Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 359/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2012-06-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 9, art. 61 par. 1, art. 77 par. 1, art. 80, art. 104 par. 1-2, art. 107 par. 1, 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 28 ust. 1, 2, 3, 3a, 3b, art. 123
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3 ust. 1 pkt 1-3, ust. 2
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 16 ust. 1
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski Sędziowie Sędzia NSA Janusz Furmanek Sędzia NSA Irena Krzemieniewska (spr.) Protokolant asystent sędziego Agata Brolik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...]r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił A. W. umorzenia należności w łącznej kwocie: 21.735,65 zł, w tym z tytułu: składek na FUS ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek za okres od lutego 2003r. do lipca 2004r. w kwocie 7.825,81 zł, odsetek od nieopłaconych w terminie składek naliczonych na dzień 4 listopada 2011r. w kwocie 7.712,00 zł, składek na ubezpieczenie zdrowotne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek za okres od marca 2002r. do kwietnia 2002r., od lutego do czerwca 2003r., od sierpnia 2003r. do lipca 2004r. w kwocie 2.465,87 zł, odsetek od nieopłaconych w terminie składek naliczonych na dzień 4 listopada 2011r. w kwocie 2.457,00 zł, składek na Fundusz Pracy ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek za okres marzec 2002r., od kwietnia 2003r. do lipca 2004r. w kwocie 537,97 zł, odsetek od nieopłaconych w terminie składek naliczonych na dzień 4 listopada 2011r. w kwocie 535,00zł, koszów upomnienia w łącznej kwocie 202,00 zł.

W uzasadnieniu Zakład Ubezpieczeń Społecznych podniósł, że pismem z dnia 4 listopada 2011r. A. W. zwróciła się o umorzenie składek z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w latach 2000 – 2004. informując, iż działalność gospodarczą musiała zamknąć ze względu na pogarszający się stan zdrowia. Obecnie w związku ze schorzeniami nie może podjąć pracy. Stwierdziła, że wymaga opieki innej osoby. Uzyskiwane dochody są tak niskie, że kwota potrącana z renty socjalnej jest bardzo znacząca. A. W. od 1 sierpnia 2004r. nie prowadzi pozarolniczej działalności gospodarczej. Z uwagi na stan zdrowia ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności na okres do dnia 19 października 2015r. Orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS została uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy do dnia 31 maja 2012r. Obecnie pobiera rentę socjalną. Wysokość świadczenia wynosi 611,67 zł brutto. Otrzymuje także zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153 zł miesięcznie. Miesięczne koszty związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą około 797,00 zł. A. W. ponosi również koszty leczenia w kwocie 200 – 300 zł miesięcznie. Poza zadłużeniem wobec Zakładu jest zadłużona także w TTBS na kwotę około 15.000 zł oraz u osób fizycznych na kwotę około 7.000 zł. Zadłużenie nie jest spłacane z uwagi na brak środków. Zobowiązana nie posiada majątku ruchomego i nieruchomego. Od dnia 9 września 2009r. jest rozwiedziona. Zgodnie z wyrokiem sądu ma przyznane alimenty na dziecko. Obecnie wynoszą one 400 zł miesięcznie. Alimenty otrzymuje nieregularnie. W drodze egzekucji w miesiącu październiku 2011r. wyegzekwowano kwotę 521,96 zł. Prowadzona przeciwko zobowiązanej egzekucja administracyjna na pokrycie należnych składek jest skuteczna. Na poczet zadłużenia dokonywane są systematyczne wpłaty. Ostatniej wpłaty dokonano w dniu 13 grudnia 2011r. w kwocie 152,91 zł. Zakład prowadzi skuteczną egzekucję administracyjną. Nie został zatem stwierdzony przez właściwy organ brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Tym samym nie ma podstaw do stwierdzenia, że w toku nadal prowadzonej egzekucji nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne zwłaszcza, że wysokość nieopłaconej składki przekracza kwotę kosztów upomnienia. Wobec powyższego zdaniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zachodzą przesłanki nieściągalności wynikające z art. 28 ust. 3 pkt 1, 3, 4a, 5 oraz 6 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. – Dz.U. z 2009r., nr 205, poz. 1585 ze zm.). Następnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych podniósł, że biorąc pod uwagę wysokość dochodów, konieczność utrzymania córki oraz stan zdrowia zobowiązanej stwierdzić należy, iż wykazała ona, że znajduje się w sytuacji majątkowej lub rodzinnej, która uniemożliwia jej spłatę zaległych składek z powodów okoliczności, których wystąpienie mogłoby pociągnąć dla niej i jej rodziny zbyt ciężkie skutki. Stan zdrowia pozbawia zobowiązaną możliwości uzyskiwania dodatkowego dochodu pozwalającego na spłatę należności. Pomimo stwierdzenia, iż wystąpiła przesłanka do umorzenia należności z tytułu składek w trybie § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. (Dz.U. nr 141, poz. 1365) Zakład Ubezpieczeń Społecznych postanowił odmówić umorzenia należności z tytułu składek. Decyzja w sprawie umorzenia należności ZUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w sytuacji, gdy spełnione są przesłanki do umorzenia, Zakład nie jest zobowiązany do wydania decyzji umarzającej zobowiązanie płatnika. Umorzenie należności przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych stanowi wyjątek od zasady powszechnego obowiązku uiszczania składek Prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się z obowiązkiem opłacania składek. Zasadą powinno pozostać płacenie składek, nie zaś ich umarzanie. W interesie społecznym jest ściąganie zaległych składek. Ze środków pochodzących z opłaconych składek finansowane są, m.in. świadczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe, zasiłki dla bezrobotnych, czy zasiłki przedemerytalne, a także świadczenia na rzecz obywateli z tytułu ubezpieczenia zdrowotnego. W trakcie postępowania A. W. nie przedstawiła dowodów, z których wynikałoby, że korzysta z pomocy właściwego ośrodka pomocy społecznej, która to pomoc udzielana jest osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Odmawiając umorzenia należnych składek Zakład wziął zatem pod uwagę fakt, że zobowiązana nie jest w stanie ubóstwa określonego przepisami ustawy o pomocy społecznej. Korzystanie z takiej formy wsparcia stanowi dla organu dodatkowe potwierdzenie, iż dochody osoby zobowiązanej nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Ponadto sytuacja, w której odmowa umorzenia należnych składek skutkuje koniecznością sięgnięcia przez osobę zobowiązaną do środków pomocy państwa w formie wypłacanych świadczeń z pomocy społecznej skutkuje tym, że następuje naruszenie interesu społecznego i publicznego. Zdaniem organu w rozpatrywanej sprawie tego nie można stwierdzić.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. W. zarzuciła błędne ustalenie stanu faktycznego.

Decyzją z dnia [...]r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponownie podkreślił uznaniowy charakter decyzji o umorzeniu należności. Podniósł, że aktualnie wobec skarżącej prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. M. Egzekucja jest skuteczna. Na poczet zadłużenia są dokonywane systematyczne wpłaty (ostatnia w wysokości 152,91zl, wpłynęła w dniu 11 stycznia 2012r.). Postępowanie egzekucyjne, które jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Brak jest także podstaw do uznania za oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym wynika, że skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, pobiera świadczenie z tytułu renty socjalnej. Świadczenie z renty socjalnej podlega egzekucji w zakresie określonym w przepisach art. 139 – 141 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (w związku z art. 15 pkt 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003r. o rencie socjalnej). Wobec tych okoliczności nie ma podstaw do stwierdzenia braku majątku, z którego można egzekwować należności. Skarżąca przedstawiła orzeczenie lekarza orzecznika ZUS ustalające, że jest całkowicie niezdolna do pracy do dnia 31 maja 2012r. oraz orzeczenie Powiatowego Zespołu Orzekania o Niepełnosprawności, z którego wynika, że została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do dnia 19 października 2015r. W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej. Zawarto wskazanie dotyczące odpowiedniego zatrudnienia – zakład pracy chronionej oraz stwierdzono, że skarżąca wymaga częściowej opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ze względu na fakt uzyskiwania przez skarżącą dochodu w postaci renty socjalnej nie można uznać, że stan zdrowia pozbawia ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (choćby w ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego). Wobec tego nie jest spełniona przesłanka umorzenia, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Przepisy nie wyjaśniają, co należy uważać za zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, o którym stanowi § 3 ust. 1 pkt 1 wskazanego rozporządzenia jednakże dokonując wykładni gramatycznej należy przyjąć, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o coś na przeciętnym, uśrednionym poziomie. Zgodnie z Informacją Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych z dnia 28 marca 2011r. o poziomie minimum socjalnego w 2010r. dla gospodarstwa 2 – osobowego wartość ta wyniosła razem 1.547,07 zł, tj. 773,54 zł na osobę. Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym wynika, że skarżąca prowadzi wraz z córką dwuosobowe gospodarstwo domowe, w którym dochodem jest pobierane przez nią świadczenie rentowe oraz alimenty zasądzone na rzecz skarżącej w wysokości 400 zł, otrzymywane nieregularnie. Z zaświadczenia MOPS w T. M. z dnia [...]r. wynika, że w październiku 2011r. skarżąca otrzymała zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153,00 zł. W sprawie zachodzi przesłanka do umorzenia należności, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 wskazanego rozporządzenia, lecz Zakład Ubezpieczeń Społecznych postanowił odmówić umorzenia należności z tytułu składek. W postępowaniu dowodowym ustalono istnienie majątku, z którego można egzekwować należności. Należności z tytułu składek, o których umorzenie wnioskuje skarżąca mają charakter obowiązkowy. Obowiązek ich opłacania wynika z powszechnie obowiązujących przepisów prawa. Ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej obciąża osobę prowadzącą działalność. Sytuacja finansowa dłużnika uniemożliwiająca jednorazową spłatę ciążących na nim zobowiązań nie może stanowić podstawy do automatycznego umorzenia należności. Niekorzystna sytuacja materialna dłużnika nie jest wystarczającym argumentem do wydania pozytywnej decyzji w zakresie umorzenia zaległych składek, gdyż powinien on wykazać się odpowiednią starannością i zapobiegliwością by w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej regulować zobowiązania publicznoprawne, jakimi są składki ubezpieczeniowe. Brak jest zakazu prawnego, który stałby na przeszkodzie dopuszczalności spłacania przez dłużnika zaległości z tytułu składek w ramach dobrowolnych wpłat w wysokościach, na które pozwala jego sytuacja majątkowa, tj. bez rozłożenia należności z tytułu składek na raty w ramach umowy. Istnieje również możliwość wystąpienia do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o zawarcie układu ratalnego, co z kolei może prowadzić do prawnego ustanowienia wysokości rat spłacanego zadłużenia oraz wpływać na wysokość odsetek.

W skardze na powyższą decyzję A. W. podniosła, że stan zdrowia nie pozwala jej na podjęcie jakiejkolwiek pracy. Od dnia 1 marca 2012r. wysokość świadczenia z tytułu renty socjalnej wynosi 426,57 zł. Świadczenie zmniejszone jest o 170,66 zł z powodu zaległych składek. Zamieszkuje i gospodaruje z córką, która jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotna bez prawa do zasiłku. Córka nie posiada żadnego źródła dochodu ani alimentów. Jej dochody stanowią renta socjalna w wysokości 426,57 zł, zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153 zł, alimenty w wysokości 400 zł, otrzymywane nieregularnie. Muszą one pokryć koszty leczenia, wyżywienia i utrzymania dwóch osób. Środki, jakie posiada nie wystarczają na pokrycie bieżących potrzeb.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie.

Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi w dniu 6 czerwca 2012r. skarżąca oświadczyła, iż jej córka nie posiada alimentów ponieważ jest pełnoletnia. Sama skarżąca jest osobą chorą i znaczną część renty przeznacza na leki.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. – Dz.U. z 2012r., poz. 270), zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie; kontrola działalności administracji publicznej obejmuje orzekanie w sprawach skarg, m.in. na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozpoznając skargę rozstrzyga w granicach danej sprawy, jednakże nie jest związany zarzutami i wnioskami tej skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd może zatem, wychodząc poza granice skargi, stwierdzić określone naruszenie prawa materialnego bądź przepisów postępowania nawet wówczas, gdy skarżący takiego naruszenia nie dostrzegł i nie zgłosił odpowiednich zarzutów we wniesionej skardze. Podstawę orzekania przez sąd administracyjny stanowią akta sprawy, a więc materiał dowodowy zgromadzony przez organy administracji w toku całego postępowania toczącego się przed tymi organami. Stanowi o tym art. 133 § 1 p.p.s.a.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji o odmowie umorzenia należności z tytułu składek wraz z odsetkami w tak zakreślonej kognicji Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna, gdyż obie decyzje zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 104 § 1 i 2, art. 107 § 1 i 3 K.p.a.

Przede wszystkim wskazać trzeba, że z mocy art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. – Dz.U. z 2009r., nr 205, poz. 1585 ze zm.) w sprawach uregulowanych tą ustawą, a do takich należy umarzanie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych stosuje się przepisy K.p.a.

Zdaniem Sądu organ administracji nie odniósł się do całości żądania skarżącej zawartego we wniosku o umorzenie z dnia 4 listopada 2011r. Z wniosku tego wynika bowiem, iż wnosiła ona o umorzenie należności za okres 2000 – 2004. Tymczasem wymienione w decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]r., utrzymanej w mocy zaskarżoną decyzją, należności w wysokości 21.735,65 zł dotyczą poszczególnych miesięcy w latach 2002 – 2004. Brak jest natomiast wypowiedzi organu, co do tego, czy za lata 2000 – 2001 istniały, jakieś należności i brak jest rozstrzygnięcia w tym zakresie. Zakres żądania skarżącej sformułowany we wniosku był więc szerszy niż rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji.

Tymczasem nie budzi wątpliwości, że postępowanie administracyjne wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu, o czym stanowi art. 61 § 1 K.p.a. Przedmiot postępowania z wniosku strony zakreśla właśnie ten wniosek, w którym strona formułuje swoje żądania i oczekiwania względem organu administracji. Istotne jest, iż w razie wątpliwości, co do zakresu wniosku, sprecyzowanie żądania należy do strony, nie zaś do sfery ocennej organu administracji, który w najmniejszym stopniu nie może dowolnie interpretować żądań wnioskodawcy. Wniosek wszczynający postępowanie administracyjne, w przypadku wątpliwości co do treści żądania, stanowi podstawę do podjęcia przez organ ustaleń w zakresie rzeczywistej woli osoby, od której pochodzi. Postępowaniu temu towarzyszy należyte i wyczerpujące poinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. W przeciwnym razie mamy do czynienia z naruszeniem art. 7 i art. 9 K.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na istotę rozstrzygnięcia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 1990r.. sygn. akt I SA 367/90, ONSA z 1990, Nr 2-3, poz. 47 i wyrok NSA z dnia 3 lipca 2007r., sygn. akt II OSK 771/07 – Lex nr 485362). Dopóki sprawa administracyjna, wszczęta na wniosek strony, nie została zakończona decyzją ostateczną, strona może zmodyfikować, uzupełniać swoje żądanie, a organ administracji publicznej ma obowiązek na nowo ocenić to żądanie w świetle przepisów prawa materialnego, po wyczerpującym ustaleniu stanu faktycznego (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 grudnia 2006r., sygn. akt II SA/Wa 1371/06 – Lex nr 328637). Podkreślić też należy, że stosownie do art. 104 K.p.a. organ administracji publicznej załatwia sprawę przez wydanie decyzji, chyba że przepisy kodeksu stanowią inaczej (§ 1). Decyzje rozstrzygają sprawę co do jej istoty w całości lub w części albo w inny sposób kończą sprawę w danej instancji (§ 2). Decyzja administracyjna powinna więc rozstrzygać o istocie sprawy (w całości lub w części) lub stwierdzać niedopuszczalność takiego rozstrzygnięcia, co również kończy postępowanie w sprawie przed organem administracyjnym w danej instancji bez orzekania odnośnie do interesu prawnego lub obowiązku, ale otwiera drogę do weryfikacji tego rozstrzygnięcia w trybie administracyjnym lub sądowym.

Brak rozstrzygnięcia o całości żądania skarżącej i brak wyjaśnienia w uzasadnieniach wydanych decyzji, z jakich przyczyn organ odniósł się tylko do części wniosku skarżącej narusza art. 104 § 1 i 2, art. 107 § 1 i 3 K.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro brak jest podstaw do stwierdzenia, że jest to decyzja częściowa przewidująca wydanie odrębnej decyzji dla części nierozstrzygniętej.

Ze względu na przedmiot sprawy zauważyć również trzeba, że zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2 – 4. Co do zasady, należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, o czym stanowi art. 28 ust. 2 wskazanej ustawy. Jednocześnie w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zdefiniowano pojęcie całkowitej nieściągalności, o której mowa w ust. 2. W myśl tego przepisu całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. – Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. – Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wyliczenie to ma charakter wyczerpujący. Stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których na gruncie omawianej ustawy można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

W art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ustawodawca przewidział jednakże możliwość umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia w uzasadnionych przypadkach pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W art. 28 ust. 3b cytowanej ustawy została zawarta delegacja dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.

Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z dnia 31 lipca 2003r. (Dz.U. nr 141, poz. 1365), wydanego na podstawie art. 28 ust. 3b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W myśl § 3 ust. 2 tego rozporządzenia za rodzinę, o której mowa w ust. 1 pkt 1, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające z zobowiązanym w faktycznym związku.

Nie budzi wątpliwości, że decyzja o umorzeniu należności z tytułu składek w całości lub w części (bez względu na to, czy żądanie uzasadniane tzw. całkowitą nieściągalnością, czy też przesłankami społeczno – ekonomicznymi doprecyzowanymi w powołanym rozporządzeniu) jest oparta na konstrukcji uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ nie jest zobowiązany do przyznania wnioskowanej ulgi nawet wówczas, gdy spełnione są powołane wyżej przesłanki do jej przyznania. Odmowa uwzględnienia wniosku skarżącej nakłada jednak na organ obowiązek racjonalnego i przekonującego uzasadnienia zajętego stanowiska. Przed zastosowaniem instytucji uznania administracyjnego organ administracji zobowiązany jest przeprowadzić w sposób odpowiadający wymogom określonym w K.p.a. postępowanie wyjaśniające i ustalić, czy w przypadku dłużnika nie zachodzą wyżej wskazane przesłanki, a następnie uzasadnić w sposób właściwy zajęte w sprawie stanowisko.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ administracji nie kwestionował sytuacji skarżącej i stwierdził nawet, iż spełnia ona przesłanki umorzenia określone w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Odmawiając uwzględnienia wniosku skarżącej, powołał się też na uznaniowy charakter decyzji.

Analiza akt sprawy oraz uzasadnień decyzji prowadzi jednak do wniosku, że nie do końca organ administracji ustalił stan faktyczny sprawy – stan majątkowy i sytuację rodzinną skarżącej. W uzasadnieniach wydanych w rozpatrywanej sprawie decyzji brak jest jednoznacznych wypowiedzi świadczących o ustaleniu tego, czy córka skarżącej, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym uzyskuje jakiś dochód, czy też nie, chociaż z uzasadnienia zaskarżonej decyzji można wysnuć wniosek, że dochód rodziny skarżącej stanowi renta socjalna, alimenty otrzymywane nieregularnie oraz otrzymany w październiku 2011r. zasiłek pielęgnacyjny. Nie można też jednoznacznie stwierdzić, jaki ostatecznie według ustaleń Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jest dochód samej skarżącej i na osobę w rodzinie miesięcznie. Ustalenia dotyczące alimentów, jakie ma otrzymywać skarżąca są niepełne. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że ich wysokość wynosi 400 zł, lecz skarżąca otrzymuje je nieregularnie. Zachodzi też sprzeczność pomiędzy uzasadnieniami obu decyzji w zakresie ustaleń dotyczących tego, kto w rodzinie skarżącej jest osobą uprawnioną do ich otrzymywania. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...]r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że są to alimenty na dziecko, zaś w decyzji z dnia [...]r. nie skorygował tego ustalenia. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji jednakże wynika, iż chodzi tu o alimenty na rzecz samej skarżącej. Chociaż zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem wypłacanym okresowo, a nie jednorazowo, co wynika z unormowań zawartych w art. 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. – Dz.U. z 2006r. nr 139, poz. 992 ze zm.), to ustalenia organu administracji w tym zakresie zawarte w uzasadnieniu decyzji z dnia [...]r. dotyczą wyłącznie miesiąca października 2011r. i uznać je należy za niepełne. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych odwołał się również do Informacji Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych o poziomie minimum socjalnego w 2010r., lecz nie odniósł jej w ogóle do ustalonego przez siebie stanu faktycznego. Nie zwrócił się ani do skarżącej, ani do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. M. z zapytaniem, czy skarżąca lub jej córka, z która pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym korzystają ze świadczeń z pomocy społecznej, choć z uzasadnienia zaskarżonej decyzji zdaje się wynikać, że otrzymywanie tego rodzaju świadczeń mogłoby stanowić dla organu argument przemawiający jednak za uwzględnieniem wniosku. W skierowanej do Sądu skardze skarżąca podniosła bowiem, że jej córka jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Nie posiada żadnego źródła dochodów ani alimentów. Z akt sprawy poza tym nie wynika, aby organ w ogóle ustalił sytuację dochodową córki skarżącej, z którą pozostaje ona we wspólnym gospodarstwie domowym. W skierowanym do skarżącej wezwaniu z dnia 8 listopada 2011r. w sposób wyraźny zwrócono się jedynie i to w sposób bardzo ogólny o złożenie dowodów w postaci dokumentów potwierdzających stan zdrowia skarżącej i koszty leczenia w związku z chorobą. W piśmie z dnia 24 stycznia 2011r. ogólnie poinformowano ją o "możliwości złożenia dokumentów mających znaczenie w sprawie", lecz nie skonkretyzowano, jakiego rodzaju mogą to być dokumenty. Tymczasem kierując do strony tego rodzaju wezwanie, zawiadomienie organ powinien je zredagować w taki sposób, aby stworzyć stronie możliwość wykazania tego rodzaju okoliczności, które mogą mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wskazówką dla strony, do której kierowane jest takie wezwanie mogłoby być przykładowe wskazanie rodzajów zaświadczeń, czy też orzeczeń i innych dokumentów potwierdzających jej trudną sytuację materialną oraz stan zdrowia. W tym miejscu trzeba zwrócić uwagę, że z zaświadczenia Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. M. wynika, że w październiku 2011r. skarżąca otrzymała zasiłek pielęgnacyjny. Jest to świadczenie przyznawane w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, o czym stanowi art. 16 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Oceniając sytuację skarżącej pod kątem spełnienia przesłanek umorzenia określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne Zakład Ubezpieczeń Społecznych winien więc zwrócić uwagę na cel, jakiemu ma służyć to świadczenie. Zauważyć nadto trzeba, iż zawarty w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wywód stanowiący cytat z fragmentu uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 czerwca 2007r., sygn. akt V SA/Wa 119/07 (Lex nr 491381), że "niekorzystna sytuacja materialna dłużnika nie jest wystarczającym argumentem do wydania pozytywnej decyzji w zakresie umorzenia zaległych składek, gdyż powinien on wykazać się odpowiednia starannością i zapobiegliwością by w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej regulować zobowiązania publicznoprawne, jakimi są składki ubezpieczeniowe" nie pozostaje w związku z żadnymi ustaleniami faktycznymi organu, co do przyczyn powstania zaległości po stronie skarżącej. W związku z tym nie można stwierdzić ani tego, czy w tej konkretnej sprawie powody powstania zaległości były poddane jakiejkolwiek analizie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych i czy stanowiły dodatkowy argument przemawiający za odmową uwzględnienia wniosku, ani też jakie ewentualnie powody powstania zaległości mogłyby, w jego ocenie przemawiać jednak za uwzględnieniem wniosku.

Reasumując stwierdzić należy, iż organ administracji nie odniósł się i nie rozstrzygnął także do całości żądania skarżącej zawartego we wniosku o umorzenie należności. Nie ustalił w prawidłowy sposób i nie ocenił, czy sytuacja skarżącej spełnia przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne warunkujące możliwość rozważenia uwzględnienia wniosku.

Z tych względów Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a.

Z uwagi na brak przymiotu wykonalności zaskarżonej decyzji nie stwierdzono podstaw do orzekania w trybie art. 152 p.p.s.a.

Ponownie rozpoznając sprawę organ podejmie zatem odpowiednie środki mające na celu ustalenie rzeczywistych możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych przez skarżącą i jej rodzinę, stanu zdrowia skarżącej oraz ocenę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, a następnie dopiero wówczas dokona oceny ustalonego stanu faktycznego sprawy i wyda rozstrzygnięcie o całości żądania skarżącej.

A. B.