Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 1537/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2013-01-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust 2, art.24 ust 2, art.32, art. 28 ust 3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3 ust 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7,art.11,art.77 par 1, art.107 par 3
journal: Dz.U. 1960 nr 30 poz 168
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

SENTENCJA

Sygn. akt I SA/Kr 1537/12 | | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 stycznia 2013r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Maja Chodacka, Sędziowie: WSA Piotr Głowacki, WSA Agnieszka Jakimowicz (spr.), Protokolant: Bożena Piątek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2013r., sprawy ze skargi A. K., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 31 lipca 2012r. nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy, - uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 4 maja 2012r. nr [...] -


UZASADNIENIE

A.K. zwrócił się z wnioskiem o umorzenie zaległych składek na ubezpieczenia społeczne za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 3354,08 zł z uwagi na trudną sytuacją finansową, wynikającą ze złego stanu zdrowia i braku możliwości zarobkowania.

Decyzją z dnia 4 maja 2012 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia zaległości.

Organ ustalił, że wnioskodawca od 1 kwietnia 2001 r. prowadzi działalność gospodarczą w zakresie wynajmu i dzierżawy maszyn i urządzeń budowlanych, która to działalność została zawieszona w dniu 1 kwietnia 2011 r. Powstałe w związku z tym zaległości składkowe skierowano do przymusowego dochodzenia, w ramach którego dokonano zajęcia rachunku bankowego. Egzekucja jak dotąd jest bezskuteczna, gdyż nie wyegzekwowano w jej wyniku żadnych kwot.

Wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i ma na utrzymaniu 15-letniego syna.

Wnioskodawca nie uzyskuje żadnych dochodów, otrzymuje wyłącznie 144 zł z tytułu zasiłku rodzinnego, a żona 520 zł zasiłku pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem. Wnioskodawca jest objęty pomocą Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. W 2009 r. otrzymał zasiłki na łączną kwotę 2.066 zł, a w 2011 r. - 3.613,35 zł. Zasiłki przyznano za zapłatę zaległych opłat oraz żywność. Płatnik nie korzysta z innych form pomocy.

Wnioskodawca od 28 kwietnia 2011 r. jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, nie posiada prawa do zasiłku dla bezrobotnych.

Ponadto ustalono, że wnioskodawca nie zalega z podatkami, a w przedłożonych zeznaniach podatkowych wykazał za 2008 r. - przychód z działalności gospodarczej w kwocie 12.718 zł oraz dochód w wysokości 5.684,67 zł, za 2009 r. - przychód w kwocie 15.347 zł oraz dochód w wysokości 5.447,74 zł (PIT-37), w 2010 r. - przychód w kwocie 4.655 zł oraz dochód w wysokości 6.457,80 zł, a w 2011 r. - przychód w kwocie 0,00 zł oraz dochód w wysokości 4.848,30 zł.

Wnioskodawca nie posiada majątku nieruchomego ani innych praw majątkowych, jest natomiast właścicielem samochodu osobowego marki Volkswagen Golf z 1992 r.

Wnioskodawca oświadczył, że ponosi wydatki z tytułu miesięcznych opłat w wysokości 400 zł, związane z leczeniem na kwotę 100 zł oraz z tytułu spłaty pożyczki w banku w wysokości 260 zł, jednakże na dowód nie przedłożył żadnych dokumentów, rachunków ani faktur.

Jeżeli zaś chodzi o stan zdrowia wnioskodawcy, to w dniu 1 marca 2010 r. został on pobity przez nieznanych sprawców, doznał złamania żuchwy i ścian zatok szczękowych. Ponadto cierpi na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę i chorobę wrzodową. W okresie od 18 czerwca 2010 r. przez 4 miesiące przebywał na świadczeniu rehabilitacyjnym. Dnia 6 marca 2012 r. został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do 31 marca 2013 r. z powodu upośledzenia narządu ruchu. Wnioskodawca wymaga pracy w warunkach pracy chronionej, zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, jednakże nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Następnie wyjaśniono, że do umorzenia zaległości składkowych może dojść w oparciu o art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, zdefiniowanej w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 cyt. ustawy. Umorzenie jest ponadto możliwe na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Wskazano tez na uznaniowy charakter decyzji umorzeniowych.

W oparciu o zebrany materiał dowodowy uznano, że w sytuacji wnioskodawcy nie zachodzi całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Do chwili obecnej organ egzekucyjny nie stwierdził bowiem braku majątku, z którego można dochodzić należnych składek. W związku z tym brak jest podstaw do twierdzenia, że w ramach kolejno podejmowanych działań egzekucyjnych nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, a zaległe składki nie zostaną uregulowane w całości.

W sprawie nie zostały spełnione również przesłanki określone w § 3 cyt. rozporządzenia. Organ nie zaprzeczył, że wnioskodawca boryka się z problemami zdrowotnymi i okoliczności te uznał za udowodnione, jednakże przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacanie należności. Tymczasem choć wnioskodawca pozostaje w stałym leczeniu i legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, ma możliwość wykonywania pracy w warunkach chronionych, a jego stan nie wymaga konieczności sprawowania stałej opieki członka rodziny. Ponadto zauważono, że orzeczenie wydano na okres do 31 marca 2013 r., co rokuje poprawę stanu zdrowia wnioskodawcy. Z przedłożonych dokumentów wynika natomiast, iż istnieje konieczność opiekowania się 15-letnim synem, jednakże świadczenie pielęgnacyjnego z tego tytułu już pobiera żona wnioskodawcy.

W ocenie organu, wnioskodawca nie wykazał też, ażeby jego sytuacja losowa, materialna bądź zdrowotna uniemożliwiała dokonanie spłaty zadłużenia. Obliczono, że średniomiesięczny dochód rodziny, pochodzący z zasiłków, wynosi ok. 965,03 zł netto, co w przeliczeniu na członka rodziny w gospodarstwie domowym stanowi kwotę niższą niż ustalone minimum socjalne w wysokości 784,67 zł na osobę dla trzyosobowego gospodarstwa domowego. W związku jednak z tym, że wnioskodawca nie udokumentował kosztów utrzymania rodziny, które pozwoliłyby na zestawienie przychodu przypadającego na członka rodziny w gospodarstwie domowym z koniecznymi wydatkami, organ nie miał możliwości rzetelnej oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy. Biorąc pod uwagę tylko uzyskiwane dochody, należałoby uznać, że sytuacja finansowa rodziny wnioskodawcy jest trudna. Jednakże zaznaczono, iż wnioskodawca korzysta z telefonu komórkowego oraz posiada samochód. Choć generuje to dodatkowe koszty, wnioskodawca dobrowolnie decyduje się je ponosić, co świadczy o tym, że nie postrzega swojej sytuacji tak źle, jak przedstawia to we wniosku. Ponadto wnioskodawca nie wykazuje zaległości w regulowaniu bieżących opłat i nie przedstawił żadnych dokumentów, które świadczyłyby o niezaspokajaniu podstawowych potrzeb bytowych. W osądzie organu, nie ma żadnych podstaw do stwierdzenia zagrożenia dla bytu wnioskodawcy, ani zagrożenia dla zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych przez niego i jego rodzinę.

Choć uwzględniono okoliczność, że wnioskodawca posiada inne zobowiązania finansowe, które utrudniają mu uregulowanie zaległości składkowych, to stwierdzono, że okoliczności te nie mogą stanowić wystarczającej przesłanki uzasadniającej umorzenie należności z tytułu składek. Prowadziłoby to bowiem do nadania prymatu innym wierzycielom kosztem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

A.K. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zwrócił uwagę, że w 2010 r. został napadnięty i pobity przez nieznanych sprawców na tle rabunkowym. W wyniku pobicia doznał obrażeń głowy, w tym złamania szczęki. Od tamtej pory cały czas pozostaje w leczeniu, jednak nie posiada środków, aby zapłacić należności składkowe, jak również, aby wykupić leki. W związku z doznanymi obrażeniami posiada on orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Zobowiązany wskazał również, że oprócz zaległości składkowych posiada także zobowiązania z tytułu nieuregulowanego czynszu, energii elektrycznej oraz gazu. Uzasadniając wniosek u ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawca stwierdził, że pracował przez 40 lat, jednak obecny stan zdrowia nie pozwala mu na podjęcie pracy zarobkowej. Dodał również, że swoją działalność gospodarczą prowadził samodzielnie, świadczył usługi budowlane na rzecz innych firm, ponadto myślał o rozwoju firmy ale wypadek związany z pobiciem przekreślił jego plany i doprowadził do ubóstwa. Załączył nadto wezwanie do uregulowania zaległych opłat za energię elektryczną.

Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 lipca 2012 r. nr [...] utrzymano w mocy zaskarżoną decyzję. Organ dokonał tożsamych ustaleń faktycznych i stwierdził, że prawidłowo ustalono, iż w sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności. Świadczy o tym dodatkowo fakt, że choć wnioskodawca zawiesił działalność gospodarczą, to nie przedłożył dokumentów, które świadczyłyby, że definitywnie zakończył wykonywanie swojej aktywności gospodarczej. Zdaniem organu nie jest wykluczona możliwość wznowienia działalności w dalszej perspektywie czasowej. Ponadto zauważono, że w trakcie prowadzenia firmy, wnioskodawca nie deklarował żadnych strat lecz osiągał dochody, a co za tym idzie dysponował środkami na zapłatę składek ubezpieczeniowych. Organ nie zgodził się też z twierdzeniem wnioskodawcy, że sytuacja finansowa, w jakiej znalazł się kierując firmą była zła.

Podtrzymano też twierdzenie, że wnioskodawca nie wykazał, ażeby ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie był w stanie opłacić należności, choć spoczywał na nim ciężar dowodowy. Podkreślono, że wnioskodawca nie udokumentował wysokości ponoszonych wydatków, a przedłożone wezwanie do zapłaty nieuregulowanego rachunku nie obrazuje tej kwestii. Ponadto, porównując łączną wysokość ponoszonych wydatków na utrzymanie w stosunku do deklarowanej wysokości dochodów organ uznał, że prawdziwość oświadczenia wnioskodawcy budzi wątpliwości i nie można wykluczyć możliwości, że wnioskodawca podejmuje pracę dorywczą. Organ doszedł do wniosku, że sytuacja wnioskodawcy nie charakteru trwałego, a jedynie tymczasowy i wynika z przejściowego braku stałej pracy. Zdaniem organu przy odpowiednim zaangażowaniu wnioskodawcy, znalezienie zatrudnienia jest wysoce prawdopodobne.

Na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 lipca 2012 r. wnioskodawca złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu raz jeszcze przedstawił swoją sytuację, kładąc nacisk na napad rabunkowy, któremu uległ i który tak nadszarpnął jego zdrowie, że uniemożliwia podjęcie pracy.

W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na mocy przepisu § 1 pkt 3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 sierpnia 2008 r. w sprawie przekazania rozpoznawania innym wojewódzkim sądom administracyjnym niektórych spraw z zakresu działania ministra właściwego do spraw finansów publicznych, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. U. nr 163, poz. 1016).

Art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) stanowi, że kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.) sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, zgodnie z art. 145 § 1 tejże ustawy, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności orzeczenia.

Przechodząc zatem do merytorycznego rozpoznania skargi stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.), jak również art. 28 ust. 3a cytowanej ustawy oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 143, poz. 1365). Zgodnie zatem z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu w pkt od 1 do 6.

W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi przepis art. 28 ust. 3a powołanej wyżej ustawy wprowadził wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności. Zgodnie z jego brzmieniem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane przez Zakład, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Z kolei odnoszący się do takich sytuacji przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 143, poz. 1365) stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przy czym podnieść należy, że w art. 24 ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej wskazano, iż pojęciem "należności z tytułu składek" objęte są składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata. Na uwadze należy mieć też treść art. 32 tejże ustawy, który z kolei do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie stosowania umorzeń nakazuje stosowanie odpowiednie przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne.

Z treści przytoczonych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie i w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. uzasadnienie wyroku NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07, LEX nr 471116). W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa.

W wyroku z dnia 16 listopada 1999 r. (sygn. akt III SA 7900/98 LEX nr 47243) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż "w celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Obowiązki organu administracyjnego w zakresie postępowania dowodowego są nawet większe niż przy ustawowym skrępowaniu, gdyż w poszukiwaniu materialnego kryterium do wydania decyzji powinien on wszechstronnie zbadać stan faktyczny, w wymiarze wychodzącym poza okoliczności typowe w sytuacjach związania, mając na uwadze szczególną rolę w decyzji uznaniowej jej zgodności z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela z art. 7 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego". Z kolei w wyroku z 28 kwietnia 2003 r. (sygn. akt II SA 2486/01 LEX nr 149543) Naczelny Sąd Administracyjny zawarł tezę, iż "podejmując decyzję uznaniową organ administracji stosownie do art. 7 k.p.a., ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny ani nie przekracza to możliwości organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków prawnych".

Podkreślić więc trzeba, iż rozstrzyganie w ramach uznania wymaga od organu nie tylko poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. W orzecznictwie zaznacza się, iż obowiązkiem każdego organu administracji jest wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia. W istocie chodzi o wytłumaczenie stronie, dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych lub uznał go za niewłaściwy. Zasada przekonywania nie zostanie zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre dowody zgromadzone w sprawie, czy też twierdzenia, wyjaśnienia strony, albo nie odniesie się do faktów istotnych dla sprawy bądź okoliczności podnoszonych przez stronę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, dokonując oceny zaskarżonej decyzji w omówionym wyżej zakresie, a także mając na uwadze okoliczność, że zgodnie z art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, iż Sąd zobowiązany jest dokonać oceny legalności zaskarżonej decyzji niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa w sposób powodujący konieczność jej wyeliminowania z porządku prawnego.

W pierwszym rzędzie należy podnieść, że zamknięty katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten stanowi, że całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Na tle tak brzmiącego przepisu należy zaznaczyć, że wobec skarżącego zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne, jednakże jest ono całkowicie nieskuteczne. W jego toku zajęto bowiem rachunek bankowy zobowiązanego, jednak nie uzyskano z niego dotychczas żadnych kwot. Wprawdzie ocena, odnośnie do braku możliwości prowadzenia skutecznej egzekucji, czy też wystąpienia trwałej nieściągalności długu należy wyłącznie do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne, to jednak organ rentowy jako wierzyciel nie wskazał, jakie dostrzegł dalsze możliwości wyegzekwowania zaległych składek w drodze przymusowej.

Organ zarzuca, że skarżący nie wykazał, ani nie udowodnił, że jego sytuacja majątkowa wyczerpuje jakiekolwiek znamiona ubóstwa i że nie jest w stanie uiścić zaległych należności z uwagi na zbyt ciężkie skutki, jakie spowodowałaby zapłata. Analiza zgormadzonego w sprawie materiału dowodowego prowadzi jednak do wniosku, że jest to twierdzenie całkowicie pozbawione podstaw. Z akt sprawy wynika bowiem niezbicie, że rodzina skarżącego uzyskuje dochód poniżej minimum socjalnego i to dochód pochodzący wyłącznie ze środków pomocowych państwa, tj. z zasiłku rodzinnego i świadczenia pielęgnacyjnego (na co zresztą zwrócił uwagę organ w decyzji z dnia 4 maja 2012 r., ale nie wyciągnął z tego faktu żadnych racjonalnych wniosków), nie posiada żadnych nieruchomości (zamieszkuje w mieszkaniu komunalnym) oraz cennego majątku ruchomego (posiadany samochód osobowy przedstawia znikomą wartość, co przyznał sam organ) i korzysta ze zinstytucjonalizowanej pomocy społecznej, pobierając zasiłki celowe w MOPS z przeznaczeniem na zapłatę zaległych opłat oraz na zakup żywności. Oznacza to, że skarżący, wbrew twierdzeniom organu, nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić elementarnych, minimalnych i niezbędnych potrzeb bytowych swoich i swojej rodziny, skoro musi sięgać do środków pomocowych państwa, aby uzyskać fundusze na tak podstawową kwestię jaką jest wyżywienie. W sytuacji gdy miesięczny dochód rodziny nie wystarcza na zaspokojenie miesięcznych kosztów wyżywienia i obowiązkowych opłat, na co wprost wskazuje okoliczność korzystania z pomocy MOPS, trudno przyjąć, że pozwala on jednocześnie na opłacenie należności z tytułu zaległych składek. Orzekający w niniejszej sprawie Sąd w pełni podziela stanowisko wyrażone w wyroku NSA z dnia 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06 oraz z dnia 2 grudnia 2010 r. o sygn. akt II GSK 1036/09, zgodnie z którym sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym.

Dodatkowo wskazać należy, że rodzina skarżącego jest stałym beneficjentem środków pomocowych od 2009 r., a zatem ta ciężka sytuacja materialna trwa już od dłuższego czasu i nie poprawia się. Stąd arbitralne twierdzenia organu zawarte w zaskarżonej decyzji, że sytuacja w jakiej znalazł się skarżący A.K. nie ma charakteru trwałego, a jedynie tymczasowy i wynika z przejściowego braku stałej pracy, pozbawione są jakichkolwiek logicznych i racjonalnych przesłanek, zwłaszcza że skarżący jest osobą schorowaną, po wypadku (pobicie na tle rabunkowym), pozostającą w ciągłym leczeniu, ze stwierdzonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, mogącą podjąć zatrudnienie jedynie w ograniczonym zakresie, tj. w warunkach pracy chronionej. Doświadczenie życiowe i nawet niewielka świadomość istniejącej obecnie sytuacji na rynku pracy wskazują na to, że przekonanie organu o wysokim prawdopodobieństwie znalezienia przez skarżącego w najbliżej przyszłości pracy i rychłej poprawie jego kondycji materialnej jest całkowicie nieuprawnione. Zaznaczyć przy tym należy, że niemożność uiszczenia zaległych składek, a w szczególności trudna sytuacja materialna podmiotu ubiegającego się o ich umorzenie, winna być oceniana na dzień wydania przez zakład ostatecznej w tym przedmiocie decyzji (wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 8 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Bd 220/12, LEX 1166096). Zdarzenia przyszłe i niepewne, a w szczególności przypuszczenia i twierdzenia o charakterze prognostycznym, nie mogą stanowić podstawy do wydania rozstrzygnięcia w sprawie. Mogą mieć oczywiście pewien wpływ, ale tylko w sytuacji ich uprawdopodobnienia zgodnie z zasadami logiki, dostępnej wiedzy i doświadczenia życiowego, czego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zabrakło (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 10 marca 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 2966/09, LEX 501036). Uwagi te odnoszą się również do twierdzeń organu rentowego odnośnie do możliwości wznowienia działalności gospodarczej przez skarżącego w dalszej perspektywie czasowej oraz do podejrzeń organu w zakresie rzekomego podejmowania się przez zobowiązanego prac dorywczych, z których uzyskuje nieudokumentowane dochody.

Obowiązek oceny aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej zobowiązanego przy badaniu przesłanek z art. art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne powoduje nadto, że nie są istotne ani przyczyny powstania zaległości (zawinione lub subiektywnie niezawinione), ani też dochody jakie skarżący uzyskiwał w poprzednich latach. Stąd wszelkie dywagacje organu co do tego, że w chwili prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej dysponował on środkami finansowymi pozwalającymi mu na zapłatę składek, są nieuprawnione, gdyż nie zostały przewidziane jako samodzielna przesłanka umorzenia należności (por. wyrok NSA z dnia 15 września 2011 r., sygn. akt II GSK 832/10, LEX nr 1068881).

Organ zarzucił także skarżącemu brak współpracy w ustalaniu miesięcznych kosztów utrzymania rodziny. Wskazać jednak należy, że w oświadczeniu majątkowym A.K. podał szacunkowy koszt opłat na kwotę 400 zł, zaś wydatki na leczenie wg. jego twierdzeń wynoszą 100 zł. Posiada również zadłużenie w banku, gdzie miesięczna rata spłaty wynosi 260 zł. Na etapie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy złożył natomiast wezwanie do zapłaty nieuregulowanych należności z tytułu poboru energii elektrycznej, we wniosku zaś zaznaczył, że ma zaległości w spłacie rachunków za gaz i czynsz. Okoliczność problemów w bieżącym regulowaniu obowiązkowych opłat została udowodniona choćby przez potwierdzony przez MOPS fakt przyznawania skarżącemu zasiłków celowych na spłatę tych zobowiązań.

Z kolei w sytuacji, gdy organ widział konieczność dalszego udokumentowania podnoszonych przez stronę okoliczności, winien wezwać go do doręczenia określonych dokumentów z pouczeniem o negatywnych konsekwencjach niezastosowania się do wezwania. Jak podnosi się w literaturze "z przepisów art. 7 i 77 § 1 k.p.a., wynika jednoznacznie, że postępowanie dowodowe jest oparte na zasadzie oficjalności, co oznacza, że organ administracyjny jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy. To organ administracyjny jest "gospodarzem postępowania" i to on określa kierunek jego prowadzenia, a także określa, jakie dowody w danym postępowaniu są niezbędne do prawidłowego załatwienia sprawy" (Komentarz do art. 7 kodeksu postępowania administracyjnego (Dz.U.00.98.1071), [w:] G. Łaszczyca, A. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-103, LEX, 2007, wyd. II). Oczywiście, zasada ta nie zwalnia strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku, zwłaszcza w sytuacji, gdy nieudowodnienie określonej czynności faktycznej może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony (por. wyrok NSA z dnia 26 października 1984 r., sygn. akt II SA 1205/84, ONSA 1984, z. 2, poz. 98). Jednakże organ prowadzący postępowanie w przedmiocie umorzenia należności składkowych powinien wezwać stronę do przedstawienia stosownych dowodów na potwierdzenie zasadności wniosku. Dopiero gdy strona nie wskaże takich konkretnych okoliczności, mimo że na niej spoczywa ciężar dowodowy, można z tego wywieść negatywne dla niej wnioski (por.: wyroki NSA z dnia 20 maja 1998 r., sygn. akt I SA/Ka 1605/96, LEX nr 33414 oraz z dnia 23 września 1998 r., sygn. akt III SA 2792/97, LEX nr 44742). Jest to zatem sytuacja szczególnego rodzaju i należy stronę o tych ewentualnych konsekwencjach poinformować.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy zaznaczyć należy, że organ rentowy w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji wystosował do skarżącego A.K. pismo z dnia 29 maja 2012 r., w którym poinformowano o tym, że zostanie przeprowadzone postępowanie wyjaśniające i w związku z tym wskazano jedynie ogólnikowo, że istnieje możliwość uzupełnienia wniosku o dodatkowe dokumenty potwierdzające okoliczności uzasadniające umorzenie. Nie wezwano jednak skarżącego o przedłożenie konkretnych dokumentów, czy podanie szczegółowych informacji w zakresie budzącym wątpliwości organu. Skoro zatem organ nie dysponował danymi pozwalającymi na rzetelną ocenę sytuacji wnioskodawcy i jego możliwości płatniczych, to winien wezwać go podanie i udokumentowanie owych danych, ewentualnie pozyskać je z urzędu. Strona nie może bowiem domyślać się jakie informacje niezbędne są organowi do podjęcia rozstrzygnięcia. Dopiero w sytuacji milczenia strony lub odmowy udzielenia żądanych informacji, organ ma prawo wywodzić w tym zakresie negatywne skutki dla wnioskodawcy, o których zresztą należało go wcześniej pouczyć. Zwrócić należy także uwagę na fakt, że skarżący w oświadczeniu o stanie majątkowym wniósł o wykorzystanie dokumentacji załączonej przez niego do poprzedniego wniosku, którą to okoliczność organ pominął milczeniem. Być może zatem tam znajdowały się dowody obrazujące wydatki skarżącego, które należało dołączyć do akt niniejszego postępowania.

Z pola widzenia nie może nadto umknąć fakt, że na wychowaniu skarżącego i jego żony pozostaje niepełnosprawny, małoletni syn J., który wymaga stałej opieki rodziców, co bez wątpienia zostało w niniejszym postępowaniu udowodnione, skoro rodzina pobiera świadczenie pielęgnacyjne. W tej sytuacji, zdaniem Sądu, spełniona została przesłanka wynikająca z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego, tj. konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Rezygnacja z pracy jednego z małżonków powoduje bowiem drastyczny spadek dochodowości rodziny.

Stwierdzić na koniec należy, że wprawdzie, jak to wspomniano na wstępie, decyzje dotyczące umorzenia mają charakter uznaniowy, to jednak okoliczność ta nie oznacza sytuacji, w której instytucja określona w art. art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i oraz art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne może przybrać charakter wyłącznie papierowy i nie znaleźć żadnego zastosowania w praktyce. Wydając decyzję w przedmiocie umorzenia należności organ orzekający winien zawsze brać pod uwagę fakt, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności po spełnieniu określonych przesłanek, odmowa umorzenia nie może więc być traktowana jako zasada postępowania przy rozstrzyganiu tego typu spraw (por. uzasadnienie wyroku WSA w Warszawie z dnia 22 sierpnia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 485/07, LEX nr 447314). O tym, że organ potraktował niniejszą sprawę bezrefleksyjnie, w sposób automatyczny, a nie zindywidualizowany, świadczy również okoliczność, że w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji błędnie określono stronę jako "Z.K.". W takiej sytuacji narzuca się jednoznaczne twierdzenie o schematycznym działaniu organu rentowego, który przepisując fragmenty uzasadnienia z decyzji kierowanej do innego podmiotu nie pokusił się nawet o zmianę danych osobowych strony.

W sytuacji zatem spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek wskazanych w wyżej przytoczonych przepisach, a zdaniem orzekającego Sądu na gruncie niniejszej sprawy taka okoliczność miała miejsce, organ winien rozważyć możliwość przychylenia się do wniosku o umorzenie należności składkowych. W przeciwnym razie w uzasadnieniu podjętej odmowy umorzenia winien przekonać wnioskującą stronę, iż ta nie ma racji twierdząc, że nie jest w stanie spłacić należności, ale jednocześnie wskazać jakie możliwości w tym zakresie strona realnie posiada, czego w zaskarżonej decyzji zabrakło. To ostatnie stwierdzenie jest o tyle istotne, że jak wskazano wyżej skarżący jest schorowany (po wypadku), nie pracuje, posiada status bezrobotnego bez prawa do zasiłku, dochód trzyosobowej rodziny plasuje się na poziomie 664 zł miesięcznie, tj. poniżej minimum socjalnego, jego rodzina, w tym niepełnosprawny małoletni syn potrzebujący stałej opieki osób trzecich, korzysta ze stałej pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, nie posiada żadnego majątku nieruchomego, ani żadnych cennych ruchomości.

W sprawach dotyczących umorzenia konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej skarżącego z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (tak: wyrok WSA w Olsztynie z dnia 12 kwietnia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 130/12, LEX nr 1145285).

Trudno w wyżej opisanej sytuacji A.K. doszukać się realnych możliwości pozyskania takich środków finansowych, czy takiego majątku, który pozwoliłby na zaspokojenie zaległych należności. Zresztą organ w zaskarżonej decyzji, uznając wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, że zobowiązany ma możliwość spłaty zadłużenia i na tej podstawie odmawiając umorzenia zaległości składkowych, także nie był w stanie wskazać z jakiego konkretnie majątku ruchomego, czy nieruchomego, albo z jakich dochodów skarżący miałby zaspokoić dług i jakie ma realne możliwości jego spłaty w tak drastycznym stanie finansów i zdrowia.

Mając powyższe na względzie, z uwagi na wykazane wyżej uchybienia, sprowadzające się do naruszenia przepisów postępowania, w szczególności oceny materiału dowodowego w sposób dowolny, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, tj. art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, należało w oparciu o art. 145 § 1 ust. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) orzec jak w sentencji. Działając zaś na podstawie art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł o wyeliminowaniu z obrotu prawnego także decyzji poprzedzającej zaskarżoną decyzję, gdyż było to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy, której dotyczyła skarga.

Sąd zaniechał orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że skarżący z mocy art. 239 pkt 1lit. e Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zwolniony był z obowiązku uiszczania kosztów sądowych w niniejszej sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. Natomiast koszty nieopłaconej pomocy udzielonej z skarżącemu z urzędu przez fachowego pełnomocnika zostaną przyznane w osobnym postanowieniu przez referendarza sądowego.