Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2668/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-06-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj (spr.), Sędziowie sędzia WSA Bożena Marciniak, sędzia WSA Joanna Skiba, , Protokolant referent Anna Kaczyńska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi A. S. i B. W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 14 listopada 2017 r., nr GZ.rn.625.140.1992:

w punkcie 1. odmówiono stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r., nr UR/2.1.2/306, w zakresie jego punktu pierwszego;

W punkcie 2. odmówiono stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r., nr UR/2.1.2/306, w zakresie jego punktu drugiego;

W punkcie 3 podzielonym na podpunkty a. i b.), odnoszącym się do punktu trzeciego orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r., nr UR/2.1.2/306, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził jego nieważność w odniesieniu do działek gruntu dawnego majątku [...], które odpowiadają obecnym działkom ewidencyjnym, opisanym szczegółowo w decyzji z dnia 14.11.2017 r. - punkt 3.a. Z kolei w punkcie 3.b. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w odniesieniu do pozostałych działek gruntu dawnego majątku [...], niewymienionych w punkcie 3.a., stwierdził wydanie decyzji z naruszeniem prawa.

Wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy wniosły A. S., B. A. W., E. K. i B. P. zaskarżając pkt 2.

Zaskarżoną decyzją z 14 września 2021 r. GZ.m.625.346.2017, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735), zwanej dalej "kpa", utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w zakresie pkt 2 a więc w zakresie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r., nr UR/2.1.2/306, w zakresie jego punktu drugiego. W pkt 2 tego orzeczenia na podstawie art. 101 ust. 1 pkt b rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem (D.U.R.P. nr 36, poz 341) uchylił z urzędu orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Białymstoku z 19 czerwca 1945r. nr [...], którym orzeczono o nie podleganie pod działanie przepisów o reformie rolnej ww. majątku.

Stan sprawy przedstawiał się w sposób następujący.

Wojewódzki Urząd Ziemski w Białymstoku orzeczeniem z dnia 19 czerwca 1945 r., nr. [...], postanowił uznać za niepodlegający przejęciu na cele reformy rolnej majątek [...], gmina [...], powiat [...] stanowiący własność A. S. o pow. 47,35 ha, M. S. o pow. 27,65 ha, K. S. o pow. 34,15 ha i J. S. o pow. 51,93 ha, w tym użytków rolnych 48,13 ha. W uzasadnieniu organ wskazał, że majątek [...], o ogólnej powierzchni 161,0786 ha, w latach 1936/1937 uległ scaleniu, a uczestnikami scalenia było czterech braci S.: A., M., K. i J. Wojewódzki Urząd Ziemski w Białymstoku zważył, że majątek [...] został prawnie i fizycznie podzielony przed 1 września 1939 r., a gospodarstwa powstałe wskutek tego podziału nie przekraczają norm przewidzianych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 3, poz. 13), zwanego dalej "dekretem".

Wojewoda Białostocki orzeczeniem z 20 października 1948 r., nr. [...], wznowił postępowanie w stosunku do w/w orzeczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia 19.06.1945 r. w części dotyczącej gospodarstwa J. S. z majątku [...] oraz uchylił orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w tym zakresie, gdyż uznał, że gospodarstwo J. S. o obszarze 51,93 ha z majątku [...], gmina [...], powiat [...], podlegało przejęciu na cele reformy rolnej. W uzasadnieniu Wojewoda stwierdził, że w skład gospodarstwa J. S. (o ogólnej powierzchni 51,93 ha) wchodziły nieruchomości o charakterze rolnym, zajmujące obszar 50,33 ha, a więc przekraczające normę powierzchniową określoną w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Następnie Minister Rolnictwa i Reform Rolnych wydał w stosunku do majątku [...] orzeczenie z dnia 14.01.1949 r., nr UR/2.1.2/306, które składa się z trzech punktów.

W punkcie pierwszym, Minister uchylił orzeczenie Wojewody Białostockiego z 20 października 1948 r.,

w punkcie drugim, Minister uchylił orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Białymstoku z dnia 19.06.1945 r.,

w punkcie trzecim Minister uznał, że nieruchomość ziemska [...], gmina [...], powiat [...], o obszarze 161,786 ha, stanowiąca współwłasność A., M., K. i J. S., podlega przejęciu na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej.

W uzasadnieniu Minister wyjaśnił, że podjęte przez niego rozstrzygnięcia wynikają z tego, że uznał, iż z uwagi na niedokonanie czynności przewidzianych w art. 46 ustawy z dnia 31 lipca 1923 r. o scaleniu gruntów, zasadne jest stwierdzenie, że nieruchomość [...] o obszarze 161,786 ha także po scaleniu i wyodrębnieniu 4 gospodarstw pozostała współwłasnością J., M., K. i A. S. Dlatego ustalił, że orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Białymstoku z dnia 19 czerwca 1945 r. zostało wydane z naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Podsumowując opisane rozstrzygnięcia z lat 40-tych XX wieku, w obrocie prawnym funkcjonowało rozstrzygnięcie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, z którego wynikało, że będąca przedmiotem współwłasności nieruchomość [...], o obszarze 161,786 ha, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

W wyniku przeprowadzonego współcześnie postępowania nadzorczego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydal decyzję z 14 listopada 2017 r., którą w punkcie pierwszym odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r., nr UR/2.1.2/306, w zakresie jego punktu pierwszego. W punkcie drugim Minister odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r., nr UR/2.1.2/306, w zakresie jego punktu drugiego. Natomiast w punkcie trzecim (podzielonym na podpunkty a. i b., odnoszącym się do punktu trzeciego orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r., nr UR/2.1.2/306, Minister stwierdził jego nieważność w odniesieniu do działek gruntu dawnego majątku [...], które odpowiadają obecnym działkom ewidencyjnym, opisanym szczegółowo w decyzji z dnia 14 listopada 2017 r. - punkt 3.a. Z kolei w punkcie 3.b. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w odniesieniu do pozostałych działek gruntu dawnego majątku [...], niewymienionych w punkcie 3.a., stwierdził wydanie decyzji z naruszeniem prawa.

Argumentując punkt pierwszy swojego rozstrzygnięcia Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyjaśnił, że odmawia stwierdzenia nieważności orzeczenia o uchyleniu orzeczenia Wojewody Białostockiego z 20 października 1948 r., ponieważ było ono wadliwe z uwagi na jego wydanie z uchybieniem terminu do wznowienia postępowania, więc jego uchylenie było prawidłowe. W uzasadnieniu punktu drugiego Minister zaznaczył, że zarówno w dokumentach zgromadzonych w sprawie, jak i w twierdzeniach stron postępowania i ich poprzedników prawnych nie znaleziono żadnych bezpośrednich lub pośrednich dowodów mogących świadczyć o tym, że spadkobiercy po S. S. dokonali prawnego podziału spadku przed przejęciem majątku na cele reformy rolnej. Z tego względu przyjąć trzeba, że w dniu wejścia w życie dekretu majątek [...] stanowił współwłasność, a z akt wynika, że majątek [...] znacznie przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, a w jego skład wchodziły niemal wyłącznie nieruchomości o charakterze rolnym, których łączna powierzchnia przekraczała 150 ha. Zasadne jest więc twierdzenie, że majątek [...] spełniał przesłanki powierzchniowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i mógł zostać przejęty na cele reformy rolnej. Tym samym kontrolowane orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych nie nosi znamion rażącego naruszenia prawa w zakresie jego punktu 2, tj. w części uchylającej orzeczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z 19 czerwca 1945 r. o niepodleganiu majątku [...] pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Z kolei kierunek rozstrzygnięcia zawarty w punkcie trzecim decyzji z dnia 14.11.2017 r. wynikał z przyczyn proceduralnych, tj. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych był uprawniony, aby w orzeczeniu z dnia 14 stycznia 1949 r. wyeliminować wadliwe orzeczenia, ale nie miał podstaw do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy.

W piśmie z dnia 4 grudnia 2017 r. J. K. zawarła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy objętej decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 14.11.2017 r., w zakresie jej punktu drugiego. Dokładnie tej samej treści wnioski złożyły również pismem z 4 grudnia 2017 r. A. S., B. A. W., E. K. oraz B. P., jak również I. M. - pismo z dnia 04.12.2017 r. W uzasadnieniu skarżące podniosły, że majątek [...] został podzielony prawnie przed dniem 1 września 1939 r. pomiędzy synów S, S,, a powierzchnia żadnej z nieruchomości spośród tych, które przypadły jego synom nie przekraczała na dzień 13 września 1944 r. powierzchni 50 ha użytków rolnych, ani 100 ha powierzchni ogólnej. W dalszej części uzasadnienia podniesiony został również zarzut braku szczegółowego zbadania we wszystkich właściwych archiwach państwowych zachowania się dokumentów na okoliczność 1) dokonania sądowego lub polubownego działu spadku po S, S,; 2) treści ksiąg wieczystych lub istnienia innych urzędowych dokumentów zawierających informacje w przedmiocie zdarzeń prawnych dotyczących prawa własności majątku [...] zaszłych 8 maja 1930 r. 3) braku lub niekompletności rejestrów notarialnych i innych podobnych dokumentów, jak również ksiąg wieczystych, akt sądowych i innych podobnych dokumentów z przedmiotowego obszaru mogących poświadczyć lub wykluczyć, że doszło do działu spadku po S. S. Ponadto zdaniem skarżących prosty brak orzeczenia sądu lub dokumentu o polubownym dziale spadku sprzed 1939 r. nie poświadcza, iż takiego działu nie dokonano. Wobec niezwykłej szczegółowości testamentu S. S. nie można wykluczyć, a nawet należy przyjąć za bardzo prawdopodobne, że działu spadku dokonano łącznie lub niezwłocznie po stwierdzeniu jego nabycia.

Rozpatrując niniejszą sprawę organ wskazał, że istotą postępowania z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy jest ponowne rozpoznanie sprawy objętej zakwestionowaną decyzją, tak jak ma to miejsce w postępowaniu odwoławczym, oraz ustosunkowanie się do zarzutów sformułowanych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Jeśli decyzja nie jest zaskarżona w całości, tak jak w niniejszej sprawie, to decyzja z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczy tylko zaskarżonej części decyzji.

Postępowanie, w ramach którego wydana została decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 14 listopada 2017 r., jest postępowaniem nadzorczym w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji, które jest postępowaniem w nowej sprawie. W ramach tego postępowania badana jest legalność zakwestionowanego rozstrzygnięcia (w tej sprawie jest to orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r.) pod kątem przesłanek wymienionych w art. 156 § 1 pkt 1-7 K.p.a. Przy czym stwierdzenie nieważności decyzji ma charakter wyjątkowy. Wyeliminowanie w tym trybie rozstrzygnięcia stanowi bowiem wyłom w ustanowionej w art. 16 kpa generalnej zasadzie trwałości decyzji administracyjnych. Z tego też względu, aby mogło dojść do przełamania tej zasady wadliwość decyzji musi znajdować ewidentne potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Innymi słowy istnienie przesłanki nieważnościowej musi być oczywiste, "widoczne gołym okiem", a nie być kwestią przypuszczeń, czy też zawiłych dociekań. Jeśli ustalenia dokonane w oparciu o kompleksową analizę akt sprawy nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie wady całości, bądź części decyzji, wówczas wyklucza to możliwość eliminacji całości, bądź części badanej decyzji z obrotu prawnego. W konsekwencji wszelkie wątpliwości co do ustaleń, że decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa należy rozstrzygać na korzyść legalności decyzji.

Podstawą materialnoprawną badanego orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r. jest art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, w myśl którego na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przeszły bezzwłocznie (czyli w dniu wejścia w życie dekretu, tj. w dniu 13 września 1944 r.), bez żadnego wynagrodzenia, w całości, na własność Skarbu Państwa. Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie drugim orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r. (wnioski z dnia 04.12.2017 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy ograniczają się do zaskarżenia oceny legalności tylko tego punktu) wynika z ustalenia przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, że nieruchomość [...], o obszarze 161,786 ha, w dacie wejścia w życie dekretu była przedmiotem współwłasności A., J., K. i M. S.

W niniejszej sprawie istota sporu sprowadza się de facto do weryfikacji, czy przed wejściem w życie dekretu prawnie zniesiona została współwłasność nieruchomości [...], która w wyniku spadkobrania po S. S. stanowiła współwłasność jego synów: A., J., K. i M. S. Nabycie tej nieruchomości z tytułu spadkobrania jest bowiem ostatnim zdarzeniem prawnym przed jej przejęciem na rzecz Skarbu Państwa, odnoszącym się do jej stanu własności, który nie budzi wątpliwości i jest odpowiednio wykazany. Majątek [...] nie mógł być podzielony prawnie testamentem S. S., bowiem dopóki nie nastąpi dział spadku, to spadek jako całość jest przedmiotem praw przysługujących wszystkim spadkobiercom w określonym udziale.

Organ podsumował, że żaden z dokumentów nadesłanych w odpowiedziach na zapytania Ministra nie potwierdza, aby doszło do zniesienia współwłasności nieruchomości [...]. Zwrócił natomiast uwagę, że w aktach archiwalnych tej sprawy znajduje się m. in. pismo Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z czerwca 1957 r., nr W.Z.R.VIll.U-4-64/57, w treści którego organ ten opisując stan sprawy wyjaśnia, że nieruchomość rolna we wsi [...] stanowiła własność S. S., który testamentem zapisał ją swoim czterem synom: A., K., M. i J., którzy przed scaleniem posiadali każdy oddzielne gospodarstwo. Grunty te uległy scaleniu, a następnie połączono je w jedną całość, aczkolwiek były odrębnie użytkowane. Po scaleniu nie wydano oddzielnych hipotek na te gospodarstwa. Zwrócił również uwagę na podanie A. S. z dnia 25.01.1957 r., w treści którego przyznał on, że nie zostały dopełnione warunki przewidziane w art. 46 ustawy o scalaniu gruntów, a nieruchomość objął w posiadanie wraz z braćmi, w sposób zapisany w testamencie swego ojca S. S. Tej samej treści podanie złożone zostało również przez spadkobierców J. S. - pismo z dnia 29 stycznia 1957 r.

Co prawda zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądowym dominuje pogląd, że ciężar dowodu w postępowaniu administracyjnym spoczywa na organie administracji (a w tej sprawie organ podjął działania w celu pozyskania materiału dowodowego), ale nie stoi to w sprzeczności z tym, że to strona powinna przekazać dowody dotyczące okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych.

W takich okolicznościach sprawy twierdzenia skarżących, sprowadzające się do stanowiska, że "gdzieś w archiwum może znajdować się dokument potwierdzający podział prawny nieruchomości, a prosty brak orzeczenia sądu lub dokumentu o polubownym dziale spadku sprzed 1939 r. nie poświadcza, iż takiego działu nie dokonano" nie mogą odnieść skutku w postępowaniu nadzorczym i doprowadzić do wyeliminowania z obrotu prawnego orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14.01.1949 r. w zaskarżonej części, gdyż jak już wyjaśniono, wadliwość decyzji stwierdzana w postępowaniu nadzorczym musi znajdować ewidentne potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym.

Reasumując skoro nieruchomość ziemska [...] spełniała przesłanki podpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, to wadliwe było orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia 19.06.1945 r., uznające majątek [...] za niepodlegający przejęciu na cele reformy rolnej, tym samym uchylenie orzeczenia z dnia 19 czerwca 1945 r. przez orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r. odpowiadało prawu.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiodły A. S. i B. W. w zakresie pkt 2 decyzji z 14 listopada 2017 r. i decyzji z 14 września 2021 r. –tj. w zakresie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r., Nr UR/2.1.2.306 (którym uchylono z urzędu Orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Białymstoku z dnia 19 czerwca 1945 r., Nr. RU. 1-l/BI o nie podpadaniu pod działanie przepisów o reformie rolnej).

Zaskarżonej decyzji zarzuciły naruszenie:

1) art. 156 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 101 ust. 1 lit. b rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem (dalej: Rozporządzenie Prezydenta) w zw. z art. 46 ustawy z dnia 31 lipca 1923 r. o scalaniu gruntów (w brzmieniu obowiązującym od 20.08.1932 r. do 29.02.1960 r.; dalej: Ustawa scaleniowa) w zw. z art. 29 w zw. z art. 32 ustawy z dnia 18 grudnia 1925 r. w sprawie zmian i uzupełnień w ustawie z dnia 31 lipca 1923 r. o scalaniu gruntów poprzez odmowę stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 stycznia 1949 r., Nr UR/2.I.2.306 w zakresie punktu 2 w sytuacji, gdy Minister Rolnictwa i Reform Rolnych rażąco naruszył przepis art. 101 ust. 1 lit. b Rozporządzenia Prezydenta, albowiem: uchylił Orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Białymstoku z dnia 19 czerwca 1945 r., Nr. RU.I-1BI z uwagi:

a) błędne przyjęcie, że podział gospodarstwa, wymagał dopełnienia warunków przewidzianych w art. 46 Ustawy scaleniowej w sytuacji, gdy art. 46 Ustawy scaleniowej w okresie 1932 - 1960 r. miał zastosowanie tylko na "Na obszarze obowiązywania ustaw hipotecznych z 1818 i 1825, a przedmiotowy majątek znajdował się poza tym obszarem;

b) na błędne ustalenia faktyczne w sytuacji, gdy przepis art. 101 ust. 1 lit. b Rozporządzenia Prezydenta dopuszczał uchylenie z urzędu wyłącznie decyzji wydanej "bez jakiejkolwiek podstawy prawnej, a przedmiotowe orzeczenie z 1945 r. miało podstawę prawną i przy jego wydaniu nie naruszono rażąco żadnych przepisów prawa;

2) naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 kpa poprzez niepodejmowanie czynności zmierzających do dokładnego ustalenia okoliczności faktycznych i prawnych istotnych dla sprawy, a w szczególności zaniechanie;

a) wyjaśnienia, czy przedmiotowy majątek znajdował się "Na obszarze obowiązywania ustaw hipotecznych z 1818 i 1825,

b) szczegółowego zbadania we wszystkich właściwych archiwach państwowych za okres 5.05.1930-1.09.1939 r. zachowania się dokumentów na okoliczność:

- dokonania sądowego lub polubownego działu spadku po S. S.;

- treści ksiąg wieczystych lub istnienia innych urzędowych dokumentów zawierających informacje w przedmiocie zdarzeń prawnych dotyczących prawa własności majątku [...] zaszłych 8 maja 1930 r.;

- braku lub niekompletności rejestrów notarialnych i innych podobnych dokumentów, jak również ksiąg wieczystych, akt sądowych i innych podobnych dokumentów z przedmiotowego obszaru mogących poświadczyć lub wykluczyć, że doszło do działu spadku po S. S.;

3) naruszenie art. 8 § 1 w zw. z art. 81 a kpa poprzez przypisania skarżącym ciężaru dowodu wykazania okoliczności faktycznych, na które się powołują, co doprowadziło do rozstrzygnięcia możliwe, że niedającej się usunąć wątpliwości na niekorzyść skarżących, jako strony postępowania;

4) art. 1 Protokołu dodatkowego do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonego w Paryżu w dniu 20 marca 1952 roku poprzez nieuwzględnienie dyrektywy, zgodnie z którą organy państwa są zobowiązane do powstrzymywania się stosowania prawa w sposób mogący ograniczyć lub niweczyć prawo do rekompensaty tytułem utraconego prawa własności.

Wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji w zaskarżonej części oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; zasądzenie od organu na rzecz Skarżących kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje.

Skarga nie jest zasadna.

Przedmiotem postępowania było żądanie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 14 stycznia 1949 r. Orzeczeniem tym uchylono orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Białymstoku z 19 czerwca 1945 r. o niepodpadaniu całego majątku pod działanie przepisów o reformie rolnej. Skargą natomiast objęta została jedynie odmowa stwierdzenia nieważności orzeczenia MRiRR z 14 stycznia 1949 r. tj. rozstrzygnięcie o uchyleniu z urzędu orzeczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Białymstoku o niepodpadaniu ww. nieruchomości pod przepisy o reformie rolnej.

Wobec niezaskarżenia decyzji w pozostałej części ostateczne stało się rozstrzygnięcie o odmowie stwierdzenia nieważności MRiRR z 14 stycznia 1949r. w zakresie rozstrzygnięcia o uchyleniu orzeczenia Wojewody Bałostockiego z 20 października 1948 r. o wznowieniu postępowania w stosunku do orzeczenia b. Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego u 29 czerwca 1945 r. w części dotyczącej gospodarstwa J. S. Ponadto ostateczne stało się rozstrzygnięcie zawarte w pkt 3 decyzji Ministra o stwierdzeniu nieważności decyzji MRiRR z 14 stycznia 1949 r. w odniesieniu do wymienionym w tym rozstrzygnięciu działek ewidencyjnych bądź wydania decyzji z naruszeniem prawa.

Jak wynikało z treści orzeczenia z 14 stycznia 1949 r. orzeczenie to ( w pkt 2 – zaskarżonej ) zostało wydane na podstawie art. 101 ust. 1 pkt b rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej o postępowaniu administracyjnem. Zgodnie z jego brzmieniem "władza nadzorcza a gdy chodzi o decyzję władzy naczelnej – ta władza, może uchylić z urzędu lub na wniosek osoby zainteresowanej, jako nieważną każdą decyzję która:

a) wydana została przez władzę oczywiście niewłaściwą;

b) wydana została bez jakiejkolwiek podstawy prawnej;

c) wywołałaby w razie wykonania przestępstwo sądowo-karalne;

d) jest oczywiście i niewątpliwie niewykonalna;

e) zawiera wadę powodującą nieważność tej decyzji na mocy wyraźnego przepisu prawa.

2. Uchylenie decyzji z powodów, wskazanych w lit. a) artykułu niniejszego, może nastąpić tylko przed upływem lat 3 od daty jej uprawomocnienia się.

Organ w orzeczeniu z 14 stycznia 1945 r. wskazując jako podstawę prawną ust. 1 pkt b art. 101 ustawy o postępowaniu administracyjnem twierdził, że w wyniku scalenia powstały 4 odrębne gospodarstwa. Jednakże nie zostały dokonane czynności na podstawie art. 46 ustawy z 31 lipca 1923 r. o scaleniu i dlatego nieruchomość pozostała we współwłasności. Dlatego uznano, że orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego zostało wydane wbrew art. 2 ust. 1 pkt e dekretu o reformie rolnej a więc zgodnie z art. 101 ust. 1 pkt b rozporządzenia wydano rozstrzygnięcie o uchyleniu orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego (pkt 2) i uznano, że nieruchomość podpadała pod działanie ustawy o reformie rolnej (pkt 3).

Trzeba pamiętać, że obecnie prowadzone postępowanie toczy się w trybie nadzwyczajnym co oznacza, że organ nie ustala na nowo stanu faktycznego a jedynie bada czy orzeczenie nie zostało wydane w warunkach o jakich mowa w art. 156 kpa. Z rażącym naruszeniem prawa mamy do czynienia gdy zostanie wykazane, że doszło do oczywistego na pierwszy rzut oka rażącego naruszenia przepisu prawa w szczególności materialnego a skutki jakie niesie za sobą pozostawienie w obrocie prawnym decyzji obarczonej taką wadą jest nie do zaakceptowania w demokratycznym państwie prawa. Chodzi zatem o taką sytuację w której przepis jest jasny i nie budzący wątpliwości. W sytuacji w której przepis budzi wątpliwości w zakresie wykładni albo w sytuacji w której dany przepis może być niejednolicie wykładany nie stwierdza się nieważności.

W tej sprawie kwestionowana decyzja w zaskarżonej części została wydana na podstawie art. 101 ust. 1 pkt b rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem a więc również w postępowaniu nadzwyczajnym. Przepis ten pozwalał władzy nadzorczej a gdy chodziło o władzę naczelną tej władzy na uchylenie z urzędu lub na wniosek osoby zainteresowanej decyzji wydanej bez jakiejkolwiek podstawy prawnej. To może sugerować, że ustawodawcy chodziło tylko o ciężkie naruszenie prawa tj. takie które godzi w podstawowe zasady porządku prawnego. Z drugiej jednak strony na gruncie tego przepisu wyrażano pogląd o tym iż stwierdzenie, że decyzja została wydana bez jakiejkolwiek postawy prawnej oznacza, że nie było żadnego przepisu prawa, który pozwalałby na rozstrzygnięcie danej sprawy decyzją administracyjną bądź też dopuszczającego takie rozstrzygnięcie sprawy jakie zostało w niej przyjęte. Gdy przepis budzi wątpliwości interpretacyjne nie ma podstaw do przyjęcia tezy, że mamy do czynienia z brakiem jakimkolwiek postawy prawnej. (por. W Dawidowicz Ogólne postępowanie administracyjne. Zarys systemu PWN 1962 r., str. 265 i następne). Wobec tego w sytuacji w której przepis budził wątpliwości interpretacyjne, tak jak to miał miejsce w odniesieniu do art. 101 ust. 1 b, nie ma podstaw do przyjęcia, że przepis ten był jednoznaczny, nie wymagający wykładni, nie budzący wątpliwości do jego treści. Poza tym art. 101 ust. 1 b jako taki nie może stanowić samodzielnej podstawy do stwierdzenia nieważności gdyż przepis ten odnosi się do kryterium jakiegokolwiek podstawy prawnej a więc nie wskazuje żadnego przepisu prawa materialnego którego naruszenie mogłoby uzasadniać jego zastosowanie.

W takiej sytuacji bez znaczenia są skutki postępowania scaleniowego, podnoszone przez skarżących okoliczności związane z działem spadku po byłym właścicielu czy wreszcie kwestie dotyczące dokonanie czy też nie czynności o jakich mowa w art. 46 ustawy scaleniowej.

Co prawda organ II instancji na wskazane przez sąd kwestie nie zwrócił uwagi to ostatecznie prawidłowo przyjął brak podstaw do stwierdzenia nieważności w wyżej wskazanym zakresie.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit a ppsa uchylenie decyzji następuje gdy sąd stwierdzi, że doszło do naruszenia prawa materialnego które miało wypływ na wynik sprawy a w pkt 1 lit. , gdy istnieją podstawy do wznowienia postępowania a w pkt 1 lit c gdy stwierdzi, że doszło do naruszenia przepisów postępowania które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Chodzi zatem o takie sytuacje w których stwierdzone naruszenia albo miały albo mogły mieć wpływ na wynik sprawy. Żadna z tych sytuacji nie zachodzi w tym wypadku ponieważ organ ostatecznie prawidłowo przyjął brak podstaw do stwierdzenia nieważności.

Sąd nie stwierdził przesłanek do stwierdzenie nieważności, które ma obowiązek uwzględniać z urzędu.

Tym samym Sąd uznał za niezasadne zarzuty naruszenia przez organ art. 156 § 1 pkt 2 kpa, art. 7, 77 § 1, 80, 8 § 1 w zw. z art. 81 a kpa i art. 1 Protokołu dodatkowego do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 20 marca 1952 r. w szczególności dlatego, że wskazywane przez Skarżących prawo do rekompensaty tytułem utraconego prawa własności odnosi się do prawa które jest należne prawnie. Hipotetycznie przyjmując, że zostałaby nawet stwierdzona nieważność orzeczenia to skutek jaki niosłaby za sobą taka decyzja nie powodowałby automatycznie przywrócenia prawa własności.

Na marginesie zwrócić należy uwagę, że wobec wejścia w życie ustawy z 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy kodeks postępowania administracyjnego (D.U. 2021, poz. 1491) – zgodnie z art. 1 umarza się postępowania jeżeli od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji o której mowa w art. 15 § 2 upłynęło 30 lat. Nawet zatem uchylenie decyzji nie powodowałoby skutku w postaci możliwości ponownego merytorycznego rozstrzygnięcia.

Z tych z względów i na podstawie art. 151 ppsa i 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19 innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (D.U. 2020, poz. 374 ze zm), Sąd orzekł jak w wyroku.