Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 609/05
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2005-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 34 par. 1, art. 39 par. 4
journal: Dz.U. 2002 nr 110 poz 968
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jednolity
article: art. 5 ust. 6 pkt 1
journal: Dz.U. 1996 nr 106 poz 489
law: Ustawa z dnia 21 czerwca 1996 r. o urzędzie Ministra Finansów oraz o urzędach i izbach skarbowych.
article: art. 13 par. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 1997 nr 137 poz 926
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa.
Teza: Art. 34 par. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /t.j. Dz.U. 2002 nr 110 poz. 968 ze zm./ nie ma zastosowania w sytuacji, gdy naczelnik urzędu skarbowego jest jednocześnie wierzycielem i organem egzekucyjnym.

TEZY

Art. 34 par. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /t.j. Dz.U. 2002 nr 110 poz. 968 ze zm./ nie ma zastosowania w sytuacji, gdy naczelnik urzędu skarbowego jest jednocześnie wierzycielem i organem egzekucyjnym.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Edyta Anyżewska, Sędziowie NSA Antoni Hanusz, Paweł Janicki (spr.), Protokolant Tomasz Grzybowski, po rozpoznaniu w dniu 11 października 2005 r. na rozprawie w Wydziale II Izby Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 3 marca 2005 r. sygn. akt I SA/Sz 488/04 w sprawie ze skargi Stefana O. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 4 czerwca 2004 r. (...) w przedmiocie stanowiska wierzyciela w zakresie zgłoszonych zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego. oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 3 marca 2005 r. I SA/Sz 488/04 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uchylił postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 4 czerwca 2004 r. w przedmiocie stanowiska wierzyciela w zakresie zgłoszonych zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego.

W uzasadnieniu sąd I instancji podniósł, że w dniu 8 marca 2004 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w W. będący jednocześnie wierzycielem i organem egzekucyjnym skierował do egzekucji tytuł wykonawczy dotyczący należności w podatku VAT za wrzesień 2000 r. wynikającej z deklaracji VAT złożonej przez syndyka masy upadłości zobowiązanego Stefana O. i dokonał zajęcia jego wierzytelności wobec PZU.

Zobowiązany wniósł zarzuty w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego podnosząc, że egzekwowana należność nie istnieje gdyż w dniu 14 marca 2003 r. Sąd Rejonowy w P. ukończył postępowanie upadłościowe na podstawie art. 217 prawa upadłościowego, co oznacza, że nie jest możliwe egzekwowanie należności z okresu upadłości.

Naczelnik Urzędu Skarbowego jako organ egzekucyjny przekazał te zarzuty sobie jako wierzycielowi cele zajęcia stanowiska w trybie art. 34 par. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Dz.U. 2002 nr 110 poz. 968 ze zm./, a następnie, jako wierzyciel zajmując stanowisko w sprawie zarzutów, postanowieniem z dnia 31 marca 2004 r. uznał je za niezasadne.

Po rozpoznaniu zażalenia S. O. Dyrektor Izby Skarbowej w S. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. zawierające wypowiedź wierzyciela.

W skardze na powyższe postanowienie S. O. domagał się jego uchylenia. Podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko co do tego, że egzekwowana należność nie istnieje z powodu zakończenia postępowania upadłościowego.

W uzasadnieniu cytowanego na wstępie wyroku podniesiono, że przewidziana w art. 34 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji forma postanowienia dla stanowiska wierzyciela w zakresie zgłoszonych zarzutów, wraz z wszelkimi konsekwencjami procesowymi wyrażonymi w paragrafach 2 i 3 nie odnosi się do sytuacji, gdy wierzyciel jest jednocześnie organem egzekucyjnym. Przepis ten ma zastosowanie tylko wówczas, gdy wierzyciel nie jest równocześnie wierzycielem, bowiem tylko wówczas konieczne jest uzyskanie przez organ egzekucyjny stanowiska wierzyciela w zakresie zgłoszonych zarzutów. Zarzuty mogą wkraczać w meritum sprawy i dlatego wierzyciel winien określić i wyjaśnić organowi egzekucyjnemu oraz zobowiązanemu podstawę prawną egzekwowanej wierzytelności. Takie stanowisko wierzyciela wyrażone w formie postanowienia wiąże organ egzekucyjny, gdy dotyczy zarzutów wskazanych w art. 33 pkt 1-5 ustawy.

Jeśli zaś organem i wierzycielem jest ten sam podmiot nie ma uzasadnionych podstaw do stosowania przez organ egzekucyjny uzyskiwania stanowiska wierzyciela, gdyż w istocie jest to własne stanowisko organu w zakresie zgłoszonych zarzutów. Samo wystawienie tytułu wykonawczego implikuje bowiem twierdzenie, że wierzyciel uznaje istnienie podstawy prawnej egzekwowanej należności, a zatem celowe jest, aby zarzuty rozpoznać od razu na podstawie art. 34 par. 1 i wydać stosowne postanowienie w sprawie zarzutów, na które zobowiązanemu /jak również wierzycielowi nie będącemu organem egzekucyjnym/ przysługiwało będzie zażalenie.

Jak zauważył sąd jakkolwiek z gramatycznej wykładni art. 34 par. 1 ustawy nie wynika wprost, aby organ egzekucyjny będący zarazem wierzycielem winien odstąpić od wymogu wyjednania stanowiska wierzyciela, to jednak celowościowa wykładnia tego przepisu na to wskazuje. Ratio legis tego unormowania jest poddanie kontroli instancyjnej i sądowoadministracyjnej stanowiska wierzyciela niebędącego organem egzekucyjnym, skoro organ egzekucyjny jest związany takim stanowiskiem /w powyżej wskazanym zakresie/ oraz uniemożliwienie zobowiązanemu podjęcia polemiki z takim stanowiskiem wierzyciela.

Sąd uznał również, że celem znowelizowania cytowanej ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie było przedłużanie postępowania egzekucyjnego sytuacji, gdy zarzuty zobowiązanego mogą zostać rozpoznane od razu przez organ egzekucyjny w postanowieniu w sprawie zgłoszonych przez zobowiązanego zarzutów, na które przysługują mu takie same środki zaskarżania, jak na postanowienie w sprawie stanowiska wierzyciela w zakresie zgłoszonych zarzutów.

W konsekwencji sąd przyjął, że skoro wyeliminowanie z postępowania egzekucyjnego etapu uzyskiwania stanowiska w zakresie zgłoszonych zarzutów od wierzyciela będącego jednocześnie organem egzekucyjnym, w żaden sposób nie narusza, ani nie ogranicza uprawnień strony ani też nie opóźnia toku tego postępowania to uznać należy za bezprzedmiotowe prowadzenie postępowania w sprawie zajęcia takiego stanowiska przez wierzyciela, będącego zarazem organem egzekucyjnym.

W skardze kasacyjnej Dyrektor Izby Skarbowej w S. zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na treść rozstrzygnięcia tj. art. 145 par. 1 pkt 1 litera c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/ poprzez przyjęcie, że wierzyciel będący jednocześnie organem egzekucyjnym nie ma obowiązku orzekania w odrębnym trybie w sprawie zgłoszonych zarzutów oraz poprzez przyjęcie, że organ egzekucyjny będący zarazem wierzycielem wydaje postanowienie w trybie art. 34 par. 4 ustawy z dnia 17 czerwca 19666 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w sprawie zgłoszonych zarzutów z pominięciem trybu postępowania w sprawie stanowiska wierzyciela.

W uzasadnieniu podniesiono, że stanowisko wyrażone przez sąd jest sprzeczne z wykładnią gramatyczna art. 34 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W ocenie skarżącego stanowisko sądu jest sprzeczne z prawem, gdyż z powołanego przepisu wynika, że tryb przewidziany w art. 34 par. 1 ustawy stosuje się w każdym przypadku, bowiem ustawodawca nie sformułował w tym zakresie wyjątków. Skoro zaś wyjątków nie ma nie można na podstawie oczywistego przepisu wyprowadzać wniosku, który jest sprzeczny z jego brzmieniem, uzasadniając tę odmienność domniemanym celem ustawodawcy. Autor skargi kasacyjnej wywiódł, że sąd w istocie zaprezentował postulat de lege ferenda i pominął zasady wykładni prawa. Z zasad tych wynika zaś, że pierwszeństwo w odczytywaniu tekstu prawa ma zawsze wykładnia gramatyczna. W związku z tym nie jest dopuszczalne jej pominięcie i przyjęcie wykładni celowościowej

Podkreślono poza tym, że przyjęcie koncepcji wyrażonej przez sąd w zaskarżonym wyroku pozbawiałoby dłużnika możliwości obrony swoich praw. Autor skargi kasacyjnej zauważył też, że z porównania treści art. 13 par. 1 Ordynacji podatkowej i art. 19 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji wynika, że ustawodawca wyraźnie odróżnia te organy, a brak jest normy prawnej pozwalającej na przyjęcie, że zachodzi tożsamość organów. Tożsamość zachodzi jedynie co do nazwy a nie zakresu przedmiotowego działania i kompetencji w prowadzonych postępowaniach podatkowych czy egzekucyjnych. Zakres kompetencji obu tych organów został określony odmiennie, wobec czego brak jest podstaw do utożsamiania tych podmiotów i uznania, że przeprowadzone czynności mają charakter techniczny i nie SA nakazane przez prawo.

Wskazano też, że samo przekonanie o zasadności i celowości wypracowanego poglądu na konkretny tryb postępowania nie znajdujący uzasadnienia w obowiązujących przepisach prawa nie może być podstawą do ferowania wyroku.

Powyższe uchybienia przepisów postępowania miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż były bezpośrednią podstawą do sformułowania zaskarżonego orzeczenia. Wykładnia art. 34 par. 4 cytowanej ustawy z 17 czerwca 1966 r. dokonana przez sąd w zaskarżonym wyroku miała istotny wpływ na wynik sprawy i w konsekwencji doprowadziła do uchylenia postanowień odpowiadających przepisom prawa.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest niezasadna.

Zasadnicza oś sporu miedzy stronami sprowadza się do odmiennej oceny art. 39 par. 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /t.j. Dz.U. 2002 nr 110 poz. 968 ze zm./. Zdaniem skarżącego przyjęcie stanowiska wyrażonego przez sąd I instancji tj. stwierdzenia, że zajęcie przez wierzyciela stanowiska w przedmiocie zarzutów zobowiązanego jest bezprzedmiotowe w sytuacji, gdy wierzycielem i organem egzekucyjnym jest ten sam podmiot pozbawiałoby dłużnika możliwości obrony jego praw.

W ocenie NSA brak jest podstaw do zaakceptowania tego poglądu. W istocie bowiem rzecz dotyczy rozpatrzenia przez właściwy organ egzekucyjny zarzutów dłużnika w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego, zaś stanowisko /wypowiedź/ wierzyciela ma jedynie wyjaśniać ewentualne wątpliwości co do treści egzekwowanego obowiązku. Nie ma tu zatem niebezpieczeństwa pozbawienia dłużnika jego praw, lecz jedynie o wyjaśnienie wszelkich mogących wystąpić wątpliwości co do treści nałożonego na niego i wykonywanego w ramach postępowania egzekucyjnego obowiązku.

Jednocześnie zaś sąd I instancji trafnie zinterpretował istotę celu funkcjonowania przedmiotowej regulacji prawnej.

Przyjęcie przez ten sąd wykładni celowościowej jest w ustalonym stanie faktycznym uzasadnione. Nie ma żadnych wątpliwości, że naczelnik urzędu skarbowego występuje w dwóch postaciach: organu podatkowego w rozumieniu art. 13 par. 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej i organu egzekucyjnego w rozumieniu art. 19 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Na podstawie art. 5 ust. 6 pkt 1 ustawy z dnia 21 czerwca 1996 r. o urzędach i izbach skarbowych /Dz.U. nr 106 poz. 489/ do naczelnika urzędu skarbowego należy ustalenie lub określenie i pobór podatków oraz niepodatkowych należności budżetowych.

Wynika stąd, że nie znajduje oparcia w powołanych wyżej przepisach stanowisko wyrażone w skardze kasacyjnej, iż w sprawie występują dwa odrębne organy tj. organ podatkowy /wierzyciel/ oraz organ egzekucyjny, które jedynie mają taką samą nazwę.

NSA podziela w całości stanowisko wyrażone w zaskarżonym wyroku co do roli zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym w administracji jako środków prawnych gwarantujących zapewnienie interesów dłużnika a jednocześnie w całej rozciągłości akceptuje pogląd, że art. 34 par. 1 cytowanej ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. nie ma zastosowania w sytuacji, gdy naczelnik urzędu skarbowego jest jednocześnie wierzycielem i organem egzekucyjnym.

Podnieść ponadto należy, że stanowisko wyrażone przez sąd w zaskarżonym wyroku nie jest odosobnione. Tożsamy pogląd wyraził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 26 kwietnia 2005 r. I SA/Łd 146/05. Podobne zresztą stanowisko zaprezentowane zostało w Komentarzu do ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Wydawnictwo C.H. Beck 2003, s. 105/.

Zaprezentowanej powyżej oceny nie zmienia argument przywołany przez pełnomocnika strony skarżącej na rozprawie, a sprowadzający się do twierdzenia, iż przewidziane przez ustawodawcę w art. 26 par. 4 cytowanej ustawy wszczęcie egzekucji z urzędu w sytuacji, gdy wierzyciel jest jednocześnie organem egzekucyjnym potwierdza tezę zawartą w zaskarżonym rozstrzygnięciu.

Analogicznie jak w przypadku przewidzianym w art. 26 par. 1 cytowanej ustawy zbędny jest wniosek wierzyciela o wszczęcie egzekucji, tak w razie zgłoszenia zarzutów na prowadzenie postępowania egzekucyjnego zbędne jest stanowisko wierzyciela, skoro zarzuty rozpoznaje ten sam organ będący zarazem wierzycielem i organem egzekucyjnym.

W tej sytuacji na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.