Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 105/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2011-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Wykowski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Czerwiński, Sędzia WSA Jakub Linkowski, Protokolant ref. staż. Marek Bereziński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2011 r. sprawy ze skargi Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2008 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej - oddala skargę -


UZASADNIENIE

IV SA/Wa 105/11

U Z A S A D N I E N I E

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (dalej "Sądu") decyzją z dnia [...] maja 2008 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej "Minister"), po rozpatrzeniu odwołania Agencji Nieruchomości Rolnych (dalej "skarżącej"), reprezentowanej przez Dyrektora Oddziału Terenowego skarżącej w [...], od decyzji Wojewody [...] (dalej "Wojewody") z dnia [...] czerwca 2004 r. nr [...], utrzymał decyzję Wojewody w mocy.

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:

I. G. (dalej "wnioskodawczyni"), reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła do Wojewody o stwierdzenie, że stanowiący byłą własność J. T. zespół pałacowo – parkowy (dalej "zespół"), będący częścią majątku ziemskiego "Dobra [...] T." nie podpadał pod działanie art.2 ust.1 lit.e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz.13) (dalej "dekretu").

II. Decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. Wojewoda orzekł, że zespół, obejmujący obecnie działki o nr ewid. [...], nie podpadał działanie art.2 ust.1 lit.e dekretu, stwierdzając brak funkcjonalnej łączności zespołu pałacowo – parkowego z nieruchomością ziemską (gospodarstwem rolnym).

III. Skarżąca (Agencji Nieruchomości Rolnych) wniosła do Ministra odwołanie od decyzji Wojewody.

IV. Rozpatrzywszy odwołanie, Minister wskazał w szczególności, co następuje:

Będący przedmiotem niniejszego postępowania zespół pałacowo – parkowy położony w T. zapisany był w księdze wieczystej "T. [...]". Powierzchnia ogólna zapisanej tam nieruchomości wynosiła 2 258, 0756 ha (stan na marzec 1939 r.). Właścicielem przedmiotowej nieruchomości był J. T. Wpisu dokonano na podstawie zaświadczenia Sądu [...] w P. z dnia [...] listopada 1917 r.

Z zaświadczenia Biura Notarialnego w P. z dnia [...] maja 1990 r. wynika, że do wyżej wymienionej księgi wieczystej wpisano w 1944 r. jako właściciela Rzeszę Niemiecką.

W dniu [...] grudnia 1946 r., na podstawie zaświadczenia Wojewody [...] z dnia [...] listopada 1946 r. (znak: [...]), wydanego w oparciu o art.2 ust.1 li.e dekretu jako właściciela powyższych nieruchomości wpisano Skarb Państwa.

Jak wynika ze zgromadzonej w toku postępowania dokumentacji, w szczególności z "Karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa" Ośrodka Dokumentacji Zabytków w W. objęty wnioskiem Pałac T. powstał w drugiej połowie XVIII wieku (ok.1853 r.), zbudowany był w stylu [...]. Jego pierwotne przeznaczenie określone zostało jako mieszkalne (rezydencja), a po przejęciu przez Skarb Państwa pałac został przeznaczony na biura PGR (parter i częściowo piętro). Na piętrze znajdowało się również mieszkanie dyrektora PGR. Na dziedziniec przypałacowy wjeżdżało się przez neogotycką wieżę wjazdową pochodzącą z 1864 r. W tym samym ciągu zabudowań co pałac z wieżą znajdowały się również oranżeria (przed wojną mieściła się w niej sala balowa), a także cieplarnia z basztami i wozownia z pawilonem. W pewnym oddaleniu od wozowni znajduje się ośmioboczny budynek ptaszarni (przekształcony następnie w stajnię), z którym sąsiaduje budynek stanowiący pierwotnie stajnię, a po pożarze na początku XX wieku przekształcony w budynek mieszkalny. Na wprost pałacu znajduje się również tzw. "małe podwórze" i wieża.

Powyższe zabudowania są położone na terenie parku, od południowego wschodu ograniczonego drogą z B. do P., od północy graniczącego z lasem i bażantarnią. Zachodnią granicę parku wyznaczają zabudowania folwarczne. Główny wjazd do pałacu prowadzi przez park. Na terenie parku znajduje się kaplica, w której krypcie pochowani są członkowie rodziny T. W obrębie parku znajdują się również trzy stawy. Największy z nich znajduje się na wprost pałacu. Przez wybudowaną na nim groblę dochodzi się do zabudowań folwarcznych (położonych na działce o aktualnym nr ew. [...]).

W skład zabudowań folwarcznych (wg danych Ośrodka Dokumentacji Zabytków w W.) wchodziły: spichlerz, obora, dwa budynki inwentarskie, stodoła, magazyn, warsztaty, garaże oraz nieistniejące obecnie budynki kolonii mieszkaniowej. Niedaleko podwórza gospodarczego znajduje się gorzelnia.

Zespół pałacowo – parkowy wraz z zabudowaniami gospodarczymi został wpisany do rejestru zabytków decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] października 1968 r. (znak: [...]). Pałacowy park krajobrazowy został wpisany do rejestru zabytków decyzją [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] stycznia 2002 r. (znak: [...]).

Jak wynika ze znajdujących się w aktach organu pierwszej instancji map, w szczególności z kopii mapy ewidencji gruntów dla gminy P. obręb [...] oraz ze sporządzonej w październiku 1932 r. przez K. W. mapy T., objęty wnioskiem zespół pałacowo – parkowy jest położony w znacznej odległości od podwórza gospodarczego. Możliwym jest również wskazanie fizycznych granic zespołu, utworzonych przez otaczające go drogi oraz staw. Powyższe świadczy o tym, że był to zwarty kompleks oddzielony od części gospodarczej majątku.

Objęty wnioskiem pałac stanowił miejsce zamieszkania właściciela majątku i jego rodziny, co potwierdzają znajdujące się w aktach sprawy: karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa oraz zeznania i oświadczenia świadków: E. B. i S. S. W świetle zeznań świadków J. T. zarządzał majątkiem za pomocą dyrektora oraz rządcy. Właściciel majątku posiadał dodatkowe źródła dochodów z: gorzelni, płatkarni oraz tartaku. Praca w gospodarstwie rolnym nie stanowiła wyłącznego źródła utrzymania rodziny T.

Po przejęciu przez państwo pałac T. został przeznaczony na biura Państwowego Gospodarstwa Rolnego oraz na mieszkanie dla dyrektora PGR, co nie odpowiadało celom dekretu.

Zespół w oczywisty sposób nie pozostał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej mającej charakter rolny. Przeszkodą do ustalenia istnienia takiego związku jest już samo usytuowanie dworu, oddalonego od budynków gospodarczych, służących prowadzeniu działalności rolniczej. Nieruchomość (pałac z II połowy XVIII wieku) nie nadawała się do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie i nie była w ten sposób wykorzystywana. O istnieniu związku funkcjonalnego nie może przesądzić jedynie ten fakt, że zespół był wpisany do tej samej księgi wieczystej, co pozostała część majątku T.

Mając powyższe na uwadze Minister stwierdził, że zespół pałacowo – parkowy położony w T. (gmina P., województwo [...]), oznaczony obecnie działkami ewidencyjnymi o nr [...] nie podpadał pod działanie dekretu.

V. W skardze na decyzję Ministra, wniesionej przez skarżącą do Sądu, podniesione zostały następujące zarzuty:

- rażące naruszenie prawa materialnego, w szczególności art.1 i art.2 ust.1 lit.e dekretu poprzez przyjęcie wbrew normom zawartym w tych przepisach, że niewyodrębniona prawnie część nieruchomości wchodzącej w skład nieruchomości wchodzącej w skład nieruchomości ziemskiej spełniającej normy obszarowe określone w dekrecie oraz stanowiącej współwłasność tych samych osób fizycznych, nie podpada pod działanie art.2 ust.1 lit.e dekretu z powodu mieszkalnego charakteru tej części nieruchomości,

- naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności art.1, art.2 ust.1 li e dekretu oraz §5 i §6 rozporządzenia poprzez błędną ich wykładnię i nieuprawnione przyjęcie, że na gruncie tych przepisów prawa materialnego przesłanką pozwalającą na stwierdzenie przez organ administracji, że wybrana przez wnioskodawcę część nieruchomości ziemskiej nie podpadała pod działanie art.2 ust.1 lit e dekretu jest brak związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem a pozostałą częścią nieruchomości, jak również pominięcie innych przepisów prawa materialnego, w szczególności art.6, art.7, art.19 ust.1 dekretu, §44 pkt 2, pkt 3 i pkt 4 rozporządzenia, §11 pkt 1 lit.a rozporządzenia, które wyraźnie wskazują na to, że zgodne z ówczesnym prawem było przejęcie na cele reformy rolnej nieruchomości zabudowanych budynkami mieszkalnymi, także i tych, w których zamieszkiwali, choćby czasowo, właściciele nieruchomości ziemskiej,

- rażące naruszenie przez Ministra przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. w szczególności: naruszenie art.80 k.p.a. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny materiału dowodowego, art.127§3 i art.138§1 pkt 1, art.77§, art.104§2 w związku z art.140 k.p.a. poprzez wydanie decyzji w trybie ponownego rozpatrzenia sprawy bez ustosunkowania się do wszystkich zarzutów merytorycznych podniesionych odwołaniu skarżącej Agencji o decyzji Wojewody [...], jak również naruszenie art.107§3 k.p.a. poprzez niewskazanie konkretnych faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których w tej materii oparł się organ oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej z powołaniem się na te dowody.

W uzasadnieniu zarzutów skargi podniesiono w szczególności, co następuje:

- ani ustawodawstwo obowiązujące obecnie, ani ustawodawstwo obowiązujące w dacie przejęcia własności nieruchomości przez Skarb Państwa nie przewidywało podstaw do badania przez organy administracji związku funkcjonalnego w postępowaniu o stwierdzenie, czy dana nieruchomość podpadała pod przepisy dekretu, czy też nie,

- instytucja związku funkcjonalnego, na którą powołały się organy, ma charakter niezdefiniowany i nieskonkretyzowany,

- założywszy nawet, że uwzględnianie tej instytucji byłoby prawnie dopuszczalne, uznać należy zależność pomiędzy gospodarstwem a zespołem pałacowo – parkowym nie została w postępowaniu administracyjnym zbadana w sposób wyczerpujący,

- ustalenia organów w powyższym zakresie zostały poczynione w sposób powierzchowny oraz sprzeczny z doświadczeniem życiowym,

- cele reformy rolnej obejmowały przejmowanie terenów przeznaczonych dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu, ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego – dla tworzenia takich właśnie ośrodków przejmowane były również zabudowania, w tym pałace i dwory, z reguły położone w parku, stanowiące przed przejęciem na własność państwa tzw ośrodek majątku będący siedzibą jego właściciela, jeżeli tylko zostały lun mogły one być przeznaczone na tak określone cele reformy rolnej, za taką definicją nieruchomości ziemskiej przemawia również art.6 dekretu,

- cele reformy zdefiniowane w dekrecie nie stały na przeszkodzie przejęciu nieruchomości ziemskiej, w skład której wchodziły pałace lub inne budynki mieszkalne z parkami – o słuszności tego twierdzenia pośrednio przesądza również §44 rozporządzenia wykonawczego do dekretu z dnia 1 marca 1945 r.,

- zabudowań mieszkalnych nie wymieniono w §11 rozporządzenia, zawierającym katalog rzeczy wyłączonych spod przejęcia w ramach reformy rolnej,

- z przepisów o reformie rolnej wynika, że wywłaszczonym właścicielom nie wolno było nie tylko nadal zamieszkiwać, lecz wręcz nawet przebywać na terenie znacjonalizowanej nieruchomości (art.7 dekretu),

- o ile zespoły pałacowo – parkowe wchodziły w skład majątku ziemskiego spełniającego kryteria obszarowe, o których mowa w art.2 ust.1 lit. e dekretu, podpadały pod działanie tego przepisu – taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie,

- przepisy o reformie rolnej należy wykładać zgodnie z czytelnie wyrażonymi w ich treści intencjami uchwalającego je ustawodawcy, nie zaś zgodnie z obowiązującymi współcześnie standardami praworządności.

VI. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sąd rozpoznał skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z racji sprawowania wymiaru sprawiedliwości, polegającego na kontrolowaniu działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (art.1§1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz.U. z dnia 20 września 2002 r., Nr 153, poz.1269 z późn.zm.). Kontrola ta obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art.3§2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. Nr 153, poz.1270 z późn.zm. – zwanej dalej "p.p.s.a.").

I. Skargę należało oddalić, albowiem zasadnie uznały organy obu instancji, orzekające w niniejszej sprawie, że zespół pałacowo – parkowy, którego dotyczyło postępowanie, nie podpadał pod działanie przepisów o reformie rolnej.

W ocenie Sądu organy obu instancji wywiązały się z obowiązków ciążących na nich z mocy art.7, 77§1 i 107§3 k.p.a., tj. w dostatecznym stopniu wyjaśniły stan faktyczny sprawy, wyczerpująco zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy oraz prawidłowo uzasadniły wydane rozstrzygnięcia.

II. Przedmiotem postępowania zakończonego zaskarżoną do Sądu decyzją Ministra było rozstrzygnięcie w trybie uregulowanym w §5 i §6 rozporządzenia wykonawczego do dekretu (rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r.), czy przedmiotowy zespół podpadał pod przepis art.2 ust.1 lit.e dekretu.

Przywołany przepis dekretu stanowił, że na cele reformy rolnej będą przeznaczone nieruchomości ziemskie, stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Przepis paragrafu 5 ust.1 rozporządzenia wykonawczego do dekretu stanowił z kolei, że orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art.2 ust. (1) pkt e) należy w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich, w ust.2 natomiast, że od decyzji wojewódzkiego urzędu ziemskiego służy stronom prawo odwołania za pośrednictwem tegoż urzędu w ciągu dni 7, licząc od dnia następnego po doręczeniu decyzji, do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. W świetle przepisu §6 rozporządzenia strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. (1) pkt e), winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt.

III. W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że w dniu 10 stycznia 2011 r. Naczelny Sąd Administracyjny wydał w składzie siedmiu sędziów uchwałę (sygn. akt I OPS 3/10), stwierdzającą że § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Tym samym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ostatecznie potwierdzone zostało umocowanie organów administracji (obecnie w pierwszej instancji wojewodów, a w drugiej instancji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi – tak jak miało to miejsce w ocenianym postępowaniu administracyjnym) do orzekania w sprawach o stwierdzenie, czy dana nieruchomość podpada pod działanie dekretu. Fakt zajęcia przez NSA wiążącego stanowiska w kwestii dopuszczalności drogi administracyjnej w sprawach o wyłączenie nieruchomości z reformy rolnej należy podkreślić z racji tego, że postępowanie sądowe w niniejszej sprawie było dwukrotnie zawieszane właśnie w związku z wszczęciem przewidzianych prawem procedur zmierzających do wyjaśnienia, w pierwszej kolejności przed Trybunałem Konstytucyjnym, w drugiej natomiast kolejności przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, wątpliwości w tym zakresie.

IV. Przechodząc do kwestii merytorycznych, tj. do kwestii oceny poprawności rozstrzygnięć organów obu instancji w świetle przepisów prawa materialnego, stwierdzić należy, że poprawność ta nie budzi zastrzeżeń.

1. Organy orzekające w niniejszej sprawie przyjęły, że niepodpadanie zespołu pod przepisy dekretu wynika z następujących przesłanek:

- niepozostawania zespołu w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią przejętej przez Państwo nieruchomości ziemskiej mającej charakter rolny, o czym świadczą w szczególności: topograficzne wyodrębnienie i oddalenie zespołu od części rolnej, zabytkowy charakter zespołu, odmienny charakter zespołu od części rolnej, niezależność ekonomiczna zespołu od części rolnej (środki finansowe na utrzymanie zespołu pochodziły również z pozarolniczych dochodów jego właścicieli),

- nieprzeznaczenia zespołu na cele reformy rolnej określone w art.1 ust.2 dekretu.

2. W ocenie Sądu istotne znaczenie przy ocenie tego, czy zespoły pałacowo – parkowe podpadały pod działanie dekretu, mają kwestie, które Naczelny Sąd Administracyjny podniósł w uzasadnieniu poprzedniej uchwały składu siedmiu sędziów tego Sądu, odnoszącej się do zagadnienia istnienia drogi administracyjnej do orzekania w przedmiocie wyłączania nieruchomości z reformy rolnej (uchwała NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06).

Wprawdzie uzasadnienie przywołanej uchwały nie ma dla Sądu orzekającego w niniejszej sprawie formalnej mocy wiążącej, przez co należy rozumieć to, że rozpatrując niniejszą sprawę Sąd nie jest automatycznie zobowiązany do zastosowania się do ocen prawnych zawartych w uzasadnieniu uchwały (raz z racji braku formalnego związania sądów administracyjnych uzasadnieniem uchwały NSA, dwa z racji tego, że istotna w ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie część rozważań NSA dotyczyła wykładni materialnoprawnych przepisów o reformie rolnej, a zatem ściśle rzecz ujmując wykraczała poza będące przedmiotem tej uchwały kwestie o charakterze wyłącznie procesowym), niemniej oceny te należy zdaniem Sądu podzielić.

3. W uzasadnieniu przywołanej uchwały, którego istotny fragment wart jest przytoczenia zwrócono uwagę na następujące okoliczności:

Przepis art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu ma charakter materialnoprawny, w przeciwieństwie do § 5 rozporządzenia, który ma charakter procesowy, określający tryb postępowania w tych sprawach. Kryteria, warunki (przesłanki), jakie musi spełniać dana nieruchomość, o której mowa w § 5 ust. 1 rozporządzenia, zostały zawarte w art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu. Jednakże dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w tym przepisie należy brać pod uwagę również (zgodnie z zawartym tam odesłaniem) przepis "art. 1, część druga". Już ze wstępu do art. 2 dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter czy też przydatność odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu (zdanie zamykające ust. 1). Nie chodzi tu więc o wszystkie nieruchomości, które mogły być określone jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a), b), c), d) i e) w art. 1 ust. 2 dekretu. Punkty a), b) i c) tego ustępu nie budzą raczej wątpliwości, że może tu chodzić o nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, to znaczy o grunty rolne, skoro mają być przeznaczone na upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych oraz tworzenie nowych gospodarstw rolnych czy też na tworzenie gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej. Natomiast dwa następne punkty, d) i e), są niekiedy wskazywane jako dające podstawę do przejmowania w ramach reformy rolnej innych nieruchomości niż nieruchomości ziemskie, na przykład pałaców, dworów czy też budynków mieszkalnych, co rzekomo odpowiada celom tam określonym. Nie zwraca się jednak uwagi na to, że mowa jest tam o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" na realizację określonych celów, a nie o zarezerwowaniu odpowiednich obiektów. Wyraz "teren" w języku polskim jest jednoznaczny (...). To, że niekiedy w ramach reformy rolnej przejmowano pałace, dwory czy też inne obiekty o wartości historyczno-kulturalnej na siedziby władz, domów kultury, bibliotek, kółek rolniczych, państwowych gospodarstw rolnych czy też różnych organizacji społecznych, świadczy tylko o tym, że w praktyce dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej był nierzadko tylko pretekstem, a rzeczywiste cele działania ówczesnych władz były odległe od wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu.

4. NSA podkreślił dalej, że próbę zdefiniowania pojęcia "nieruchomości ziemskiej" na potrzeby dekretu podjął Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska przyjętego w tej uchwale przez to pojęcie należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Jeżeli nawet na mocy art. 239 ust. 3 Konstytucji RP uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw utraciły moc powszechnie obowiązującą, nie oznacza to, że utraciły walor poznawczy czy też nie mogą być brane pod uwagę jako dyrektywy interpretacyjne w procesie stanowienia lub stosowania prawa. Uchwały te zachowują aktualność pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej, ponieważ ich wartość i przydatność dla praktyki wynika z ich treści, nie zaś z formalnie nadanego im statusu prawnego. Na poparcie tezy, że na cele reformy rolnej określone w punktach d) i e) w art. 1 ust. 2 dekretu mogły być również przejmowane pałace, dwory czy budynki mieszkalne, przywołuje się niekiedy przepisy § 44 pkt 3 i 4 rozporządzenia. Zapomina się jednak o tym, że postanowienia rozporządzenia, jako aktu wykonawczego do dekretu, nie mogły rozszerzać zakresu działania dekretu. Jeżeli występuje rozbieżność pomiędzy postanowieniami art. 2 ust. 1 dekretu a § 44 rozporządzenia, to w tym zakresie postanowienia rozporządzenia są sprzeczne z dekretem. Z postanowień rozporządzenia - aktu niższej rangi nie można wyprowadzać wniosków co do rozumienia postanowień dekretu - aktu wyższej rangi w sposób odbiegający od treści dekretu lub ją modyfikujący, a tym bardziej rozszerzać na tej drodze jego zakresu działania (przedmiotowego, podmiotowego). Jest to podstawowa reguła wykładni prawa i jeśli nawet nie przestrzegał jej ówczesny prawodawca, nie upoważnia to obecnie stosujących to prawo do takiego samego postępowania, zwłaszcza jeżeli miałoby to prowadzić do bardziej rygorystycznego w konsekwencjach rozumienia przepisów dekretu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1992 r. sygn. akt III ARN 23/92, OSP 1993, nr 3, poz. 47).

5. Konkludując powyższe rozważania NSA sformułował stanowisko, że prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu powinno oznaczać, że na własność Skarbu Państwa w całości przechodzą bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w "art. 1, część druga" dekretu), które stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości powierzchni użytków rolnych. Takie rozumienie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu określa jednocześnie zakres przedmiotowy, w jakim powinny orzekać na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia wojewódzkie urzędy ziemskie o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu. Wydając decyzję administracyjną w trybie tego przepisu, organ administracji publicznej (a nie sąd powszechny) powinien zbadać (wziąć pod uwagę) wszystkie okoliczności wyprowadzone w drodze wykładni z pełnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu.

6. Wywody zawarte w obszernie cytowanych wyżej rozważaniach NSA, podzielanych przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, prowadzą do konkluzji, że co do zasady przejmowanie siedzib mieszkalnych właścicieli nieruchomości ziemskich, tj. w szczególności pałaców i dworów, ewentualnie innych budynków mieszkalnych stanowiących takie siedziby nie mogło mieścić się w celach reformy rolnej wyszczególnionych w art.1 ust.2 dekretu. Przejmowanie tychże siedzib przez Państwo następowało zatem z naruszeniem przepisów dekretu.

Konsekwentnie zatem przejęcie nieruchomości zabudowanej Pałacem T., stanowiącego nieruchomość o charakterze nie rolniczym a mieszkalnym (siedziba mieszkalna właścicieli majątku) nie mieściło się w celach reformy rolnej wyszczególnionych w art.1 ust.2 dekretu. Stanowi to wystarczającą podstawę do stwierdzenia, że nieruchomość ta nie podpadała pod działanie dekretu.

7. Wbrew twierdzeniom skargi przeszkodą do sformułowania takiej oceny nie jest brak wyodrębnienia prawnego przedmiotowej nieruchomości od części rolnej, albowiem jednolity w sensie prawno – rzeczowym status prawny nieruchomości przejętej w ramach reformy rolnej nie usuwa faktu oczywistego zróżnicowania tej nieruchomości pod względem funkcjonalnym. Jednolity status prawno – rzeczowy nieruchomości nie wyklucza zatem wyłączenia z niej części, która z uwagi na swój charakter, nie podpadała pod działanie dekretu.

8. Odnośnie zarzutów skargi zmierzających do wykazania bezpodstawności stwierdzenia niepodpadania nieruchomości pod przepisy reformy rolnej w oparciu o kryterium braku związku funkcjonalnego pomiędzy nieruchomością pałacową a częścią rolną przejętego majątku należy niewątpliwie przyznać skarżącej racji, że z formalnego punktu widzenia pojęcia "związek funkcjonalny", "istnienie związku funkcjonalnego", "brak związku funkcjonalnego" nie są pojęciami użytymi w regulacjach dotyczących przeprowadzenia reformy rolnej. Bez wątpienia zatem stosowanie tych pojęć przez organy administracji orzekające w sprawach, o których mowa w §5 i 6 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., nie jest bezpośrednim nawiązaniem do literalnego brzmienia przepisów o reformie rolnej, stanowi jednakże odwołanie się do utrwalonego, wieloletniego dorobku orzecznictwa sądowoadministracyjnego. W orzecznictwie tym wywiedziono, że posługiwanie się wskazanymi wyżej pojęciami umożliwia dokonywanie w postępowaniu o stwierdzenie, czy dana nieruchomość podpada pod działanie reformy rolnej, czy też nie, oceny czy dana część nieruchomości przejętej w ramach reformy spełnia w istocie kryteria nieruchomości ziemskiej.

9. Na powyższe wskazał również NSA w cytowanej uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r., podnosząc, że przeważająca część dotychczasowego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sądu Najwyższego, a także Trybunału Konstytucyjnego akceptuje stanowisko, że na podstawie § 5 rozporządzenia można orzekać nie tylko w zakresie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu, tym samym nie wyłączając możliwości orzekania o tym, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w części bądź w całości), a jeśli taką nie jest, to czy w takim razie pozostawała w związku funkcjonalnym (łączności) z nieruchomością ziemską (uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89, OTK 1990, poz. 26, s. 174; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 września 1991 r. sygn. akt III CZP 90/91, OSNC 1992, nr 5, poz. 72; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 1995 r. sygn. akt III ARN 77/94, OSNP 1995, nr 14, poz. 167; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2003 r. sygn. akt III CKN 1492/00, "LEX" nr 78867; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca 2004 r. sygn. akt III CK 296/03, Biul. SN 2005, nr 1, poz. 11; (...); wyrok NSA z dnia 28 grudnia 1994 r. sygn. akt II SA 250/94, ONSA 1996, z. 1, poz. 22; (...); wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 2004 r. sygn. akt OSK 46/04, ONSAiWSA 2004, z. 1, poz. 20; wyrok NSA z dnia 18 października 2005 r. sygn. akt OSK 1518/04).

10. Odnosząc się do kwestii podniesionych w skardze, Sąd orzekający w niniejszej prawie dostrzega potrzebę zauważenia, że w dotychczasowej praktyce orzekania przez organy administracji w trybie określonym w §5 i 6 rozporządzenia wykonawczego do dekretu pojawiały się niekiedy wątpliwości co podstaw pozwalających na zakwalifikowanie danego stanu faktycznego jako stanu, w którym występował brak związku funkcjonalnego pomiędzy częścią nieruchomości ziemskiej, objętą wnioskiem o wyłączenie, a resztą majątku przejętego na cele reformy rolnej. We wspomnianej praktyce brano pod uwagę szereg elementów składających się na szeroko rozumianą sytuację części nieruchomości objętej wnioskiem o wyłączenie, zarówno tych dotyczących jej funkcji, usytuowania, fizycznego wyodrębnienia od reszty nieruchomości, jak i tych dotyczących sposobu zarządzania nią i finansowania. Mogło to w niektórych wypadkach prowadzić do braku jasności w kwestii, które ze wskazanych wyżej elementów przesadzają o istnieniu lub nieistnieniu związku funkcjonalnego. Podkreślić również należy obiektywne trudności w zgromadzeniu wiarygodnego i kompletnego materiału dowodowego w szczególności na okoliczność sposobu zarządzania nieruchomością (bezpośrednio przez właściciela, czy też przez rządcę), czy też na okoliczność istnienia zależności finansowej pomiędzy częścią objętą wnioskiem o wyłączenie, a częścią rolną (tj. tego, czy środki na pokrycie kosztów utrzymania części objętej wnioskiem o wyłączenie pochodziły wyłącznie z dochodów uzyskiwanych z części rolnej, czy też pochodziły lub mogły pochodzić z innych źródeł).

11. W ocenie Sądu konsekwentne stosowanie wykładni przepisów dekretu oraz przepisów rozporządzenia wykonawczego do dekretu zawartej w uzasadnieniu przywołanej wyżej uchwały NSA z dnia 5 czerwca 2006 r. pozwala na wyeliminowanie w przeważającym zakresie wspomnianych wyżej wątpliwości, czy też utrudnień związanych z orzekaniem przez organy administracji w trybie określonym w §5 i 6 rozporządzenia w sytuacji, w której nieruchomość objęta wnioskiem o wyłączenie spod działania dekretu, zabudowana jest pałacem, dworem lub innym budynkiem mieszkalnym. Należy bowiem przyjąć, że stwierdzenie w toku postępowania, o którym mowa powyżej, że nieruchomość objęta wnioskiem o wyłączenie spod działania dekretu stanowiła siedzibę mieszkalną właściciela majątku (pałac, dwór, czy też inny budynek mieszkalny) o ile w ogóle nie zwalania organu od obowiązku odwołania się do instytucji związku funkcjonalnego (niedopuszczalność objęcia reformą rolną nieruchomości zabudowanej budynkami mieszkalnymi stanowiłaby samodzielną przesłankę do stwierdzenia niepodpadania takiej nieruchomości pod reformę), to w oczywisty sposób stanowi przesłankę wystarczającą do stwierdzenia braku związku funkcjonalnego tej części nieruchomości z resztą nieruchomości ziemskiej.

12. Podkreślenia wymaga, że podzielone przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie rozważania NSA na temat wykładni art.2 ust.1 lit.e dekretu dotyczyły ściśle rzecz biorąc kwestii podpadania pod przepisy dekretu nieruchomości zabudowanych budynkami mieszkalnymi, stanowiącymi przed ich przejęciem siedzibę mieszkalną właścicieli majątku. NSA nie wypowiedział się zatem wprost na temat wyłączenia spod działania przepisów o reformie rolnej zespołów pałacowo – parkowych, które to pojęcie uznać należy za mające szersze znaczenie aniżeli pojęcie nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym.

13. Oczywistym jest jednak, a potwierdza to udokumentowany stan faktyczny niniejszej sprawy, że nieruchomość mieszkalna o charakterze pałacu funkcjonowała nie jako wyizolowany budynek, zajmujący działkę gruntu wykraczającą swoją powierzchnią niewiele poza jego obrys, a przeciwnie, stanowiła centralny punkt pewnej całości urbanistycznej, którą właśnie należy kwalifikować jako zespół pałacowo – parkowy. Ta specyfika powoduje, że to właśnie zespoły pałacowo – parkowe są w przeważającej części przedmiotem postępowań prowadzonych na podstawie §5 i 6 rozporządzenia wykonawczego do dekretu.

14. Powyższe okoliczności nie mogą oczywiście prowadzić do automatyzmu w orzekaniu w przedmiocie stwierdzenia niepodpadania nieruchomości pod przepisy reformy rolnej, a zatem do zaniechania przez orzekające organy od szczegółowej weryfikacji, czy wywodzona przez wnioskodawcę część parkowa zespołu rzeczywiście istniała i jakie były jej faktyczne granice.

15. Wątpliwości tego rodzaju nie powstają w niniejszej sprawie z racji braku wątpliwości co do tego, że nieruchomość objęta ocenianym postępowaniem, obejmująca obecne działki ewidencyjne o nr ewid. [...] (w świetle dokumentacji sprawy działki posiadają powierzchnię odpowiednio 1,48 ha i 6, 89 ha), stanowiła jednolity kompleks pałacowo – parkowy. Potwierdzają to materiały geodezyjne, dokumentacja konserwatorska oraz zeznania świadków. Istnienia takiego kompleksu nie kwestionuje ponadto skarżący, który wywodzi jedynie, że nie podstaw do tego, aby nieruchomości tego rodzaju wyłączać spod reformy rolnej (poglądu tego, jak to wykazano powyżej, nie można podzielić).

16. Odnośnie zarzutu skargi w kwestii nieuwzględnienia przez organy orzekające w sprawie faktu wpisania w 1944 r. do księgi wieczystej nieruchomości Rzeszy Niemieckiej jako jej właściciela należy uznać trafność stanowiska Ministra co do tego, że okoliczność ta nie ma znaczenia w sprawie z racji tego, że nieruchomość należąca do J. T. została ostatecznie wpisana jako własność Państwa (wpis z dnia [...] grudnia 1946 r.) na podstawie zaświadczenia Wojewody [...] z [...] listopada 1946 r. [...] nr [...], wydanego na podstawie art.2 ust.1 lit.e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wyżej wymieniony stan prawny nieruchomości był wiążący dla organów orzekających w sprawie. W konsekwencji tego, że przedmiotowa nieruchomość przejęta została na własność Państwa na podstawie art.2 ust.1 lit.e dekretu, nie zaś jako mienie poniemieckie, zasadność stosowania w sprawie trybu wskazanego w przepisach §5 i 6 rozporządzenia wykonawczego dekretu nie budzi żadnych zastrzeżeń.

17. W świetle powyższego uznać należy, że nieruchomość objęta ocenianym postępowaniem aqdministracyjnym, obejmująca obecne działki ewidencyjne o nr ewid. [...] nie podpadała pod działanie reformy rolnej.

Skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art.151 p.p.s.a.