Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 534/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-11-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 2a
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Dnia 8 listopada 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska – Tylewicz (spr.) Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 listopada 2022 roku sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 1 czerwca 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta O. z dnia 27 kwietnia 2022 r., [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta O. (dalej Prezydent) decyzją z dnia 27 kwietnia 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 17 ust. 1, ust.1 b, ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022r., poz. 615 dalej u.ś.r.), art. 104 k.p.a. (t.j. Dz.U. z 2021r., poz. 735) odmówił B. K. (dalej jako skarżąca lub strona) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką, Panią M. K. na okres od 01 stycznia 2022r. na stałe.

Uzasadniając decyzję organ wskazał, że wnioskiem z dnia 28 marca 2022r. skarżąca zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką, Panią M. K..

Na podstawie wniosku oraz dołączonych dokumentów ustalono, że Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności nr [...] z dnia 25 lutego 2022r. Pani M. K. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. W pkt IV niepełnosprawność istnieje od - wskazano datę 23 września 2021 r. tj. kiedy matka skarżącej miała ukończone 56 lat. Pani M. K. jest zamężna. Jej mąż jest osobą uzależnioną od alkoholu i nie interesuje się stanem zdrowia żony. Nie mieszka z rodziną od 4 lat. Mąż Pani M. nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności.

Na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego w dniu 06 kwietnia 2022r. ustalono, że opieka nad matką, Panią M. K. jest przez stronę sprawowana prawidłowo. Skarżąca nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych i nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Ustalono również, że osobami spokrewnionymi w pierwszym stopniu, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec M. K. są oprócz skarżącej, syn podopiecznej J. K., który nie pomaga w opiece nad matką. Od roku przebywa za granicą i utrzymuje sporadyczny kontakt telefoniczny z rodziną.

Organ stwierdził, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w którym orzeczono, że niepełnosprawność powstała w wieku 56 lat, wobec tego zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowania opieki nad matką nie przysługuje. Ponadto, matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza że nie jest spełniona przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r.

B. K. zastępowana przez adwokata wniosła odwołanie od decyzji Prezydenta Miasta O. z 27 kwietnia 2022 r. zaskarżając ją w całości i zarzucając jej:

1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej, w zakresie jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. i niezasadne uznanie, że niepełnosprawność M. K. powstała po 18 roku życia i w związku z tym Odwołującej B. K. jako jej opiekunowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne;

3) naruszenie przepisów prawa materialnego polegające na błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., i zaniechanie obowiązku ustalenia, w jakich faktycznych relacjach pozostaje M. K. ze swoim mężem;

4) niezastosowanie art. 71 ust. 1. Konstytucji RP.

W odwołaniu podkreślono, że Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17. ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących o piekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1. Konstytucji, co oznacza że nie mógł być zastosowany w sprawie.

Ponadto wskazano, że mąż M. K. jest osobą uzależnioną od alkoholu i nie interesuje się stanem zdrowia żony, nie mieszka z rodziną od 4 lat. W tej sytuacji oczywistym jest, że M. K. wraz ze swoim mężem pozostaje w separacji faktycznej. Organ powinien był zatem ustalić, w jakich faktycznych relacjach pozostaje M. K. ze swoim mężem, czy jest on w stanie sprawować opiekę nad nią. W ocenie Odwołującej mąż Pani M. K. nie może sprawować opieki nad żoną, a może to robić córka.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 01 czerwca 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 1, art. 17 ust. 1 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. nr 79 poz. 856 z 2001 r.), art. 17 pkt. 1, art. 127 § 2 i art. 138 § 2 k.p.a. orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.

Motywując decyzję Kolegium wskazało, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego więc brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. W orzecznictwie sądowym wielokrotnie już wskazywano na założenie ustawodawcy, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. z 2020 r. poz. 1359 z późn. zm. powoływanej dalej jako k.r.o.), wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane podmiotom, o których mowa w art 17 ust. 1 i i 1a ww. ustawy.

Biorąc pod uwagę powyższe zdaniem SKO brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawną matkę, gdyż jak wynika z akt sprawy ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bez znaczenia jest przy tym fakt, w jakich relacjach pozostaje Pani M. K. ze swoim mężem. Dopóki pozostaje w związku małżeńskim (np. do czasu rozwodu) świadczenie pielęgnacyjne córce nie będzie przysługiwać.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu B. K., reprezentowana przez adwokata, podała, że zaskarża decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 1 czerwca 2022 roku sygn. [...] w całości zarzucając jej:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego polegające na błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., jak również zaniechanie obowiązku ustalenia, w jakich faktycznych relacjach pozostaje M. K. ze swoim mężem, czy łożył na utrzymanie rodziny, tym samym realizował w przeszłości obowiązek alimentacyjny wobec rodziny;

2) niezastosowanie prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Skarżąca wniosła o:

1) zmianę zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez przyznanie Skarżącej B. K. jako osobie Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia, w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką M. K.,

2) zasądzenie od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych.

W skardze wskazano, że sytuacja skarżącej nie jest sytuacją typową. Skarżąca jest osobą młodą, która podjęła się obowiązku sprawowania opieki nad swoją chorą matką, która nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i przez stopień zaawansowania niepełnosprawności nie ma z nią kontaktu. Matka skarżącej we wrześniu 2021 roku przebyła udar, w rozpoznaniu stwierdzono u niej pękniętego tętniaka podziału prawej tętnicy szyjnej wewnętrznej, przebyte krwawienie podpajęczynówkowe nadciśnienie tętnicze i niedoczynność tarczycy. W dalszej hospitalizacji zostały stwierdzone również inne schorzenia jak zakażenie dróg oddechowych, zakażenie układu moczowego, posocznicę, hiponatremię i inne. Pęknięcie tętniaka było zdarzeniem nagłym, które sprawiło, że dotąd dobrze funkcjonująca osoba, ciesząca się ogólnie dobrym zdrowiem nagle stała się osobą, z którą nie ma żadnego kontaktu i która wymaga stałej opieki innych osób. Skarżąca będąc osobą bardzo młodą i dotąd zatrudnioną została zmuszona przez wyżej przedstawione okoliczności do rezygnacji z pracy i poświęcenia się całkowicie opiece nad matką.

Dla oceny stanu faktycznego przedstawianej sprawy niezbędne jest szczegółowe omówienie funkcjonowania małżeństwa Państwa K. . Należy przede wszystkim zauważyć, iż małżonek osoby niepełnosprawnej, tym samym ojciec skarżącej wiele lat temu (jeszcze przed wystąpieniem niepełnosprawności u matki skarżącej) opuścił swoją rodzinę. Małżeństwo Państwa K. od wielu lat jest fikcją i nie można uznać go za faktycznie funkcjonujące. Skarżąca oraz wcześniej jej matka podjęły wiele prób odnalezienia Z. K. jednak bezskutecznie. Przez lata matka skarżącej próbowała wyegzekwować od swojego męża świadczenie w postaci renty alimentacyjnej przysługującej ich dzieciom tj. skarżącej oraz jej bratu. Egzekucja przez lata była bezskuteczna. Z. K. zostały postawione zarzuty w ramach przestępstwa niealimentacji, jednakże postępowanie okazało się bezskuteczne, ponieważ organy ścigania nie potrafiły ustalić jego miejsca pobytu. Powyższe okoliczności stanowią dowód tego, iż małżeństwo Państwa K. faktycznie nie istnieje, bowiem od wielu lat nie ma pomiędzy nimi żadnych więzi emocjonalnych, ekonomicznych czy gospodarczych. Co więcej, jak wynika załączonych do niniejszej skargi dokumentów, Z. K. nie łożył na utrzymanie rodziny, tym samym nie realizował w przeszłości obowiązku alimentacyjnego wobec rodziny. W ocenie skarżącej, w niniejszej sprawie nie można stosować wykładni literalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., gdyż skoro Z. K. nie realizował obowiązku alimentacyjnego wobec rodziny, to również nie będzie świadczył opieki nad swoją żoną. Tym samym zobowiązaną w dalszej kolejności do alimentacji, zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest córka B. K. - skarżąca. Wskazano również, że powyższe okoliczności wskazują, iż orzeczenie rozwodu pomiędzy małżonkami jest znacznie utrudnione, z uwagi na stan zdrowia matki skarżącej i nieustalone miejsce pobytu Z. K..

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką.

W rozpoznawanej sprawie B. K. ubiegała się o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, która na mocy orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 25 lutego 2022 r. nr [...] wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Odmawiając skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką organ I instancji, powołując się na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (tymczasem z dokumentacji wynika, że orzeczenie zostało wydane kiedy M. K. miała ukończone 56 lat). Drugą przesłanką odmowy była okoliczność, że podopieczna pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, ze nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny skarżącej.

Należy więc w pierwszej kolejności zwrócić uwagę (skoro zostało to przemilczane przez SKO), że zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki po 18 roku życia nie może stanowić przesłanki do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Jednocześnie należy wskazać, że w zaistniałych okolicznościach faktycznych sprawy Sąd nie podziela również dokonanej przez SKO oceny w zakresie, w jakim organ II instancji uznał, iż przesłanką odmowy przyznania świadczenia jest okoliczność, że podopieczna pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Nie ulega wątpliwości, że stosownie do treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei unormowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z literalnego brzmienia tego przepisu wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. W tym miejscu warto podkreślić, iż na tle przywołanego art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. w orzecznictwie sądów administracyjnych zarysowały się dwa poglądy co do interpretacji uregulowanej w nim negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jeden z nich polega na stosowaniu wykładni rozszerzającej w odniesieniu do przyczyn, które uzasadniają sprawowanie opieki przez innych krewnych osoby niepełnosprawnej pozostającej w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takiej sytuacji, sądy dopuszczają możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli, np. z uwagi na wiek lub stan zdrowia (zob. np. wyroki NSA: z 18 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 744/21, LEX nr 3 262 668; z 9 lipca 2021 r., sygn. akt I OSK 1755/20, LEX nr 3 279 419, z 11 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1113/15, LEX nr 2 602 221).

Drugi pogląd opiera się na założeniu, że skoro decyzja w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego jest decyzją związaną, to przy jednoznacznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jedynym warunkiem umożliwiającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą, która pozostaje w związku małżeńskim, jest posiadanie przez małżonka tej osoby, orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (zob. np. wyroki NSA: z 23 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1015/21, LEX nr 3 314 389; z 14 października 2021 r., sygn. akt I OSK 627/21, LEX nr 3 289 490; z 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2422/20, LEX nr 3 179 375, z 18 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2164/20, LEX nr 3 149 088, z 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20, LEX nr 3 044 226, z 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19, LEX nr 2 798 595).

Jakkolwiek co do zasady należy podzielić drugi ze wskazanych poglądów jako obecnie dominujący, to jednak rozpoznając niniejszą sprawę nie można tracić z oczu specyficznej sytuacji strony ubiegającej się o uzyskanie świadczenia z pomocy społecznej, którą zastosowana przez Kolegium wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2a zupełnie pomija. Podkreślenia wymaga, że chociaż M. K. formalnie pozostaje w związku małżeńskim, to jednak jej małżeństwo od wielu lat faktycznie nie funkcjonuje. Między małżonkami nie istnieją więzi emocjonalne, ekonomiczne czy gospodarcze bowiem Z. K., jeszcze przed wystąpieniem niepełnosprawności żony, opuścił rodzinę. Wówczas zaprzestał również łożenia na utrzymanie rodziny, a tym samym nie realizował w przeszłości obowiązku alimentacyjnego wobec własnych dzieci. Podejmowane próby ustalenia miejsca pobytu Z. K. celem wyegzekwowania od niego świadczenia w postaci renty alimentacyjnej przysługującej dzieciom okazały się bezskuteczne. We wskazanych okolicznościach sprawy nie sposób zatem stwierdzić, że mąż podopiecznej miałby się nią zająć, skoro skarżąca wykazała, że odszedł od rodziny, uchylał się od obowiązku alimentacji, nadużywał alkoholu, a przede wszystkim aktualnie nie jest znane jego miejsce pobytu – co potwierdziły bezskuteczne próby jego ustalenia w prowadzonym postępowaniu karnym. Jednocześnie należy mieć na uwadze, że M. K. po przebytym udarze nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i nie jest możliwe nawiązanie z nią kontaktu. Zatem w chwili obecnej podopieczna jest osobą o takim stopniu niepełnosprawności, który nie pozwala jej na wyrażenie oświadczenia woli, w tym także co do rozwiązania małżeństwa. Co więcej, brak możliwości ustalenia miejsca pobytu Z. K., prowadzi do wniosku, że uzyskanie od niego wymaganego świadczenia również jest obiektywnie w aktualnym stanie rzeczy niemożliwie. Podobnie - zważywszy na nieznane miejsce pobytu Z. K. - nie można od niego skutecznie wyegzekwować spełnienia obowiązku alimentacyjnego wobec niepełnosprawnej żony.

Oczywiście, pomimo znacznych trudności, teoretycznie możliwe jest wykorzystanie przysługujących stronie instrumentów prawnych takich przykładowo, jak wystąpienie z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie całkowite M. K., a następnie przeprowadzenie postępowania rozwodowego przy udziale kuratora w miejsce nieznanego z miejsca pobytu Z. K.. Jednakże mając na uwadze stopień schorowania M. K. i czas potrzebny do przeprowadzenia wskazanych postępowań i uzyskania orzeczeń jawi się to niecelowe. Nie powinno z kolei budzić wątpliwości, że treść art. 17 u.ś.r. należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi (zob. np. wyroki z 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14, z 13 listopada 2015 r., I OSK 1286/14, z 12 maja 2017 r., I OSK 328/16 oraz z 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/17). Prowadzi to do wniosku, że w okolicznościach omawianej sprawy uznać należy, że zaktualizowały się podstawy do przyznania ubiegającej się świadczenia z pomocy społecznej. W art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłączenie małżonka legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy małżonek nie żyje lub legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Okoliczności sprawy w sposób oczywisty wskazują, iż niemożliwym jest, aby Z. K. wypełnił swój obowiązek opieki nad żoną, która tej opieki bezwzględnie potrzebuje. Z tej przyczyny mając na uwadze art. 132 k.r.o. należy przyjąć, że zaktualizował się obowiązek alimentacyjny zobowiązanej w dalszej kolejności córki M. K. – B. K., co czyni ją osobą uprawnioną do żądanego świadczenia. Odmienna wykładnia omawianych przepisów, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy prowadziłaby do pozbawienia jedynej osoby mogącej zająć się podopieczną i faktycznie sprawującej opiekę, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Akceptacja takiej wykładni naruszałaby wspomniane wyżej konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

Z tego względu, treść norm zakodowanych w przepisach art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. u.ś.r., należało w rozpatrywanej sprawie odczytać z uwzględnieniem reguł wykładni nie tylko językowej, ale i systemowej oraz funkcjonalnej. W konsekwencji literalne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki sprawowanej nad osobą pozostająca w związku małżeńskim, od tego czy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uznać należy w omawianej sprawie za zabieg niedostateczny w procesie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Niedopuszczalne jest dyskryminujące traktowanie osoby pozostającej tylko formalnie w związku małżeńskim, której małżonek z uwagi obiektywne okoliczności nie sprawuje nad nią opieki, względem osób, które w związku małżeńskim nie pozostają.

Wyniki wykładni językowej pomijają także cel regulacji zawartej w art. 17 u.ś.r., którym pozostaje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom rzeczywiście sprawującym opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi, wymagającymi z tego powodu szczególnego wsparcia. Wykładnia językowa nie uwzględnia także kontekstu systemowego, który odsyła do wartości konstytucyjnych, opisanych powyżej. Wyniki wykładni językowej prowadzą w szczególności do wykluczenia z grona uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego tych, którzy spełniają przesłanki z art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. i sprawują opiekę nad osobą pozostającą tylko formalnie w związku małżeńskim, w sytuacji gdy współmałżonek tej osoby nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, choć sprawowanie opieki przez współmałżonka jest obiektywnie niemożliwe.

W tym stanie rzeczy Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta O. z dnia 27 kwietnia 2022 roku [...]. Rzeczą Organu I instancji, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, będzie ocena wniosku skarżącej z uwzględnieniem wyrażonego przez Sąd stanowiska, którym organy są związane na podstawie art. 153 p.p.s.a.