Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 36/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-01-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Aplikacje prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 24 ust. 1 pkt 5, art. 25 ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2002 nr 123 poz 1059
law: Obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o radcach prawnych.
article: art. 66 ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2002 nr 123 poz 1058
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze - tekst jednolity.
article: art. 1 pkt 5 i art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2009 nr 37 poz 286
law: Ustawa z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy - Prawo o notariacie.
article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Edward Kierejczyk (spr.) Sędzia NSA Rafał Batorowicz Sędzia del. WSA Beata Ziomek Protokolant Anna Fyda – Kawula po rozpoznaniu w dniu 19 stycznia 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J.M.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 29 lipca 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 600/09 w sprawie ze skargi J.M.S. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] w przedmiocie sprzeciwu wobec wpisu na listę radców prawnych 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W.; 2. zasądza od Ministra Sprawiedliwości na rzecz J.M.S. kwotę 297 zł (dwieście dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 29 lipca 2009 r. o sygn. akt VI SA/Wa 600/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę J.S. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] w przedmiocie sprzeciwu wobec wpisu na listę radców prawnych.

Ze stanu faktycznego sprawy przyjętego przez Sąd I instancji wynika, że Rada Okręgowej Izby Radców Prawnych w B. (zwana dalej: OIRP) uchwałą z dnia [...] grudnia 2008 r., nr [...] wpisała skarżącą na listę radców prawnych. Decyzją z dnia [...] lutego 2009 r. Minister Sprawiedliwości na podstawie art. 104 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w zw. z art. 311 ust. 2 i art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.) i wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. sygn. akt K 30/06 (Dz. U. Nr 206, poz. 1522) w zw. z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP sprzeciwił się wpisowi skarżącej na listę radców prawnych dokonanemu powyższą uchwałą. W uzasadnieniu stwierdził, że OIRP nie dokonała analizy okresu zatrudnienia skarżącej pod kątem praktyki w świadczeniu pomocy prawnej i pominęła ww. wyrok, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 6 lit. a) ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361) w zakresie, w jakim stwarza możliwość dopuszczenia do wykonywania zawodu radcy prawnego osób, które po złożeniu wskazanych w nim egzaminów nie wykazują się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym, jest niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Organ powołał się też na wyroki z dnia 20 listopada 2006 r. sygn. akt VI SA/Wa 1601/06 i z dnia 25 października 2006 r. sygn. akt VI SA/Wa 1550/06, w których WSA w W. odnosząc się do wyroku z dnia 19 kwietnia 2006 r. sygn. akt K 6/06, w którym Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.) z art. 17 ust. 1 Konstytucji, stwierdził, że przedmiotem oceny kandydata, w zakresie wpisu, powinien być między innymi praktyczny kontakt osoby z wykonywaniem danego zawodu prawniczego. Skarżąca od dnia 23 sierpnia 1999 r. jest zatrudniona w Kancelarii Adwokackiej L.D. w P. na stanowisku pracownika biurowego. Od dnia 30 marca 2008 r. przebywa na urlopie wychowawczym, podczas którego w dniach 1, 2 i 24 września 2008 r. zdała egzamin sędziowski. Skarżąca nie ma odpowiedniej praktyki w zawodzie prawniczym po zdaniu egzaminu sędziowskiego, która pozwoliłaby na uzyskanie wpisu na listę radców prawnych. Od dnia zdania egzaminu sędziowskiego do chwili wydania uchwały o wpisie na listę radców prawnych upłynęło jedynie dwa miesiące, nadto skarżąca przebywa na urlopie wychowawczym, a zatem nie wykonuje zawodu prawniczego. Organ powołał się na też na wyrok wydany w sprawie sygn. akt VI SA/Wa 1732/07, w którym WSA w W. stwierdził, że osoba, która po zdaniu egzaminu prokuratorskiego przebywa na urlopie macierzyńskim i nie podjęła pracy na stanowisku dającym gwarancję wykazania się odpowiednią praktyką prawniczą, nie daje rękojmi należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Praktyka zawodowa skarżącej, nie może być uznana za wystarczającą do przyjęcia, że daje ona rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego.

W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie art. 24 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych przez przyjęcie, że nie spełnia ona przesłanek do wpisania jej na listę radców prawnych, a także przepisów postępowania, tj.: art. 6, art. 7, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. polegające na naruszeniu zasady swobodnej oceny dowodów i niewyjaśnieniu, dlaczego nie spełnia przesłanki rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego. Zarzuciła też naruszenie art. 32 Konstytucji RP, polegające na naruszeniu prawa do równego traktowania jednostki przez organy administracji w sytuacji, gdy w 2006 r. na listę radców prawnych wpisano osoby, które zdały egzamin prokuratorski lub sędziowski niezależnie od tego, czy wykazały się praktyką stosowania prawa, zaś w latach 2007-2008, po wyrokach Trybunału Konstytucyjnego wydanych w sprawach sygn. akt K 6/06 i K 30/06, na listę tę wpisano osoby, które zdały egzamin prokuratorski lub sędziowski, legitymujące się opiniami i zaświadczeniami o współpracy z kancelariami prawnymi, których nie można zweryfikować.

W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalając skargę na powyższą decyzję na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej: p.p.s.a., powołał na wstępie wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2006 r. sygn. akt K 6/06 oraz z dnia 8 listopada 2006 r. sygn. akt K 30/06 i stwierdził, że art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych utracił moc obowiązującą w dniu 31 grudnia 2006 r. w zakresie, w jakim pozwalał na wpis na listę radców prawnych osób niemających odpowiedniej praktyki w zawodzie prawniczym. Wymienione rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego należą do tzw. wyroków zakresowych, a zatem do czasu zmiany przepisów prawa w części wskazanej przez Trybunał, zakwestionowany przepis może stanowić podstawę wpisu na listę radców prawnych tych osób, które nie odbyły aplikacji radcowskiej i nie złożyły egzaminu radcowskiego, lecz zdały egzamin sędziowski, prokuratorski, adwokacki czy notarialny. Ze stanowiska Trybunału wynika, że w toku postępowania o wpis na listę radców prawnych samorząd radcowski może, a nawet powinien badać, czy osoba ubiegająca się o taki wpis daje rękojmię należytego wykonywania zawodu radcy prawnego (art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych), przesłankami oceny winny być dla osób ubiegających się o wpis, a zwolnionych z wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego, m.in. czas trwania aplikacji, zakres przedmiotowy szkolenia oraz praktyczny kontakt z wykonywaniem danego zawodu prawniczego. Kierując się powyższym, organ samorządu radcowskiego przed dokonaniem wpisu na listę radców prawnych powinien zbadać, czy osoba ubiegająca się o wpis legitymuje się stosownym stażem pracy i doświadczeniem zawodowym, zgodnie z zasadą sprawowania przez samorząd zawodowy pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu radcy prawnego. Sąd podzielił ustalenia organu, zgodnie z którymi skarżąca zdała egzamin sędziowski, lecz po nim nie podjęła pracy na stanowisku dającym gwarancję wykazania się odpowiednią praktyką prawniczą, bowiem przebywała na urlopie macierzyńskim, co w konsekwencji nie pozwala na uznanie skarżącej za osobę spełniającą rękojmię należytego wykonywana zawodu radcy prawnego. Powyższego nie zmienia doświadczenie zdobyte przez skarżącą "w toku pracy w Urzędzie Gminy w M., bowiem miało to miejsce przed zdaniem egzaminu prokuratorskiego". Za bezzasadny Sąd uznał też zarzut naruszenia art. 8 k.p.a., bowiem zgodnie z utrwalonym orzecznictwem organy stosują przepisy prawa materialnego, obowiązujące w dniu wydania decyzji i dlatego nie było podstaw do zastosowania korzystnego dla skarżącej przepisu, umożliwiającego uwzględnienie wniosku o wpis na listę radców prawnych bez wykazywania odpowiedniej praktyki prawniczej. Nie ma też znaczenia, że wniosek o wpis został złożony w czasie, gdy zakwestionowany przez Trybunał przepis jeszcze obowiązywał. Organ nie naruszył wynikającej z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasady równości wobec prawa. Naruszenie tej zasady zachodzi, gdy osoby przy spełnieniu identycznych przesłanek, są traktowane przez organ różnie w takim samym stanie faktycznym, czego skarżąca nie uzasadniła stawiając zarzut, a Sąd nie ma obowiązku przeprowadzenia w tym zakresie postępowania dowodowego. W konkluzji Sąd stwierdził, że Minister Sprawiedliwości zasadnie sprzeciwił się wpisowi skarżącej na listę radców prawnych, jako dokonanemu z naruszeniem prawa.

W skardze kasacyjnej J.S. zaskarżyła powyższy wyrok w całości i wniosła o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Skarżąca zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 24 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych, polegającą na przyjęciu, że nie spełnia ona przesłanek do wpisu na listę radców prawnych. Uzasadniając ten zarzut stwierdziła, że z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. sygn. akt K 30/06 nie wynika, że zakresem badania przydatności kandydata do wykonywania zawodu radcy prawnego objęta jest praktyka prawnicza nabyta wyłącznie po zdaniu egzaminu innego, niż radcowski i powołała się na pogląd wyrażony w wyroku WSA w W. z dnia 7 marca 2007 r. sygn. akt VI SA/Wa 1826/06.

Skarżąca zarzuciła także Sądowi I instancji mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 11, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niedostrzeżeniu przez Sąd naruszenia konstytucyjnej zasady równego traktowania podmiotów wobec prawa przez organy, powtarzania argumentacji przedstawianej przy wydawaniu decyzji w odmiennym stanie faktycznym, przyjęcia jako decydującej okoliczności korzystania przez skarżącą po zdaniu egzaminu sędziowskiego z urlopu wychowawczego, wybiórczej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i niezbadania spraw innych osób, które w tym samym terminie zdały egzamin sędziowski i zostały wpisane na listę radców prawnych. Zarzuciła również naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na sporządzeniu uzasadnienia wyroku z pominięciem odniesienia się do wszystkich zarzutów podniesionych w skardze oraz wskazaniu okoliczności decydujących o prawidłowości rozstrzygnięcia, które nie dotyczą skarżącej. W uzasadnieniu tych zarzutów stwierdziła, że Sąd nie odniósł się do zarzutu niewniesienia sprzeciwu przez organ wobec wpisu na listę radców prawnych OIRP w B. innych osób, które tak jak skarżąca zdały we wrześniu 2008 r. egzamin sędziowski, a po nim nie wykonywały zawodów prawniczych. Sąd zaakceptował też nieuwzględnienie przy ocenie przygotowania skarżącej do wykonywania zawodu radcy prawnego opinii pracodawcy skarżącej, brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów. W konkluzji stwierdziła, że powyższe naruszenia prawa przez Ministra Sprawiedliwości powinny skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną OIRP podtrzymała stanowisko wyrażone w uchwale z dnia [...] grudnia 2008 r.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany granicami skargi kasacyjnej z wyjątkiem branej z urzędu pod rozwagę nieważności postępowania. Z tego powodu ocena legalności zaskarżonego wyroku może być dokonywana tylko w nawiązaniu do zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej, kolejno dotyczących naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 24 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych oraz będącego jego konsekwencją naruszenia wskazanych przepisów postępowania.

Uchwała OIRP w B. o wpisaniu skarżącej na listę radców prawnych i decyzja Ministra Sprawiedliwości sprzeciwiająca się temu wpisowi były podjęte w okresie dokonanej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. sygn. akt K 30/06 zmiany art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych – w zakresie, w jakim stwarzał on możliwości dopuszczenia do wykonywania zawodu radcy prawnego osób, które po złożeniu wskazanych w nim egzaminów nie wykazują się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym, przez co był on niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Chodzi tu o tzw. wyrok zakresowy, który jest równoznaczny z utratą mocy obowiązującej określonych treści normatywnych zawartych w przepisie ocenianym przez Trybunał Konstytucyjny. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji przyjął, że przez wykazanie się odpowiednią praktyką w zawodzie należy uwzględniać tylko doświadczenie prawnicze uzyskane po złożonym egzaminie sędziowskim, a nie – wcześniejsze (w cyt. fragmencie motywów wyroku pomylono rodzaj egzaminu i miejsce pracy skarżącej).

Taka wykładnia art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych po omawianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest błędna. O tym, w jakim zakresie pkt 4 sentencji spowodował utratę mocy obowiązującej wymienionego przepisu świadczą rozważania zawarte w odnośnej części uzasadnienia wyroku odsyłające także do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2006 r. sygn. akt 6/06, sposób wykonania obu tych wyroków w ustawie z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy – Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 37, poz. 286) i orzecznictwo NSA.

I tak w pkt 7 uzasadnienia wyroku z dnia 8 listopada 2006 r. Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że wadą art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych jest brak ustawowego wymogu jakiegokolwiek stażu zawodowego dla osób ubiegających się o wpis na listę radców prawnych i nieokreślenie maksymalnego okresu jaki upłynął od złożenia innego niż radcowski egzaminu, co umożliwia dostęp do tego zawodu bez jakiegokolwiek praktycznego doświadczenia prawniczego. W pkt 5 uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2006 r. znalazły się natomiast wywody wspólne dla wszystkich zawodów prawniczych przy ukazywaniu wadliwości podobnego unormowania dotyczącego wpisu na listę adwokatów. Zwrócono w nich uwagę na przygotowanie osób po aplikacji i egzaminie sędziowskim do podjęcia wysoce odpowiedzialnej funkcji sędziego, co utrudnia przyjęcie poglądu, "że złożenie egzaminu sędziowskiego stanowi zbyt niski wymóg znajomości prawa dla przyjęcia w poczet korporacji zawodowej adwokatów". Po uwzględnieniu postępującego zbliżenia zawodów adwokata i radcy prawnego nie można też kwestionować przygotowania zawodowego osób, które po aplikacji i egzaminie radcowskim ubiegają się o wpis na listę adwokatów. Od tych trzech rodzajów aplikacji i egzaminów Trybunał Konstytucyjny odróżniał przygotowanie do wykonywania zawodów prokuratora i notariusza inaczej profilujących ich kwalifikacje, co powinno być uwzględnione przy egzekwowaniu wymogu praktycznego kontaktu z wykonywaniem danego zawodu prawniczego. Nie było przy tym określonego warunku uzyskania odpowiedniej praktyki dopiero po złożeniu jednego spośród wymienionych egzaminów przy ubieganiu się o wykonywanie innego zawodu prawniczego.

Wykonując oba wyroki Trybunału Konstytucyjnego przy nowelizacji art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych i art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa o adwokaturze, dokonanej przez art. 2 pkt 2 i art. 1 pkt 5 wymienionej ustawy z dnia 20 lutego 2009 r., obowiązek wykazania się trzyletnim przygotowaniem praktycznym powiązano z pięcioletnim okresem przed złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych lub adwokatów. Nie ma tu sformułowanego wymogu uzyskania takich kwalifikacji dopiero po złożeniu egzaminu innego niż radcowski (adwokacki), bo nie wynikał on z wyroków Trybunału Konstytucyjnego.

Również w dotychczasowym orzecznictwie NSA dokonywano odmiennej, niż w zaskarżonym wyroku, wykładni art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych, zmienionego wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. Np. wyrokiem z dnia 2 lipca 2008 r. sygn. akt II GSK 227/08 NSA oddalił skargę kasacyjną osoby, która złożyła egzamin prokuratorski, ale nie wykazała się jakąkolwiek praktyką w zawodzie prawniczym i mimo tego ubiegała się o wpis na listę radców prawnych. W innej sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 18 grudnia 2008 r. sygn. akt II GSK 552/08 oddalającym skargę kasacyjną również chodziło o osobę po złożonym egzaminie prokuratorskim, której nie zaliczono do praktyki w zawodzie prawniczym wykonywania społecznych obowiązków w strukturach federacji konsumentów i sądu polubownego oraz zbyt krótkiego okresu (miesiąc i 13 dni) pracy pomiędzy złożeniem egzaminu a wystąpieniem o wpis na listę radców prawnych. Z kolei w wyroku z dnia 4 listopada 2009 r. sygn. akt II GSK 819/09 NSA oddalił skargę kasacyjną Ministra Sprawiedliwości od wyroku WSA uchylającego jego sprzeciw od wpisu na listę radców prawnych osoby legitymującej się stażem pracy w obsłudze prawnej przedsiębiorstwa i usługami związanymi z windykacją należności – przed okresem odbywania aplikacji sądowej zakończonej egzaminem sędziowskim.

Podobna rodzajowo sytuacja wystąpiła w rozpoznawanej sprawie. Sąd I instancji nie dokonał oceny zarzutów skarżącej odnośnie pominięcia w sprzeciwie Ministra Sprawiedliwości jej kwalifikacji praktycznych nabytych przed egzaminem kończącym aplikację sądową, wyłącznie kierując się błędną wykładnią i niewłaściwym zastosowaniem omówionego przepisu prawa materialnego. W konsekwencji doszło również do naruszenia podanych w skardze kasacyjnej przepisów postępowania wpływającego na wynik sprawy.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 i art. 203 pkt 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) orzekł jak w sentencji.