Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 864/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Infrastruktury
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 18 ust. 1c, art. 12 ust. 4f, 18 ust. 1d
journal: Dz.U. 2018 poz 1474
law: Ustawa z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych - tekst jedn.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz Sędziowie Sędzia WSA Dariusz Chaciński Sędzia WSA Monika Sawa (spr.) Protokolant starszy specjalista Joanna Pleszczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 listopada 2019 r. sprawy ze skargi Syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa [...] S.A. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w [...] na decyzję Ministra Inwestycji i Rozwoju z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Inwestycji i Rozwoju (dalej jako "Minister") decyzją z [...] grudnia 2018 r. nr [...] uchylił decyzję Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda") z [...] maja 2018 r. nr [...] i ustalił odszkodowanie z tytułu przejęcia na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości położonej w powiecie [...] w gminie [...] w obrębie [...] nr [...], oznaczonej jako dz. nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...] ha,

Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wojewoda decyzją z [...] czerwca 2017 r. nr [...] zezwolił na realizację inwestycji drogowej dla zadania pn. "Projekt i budowa drogi [...] na odcinku [...] z podziałem na [...] części: Część [...] - Projekt i budowa drogi [...] na odcinku od [...] do [...] o długości około [...] km". Powyższa decyzja, której nadano rygor natychmiastowej wykonalności, stała się ostateczna z chwilą wydania decyzji Ministra Infrastruktury i Budownictwa z [...] października 2017 r. nr [...] i objęła m.in. przedmiotową nieruchomość.

Następnie Wojewoda decyzją z [...] maja 2018 r. orzekł: w pkt [...] o ustaleniu odszkodowania w wysokości [...] zł na rzecz Przedsiębiorstwa [...] S.A. w upadłości z siedzibą w [...] za prawo własności ww. nieruchomości; w pkt [...] o ustaleniu odszkodowania z tytułu wygaśnięcia ustanowionej na nieruchomości hipoteki wraz z odsetkami na rzecz [...] S.A. z siedzibą w [...] w kwocie [...] zł; w pkt [...] o zaliczeniu w całości ustalonego w pkt [...] odszkodowania na spłatę świadczenia głównego wierzytelności wraz z odsetkami; w pkt [...] o powiększeniu odszkodowania o 5% wartości nieruchomości, tj. o [...] zł, ze względu na wydanie nieruchomości w terminie wskazanym w art. 18 ust. 1e ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (wówczas Dz.U. z 2017 r. poz. 1496 ze zm., obecnie Dz.U. z 2018 r. poz. 1474 ze zm.), powoływanej dalej jako "specustawa drogowa"; w pkt [...] o zobowiązaniu Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad do wypłaty odszkodowania w wysokości [...] zł w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna, w tym na rzecz: [...] S.A. w kwocie [...] zł i Przedsiębiorstwa [...] S.A. w kwocie [...] zł.

W odwołaniu od powyższej decyzji Syndyk masy upadłości Przedsiębiorstwa [...] S.A. w upadłości z siedzibą w [...] (dalej jako "skarżący") wskazał, że nie kwestionuje wysokości odszkodowania, lecz zaskarża decyzję w zakresie nakazania jego wypłaty na rzecz wierzyciela hipotecznego oraz zaliczenia odszkodowania na spłatę świadczenia głównego wraz z odsetkami. Skarżący zarzucił Wojewodzie naruszenie art. 61, art. 92, art. 308, art. 342, art. 345 ust. 1-3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2017 r. poz. 2344 ze zm.), powoływanej dalej jako "Prawo upadłościowe", poprzez zaspokojenie wierzyciela hipotecznego poza postępowaniem upadłościowym prowadzonym zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] [...] Wydział Gospodarczy z [...] maja 2014 r., a więc z naruszeniem przepisów szczególnych obowiązujących wierzycieli hipotecznych, podlegających zaspokojeniu na zasadach przewidzianych przepisami ww. ustawy. Skarżący zauważył, że wierzyciel hipoteczny został ujęty na liście wierzytelności, w związku czym istnieje prawdopodobieństwo podwójnego jego zaspokojenia - na podstawie wydanej decyzji odszkodowawczej i w postępowaniu upadłościowym. Zdaniem skarżącego, Wojewoda nie dokonał oceny stosowania przepisów specustawy drogowej w sytuacji, gdy wobec wywłaszczonego podmiotu toczy się postępowanie upadłościowe obejmujące likwidację jego majątku w trybie przepisów Prawa upadłościowego. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, aby Wojewoda zbadał, czy przepisy Prawa upadłościowego stanowią lex specialis względem specustawy drogowej, podczas gdy w toku postępowania nie było wątpliwości co do tego, że stroną postępowania jest syndyk upadłego podmiotu. Prawo upadłościowe jest natomiast aktem normatywnym szczególnym i jego zastosowanie ma pierwszeństwo przed przepisami ogólnymi wynikającymi ze specustawy drogowej. O naruszeniu prawa materialnego, zdaniem strony skarżącej, świadczą także pominięte przez Wojewodę skutki podatkowe. Odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości jest objęte obowiązkiem podatkowym z mocy przepisów ustawy o podatku od towarów i usług. W przypadku opodatkowania dostawy nieruchomości podatkiem od towarów i usług, w kwocie odszkodowania zawarta jest kwota należnego podatku. Syndyk jako reprezentant podatnika jest zobowiązany wystawić fakturę VAT na pełną kwotę brutto odszkodowania zrównanego z dostawą towaru, jednocześnie jednak nie dysponuje środkami na zapłacenie tego podatku. Kwota podatku, która powinna wpłynąć do Skarbu Państwa będzie zaliczona na poczet należności głównej i odsetek wierzyciela hipotecznego. Bezpośrednim skutkiem całej operacji w przypadku opodatkowania odszkodowania będzie powstanie zaległości upadłego w podatku od towarów i usług oraz konieczność zaspokojenia podatku z innych środków masy upadłości, a w przypadku ich braku umorzenie postępowania upadłościowego wobec niezaspokojenia kosztów postępowania upadłościowego. Dlatego też w decyzji określającej odszkodowanie powinna zostać osobno wyliczona i ujęta kwota podatku od towarów i usług.

Minister decyzją z [...] grudnia 2018 r., działając na podstawie art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", po rozpatrzeniu powyższego odwołania, uchylił decyzję Wojewody z [...] maja 2018 r. i orzekł" w pkt [...] o ustaleniu odszkodowania w kwocie [...] zł z tytułu przejęcia na rzecz Skarbu Państwa prawa własności przedmiotowej nieruchomości; w pkt [...] o powiększeniu odszkodowania o kwotę równą 5% wartości nieruchomości, tj. o [...] zł; w pkt [...] o przyznaniu odszkodowania na rzecz: a) Masy Upadłości Przedsiębiorstwa [...] w upadłości likwidacyjnej w wysokości [...] zł, odpowiadającej 5% wartości prawa własności nieruchomości, z tytułu wydania inwestorowi nieruchomości w terminie wskazanym w art. 18 ust. 1e specustawy drogowej, b) [...] S.A. w kwocie [...] zł z tytułu wygaśnięcia hipoteki ustanowionej na nieruchomości; w pkt [...] o zobowiązaniu Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad do wypłaty odszkodowania w terminie 14 dni od dnia wydania decyzji.

W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał, że podstawę do określenia wysokości odszkodowania stanowi operat szacunkowy z [...] grudnia 2017 r. sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego M. S. Wartość nieruchomości określono w nim na kwotę [...] zł. Jak ustaliła biegła, na dzień wydania decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej nieruchomość położona była w południowej części gminy [...]. W jej otoczeniu znajdowały się nieruchomości rolne, droga powiatowa, do której przedmiotowa działka posiadała bezpośredni dostęp oraz zabudowa zagrodowa. Działka nr [...] była niezabudowana i zajęta pod uprawę kukurydzy. Z kolei działka nr [...] zabudowana była pięcioma budynkami. Na jej gruncie znajdowały się także inne składniki budowlane (fragment ogrodzenia z siatki stalowej, szambo, słupy energetyczne), a także wieloletnie składniki roślinne (dąb – [...] szt., jesion - [...] szt., kasztanowiec - [...] szt., lipa - [...] szt., topola - [...] szt., grusza - [...] szt., śliwa - [...] szt., orzech włoski - [...] szt., zakrzaczenia - czarny bez, głóg, jeżyna płożąca, lilak - [...] m2, uprawa kukurydzy [...] m2). Wyceniania nieruchomość wydzielona została z nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym i wolnostojącym oraz [...] budynkami gospodarczymi, częściowo ogrodzonej. Kształt nieregularny, teren nieznacznie pagórkowaty. Nieruchomość była uzbrojona w następujące przyłącza: woda, energia elektryczna, kanalizacja do szamba. Autorka operatu ustaliła, że według stanu na [...] czerwca 2017 r. dz. nr [...] oraz nr [...] nie były objęte miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego. Zgodnie z obowiązującym Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy [...], przyjętym uchwałą nr [...] Rady Gminy [...] z [...] września 2010 r., działki położone były w strefie "[...]" osadniczo-rolnej, w obszarze funkcjonalnym "[...]" "osadniczo-rolnym" o funkcji osadniczo-rolnej, w którym wydzielono obszary osadnicze i obszary rolne. Działki w całości położone były w granicy obszaru osadniczego miejscowości [...]. W związku z tym, że aktualny sposób użytkowania nieruchomości był rozbieżny z alternatywnym sposobem użytkowania, zbadano rynek nieruchomości przeznaczonych pod tereny osadniczo-rolne i nieruchomości drogowych w celu wykazania, czy przeznaczenie nieruchomości zgodne z celem wywłaszczenia powoduje zwiększenie jej wartości. W pierwszej kolejności przebadano transakcje dotyczące nieruchomości przeznaczonych pod tereny osadniczo-rolne na rynku lokalnym (obszar powiatu [...], gmina [...] oraz powiat [...], sąsiednia gmina [...]). Badaniem objęto transakcje z lat 2016-2017. Ustalono, że ceny jednostkowe zawierały się w przedziale od [...] zł/m2 do [...] zł/m2 (dla obszaru rolnego) oraz w przedziale od [...] zł/m2 do [...] zł/m2 (dla obszaru osadniczego). Następnie dokonano analizy rynku nieruchomości nabywanych pod drogi na rynku regionalnym województwa [...] (powiat [...] i [...] - gminy o wiejskim charakterze). Analizą objęto lata 2015-2017. W zakresie wszystkich nieruchomości niezabudowanych nabywanych pod drogi w ww. województwie (tereny wiejskie) zakres cenowy wynosił od [...] zł/m2 do [...] zł m2, gdzie wartość występująca najczęściej (dominanta) wyniosła [...] zł/m2, natomiast cena średnią [...] zł/m2. Mając na uwadze, że ceny nieruchomości przeznaczonych pod drogi były wyższe od cen uzyskiwanych za nieruchomości położonych na terenach osadniczo-rolnych, na potrzeby wyceny przedmiotowych działek do porównań przyjęto nieruchomości odpowiadające alternatywnemu sposobowi użytkowania, tzw. zasada korzyści. Z uwagi na fakt, że na terenie rynku lokalnego nie stwierdzono transakcji sprzedaży nieruchomości o podobnym sposobie zagospodarowania, wartość nieruchomości została określona jako wartość odtworzeniowa. Oszacowania wartości rynkowej gruntu dokonano w podejściu porównawczym, metodą porównywania parami. Jak wskazała biegła, przeprowadzona analiza rynku lokalnego wykazuje tendencje stabilne w badanym okresie, wobec czego nie korygowano cen transakcyjnych ze względu na upływ czasu. Szacując wartość rynkową nieruchomości biegła określiła te cechy, które mają wpływ na wartość nieruchomości na badanym rynku oraz przyznała im odpowiednie wagi, tj.: położenie ogólne (waga 30%), położenie szczegółowe (waga 20%), otoczenie (waga 20%) i ranga drogi (waga 30%). Dla każdej cechy ustalono skalę ocen, definiując jednocześnie każdą z nich, a w konsekwencji wartość rynkową 1m2 przedmiotowego gruntu określono na [...] zł, a wartość całego gruntu na [...] zł. Wartość odtworzeniową składników znajdujących się na gruncie oszacowano w podejściu kosztowym, metodą kosztów odtworzenia, techniką elementów scalonych. Wartość części składowych wyceniono na [...] zł (w tym budynki na [...] zł, zaś składniki roślinne na [...] zł). Łącznie wartość odtworzeniową nieruchomości ustalono na [...] zł, którą powiększono o 5% wartości nieruchomości (tj. [...] zł) z tytułu wydania nieruchomości inwestorowi w terminie, o którym mowa w art. 18 ust. 1e pkt 1 specustawy drogowej. Zdaniem Ministra, powyższy operat szacunkowy zawiera wszystkie elementy wymagane przepisami prawa, a zatem mógł stanowić podstawę ustalenia odszkodowania w niniejszej sprawie. Ustosunkowując się do kwestii podniesionych w odwołaniu, a dotyczących ustalenia podmiotu, na rzecz którego winno zostać ustalone odszkodowanie, Minister zauważył, że w myśl art. 65 § 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2018 r. poz. 1916), w celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności wynikającej z określonego stosunku prawnego, można nieruchomość obciążyć prawem, na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielem osobistym właściciela nieruchomości (hipoteka). Stosownie zaś do art. 12 ust. 4c specustawy drogowej, jeżeli na nieruchomości lub prawie użytkowania wieczystego tej nieruchomości zostały ustanowione ograniczone prawa rzeczowe z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna, prawa te wygasają. Każda zatem hipoteka ustanowiona na nieruchomości objętej ww. zezwoleniem wygasa z chwilą gdy decyzja staje się ostateczna. Wobec powyższego w rozpatrywanej sprawie prawo własności nieruchomości bez jakichkolwiek obciążeń stało się własnością Skarbu Państwa. Z faktem wygaszenia hipoteki związana jest konieczność ustalenia odszkodowania za to prawo. Specustawa drogowa zawiera szczegółową regulację co do sposobu ustalenia odszkodowania za hipotekę. Stosownie do art. 18 ust. 1c tej ustawy - jeżeli na nieruchomościach, o których mowa w art. 12 ust 4 lub na prawie użytkowania wieczystego nieruchomości jest ustanowiona hipoteka, wysokość odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipoteki ustala się w wysokości świadczenia głównego wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, wraz z odsetkami zabezpieczonymi tą hipoteką. Odszkodowanie to podlega zaliczeniu na spłatę świadczenia głównego wierzytelności zabezpieczonej hipoteką wraz z odsetkami. Kwotę odszkodowania z tytułu wygaśnięcia ograniczonych praw rzeczowych ustaloną na dzień, o którym mowa w ust. 1, wypłaca się osobom, którym te prawa przysługiwały (art. 18 ust. 1d). Przepisy specustawy drogowej szczegółowo więc regulują kwestię przejmowania pod realizację inwestycji drogowej nieruchomości obciążonej hipoteką. W tej sytuacji za niezasadne Minister uznał zarzuty odwołania, jakoby kwota odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipoteki w związku z prowadzonym postępowaniem upadłościowym, winna zostać w całości włączona do masy upadłości. Ponadto w przypadku upadłości spółki akcyjnej, prowadzenie spraw spółki i reprezentacja powierzona zostaje syndykowi masy upadłości. Zgodnie bowiem z art. 144 ust. 1 i 2 Prawa upadłościowego, jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku upadłego, postępowania sądowe i administracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez syndyka lub przeciwko niemu. Postępowania, o których mowa w ust. 1, syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym. Z dniem ogłoszenia upadłości, upadły traci legitymację do występowania w sprawach dotyczących masy. W postępowaniu dotyczącym masy upadłości, to syndyk uzyskuje status strony postępowania, jako że status strony w postępowaniu prowadzonym po ogłoszeniu upadłości zdeterminowany jest przepisami Prawa upadłościowego. Ponadto zgodnie z art. 146 ust. 1 Prawa upadłościowego, postępowanie egzekucyjne skierowane do majątku wchodzącego w skład masy upadłości, wszczęte przed dniem ogłoszenia upadłości, ulega zawieszeniu z mocy prawa z dniem ogłoszenia upadłości. Postępowanie to umarza się z mocy prawa po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Zawieszenie postępowania egzekucyjnego nie stoi na przeszkodzie przysądzeniu własności nieruchomości, jeżeli przybicia prawomocnie udzielono przed ogłoszeniem upadłości, a nabywca egzekucyjny wpłaci w terminie cenę nabycia. Minister zauważył, że art. 311 ust. 1 Prawa upadłościowego stanowi, że likwidacji masy upadłości dokonuje się przez sprzedaż z wolnej ręki lub w drodze przetargu lub aukcji przedsiębiorstwa upadłego w całości lub jego zorganizowanych części, nieruchomości i ruchomości, wierzytelności oraz innych praw majątkowych wchodzących w skład masy upadłości albo przez ściągnięcie wierzytelności od dłużników upadłego i wykonanie innych jego praw majątkowych. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie środki przyznane m.in. wierzycielowi hipotecznemu nie pochodziły ze sprzedaży majątku upadłego dokonanej przez syndyka, lecz są skutkiem rozstrzygnięcia o charakterze władczym, tj. decyzji wydanej w trybie specustawy drogowej. W sprawie mamy zatem do czynienia z wywłaszczeniem. Minister podkreślił, że syndyk nie dokonał żadnych czynności związanych z likwidacją majątku upadłego w zakresie objętym postępowaniem administracyjnym. Nie sposób więc przyjąć, by racjonalny ustawodawca w ramach jednego systemu prawnego przewidział ten sam skutek normatywny dla rozporządzenia mieniem w drodze czynności cywilnoprawnej (np. sprzedaży) oraz władczego działania organu administracji skutkującego wywłaszczeniem nieruchomości. Kwota odszkodowania z tytułu wygaśnięcia ograniczonego prawa rzeczowego wchodzi zatem do masy upadłości na tej samej podstawie, na jakiej ma to miejsce w wypadku ceny uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości wchodzącej do masy upadłości. W specustawie drogowej wyraźnie wskazano podmioty uprawnione do otrzymania odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipotek. W art. 18 ust. 1d ustawodawca zawarł regulację, która wskazuje jednoznacznie, że kwotę odszkodowania wypłaca się osobom, którym te prawa przysługiwały. W analizowanej sprawie właścicielem nieruchomości, co do której prawo własności w trybie specustawy drogowej zostało przeniesione na Skarb Państwa, było Przedsiębiorstwo [...] S.A. reprezentowane przez syndyka masy upadłości, zaś na nieruchomości ustanowiona została hipoteka na rzecz [...] S.A. W tej sytuacji pismem z [...] listopada 2017 r. Wojewoda zwrócił się do ww. banku o udzielenie informacji o aktualnej wysokości zadłużenia obejmującego świadczenie główne wierzytelności zabezpieczonej hipoteką wraz z odsetkami. W odpowiedzi na powyższe pismem z [...] grudnia 2017 r. bank poinformował, że wysokość wierzytelności wynikającej z umowy kredytowej zabezpieczonej hipoteką umowną wynosi [...] zł (w tym należność główna – [...] zł, a odsetki – [...] zł). Mając na uwadze, że wysokość wierzytelności przekracza wysokość odszkodowania za przejęcie prawa własności przedmiotowych działek, całą kwotę odpowiadającą wartości ww. prawa należało przyznać na rzecz wierzyciela hipotecznego. Z kolei kwotę wynikającą z zastosowania w sprawie art. 18 ust. 1e pkt 1 specustawy drogowej należało przyznać na rzecz Masy Upadłości Przedsiębiorstwa [...] S.A. w upadłości likwidacyjnej, reprezentowanej przez Syndyka Masy Upadłości, nie zaś jak to uczynił Wojewoda - na rzecz Przedsiębiorstwa [...] S.A. w upadłości likwidacyjnej. Minister wskazał dalej, że ze zgromadzonej dokumentacji wynika, że zawiadomienie o wydaniu decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, której nadano rygor natychmiastowej wykonalności zostało doręczone byłemu właścicielowi w dniu [...] lipca 2017 r. Do wydania nieruchomości doszło poprzez złożenie oświadczenia w dniu [...] sierpnia 2017 r., tj. z zachowaniem terminu uprawniającego do uzyskania bonifikaty w kwocie równej 5% wartości nieruchomości. W aktach sprawy znajduje się również postanowienie Sądu Rejonowego w [...] [...] Wydział Gospodarczy z [...] maja 2014 r. sygn. akt [...] GUp[...], którym Sąd zmienił sposób prowadzenia postępowania upadłościowego z postępowania z możliwością zawarcia układu na postępowania obejmujące likwidację majątku dłużnika i wyznaczył syndyka masy upadłości. W sytuacji ogłoszenia upadłości likwidacyjnej, jako podmiot uprawniony do uzyskania odszkodowania należało wskazać nie spółkę [...] S.A. w upadłości likwidacyjnej, a masę upadłości reprezentowaną przez syndyka. Minister wyjaśnił, że masa upadłości jest to majątek (aktywa) upadłego, który ma służyć do zaspokojenia roszczeń wierzycieli upadłego, bez względu na to, czy nastąpi to w drodze ogłoszenia upadłości przez likwidację majątku upadłego, czy przez upadłość z możliwością zawarcia układu. Do masy upadłościowej wchodzi cały majątek przedsiębiorstwa bez względu na to, gdzie się ono znajduje, a dłużnik traci możliwość zarządu, korzystania i rozporządzania majątkiem. Oprócz majątku, który należał do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości, w skład masy upadłości wchodzi też majątek nabyty w toku postępowania upadłościowego. Tym samym należało orzec o przyznaniu powiększonego o 5% wartości odszkodowania na rzecz masy upadłości.

Postanowieniem z [...] grudnia 2018 r. nr [...], Minister uzupełnił ww. decyzję w pkt [...], poprzez zobowiązanie Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad do wypłaty ustalonego w pkt [...] odszkodowania w wysokości [...] zł, w tym na rzecz: Masy Upadłości Przedsiębiorstwa [...] S.A. z siedzibą w [...] w upadłości likwidacyjnej, reprezentowanej przez syndyka, w wysokości [...] zł i [...] S.A. z siedzibą w [...] w kwocie [...] zł, jednorazowo w terminie 14 dni od dnia wydania niniejszej decyzji.

W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na decyzję [...] grudnia 2018 r. skarżący wniósł o jej uchylenie, zaskarżając ją w całości i zarzucając organowi naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 61, art. 308, art. 342, art. 92, art. 345 ust. 1-3 Prawa upadłościowego w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., poprzez zaspokojenie wierzyciela hipotecznego poza postępowaniem upadłościowym prowadzonym zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] [...] Wydział Gospodarczy z [...] maja 2014 r. sygn. akt [...] GUp[...] o zmianie sposobu prowadzonego postępowania upadłościowego z postępowania z możliwością zawarcia układu na postępowanie obejmujące likwidację majątku upadłego oraz art. 18 ust. 1c specustawy drogowej poprzez jego niewłaściwą wykładnię i zastosowanie.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że wierzyciel hipoteczny został ujęty na liście wierzytelności (zgodnie ze zgłoszeniem wierzytelności). W świetle wydanej decyzji istnieje możliwość podwójnego zaspokojenie tego wierzyciela - na podstawie wydanej decyzji i w postępowaniu upadłościowym. Minister całkowicie pominął dokonanie oceny stosowania przepisów specustawy drogowej, w sytuacji, gdy wobec wywłaszczonego podmiotu toczy się postępowanie upadłościowe obejmujące likwidację jego majątku (upadłość likwidacyjna), w trybie przepisów prawa upadłościowego. Zdaniem skarżącego, Prawo upadłościowe jest aktem normatywnym szczególnym i jego zastosowanie ma pierwszeństwo przed przepisami ogólnymi wynikającymi ze specustawy drogowej. Specustawa nie stanowi zatem lex specialis w stosunku do Prawa upadłościowego. Oznacza to, że postępowanie odszkodowawcze za nieruchomości przejęte pod realizację inwestycji drogowej należy wprawdzie prowadzić zgodnie z przepisami specustawy drogowej, ale zaspokojenie wierzyciela hipotecznego po ogłoszeniu upadłości i w sytuacji, gdy nieruchomość wchodzi do masy upadłości, winno nastąpić w trybie i na zasadach Prawa upadłościowego. Zdaniem skarżącego, zaskarżona decyzja błędnie wskazuje ponadto, że ustalone w pkt [...] odszkodowanie w całości zaliczyć należy na spłatę świadczenia głównego wraz z odsetkami, co stanowi pogwałcenie zasad szczególnych zaspokajania odsetek w postępowaniu upadłościowym. Zaspokajanie odsetek następuje w sposób przewidziany art. 345 ust. 3 Prawa upadłościowego, a nie w sposób określony przez organ. W ocenie skarżącego, naruszenie przepisów prawa materialnego zaskarżoną decyzją potwierdzają także jej nieprzewidziane i całkowicie pominięte przez organ skutki podatkowe. Odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości jest objęte obowiązkiem podatkowym z mocy przepisów ustawy o podatku od towarów i usług. W przypadku opodatkowania dostawy nieruchomości podatkiem od towarów i usług, w kwocie odszkodowania zawarta jest kwota należnego podatku. Syndyk, jako reprezentant podatnika jest zobowiązany wystawić fakturę VAT na pełną kwotę brutto odszkodowania zrównanego z dostawą towaru, jednocześnie jednak nie dysponuje środkami na zapłacenie podatku. Kwota podatku, która powinna wpłynąć do Skarbu Państwa będzie zaliczona na poczet należności głównej i odsetek wierzyciela hipotecznego. Bezpośrednim skutkiem całej operacji w przypadku opodatkowania odszkodowania będzie powstanie zaległości upadłego w podatku od towarów i usług, i konieczność zaspokojenia podatku z innych środków masy upadłości, a w przypadku ich braku umorzenie postępowania upadłościowego wobec niezaspokojenia kosztów postępowania upadłościowego. Dlatego też, zdaniem skarżącego, w decyzji określającej odszkodowanie powinna być osobno wyliczona i ujęta kwota podatku od towarów i usług. Kwota ta powinna być wpłacona do masy upadłości, a nie na rzecz wierzyciela hipotecznego. W przedmiotowej sprawie, biorąc pod uwagę przychód uzyskany z wywłaszczenia ([...] zł), koszty nabycia ([...] zł) syndyk jest zobowiązany do uiszczenia podatku dochodowego od osób prawnych w kwocie [...] zł.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się natomiast do zarzutu skargi, że w decyzji określającej odszkodowanie powinna być wyliczona i ujęta kwota podatku od towarów i usług, którą należy wpłacić do masy upadłości, Minister zauważył, że zgodnie z jednolitym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, w obecnym stanie prawnym brak jest jakichkolwiek możliwości do powiększenia kwoty odszkodowania o podatek VAT na rzecz podmiotów zobowiązanych do jego odprowadzenia. Polskie prawo wywłaszczeniowe ogranicza wysokość odszkodowania do wartości nieruchomości. Należny podatek zawsze będzie pomniejszał wysokość przyznanego odszkodowania, co znajduje potwierdzenie w art. 29 ust. 1 zd. 2 ustawy o podatku od towarów i usług. Wtórne w stosunku do odszkodowania obowiązki publicznoprawne związane z podatkiem nie mogą przekładać się na ocenę odszkodowania w kategoriach słuszności, jeśli jego wysokość odzwierciedla wartość rynkową utraconego prawa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest do zbadania, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik postępowania.

Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, powoływana dalej jako "ppsa").

Rozpoznając przedmiotową sprawę według wskazanych wyżej kryteriów, sąd doszedł do przekonania, że skarga nie jest uzasadniona, bowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Skarżący podniósł, że nie kwestionuje operatu szacunkowego będącego podstawą ustalenia wysokości odszkodowania. Zdaniem skarżącego natomiast w świetle wydanej decyzji istnieje możliwość podwójnego zaspokojenia wierzyciela, a mianowicie na podstawie wydanej decyzji i w postępowaniu upadłościowym. W ocenie Skarżącego Minister całkowicie pominął dokonanie oceny stosowania przepisów specustawy drogowej, w sytuacji, gdy wobec wywłaszczonego podmiotu toczy się postępowanie upadłościowe obejmujące likwidację jego majątku (upadłość likwidacyjna), w trybie przepisów prawa upadłościowego. Skarżący wskazał, że Prawo upadłościowe jest aktem normatywnym szczególnym i jego zastosowanie ma pierwszeństwo przed przepisami ogólnymi wynikającymi ze specustawy drogowej. Specustawa nie stanowi zatem lex specialis w stosunku do Prawa upadłościowego.

W niniejszej sprawie zatem zagadnieniem, które wymaga przede wszystkim rozstrzygnięcia jest zbadanie wzajemnej relacji pomiędzy przepisem art. 18 ust. 1c ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, a przepisami ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 z późn. zm.) na podstawie, których Sąd Rejonowy w [...] [...] Wydział Gospodarczy postanowieniem z [...] maja 2014 r. zmienił postanowienie o ogłoszeniu upadłości Przedsiębiorstwa [...] S.A. z siedzibą w [...] na postępowanie obejmujące likwidację majątku upadłego.

Na wstępie należy zwrócić uwagę, że ustawa z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych ma charakter tzw. specustawy, tj. specjalnej ustawy uchwalonej w celu rozwiązania doraźnego problemu o ograniczonym czasie działania. Celem specustawy drogowej było bowiem przyśpieszenie procesu rozwoju infrastruktury drogowej w Polsce, na co wskazują wprost jej postanowienia.

I tak stosownie do treści art. 12 ust. 4c specustawy jeżeli na nieruchomości lub prawie użytkowania wieczystego tej nieruchomości zostały ustanowione ograniczone prawa rzeczowe z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna, prawa te wygasają. Z kolei w myśl art. 12 ust. 4f odszkodowanie za nieruchomości, o których mowa w ust. 4 (czyli nieruchomości, które na skutek wydania decyzji zezwalającej na realizację inwestycji drogowej stają się własnością Skarbu Państwa lub właściwej jednostki samorządu terytorialnego) przysługuje dotychczasowym właścicielom nieruchomości, użytkownikom wieczystym nieruchomości oraz osobom, którym przysługuje do nieruchomości ograniczone prawo rzeczowe. Stosownie natomiast do treści art. 18 ust. 1c jeżeli na nieruchomościach, o których mowa w art. 12 ust. 4, lub na prawie użytkowania wieczystego tych nieruchomości jest ustanowiona hipoteka, wysokość odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipoteki ustala się w wysokości świadczenia głównego wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, wraz z odsetkami zabezpieczonymi tą hipoteką. Odszkodowanie to podlega zaliczeniu na spłatę świadczenia głównego wierzytelności zabezpieczonej hipoteką wraz z odsetkami. Kwotę odszkodowania z tytułu wygaśnięcia ograniczonych praw rzeczowych ustaloną na dzień, o którym mowa w ust. 1, wypłaca się osobom, którym te prawa przysługiwały (art. 18 ust. 1d). Przepis ten zatem oznacza, że w każdym wypadku, czyli również w sytuacji gdy wobec właściciela nieruchomości toczy się postępowania upadłościowe, prawo do odszkodowania przysługuje bezpośrednio podmiotowi, którego wierzytelność była zabezpieczona ograniczonym prawem rzeczowym, w tym wypadku hipoteką, Z przytoczonych przepisów wynika bowiem, że ostateczna decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej powoduje, że z mocy prawa wygasają ograniczone prawa rzeczowe ustanowione na nieruchomościach (na skutek wydania decyzji zezwalającej na realizację inwestycji drogowej), które na skutek tej władczej decyzji organu stały się własnością Skarbu Państwa lub odpowiednich jednostek samorządu terytorialnego. Nieruchomości, na których planowana jest inwestycja drogowa przejmowana są bez obciążeń prawnych. Z tytułu wygaśnięcia ograniczonego prawa rzeczowego osobom, które takie prawo przysługiwało należy się odszkodowanie i ustawa nie przewiduje żadnego wyjątku i wyłączenia także w zakresie nieruchomości należących do podmiotów wobec których toczy się postępowanie upadłościowe. Ustawa reguluje jednocześnie wysokość i sposób wypłaty odszkodowania z tytułu wygaśnięcia ograniczonego prawa rzeczowego w postaci hipoteki na nieruchomości, stanowiąc wprost, że kwotę odszkodowania wypłaca się osobom, którym te prawa przysługiwały. Zdaniem Sądu zatem przytoczone powyżej przepisy specustawy stanowią kompletną regulację w zakresie: ustanowienia prawa do odszkodowania, ustalenia kwoty odszkodowania oraz określenia osób, którym przysługuje prawo do odszkodowania z tytułu wygaśnięcia ograniczonych praw rzeczowych ustanowionych na nieruchomościach, które z mocy prawa, w trybie specustawy drogowej, przeszły na własność Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego. Zastosowanie omawianych przepisów możliwe jest bez konieczności sięgania do odpowiednich zabiegów interpretacyjnych.

W analizowanej sprawie właścicielem nieruchomości, na których ustanowiono ograniczone prawa rzeczowe, a co do których prawo własności w trybie specustawy drogowej zostało przeniesione było Przedsiębiorstwo [...] S.A. w [...], którego majątkiem od chwili ogłoszenia upadłości likwidacyjnej zarządzał Syndyk Masy Upadłości. Na nieruchomościach stanowiących przedmiot wywłaszczenia ustanowiona była hipoteka na rzecz [...] S.A. Te okoliczności nie były w toku postępowania kwestionowane. Spór powstał co do podmiotu, któremu winno zostać wypłacone odszkodowanie z tytuły wygaśnięcia hipotek, na skutek przejęcia nieruchomości w trybie specustawy drogowej. Syndyk Masy Upadłości reprezentował stanowisko, że wypłata odszkodowania wierzycielowi hipotecznemu z pominięciem masy i zaspokojenia według kolejności z listy wierzytelności wprost na podstawie art. 18 ust. 1c specustawy, pozostawałoby w sprzeczności z treścią art. 345 Prawa upadłościowego oraz kłóciłoby się z celem postępowania upadłościowego bowiem przewiduje on zaspokojenie według kolejności i listy wierzytelności z uwzględnieniem kosztów postępowania upadłościowego. Z tego względu zdaniem skarżącego to przepisy prawa upadłościowego mają nadrzędny charakter bowiem celem postepowania jest zaspokojenie wszystkich wierzycieli w jednakowym stopniu.

Zgodnie z art 345 prawa upadłościowego jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, wierzytelności zabezpieczone hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym i hipoteką morską, a także wygasające według przepisów ustawy prawa oraz skutki ujawnienia praw i roszczeń osobistych ciążące na nieruchomości, użytkowaniu wieczystym, spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu lub statku morskim wpisanym do rejestru okrętowego, podlegają zaspokojeniu z sumy uzyskanej z likwidacji obciążonego przedmiotu, pomniejszonej o koszty likwidacji tego przedmiotu oraz inne koszty postępowania upadłościowego w wysokości nieprzekraczającej dziesiątej części sumy uzyskanej z likwidacji, nie więcej jednak niż o taką część kosztów postępowania upadłościowego, która wynika ze stosunku wartości obciążonego przedmiotu do wartości całej masy upadłości. Zgodnie z ust 2 tego przepisu wierzytelności i prawa, o których mowa w ust. 1, są zaspokajane w kolejności przysługującego im pierwszeństwa. Jeżeli z sumy uzyskanej z likwidacji obciążonego przedmiotu zaspokojeniu podlegają zarówno wierzytelności zabezpieczone hipoteką, jak i wygasające na podstawie art. 313 ust. 2 prawa oraz prawa i roszczenia osobiste, o pierwszeństwie rozstrzyga chwila, od której liczy się skutki wpisu hipoteki, prawa lub roszczenia do księgi wieczystej. Zauważyć jednak należy, że przepisy powyższe określają kolejność zaspakajania należności, z masy upadłości, które pochodzą ze środków uzyskanych ze m.in. ze sprzedaży nieruchomości, która to sprzedaż nastąpiła w trakcie postępowania upadłościowego. Zgodnie bowiem z treścią art. 311 ust. 1 Prawa upadłościowego likwidacji masy upadłości dokonuje się przez sprzedaż z wolnej ręki lub w drodze przetargu lub aukcji przedsiębiorstwa upadłego w całości lub jego zorganizowanych części, nieruchomości i ruchomości, wierzytelności oraz innych praw majątkowych wchodzących w skład masy upadłości albo przez ściągnięcie wierzytelności od dłużników upadłego i wykonanie innych jego praw majątkowych. Uzyskana cena wchodzi wówczas w skład masy i podlega podziałowi według przepisów o podziale funduszów masy – tj. z godnie z art. 335 i nast. Prawa upadłościowego. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie środki przyznane m.in. wierzycielowi hipotecznemu nie pochodziły ze sprzedaży majątku upadłego dokonanej przez syndyka, lecz są skutkiem rozstrzygnięcia o charakterze władczym, tj. decyzji wydanej w trybie specustawy drogowej. Występuje tu zatem zasadnicza różnica pomiędzy sprzedażą nieruchomości, która następuje w trybie postępowania cywilnego o egzekucji, a przejęciem nieruchomości w trybie specustawy drogowej. Przy sprzedaży nieruchomości dotychczasowy właściciel otrzymuje cenę ze sprzedaży, która wchodzi w skład masy, natomiast wierzyciel hipoteczny zostaje zaspokojony z masy upadłości według kolejności. Przejęcie nieruchomości w trybie specustawy powoduje natomiast wygaśnięcie ograniczonych praw rzeczowych z mocy prawa i powoduje powstanie prawa do odszkodowania z tego tytułu bezpośrednio na rzecz osób, którym te prawa przysługiwały. Inny jest zatem tytuł prawny do określonych praw (prawo do ceny uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości oraz prawo do odszkodowania), tryb ich dochodzenia, podmioty, wobec których dane prawo zostało w przepisach określone, a nadto odmienny jest charakter prawny poszczególnych należności. W ocenie Sądu nie ma oparcia w stanie prawnym stanowisko, zgodnie z którym kwota odszkodowania z tytułu wygaśnięcia ograniczonego prawa rzeczowego w nadzwyczajnym trybie jakim jest wywłaszczenie nieruchomości w związku z prowadzeniem inwestycji drogowej wchodzi do masy upadłości na te samej podstawie, na jakiej ma to miejsce w wypadku ceny uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości w ramach prowadzonego postępowania upadłościowego. Oba akty prawne – ustawy- mają równorzędny charakter (żadnemu z nich ustawodawca nie przypisał charakteru nadrzędnego) i wskazują odmienny sposób zaspokojenia roszczeń wierzycieli w odmiennych sytuacjach prawnych.

Na marginesie zauważyć należy, że kwota odszkodowania za ograniczone prawo rzeczowe – hipotekę, które przysługiwało do omawianej nieruchomości [...] S.A. nie zaspokoiła w całości tego roszczenia. Jak wynika z akt administracyjnych pismem z [...] grudnia 2017 r. bank poinformował, że wysokość wierzytelności wynikającej z umowy kredytowej zabezpieczonej hipoteką umowną wynosiło [...] zł (w tym należność główna – [...] zł, a odsetki – [...] zł). Zatem wysokość wierzytelności przekraczała wysokość odszkodowania za przejęcie prawa własności przedmiotowych działek i tym samym nie objęła odsetek. Prawo zaś wygasło. W ocenie Sądu nie ma także podstaw do uznania, że w takiej sytuacji wierzyciel zostanie zaspokojony dwukrotnie tj. i z listy wierzytelności i bezpośrednio na podstawie specustawy.

Reasumując należy podkreślić, że w specustawie drogowej wyraźnie wskazano podmioty uprawnione do otrzymania odszkodowania z tytułu wygaśnięcia hipotek. W art. 18 ust. 1d ustawodawca zawarł regulację, która wskazuje jednoznacznie, że kwotę odszkodowania wypłaca się osobom, którym te prawa przysługiwały. Ustawodawca nie ograniczył tych praw do sytuacji gdy wobec podmiotu jest prowadzone postępowanie upadłościowe. Nie ma zatem podstawy do uznania, że kwoty te powinny być wpłacone do masy upadłości.

Te należności natomiast, które powinny wejść do masy tj., 5% wartości nieruchomości w związku z wydaniem nieruchomości przez właściciela z zachowaniem terminu wynikającego z art. 18 ust 1e specustawy drogowej, uprawniającego do uzyskania bonifikaty zostało wypłacone na rzecz syndyka masy upadłości. W tym zakresie skarżący decyzji nie kwestionował pomimo, że zaskarżył ją w całości.

Sąd podziela także stanowisko organu, że zgodnie z jednolitym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, w obecnym stanie prawnym brak jest jakichkolwiek możliwości do powiększenia kwoty odszkodowania o podatek VAT na rzecz podmiotów zobowiązanych do jego odprowadzenia. Polskie prawo wywłaszczeniowe ogranicza wysokość odszkodowania do wartości nieruchomości. Należny podatek zawsze będzie pomniejszał wysokość przyznanego odszkodowania, co znajduje potwierdzenie w art. 29 ust. 1 zd. 2 ustawy o podatku od towarów i usług. Wtórne w stosunku do odszkodowania obowiązki publicznoprawne związane z podatkiem nie mogą przekładać się na ocenę odszkodowania w kategoriach słuszności, jeśli jego wysokość odzwierciedla wartość rynkową utraconego prawa.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 ppsa.