Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2728/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-03-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 68, art. 83
journal: Dz.U. 2009 nr 153 poz 1227
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Joanna Banasiewicz Sędziowie: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędzia del. WSA Marek Wroczyński Protokolant st. inspektor sądowy Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2015 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 czerwca 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2053/13 w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 czerwca

2014 r., sygn. akt II SA/Wa 2053/13 po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, oddalił skargę.

Wyrok wydany został w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

Wnioskiem z dnia 19 stycznia 2011 r. A. K. wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym ojcu – A.K..

Decyzją z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] Prezes ZUS odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia wskazując, iż wnioskodawca został uznany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 6 kwietnia 2011 r. za całkowicie niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji od 31 października 1990 r., tj. w wieku 43 lat. Zatem całkowita niezdolność do pracy nie powstała w okresie, kiedy skarżący był członkiem rodziny uprawnionym do renty po zmarłym ubezpieczonym (do 25 roku życia w przypadku kontynuowania nauki).

Decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną przez A. K. decyzję w mocy.

Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1829/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddali skargę A. K. na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2011 r. W wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej wniesionej przez wymienionego, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 11 września 2012 r. sygn. akt I OSK 1244/12 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 22 lutego 2013 r. uchylił decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2011 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] czerwca 2011 r.

W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd I instancji stwierdził, iż rozpoznając sprawę był związany dokonaną przez NSA w wyroku z dnia 11 września 2012 r. sygn. akt I OSK 1244/12 wykładnią przepisów art. 68 i art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) oraz zawartą w tym wyroku oceną prawną. Sąd wskazał, iż dla stwierdzenia zaistnienia przesłanki "szczególnych okoliczności" nie ma znaczenia data powstania u skarżącego niezdolności do pracy, gdyż ustawodawca nie związał pojęcia "szczególnych okoliczności" z datą powstania niezdolności do pracy, co miałoby skutkować oceną zaistnienia tych okoliczności tylko do daty powstania niezdolności do pracy. Przesłanka "szczególnych okoliczności" musi istnieć w chwili rozpatrzenia sprawy przez organ, a z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w żaden sposób nie wynika, aby miała ona istnieć w okresie wskazanym w art. 68 tej ustawy, tj. w okresie do ukończenia przez skarżącego 16 roku życia albo do ukończenia przez niego nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia.

Powtarzając za NSA Sąd Wojewódzki podkreślił, iż nie można utożsamiać kręgu podmiotów określonych w art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z art. 83 ust. 1 tej ustawy, gdyż każdy z tych przepisów reguluje odrębny tryb przyznawania renty rodzinnej, tj. w trybie zwykłym oraz w drodze wyjątku. Przepisy te powinny więc być interpretowane w sposób ścisły. Brak jest podstaw prawnych do zawężania kręgu podmiotów uprawnionych do przyznania renty w drodze wyjątku z art. 83 ust. 1 ustawy, do osób, o których mowa w art. 68 tej ustawy. Gdyby konieczną przesłanką dla przyznania renty w drodze wyjątku było spełnienie przesłanek z art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to wówczas przepis art. 83 tej ustawy byłby zbędny. Tymczasem art. 83 rozszerza krąg podmiotów uprawnionych do jego korzystania. Nie można więc łączyć ze sobą obydwu trybów przyznawania renty rodzinnej, ponieważ brak jest ku temu podstaw prawnych. Tym samym, w sprawach świadczeń określonych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mają zastosowania przepisy art. 68 tej ustawy.

Sąd I instancji zalecił Prezesowi ZUS, aby ponownie rozpatrując sprawę uwzględnił ocenę prawną zawartą ww. wyroku i ponownie ustalił, czy w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności w niespełnieniu przez skarżącego ustawowych warunków do uzyskania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lipca 2013 r. wydaną na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ponownie odmówił przyznania A.K. świadczenia w drodze wyjątku. Organ nie stwierdził zaistnienia w niniejszej sprawie ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności".

We wniosku o ponowne rozparzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją A. K. wystąpił o przyznanie wnioskowanego świadczenia podkreślając, iż jego stan zdrowia jest krytyczny. Wskazał, iż zgodnie z zapadłym w jego sprawie wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie ma znaczenia przy przyznawaniu świadczenia w drodze wyjątku, kiedy powstało u wnioskodawcy inwalidztwo i fakt, że przebywał on w USA.

Decyzją z dnia [...] października 2013 r. Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie warunki wymienione w tym przepisie. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku Prezes ZUS nie dopatrzył się w sprawie przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Bowiem z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym.

Organ podkreślił, iż pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ww. ustawy, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.

Prezes ZUS ustalił, że orzeczeniem z 6 kwietnia 2011 r. lekarz orzecznik ZUS orzekł u skarżącego trwałą całkowitą niezdolny do pracy i niezdolny do samodzielnej egzystencji od dnia 31 października 1990 r. Całkowita niezdolność do pracy powstała u wymienionego w wieku 43 lat, tj. w wieku nie uprawniającym do przyznania renty rodzinnej po zmarłym rodzicu.

W okresie od 31 października 1980 r. do ustalenia całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji od 31 października 1990 r., tj. przez 10 lat A. K. nie podjął pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ze sprawy nie wynika, aby nie mógł on kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że w wykazanym okresie nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia w celu uzyskania w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z wniosku zainteresowanego z dnia 27 grudnia 2010 r. natomiast wynika, że od grudnia 1980 r. do maja 1997 r. przebywał on i pracował dorywczo w USA bez ubezpieczenia. Podejmowanie zaś zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zostać uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji, nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków. Organ podkreślił, iż instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia.

W przypadku A. K. miał on możliwość podjęcia pracy lub innej działalności skutkującej ubezpieczeniem społecznym, gdyż od zakończenia nauki do 31 października 1990 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy wymieniony był zdolny do pracy. Niewykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne było jego świadomym wyborem życiowym w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.

W ocenie Prezesa ZUS zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie, że skarżący nie spełnił warunków do żadnego świadczenia na zasadach ogólnych na skutek szczególnych okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Organ dostrzegł, iż przedstawiona sytuacja materialna i zdrowotna wnioskodawcy jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie przewidziane w art. 83 wyżej wymienionej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione.

Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] października 2013 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez A. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Sąd stwierdził, że skarga nie mogła zastać uwzględniona, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Zdaniem Sądu Prezes ZUS prawidłowo, zgodnie z wytycznymi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wyrażonymi w prawomocnym wyroku z dnia

22 lutego 2013 r. sygn. akt II SA/Wa 219/12, ponownie rozpoznając wniosek A. K., ustalił, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności w niespełnieniu przez skarżącego ustawowych warunków do uzyskania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku w trybie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z okoliczności sprawy wynika, że nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, usprawiedliwiających brak nabycia uprawnień do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym przez skarżącego. Za okoliczność szczególną, uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie, należy uznać wyłącznie zdarzenie, bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Tymczasem z niekwestionowanych ustaleń organów wynika, iż przez 10 lat poprzedzających stwierdzenie u skarżącego całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji datowanej od 31 października 1990 r., A. K. nie podjął pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Zatem we wskazanym okresie należało poszukiwać w życiu skarżącego takich zdarzeń lub stanów, które wykluczały podejmowanie pracy zarobkowej z przyczyn od niego niezależnych. Sam zaś skarżący we wniosku z dnia 27 grudnia 2010 r. wskazał, iż przebywał poza granicami kraju. Od grudnia 1980 r. do maja 1997 r. przebywał on i podejmował pracę zarobkową w USA. Nie podlegał w tym czasie ubezpieczeniu społecznemu w Polsce. Jak słusznie stwierdził organ, podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji z zakresu przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Wyjazd z Polski i rezygnacja z uczestnictwa w krajowym systemie ubezpieczenia społecznego jest konsekwencją podjęcia świadomych życiowych wyborów, co do miejsca zamieszkania, sposobu i warunków pracy. W czasie pobytu w USA skarżący otrzymywał wynagrodzenie jako pracobiorca, a następnie świadczenie zasiłkowe do 1997 r. (co wynika z treści skargi). Powrócił do Polski już jako osoba całkowicie niezdolna do pracy. Wskazane okoliczności nie mogą być kwalifikowane jako szczególne, gdyż nie sposób ich potraktować jako zdarzenia wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Oceniając całokształt materiału dowodowego sprawy, Sąd stwierdził, że A. K. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. do dnia 31 października 1990 r. miał realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia i w tym czasie podejmował zatrudnienie w USA. Zatem nie można odmówić organowi racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

Dodatkowo Sąd podniósł, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia.

Konkludując, Sąd stwierdził, że Prezes ZUS w rozpoznawanej sprawie dokonał prawidłowej wykładni prawa materialnego, stwierdzając brak podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wobec niespełnienia wskazanych wyżej przesłanek z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżoną decyzję podjął w następstwie przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego z poszanowaniem reguł procesowych (art. 7 i 77 § 1 k.p.a.), zaś podjęte rozstrzygnięcie należycie uzasadnił, uwzględniając wymogi z art. 107 § 3 w związku z art. 11 k.p.a.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A. K., zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu:

1. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 998 r. o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, iż okoliczności niniejszej sprawy wskazują na brak spełnienia "szczególnych okoliczności" oraz poprzez całkowite zdeprecjonowanie faktu, iż niniejszy przepis stanowi przepis szczególny w stosunku do art. 63 ustawy i w konsekwencji brak wzięcia pod uwagę faktu, iż okres zaistnienia szczególnych okoliczności nie ma znaczenia dla możliwości przyznania świadczenia w omawianym trybie szczególnym;

2. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 14 ust. 3 ustawy o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego niezastosowanie, co w konsekwencji doprowadziło do zupełnego pominięcia zarówno w decyzji organu, jak i wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, iż w dniu 6 kwietnia 2011 r. została stwierdzona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy A. K. i w efekcie zostały spełnione wszystkie przesłanki warunkujące przyznania renty w trybie art. 83 ust. 1 ustawy, w tym przesłanki niepodlegające uznaniu administracyjnemu;

3. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 141 ust. 4 p.p.s.a., poprzez brak w uzasadnieniu wyroku wyjaśnienia podstawy prawnej, na której oparł się Sąd wydając wyrok, a w szczególności brak wyjaśnienia pojęcia "szczególnych okoliczności", uzasadniających przyznanie świadczenia w postaci renty w drodze wyjątku, a jedynie ogólnikowe stwierdzenie, iż okoliczności niniejszej sprawy takowych szczególnych okoliczności nie zawierają, co w konsekwencji statuuje stan niepewności prawnej skarżącego, jak i niewypełnienie wytycznych Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z dnia

11 września 2011 r., sygn. akt: I OSK 1244/12,

4. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 7 oraz 77 k.p.a., poprzez:

- niewyjaśnienie istotnych okoliczności sprawy, w szczególności charakteru oraz czasokresów prac dorywczych rzekomo wykonywanych przez skarżącego w USA, a także czy paraliż i inwalidztwo skarżącego uniemożliwiło ich dalsze wykonywanie, biorąc pod uwagę, iż A. K. w Stanach przebywał w latach 1980 - 1997 (czyli 17 lat), natomiast tylko przez 8 lat wykonywał prace dorywcze i w konsekwencji niemożność powoływania się na fakt wykonywania dorywczych prac przez skarżącego na przesłankę szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy;

- brak uwzględnienia w skarżonym wyroku dokumentacji medycznej skarżącego, która to dokumentacja jako stanowiąca podstawę orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy i statuująca szczególne okoliczności miała istotny wpływ na wynik sprawy i zasadność przyznania renty skarżącemu, w szczególności w sytuacji, gdy art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od daty wystąpienia ów szczególnych okoliczności,

5. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 170 p.p.s.a., poprzez niezastosowanie się do wytycznych wyroku NSA, a w konsekwencji powielenie błędów interpretacyjnych odnoszących się do art. 83 ust. 1 ustawy, w szczególności braku znaczenia momentu wystąpienia istotnych okoliczności uzasadniających przyznanie świadczenia, a w konsekwencji niedostosowanie skarżonego wyroku do realiów niniejszej sprawy;

6. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 7 k.p.a. oraz art. 8 k.p.a., poprzez prowadzenie postępowania w taki sposób, w który w żadnej mierze nie można mówić o pogłębieniu zaufania obywateli do organów Państwa oraz kształtowaniu świadomości i kultury prawnej obywateli, a wręcz doprowadziło do naruszenia interesu społecznego i słusznego interesu obywatela w postaci zaniechania przyznania świadczenia na zasadach określonych w ustawie.

Na zasadzie art. 185 § 1 p.p.s.a. skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego z urzędu w niniejszej sprawie, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumenty stanowiące rozwinięcie podniesionych w petitum zarzutów. Podkreślono, że wystąpienie paraliżu i trwałego inwalidztwa, potwierdzone dokumentacją lekarską i stwierdzoną decyzją lekarza orzecznika ZUS statuującą trwałą niezdolność do pracy skarżącego winno być traktowane jako szczególna okoliczność, na którą on nie miał wpływu, co wypełniania przesłankę z art. 83 ustawy o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Rozpoznając skargę kasacyjną w granicach podstaw i zarzutów w niej podniesionych Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie.

Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie została oparta na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 p.p.s.a. tj. na naruszeniu prawa materialnego oraz naruszeniu przepisów postępowania. W pierwszej kolejności podlegają rozpoznaniu zarzuty naruszenia przepisów postępowania, gdyż dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony można dokonać oceny procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez Sąd przepis prawa materialnego. Należy też mieć na uwadze, że zarzuty naruszenia przepisów postępowania mogą być skuteczne, jeżeli uchybienie tym przepisom mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Takiego naruszenia przepisów postępowania, wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, nie dopuścił się Sąd I instancji.

Nie można podzielić zarzutu naruszenia art.153 p.p.s.a. w zw. z art.170 p.p.s.a., który w ocenie skarżącego, polega na niezastosowaniu się przez Sąd I instancji do wytycznych zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 września 2012 r., sygn. I OSK 1244/12, którego przedmiotem była kontrola decyzji Prezesa ZUS, w której przyjęto, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określają ściśle krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej. Zgodnie z art. 68 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, do renty rodzinnej uprawnione są dzieci, bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy do ukończenia 16 lat lub do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Organ wywiódł, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 6 kwietnia 2011 r. skarżący został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i niezdolnego do samodzielnej egzystencji od dnia 31 października 1990 r., tj. w wieku 43 lat. Całkowita niezdolność do pracy nie powstała zatem w wymienionych okresach, w związku z czym wnioskodawca nie jest uprawniony do renty rodzinnej po zmarłym ojcu. Sąd Wojewódzki, który rozpoznawał skargę na tę decyzję utworzył dodatkową przesłankę, umożliwiającą przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku tj. uznał, iż do art. 83 ust. 1 omawianej ustawy należy stosować odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1 – 3 i ust. 2 tej ustawy. Stąd, zdaniem tego Sądu, przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku możliwe jest jedynie w sytuacji określonej w art. 68 omawianej ustawy, a w przypadku skarżącego wyłącznie wówczas, gdy spełniałby przesłanki określone w art. 68 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, czyli gdyby stał się całkowicie niezdolny do pracy w okresie do ukończenia 16 roku życia albo do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 września 2012 r. oceny tej nie podzielił, stwierdzając, że nie można utożsamiać kręgu podmiotów określonych w art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z art. 83 ust. 1 tej ustawy, gdyż każdy z tych przepisów reguluje odrębny tryb przyznawania renty rodzinnej tj. w trybie zwykłym oraz w drodze wyjątku. Nie można więc łączyć ze sobą obydwu trybów przyznawania renty rodzinnej, ponieważ brak jest ku temu podstaw prawnych. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny zaznaczył, że w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustawodawca nie związał pojęcia szczególnych okoliczności z datą powstania niezdolności do pracy, co miałoby skutkować oceną zaistnienia tych okoliczności tylko do daty powstania niezdolności do pracy. Rozpatrując sprawę ponownie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, miał na względzie powyższe zalecenia Naczelnego Sądu Administracyjnego, przy ponownym rozpoznaniu sprawy rozpatrzył sprawę w kontekście spełnienia przez skarżącego przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Nie zasługuje także na uwzględnienie zarzut naruszenia art.141 § 4 p.p.s.a., gdyż uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wszystkim wymogom tego przepisu. Sąd w sposób wyczerpujący wyjaśnił dlaczego nie można uznać, że w niniejszej sprawie została spełniona przesłanka " szczególnych okoliczności", o których mowa w art.83 ust.1 wymienionej wyżej ustawy. Sąd wyjaśnił także, co oznacza pojęcie " szczególnych okoliczności" i odniósł je do okoliczności niniejszej sprawy. Nie ma znaczenia w kontekście poczynionych ustaleń, podnoszona w skardze kasacyjnej kwestia czasokresu prac dorywczych wykonywanych przez skarżącego w USA, gdyż jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku za szczególną okoliczność uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w trybie zwykłym Sąd uznał wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Tymczasem skarżący podejmując zatrudnienie bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek świadomie godził się na powstanie negatywnych konsekwencji związanych z przyszłymi uprawnieniami do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zarzut nieuwzględnienia dokumentacji medycznej jest także chybiony, gdyż fakt trwałej niezdolności skarżącego do pracy nie jest w sprawie kwestionowany i nie może być on wyłączną podstawą przyjęcia, że zachodzą przesłanki z art.83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela także zarzutu naruszenia art.83 ust.1 wskazanej powyżej ustawy. Jak już wielokrotnie wskazywano w niniejszej sprawie przepis ten wymaga aby wnioskujący spełnił kumulatywnie cztery przesłanki: 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełniał warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z okoliczności sprawy wynika, że nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, usprawiedliwiających brak nabycia uprawnień do uzyskania przez skarżącego świadczenia w trybie zwykłym. Należy podzielić ocenę Sądu I instancji, że nie uznaje się za szczególne okoliczności świadomego zatrudniania się bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek, wykonywania prac dorywczych bez odprowadzania składek. A taka sytuacja ma miejsce w rozpoznawanej sprawie - od grudnia 1980 r. do maja 1997 r. przebywał on i podejmował pracę zarobkową w USA, nie podlegał w tym czasie ubezpieczeniu społecznemu w Polsce. Natomiast podnoszona w skardze kasacyjnej okoliczność wystąpienia paraliżu i trwałego inwalidztwa wyczerpuje przesłankę niemożności podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ale nie może być traktowana jako szczególna okoliczność w rozumieniu art.83 ust.1 ustawy. Przesłankę szczególnej okoliczności ustawodawca powiązał bowiem z niespełnianiem warunków ustawowych do uzyskania świadczeń. Niewątpliwie skarżący jest osobą chorą i znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, lecz nie spełnia przesłanek umożliwiających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Chybiony jest także zarzut naruszenia art.14 ust.3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. W sprawie nie jest kwestionowane orzeczenie o niezdolności do pracy, lecz spełnienie przez skarżącego wymogów przewidzianych w art.83 ust.1, w którym jako jedną z przesłanek przewidziano niemożność podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy. Rzecz jednak w tym, że nie wszystkie przesłanki wskazanego przepisu spełnia skarżący.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 p.p.s.a. orzekł, jak w wyroku.