10 lat (§ 10 ust. 1 lit. c rozporządzenia). Po upływie okresu przechowywania materiały archiwalne podlegały przekazaniu do właściwych archiwów państwowych (§ 11 rozporządzenia), z tym że materiały nie posiadające historycznej wartości politycznej, społecznej, gospodarczej i naukowej, które utraciły znaczenie praktyczne, podlegały wybrakowaniu i przekazaniu na zniszczenie (§ 12 ust. 1 rozporządzenia).

W niniejszej sprawie od zakończenia postępowania wywłaszczeniowego minęło prawie 70 lat, zatem zrozumiałe jest, że zachowały się jedynie nieliczne dokumenty związane z nim. Nie można zgodzić się z argumentacją Skarżących, że skoro zachowały się niektóre mniej istotne dokumenty, to tym bardziej winny też pozostawać w archiwach dowody dokonania wypłaty odszkodowania. Wojewoda słusznie argumentował, że w aktach brak jest wielu dokumentów, które niewątpliwie były sporządzone w toku całego postępowania wywłaszczeniowego. Podkreślenia wymaga, że Prezydent zwrócił się do Archiwum Państwowego w B. o wszystkie dokumenty związane z wywłaszczeniem nieruchomości przy ul. F., a więc również dotyczące pozostałych osób, które również zostały wywłaszczone w toku tego postępowania. Potwierdza to dołączenie do akt sprawy także pism związanych z osobą W. G. (tj. innej oprócz A. P. osoby podlegającej wywłaszczeniu). Tym samym, wbrew twierdzeniom Skarżących (pkt 2 skargi), w aktach sprawy brak jest potwierdzenia otrzymania odszkodowania nie tylko przez A. P., ale również przez pozostałe wywłaszczone osoby, pomimo zwrócenia się o te dokumenty przez Prezydenta do Archiwum Państwowego.

Jeżeli Skarżący kwestionują ustalony prawidłowo na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego i szczegółowo uzasadniony przez organy stan faktyczny sprawy w zakresie ustalenia, jak również wypłaty odszkodowania, winni przedstawić stosowne dowody w tym zakresie, czego niewątpliwie nie uczynili. W tym miejscu wskazać trzeba, że słusznie organ nie uwzględnił wniosku o przesłuchanie stron, ponieważ Skarżący nie wskazali na jego jakąkolwiek przydatność do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, w szczególności biorąc pod uwagę fakt, że urodzili się oni w 1957 r. i 1953 r., a więc w dacie, kiedy toczyło się postępowanie wywłaszczeniowe. Tym samym nie mogli oni mieć wiedzy na temat toczącego się postępowania, w tym okoliczności związanych z wypłaceniem odszkodowania. Wynikające z art. 78 kpa uprawnienie do zgłoszenia żądania przeprowadzenia dowodu przez stronę podlega bowiem ograniczeniu pod względem celowości i konieczności zapewniania szybkości postępowania. Zgodnie z cyt. przepisem, jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Słusznie zatem organ stwierdził, że przesłuchanie stron nie mogło przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. Natomiast z treści art. 86 kpa wynika, że dowód z przesłuchania strony jest dowodem posiłkowym (subsydiarnym), pozostawionym do uznania organu i przeprowadzanym jedynie wówczas, gdy po przeprowadzonym postępowaniu dowodowym pozostają do wyjaśnienia istotne dla sprawy okoliczności. Słusznie organ uznał, że zebrany materiał dowodowy pozwolił na prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, zatem nie pozostały już do wyjaśnienia istotne dla niej okoliczności.

W kwestii tzw. "dowodów pośrednich", które zdaniem Skarżących nie mogą być podstawą do ustaleń faktycznych, należy przypomnieć, że zgodnie z art. 80 kpa, organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Przepis ten wprowadza tzw. swobodną ocenę dowodów. Jak wskazał NSA w uzasadnieniu wyroku z 9.08.2016 r., sygn. I OSK 484/15, LEX nr 2118772, istota zasady swobodnej oceny dowodów polega na tym, że organ nie jest skrępowany żadnymi przepisami co do rodzaju poszczególnych dowodów i może zgodnie z własną oceną wyników postępowania dowodowego w danej sprawie ustalić stan faktyczny. Niewątpliwie swobodna ocena nie oznacza oceny dowolnej, gdyż organ w uzasadnieniu decyzji musi wykazać, dlaczego przyjął taki a nie inny stan jako podstawę swego rozstrzygnięcia. Przepis art. 80 kpa nie wyznacza organowi merytorycznych reguł oceny wyników postępowania dowodowego. Oznacza to, że organ prowadzący postępowanie według swojej wiedzy, doświadczenia oraz wewnętrznego przekonania ocenia wartość dowodową poszczególnych środków dowodowych, wpływ udowodnienia jednej okoliczności na inne. W orzecznictwie dopuszcza się czynienie ustaleń faktycznych na podstawie tzw. "dowodów pośrednich" w sytuacji, gdy przeprowadzenie dowodu bezpośredniego jest niemożliwe. NSA w wyroku z 27.10.2015 r., sygn. I OSK 552/14, LEX nr 1985946, wskazał: "Dokumenty zgromadzone w postępowaniu zwykłym stanowią bowiem tzw. dowody bezpośrednie, które są najistotniejsze z punktu widzenia wyrażonej w art. 7 k.p.a. zasady prawdy obiektywnej. Stanowisko Sądu Wojewódzkiego nie mogło natomiast znaleźć zastosowania w przedmiotowej sprawie, ponieważ większość akt postępowania nie zachowała się. W tej sytuacji przypisanie przez Ministra równorzędnego znaczenia dowodom pośrednim, dzięki którym można ustalić istotne dla rozstrzygnięcia fakty, należy uznać za celowe i uzasadnione".

W rozpatrywanej sprawie dowody bezpośrednie, z których jednoznacznie wynikałby fakt wypłacenia odszkodowania osobie uprawnionej, nie zostały odnalezione mimo usilnych starań Prezydenta Miasta B. Dopuszczalne więc było poczynienie ustaleń faktycznych w oparciu o te dowody, które organowi I instancji udało się zgromadzić w sprawie. Nie można zgodzić się ze Skarżącymi, że fakt niezachowania kompletnych akt archiwalnych został przez organy rozstrzygające sprawę oceniony na ich niekorzyść. Jakkolwiek zatem organy administracji orzekające w niniejszej sprawie były w stanie zgromadzić tylko dowody pośrednie, to nie można im zarzucić, że nie zebrały one pełnego materiału dowodnego istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy.

W świetle powyższych rozważań nie mógł zostać uznany za zasadny zarzut skargi dotyczący braku waloryzacji kwoty odszkodowania. Skoro zostało ono, jak ustalono, wypłacone, nie było potrzeby jego waloryzacji.

Faktem jest, że Prezydent nie zwrócił się do PKO BP o informację, że kwota odszkodowania została ewentualnie wpłacona na książeczkę oszczędnościową, co było praktykowane w podobnych sytuacjach. Okoliczność ta nie miałaby jednak większego znaczenia dla rozpatrzenia niniejszej sprawy, ponieważ w przypadku uzyskania odpowiedzi twierdzącej stanowiłoby to dowód na wypłacenie odszkodowania, natomiast odpowiedź negatywna pozostawia jako aktualne wcześniejsze ustalenia związane z wypłaceniem odszkodowania bezpośrednio A. P.

Nie był zasadny zarzut naruszenia art. 79a kpa. Podkreślenia wymaga, że Skarżący w toku całego postępowania byli reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika, od którego należy wymagać elementarnej wiedzy związanej ze specyfiką niniejszego postępowania i zdającego sobie sprawę z zakresu kwestii, które muszą zostać ustalone w jego toku. Bezsprzecznie w aktach brak było dowodów, które pozwalałyby na ustalenie, że A. P. nie wypłacono należnego odszkodowania. Nawet jednak przyjmując, że organ winien jednak wezwać Skarżących do wykazania tej okoliczności w trybie art. 79a § 1 kpa, to w skardze w żaden sposób nie wyjaśniono, że takie naruszenie mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Pełnomocnik Skarżących w dalszym ciągu nie przedstawił jakichkolwiek wniosków dowodowych mogących potwierdzić, że ich poprzedniczka prawna nie otrzymała odszkodowania, a których nie mógł zgłosić z uwagi na brak stosownego pouczenia ze strony organu.

Nie była również zasadna argumentacja Skarżących, że ciężar dowodu spoczywał w niniejszej sprawie wyłącznie na organach. Jak słusznie wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, poza obowiązkami spoczywającymi na organie administracji publicznej wszechstronnego zebrania materiału dowodowego również na stronie postępowania spoczywa, wynikająca z jej uprawnienia do czynnego udziału w sprawie, powinność przedstawienia i wykazania okoliczność mających przemawiać za słusznością jej wniosku (tak np. wyrok NSA z 29.11.2016 r., II GSK 3721/16, LEX nr 2190688).

Nie można natomiast zgodzić się z niektórymi argumentami zawartymi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jednak okoliczność ta, w świetle poprzednich rozważań, nie miała żadnego wpływu na treść rozstrzygnięcia.

Słusznie Skarżący wskazali, że żadne zasady doświadczenia życiowego nie wykluczają w przypadku braku otrzymania odszkodowania za nieruchomość wywłaszczoną w 1952 r. zbycia przez A. P. na rzecz Państwa Polskiego kolejnej nieruchomości w 1978 r. Jest to jedynie nie poparte żadną logiczną argumentacją przypuszczenie.

Również słusznie Skarżący podnieśli, że nie doszło, w przypadku braku wypłaty odszkodowania, do jego przedawnienia. Zgodnie z art. 39 ust. 1 dekretu z 26.04.1949 r., roszczenia odszkodowawcze przedawniają się po upływie 3 lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji. Przepis ten należy rozumieć w ten sposób, że prawodawca przewidział, iż postępowanie wywłaszczeniowe co do zasady toczyło się w dwóch etapach. Najpierw winna być wydana decyzja, na podstawie której dochodziło do samego wywłaszczenia, natomiast w drugim etapie winno nastąpić ustalenie wysokości odszkodowania. Wynika to z systematyki cyt. dekretu, który w rozdziale 3 przewiduje właśnie wywłaszczenie, natomiast w rozdziale 5 ustalenie odszkodowania. I to właśnie roszczenie o ustalenie odszkodowania podlega przedawnieniu z upływem okresu przewidzianego w art. 39 ust. 1, natomiast nie odnosi się on do już ustalonego, lecz niewypłaconego odszkodowania.

Reasumując, organ rozpatrzył całość materiału dowodowego, dokonując analizy wszelkich istotnych okoliczności faktycznych występujących w sprawie, a następnie do tak ustalonego stanu faktycznego zastosował prawidłową normę prawa materialnego. Organ z poszanowaniem zasady dwuinstancyjności postępowania w toku postępowania odwoławczego dokonał samodzielnej oceny prawnej jak i dowodowej sprawy w jej całokształcie, a motywy swojego działania zawarł w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia. Tak jak tego wymaga art. 107 § 3 kpa, wskazał fakty, które uznał za udowodnione, dowody, na których się oparł, oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, wyjaśnił również podstawy prawne decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W ocenie Sądu motywy oraz tok rozumowania organu, przedstawiające ocenę i proces konkretyzacji stosunku administracyjnoprawnego w danej sprawie, zostały przedstawione w uzasadnieniu decyzji w sposób spójny, logiczny i wyczerpujący.

Mając powyższe na uwadze, w oparciu art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r. poz. 2325) orzeczono jak w sentencji.

Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query.

Na podstawie art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842) sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.