Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 244/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2016-06-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 10, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 21 czerwca 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Protokolant St. sekretarz sądowy Anna Łyżwa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 czerwca 2016 roku sprawy ze skargi W. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty głównej, odsetek, rozłożenia na raty zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna - uchyla zaskarżoną decyzję. a.bł.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. decyzją z dnia [...], nr [...], po rozpoznaniu odwołania W. B., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], nr [...] w sprawie odmowy umorzenia odsetek, odmowy umorzenia w części nienależnie pobranego świadczenia oraz odmowy rozłożenia na raty nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna.

Stan faktyczny sprawy przedstawia się w sposób następujący:

Prezydent Miasta Ł. decyzją z dnia z dnia [...], po rozpoznaniu wniosku W. B., orzekł o:

1. odmowie umorzenia odsetek ustawowych od kwoty głównej zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna za okres od dnia 1 lipca 2013 roku do dnia 31 grudnia 2014 roku naliczonych do dnia 26 listopada 2015 roku w wysokości 852,60 zł oraz odsetek ustawowych w wysokości 25,58 zł naliczonych od kwoty 279,48 zł wypłaconej z tytułu odsetek od zasiłku dla opiekuna za okres od dnia 1 lipca 2013 roku do dnia 30 kwietnia 2014 roku;

2. odmowie umorzenia w części kwoty nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna za okres od dnia 1 lipca 2013 roku do dnia 31 grudnia 2014 roku i kwoty odsetek wypłaconych z tytułu odsetek od zasiłku dla opiekuna za okres od dnia 1 lipca 2013 roku do dnia 30 kwietnia 2014 roku;

3. odmowie rozłożenia na raty w wysokości nie wyższej niż 200 zł miesięcznie kwoty nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna za okres od dnia 1 lipca 2013 roku do dnia 31 grudnia 2014 roku w wysokości 9.360 zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi do dnia wydania decyzji w wysokości 852,60 zł oraz kwoty odsetek wypłaconych z tytułu odsetek od zasiłku dla opiekuna za okres od dnia 1 lipca 2013 roku do dnia 30 kwietnia 2014 roku w wysokości 279,48 zł wraz z ustawowymi odsetkami od kwoty 279,48 zł naliczonymi na dzień wydania decyzji w wysokości 25,58 zł, oraz

4. rozłożeniu na 43 raty kwoty nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna za okres od dnia 1 lipca 2013 roku do dnia 31 grudnia 2014 roku w wysokości 9.360 zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi do dnia wydania decyzji w wysokości 852,60 zł oraz kwoty 279,48 zł wypłaconej z tytułu odsetek ustawowych od zasiłku dla opiekuna za okres od dnia 1 lipca 2013 roku do dnia 30 kwietnia 2014 roku oraz kwoty odsetek ustawowych od kwoty 279,48 zł na dzień wydania decyzji w wysokości 25,58 zł, co łącznie stanowi 10.518,03 zł w ten sposób, iż 42 raty w wysokości 250 zł miesięcznie i 1 (ostatnia) rata w wysokości 18,03 zł, którą należy powiększyć o ustawowe odsetki doliczone do dnia całkowitej spłaty zadłużenia. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał przepis art. 30 ust. 6, 7, 8 i 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2015 roku, poz. 114 ze zm., dalej jako: "u.ś.r.").

Kwestionując powyższą decyzję W. B. złożył odwołanie wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o przychylenie się do jego wniosku tj. częściowe (co najmniej połowę) umorzenie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna, umorzenie w całości odsetek ustawowych, a także o rozłożenie pozostałej kwoty na raty nie większe niż 200 zł. Odwołujący podkreślił, iż pobrał świadczenie pielęgnacyjne bo nie był należycie poinformowany o uprawnieniach i zasadach starania się o te świadczenia. Odwołujący wskazał na trudną sytuację zdrowotną i materialną rodziny, nie jest w stanie spłacać rat w kwotach wskazanych w decyzjach.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. po rozpatrzeniu sprawy – działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2016 roku, poz. 23, dalej jako: "K.p.a.") – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ opisał dotychczasowy przebieg postępowania wskazując następnie, iż zgodnie z treścią art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Przepis jest oparty na tzw. uznaniu administracyjnym, co oznacza, iż organ administracji ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, ale wybór ten nie może być dowolny, musi on wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy.

Następnie Kolegium podkreśliło, iż zasadą jest zwrot nienależnie pobranych świadczeń, natomiast wyjątek stanowi umorzenie tych należności. Organ przed podjęciem decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., zobowiązany jest do ustalenia w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności czy pozbawienie zobowiązanego tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia się jego sytuacji materialnej, że będzie on zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej. Organ musi zatem ustalić czy wszystkie okoliczności dotyczące osoby zobowiązanej, obejmujące również stan rodzinny, wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, osoba zobowiązana będzie w stanie samodzielnie zaspokoić niezbędne potrzeby swoje oraz swojej rodziny.

Jak wynika z akt sprawy, W. B. zwrócił się do organu pierwszej instancji z prośbą o umorzenie w całości ustawowych odsetek, częściowe umorzenie należności głównej oraz rozłożenie pozostałej kwoty nienależnie pobranych świadczeń na raty w wysokości nie większej niż 200 zł miesięcznie. W uzasadnieniu wniosku jego autor opisał sytuację rodzinną, zdrowotną oraz materialną rodziny i podniósł, że pobrał nienależnie świadczenie pielęgnacyjne oraz zasiłek dla opiekuna w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką – A.B., bo był nienależycie poinformowany o braku uprawnień do ich pobierania. W dalszym ciągu sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, pomaga jej w robieniu zakupów, przyrządzaniu posiłków, codziennej higienie i pielęgnacji. Wnioskodawca znajduje się w trudnej sytuacji zawodowej bowiem nie może podjąć zatrudnienia ze względu na opiekę nad matką, nie może się zarejestrować w urzędzie pracy bo ma małe gospodarstwo, które nie przynosi dochodów. Pozostaje praktycznie na utrzymaniu matki, której emerytura wynosi 1.334,74 zł miesięcznie. Matka nie pomaga mu finansowo, zapewnia jedynie pomoc żywnościową. Obecnie wnioskodawca jest w trakcie rozwodu z żoną, z którą wychowuje dwoje dzieci w tym jedno niepełnosprawne.

W toku postępowania, organ pierwszej instancji zwrócił się do wnioskodawcy o dostarczenie oryginałów dokumentów potwierdzających aktualną sytuację finansową rodziny oraz innych dokumentów mogących mieć wpływ na wynik sprawy. W odpowiedzi odwołujący dostarczył rachunki potwierdzające ponoszone wydatki (za energie elektryczną, wywóz nieczystości, gaz, wodę, potwierdzenie opłacania składki KRUS oraz przelewy bankowe potwierdzające, że reguluje te zobowiązania oraz dokumenty potwierdzające wysokość dochodu (decyzja ZUS o waloryzacji renty A. B. oraz decyzja KRUS). Odwołujący oświadczył, że mieszka z matką, żona mieszka oddzielnie obecnie są w trakcie rozwodu. Pozostaje na utrzymaniu matki, którą w dalszym ciągu się opiekuje. Stałe miesięczne wydatki to: woda 50 zł, energia elektryczna 160 zł, gaz 100 – 150 zł, wywóz nieczystości raz na 6 miesięcy 120 zł, podatek od nieruchomości 17 zł, ubezpieczenie rolnika i budynków 20 zł. Strona oświadczyła także, że posiada gospodarstwo rolne 1,2 ha przeliczeniowego, dochód z gospodarstwa pochodzi ze sprzedaży zboża w łącznej kwocie 2.000 zł na rok minus koszty (orka, siew zbóż) na czysto na życie pozostaje niewiele. Na leki dla mamy przeznacza około 200 zł miesięcznie.

Podsumowując organ odwoławczy podkreślił, iż W. B. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką A. B., która orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] została zaliczona na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności. Opiekę nad osobą niepełnosprawną sprawuje W. B.. Odwołujący nie zgłasza problemów zdrowotnych. Dochód rodziny stanowi emerytura A. B. w wysokości 1.334,74 zł miesięcznie oraz dochody z gospodarstwa rolnego. Zgodnie z oświadczeniem odwołującego pracuje on w gospodarstwie rolnym, którego jest właścicielem i osiąga dochód ze sprzedaży zboża w kwocie 2.000 zł rocznie, zatem – w ocenie Kolegium – do dochodu należy doliczyć, na podstawie art. 8 u.ś.r., dochód z gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,1216 ha przeliczeniowego w wysokości 234,22 zł miesięcznie (obwieszczenie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 23 września 2015 roku o wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2014 roku, publ. w M.P. 2015 roku, poz. 861). Dochód miesięczny rodziny to kwota 1.568,96 zł. Stałe miesięczne wydatki rodziny ustalone na podstawie oświadczenia odwołującego stanowią ok 417 zł miesięcznie. Ponadto W. B. deklaruje, że na leki dla matki wydaje około 200 zł miesięcznie, czego odwołujący nie potwierdził.

Analizując powyższe okoliczności Kolegium stwierdziło, iż sytuacja materialna rodziny jest obecnie trudna, co jednak – w ocenie Kolegium – nie może zostać uznane za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie odsetek ustawowych oraz należności głównej z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna. W sprawie nie zachodzą żadne szczególne okoliczności o charakterze szczególnym czy nadzwyczajnym, niezależnym od osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Odwołujący nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, nie zgłasza problemów zdrowotnych, jest osobą zdolną do pracy w wieku aktywności zawodowej, zatem powinien podjąć starania w celu poprawy swojej sytuacji materialnej.

W przekonaniu organu, użyty w art. 30 ust. 9 u.ś.r. zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające kryterium dochodowe. Sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, co jest możliwe dopiero, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin.

Niezależnie od powyższej argumentacji, dotyczącej sytuacji dochodowej i bytowej rodziny, organ odwoławczy rozważył także inne istotne okoliczności sprawy – przyczyny powstania zadłużenia oraz ochronę interesu społecznego. Bezspornie zadłużenie powstało na skutek nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna. W aktach sprawy znajdują się ostateczne decyzje o nienależnie pobranych świadczeniach i o zwrocie tych świadczeń. Świadczenia te zostały nienależnie pobrane zatem odwołujący zobowiązany jest do ich zwrotu.

Mając na względzie sytuację odwołującego, która uniemożliwia dokonanie spłaty nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami jednorazowo organ pierwszej instancji na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. rozłożył zobowiązanie na 43 raty kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Odwołujący w treści odwołania kwestionuje wysokość rat, jednakże – w ocenie Kolegium – sytuacja dochodowa rodziny pozwala na spłatę zadłużenia zwłaszcza, że rodzina ma stałe miesięczne dochody. Ponadto sytuacja dochodowa rodziny może ulec poprawie, bowiem W. B. nie zgłasza problemów zdrowotnych, zatem jest osobą zdolną do pracy.

Reasumując, w ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego, organ pierwszej instancji rzetelnie i szczegółowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające, nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a wydając rozstrzygnięcie uwzględnił sytuację dochodową, rodzinną i bytową odwołującego.

Kwestionując powyższą decyzję W. B. skierował do sądu administracyjnego skargę, w której zwrócił uwagę na naruszenie art. 7 K.p.a., bowiem organy obu instancji nie wyjaśniły należycie wszelkich okoliczności niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego, co dotyczy przede wszystkim niedokładnego zbadania sytuacji finansowej skarżącego i jego rodziny, a w konsekwencji podjęcia decyzji dla niego niekorzystnej. Na żądanie organu pierwszej instancji skarżący dostarczył dokumenty potwierdzające jego aktualną sytuację finansową, w tym dowód opłacania składki KRUS. Wysokość tej składki wynosiła w 2015 roku 1.560 zł, czyli miesięcznie 130 zł. Jednakże organy obu instancji ustalając wysokość wydatków rodziny pominęły ten wydatek. Z kolei ustalając wysokość wydatków ponoszonych z tytułu opłat za gaz, organ pierwszej instancji przyjął za podstawę jedynie wysokość opłat wynikających z dostarczonych przez skarżącego rachunków. Skarżący nie mając pełnej świadomości skutków, jakie może to przynieść, dostarczył jedynie rachunki za gaz za okres bezpośrednio poprzedzający wydanie decyzji przez organ pierwszej instancji, czyli za miesiące czerwiec – sierpień, czyli za okres letni. Prezydent Miasta Ł. nie zbadał, do jakich celów głównie zużywany jest gaz w gospodarstwie skarżącego, a jest to przede wszystkim ogrzewanie budynku mieszkalnego, i pominął na skutek tego oczywisty fakt, że wydatki na gaz w sposób istotny są wyższe w okresie zimowym. Na brak ten nie zwróciło uwagi Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Tymczasem opłaty za gaz wynosiły w 2015 roku – 3.943,19 zł, co w przeliczeniu na miesiąc daje kwotę 328,60 zł.

W przekonaniu autora skargi, prawidłowe zbadanie wysokości ponoszonych przez skarżącego wydatków przez organy zapewne stanowiłoby podstawę do uwzględnienia choćby niektórych z jego wniosków dotyczących przyznania ulg.

Skarżący podkreślił również brak należytej staranności i wnikliwości organów rozpoznających sprawę w ocenie jego możliwości uzyskania dochodów po podjęciu zatrudnienia. Oba organy stwierdziły, że taka możliwość istnieje pomijając okoliczność, że skarżący sprawuje opiekę nad wymagającą tego ze względów zdrowotnych matką. A. B. został zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe i wymaga stałej lub długotrwałej pomocy innej osoby. To przecież fakt sprawowania opieki nad matką był podstawą przyznania skarżącemu świadczenia, którego zwrot jest przedmiotem postępowania, a obowiązek jego zwrotu powstał na skutek okoliczności innych niż niewłaściwa czy niezgodna ze stanem faktycznym ocena stanu zdrowia matki skarżącego. W takiej sytuacji teza, iż skarżący może poprawić swoją sytuację materialną podejmując pracę zarobkową wydaje się być postawiona bez analizy stanu faktycznego i bez zamiaru uwzględnienia słusznego interesu strony.

Skarżący podkreślił także całkowity automatyzm działania Samorządowego Kolegium Odwoławczego w sprawie. Kwestionowana w sprawie decyzja ma bezpośredni związek z inną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. wydaną na skutek odwołania skarżącego od decyzji Prezydenta Miasta Ł.. Każda z decyzji SKO utrzymuje w mocy decyzje organu pierwszej instancji, z których każda z kolei nakłada na skarżącego obowiązek zwrotu świadczenia, przy czym suma przypadających do zapłaty rat określonych w decyzjach wynosi 750 zł miesięcznie. Kolegium rozpoznawało sprawy jedna po drogiej, w tym samym dniu i w tym samym składzie orzekającym. W takich okolicznościach nieuwzględnienie faktu istnienia dwóch decyzji bezpośrednio ze sobą powiązanych i nakładających na stronę obowiązki, których suma stanowi istotne obciążenie dla strony jest oczywistym naruszeniem zasady uwzględnienia słusznego interesu strony. W tej sytuacji skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i rozłożenie należności na raty nie przekraczające kwoty 200 zł miesięcznie.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2014 roku, poz. 1647) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 roku, poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi, normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Podkreślić przy tym należy, iż sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.).

Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.).

W rozpoznawanej sprawie przedmiotem kontroli sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. w sprawie odmowy umorzenia odsetek ustawowych od kwoty głównej zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna, odmowy umorzenia w części kwoty nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna, odmowy rozłożenia na raty w wysokości nie wyższej niż 200 zł miesięcznie oraz o rozłożeniu na 43 raty nienależnie pobranego świadczenia w ten sposób, że 42 raty wynoszą po 250 zł miesięcznie, a ostatnia rata wynosić będzie 18.03 zł, którą należy powiększyć o ustawowe odsetki doliczone do dnia całkowitej spłaty zadłużenia.

Podkreślić należy, że decyzja w sprawie przyznania ulgi w zakresie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego ma charakter uznaniowy. Organ ma zatem prawo wyboru rozstrzygnięcia w określonym stanie faktycznym, co nie oznacza, że rozstrzygnięcie to może być dowolne. Granice uznania administracyjnego zakreśla sfomułowanie "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" oraz ogólne reguły postępowania administracyjnego określone w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego. Konsekwencją powyższego jest obowiązek organu administracji publicznej szczególnie starannego prowadzenia postępowania, tak aby czyniło ono zadość obowiązkom płynącym z treści art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. Uzasadnienie zaś decyzji odpowiadać powinno warunkom określonym w art. 107 K.p.a., tak by wszelkie podniesione przez stronę okoliczności zostały wzięte pod uwagę i poddane ocenie w kontekście regulacji prawnych mających zastosowanie w sprawie. W szczególności decyzje negatywne winny być w sposób przekonujący uzasadnione aby strona mogła poznać motywy jakimi kierował się organ wydając rozstrzygnięcie niezgodne z jej oczekiwaniami. Sąd administracyjny kontrolujący legalność takiej decyzji jest zobowiązany do oceny, czy postępowanie administracyjne było prowadzone niewadliwie i czy organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym dokonał rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki i czy ocena dowodów zawarta w motywach decyzji w sprawie umorzenia nie jest dowolna.

Odnosząc się do pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" wskazać należy, że rozumie się przez nie całokształt sytuacji życiowej w tym materialnej, dochodowej, zdrowotnej i rodzinnej wnioskodawcy. Przesłankę tę należy intepretować mając na względzie, że świadczenia rodzinne przysługują jedynie osobom o najniższych dochodach, spełniającym kryterium dochodowe, a instytucja przyznania ulgi, o której mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., stanowi wyjątek od reguły zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Możliwość zastosowania ulgi powstaje dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny jest szczególna na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Powinnością organu jest więc rozważenie wszystkich istotnych powodów mających wpływ na funkcjonowanie danej rodziny (por. np.: wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 stycznia 2015 roku, III SA/Kr 1592/14; wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 listopada 2014 roku, II SA/Łd 779/14; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 7 sierpnia 2014 roku, III SA/Gd 483/14; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 6 sierpnia 2014 roku, IV SA/Po 591/14, wszystkie powołane orzeczenia są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl).

W stanie faktycznym niniejszej sprawy organy nieprawidłowo oceniły zgromadzony materiał dowodowy, w szczególności błędnie przyjęły, że skarżący jest w sytuacji materialnej pozwalającej na spłatę zadłużenia, szczególnie po uwzględnieniu wszystkich zobowiązań skarżącego oraz że w jego przypadku istnieje możliwość podjęcia pracy i uzyskiwania z tego tytułu środków m.in. na spłatę nienależnie pobranych świadczeń. Tymczasem, jak słusznie dostrzegł skarżący w argumentacji skargi, organy pominęły okoliczność, iż ponosi on stały wydatek związany z obowiązkiem opłaty składki KRUS. Po drugie, także słusznie wskazał skarżący w uzasadnieniu skargi, że jego sytuację należy rozpatrywać w kontekście obu spraw związanych z obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku dla opiekunów (sprawa niniejsza) oraz sprawa świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oznaczona sygn. (akt: II SA/Łd 243/16). Organy orzekając w sprawie uwzględniły jedynie wydatki związane ze spłatą nienależnie pobranego świadczenia w sprawie niniejszej, pomijając drugą sprawę. Sytuacji materialnej rodziny skarżącego nie można tymczasem analizować fragmentarycznie.

Już w toku postępowania administracyjnego, jak i w treści skargi jej autor podnosił, iż opiekuje się niepełnosprawną matką, co także przekłada się na ocenę jego możliwości zarobkowych. Wobec tego stwierdzenie organu, iż ma on możliwość podjęcia pracy, bowiem nie podnosi żadnych okoliczności związanych ze stanem zdrowia, nie uwzględnia całokształtu okoliczności w sprawie.

Powyższe okoliczności nie zostały należycie ocenione przez organ odwoławczy, a mają one istotny wpływ na prawidłowe ustalenie sytuacji życiowej skarżącego.

W świetle powyższego uznać należy, że organy nie ustaliły w prawidłowy sposób sytuacji życiowej skarżącego, a więc okoliczności mającej zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia w przedmiocie możliwości zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia. Nie uwzględniły w szczególności jego możliwości podjęcia pracy i nie wzięły pod uwagę wszystkich zobowiązań, które skarżący powinien regulować.

W uzasadnieniu skargi jej autor zarzucił, że organy określając wysokość wydatków związanych z utrzymaniem uwzględniły wydatki na gaz w okresie letnim, podczas gdy wydatki w okresie zimowym są znacznie wyższe, bowiem dom skarżącego jest ogrzewany gazem. Trudno zarzucić organowi nieuwzględnienie tej okoliczności, gdy to skarżący jest zobowiązany do złożenia dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki i obciążenia. Jednakże w kontekście powyższych uwag należy zarzucić organom naruszenie art. 10 K.p.a., mimo iż takowy zarzut nie pojawił się w argumentacji skargi. Wspomniany przepis zobowiązuje organy do zapewnienia stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwienie im wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Niewątpliwie żaden z organów orzekających w sprawie nie zawiadomił skarżącego, w trybie ww. przepisu, o możliwości zapoznania się ze zgromadzonymi w sprawie dokumentami i wypowiedzenia w tym przedmiocie. Naruszenie to ma o tyle wpływ na rozstrzygnięcie, iż można zakładać, że skarżący z takowej możliwości skorzystałby podnosząc argumenty przedstawione w skardze bądź złożyłby nowe dowody potwierdzające inne czy kolejne wydatki.

Zaznaczyć należy, że organy orzekające w sprawie zastosowania ulgi w zwrocie nienależnie pobranych świadczeń są obowiązane do ustalania w każdym indywidulanym przypadku, w jaki sposób zwrot tychże świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności czy pozbawienie go tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia sytuacji materialnej, że będzie on zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej. Z uwagi na cel wyjątkowej regulacji ustanowionej w art. 30 ust. 9 u.ś.r. chodzi tu przede wszystkim o sytuację, w której zachodzi duże prawdopodobieństwo, że natychmiastowa egzekucja nienależnie pobranego świadczenia mogłaby spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności poprzez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji (por. np.: wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 marca 2011 roku, II SA/Po 920/10; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 6 sierpnia 2014 roku, IV SA/Po 591/14; wyrok WSA w Warszawie z dnia 11 marca 2011 roku, I SA/Wa 2877/13; wyrok WSA w Lublinie z dnia 20 listopada 2008 roku, II SA/Lu 554/08).

Niezależnie od powyższych uwag należy także wskazać na pogląd prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, iż organ administracji wydając decyzję, o której mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r. opartą na uznaniu administracyjnym, nie jest związany treścią wniosku zobowiązanego do zwrotu świadczeń rodzinnych, lecz może samodzielnie dokonać oceny, czy świadczenia umorzyć w całości czy też w części, rozłożyć na raty czy jedynie odroczyć termin płatności. Rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności głównej wraz z odsetkami wymaga zatem rozważenia i rozstrzygnięcia również o pozostałych, wymienionych w art. 30 ust. 9 u.ś.r., ulgach w obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Nie jest przy tym konieczne złożenie przez stronę postępowania odrębnego wniosku w tym zakresie. Jeżeli osoba wniosła o przyznanie jej najdalej idącego zwolnienia z obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o jakim mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., to w razie negatywnego załatwienia wniosku o umorzenie świadczeń organy administracji publicznej powinny rozważyć możliwość udzielenia w mniejszym zakresie jednej z wymienionych ulg (vide: wyrok WSA w Poznaniu z dnia 6 sierpnia 2014 r. w sprawie IV SA/Po 591/14; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 21 maja 2014 r. w sprawie II SA/Po 32/14, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak wynika z akt sprawy niniejszej, organy odmówiły umorzenia należności, nie rozważając nawet możliwości zastosowania instytucji rozłożenia na raty czy też odroczenia terminu płatności.

Mając na uwadze powyższe okoliczności stwierdzić należy, że organ drugiej instancji wydając kontestowaną decyzje naruszył art. 30 ust. 9 u.ś.r. oraz podstawowe zasady postępowania administracyjnego, o których mowa w art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. Organ w szczególności nie dokonał wszechstronnej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" P.p.s.a. orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji, uznając to za konieczne, ale jednocześnie za wystarczające dla końcowego załatwienia sprawy.

Prowadząc ponownie postępowanie odwoławcze Samorządowe Kolegium Odwoławcze po raz kolejny rozpozna sprawę uwzględniając ocenę prawną zaprezentowaną w niniejszym wyroku. Organ ponownie przenalizuje sytuację życiową skarżącego, w szczególności w sferze zdrowia, badając ją pod kątem przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności, umożliwiających zastosowanie jednej z ulg w spłacie nienależnie pobranych świadczeń.

a.tp.