Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 234/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2021-07-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 28 ust. 3, 3a
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Gocki (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik Asesor sądowy Anna Komorowska-Kaczkowska Protokolant Starszy inspektor sądowy Maria Żymańczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lipca 2021 r. sprawy ze skargi S. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 marca 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do tut. Sądu przez S. C. (dalej: strona, skarżąca, wnioskodawczyni) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 marca 2021 r., nr[...] , wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.) - zwanej dalej "k.p.a.", w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 423) - zwanej dalej "u.s.u.s." którą utrzymano w mocy własną decyzję z dnia 2 lutego 2021 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne wynikających z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek po zmarłym C. C.

Decyzja ta zapadła w nasypującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia 28 lipca 2017 r. znak [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeniósł na stronę odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek po zmarłym [...] 2016 r. mężu – C. C. Decyzja ta stała się prawomocna z dniem 23 września 2020 r. w związku z wyrokami: Sądu Okręgowego w [...] [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 listopada 2017 r. sygn. akt [...] oddalającego odwołanie strony oraz Sądu Apelacyjnego we [...] [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, który wyrokiem z 23 września 2020 r. sygn. akt [...] oddalił apelację .

Wnioskiem z dnia 12 listopada 2020 r. wnioskodawczyni zwróciła się do ZUS o umorzenie należności z tytułu składek wynikających z powyższej decyzji przenoszącej na nią odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek po zmarłym mężu, powołując się na swoją trudną sytuację materialną i zdrowotną.

Po przeprowadzeniu postępowania w sprawie umorzenia, decyzją z 2 lutego 2021 r., nr [...] Zakład odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek, uznając, że w sprawie nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 u.s.u.s., zaś wnioskodawczyni nie wykazała - zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. - że ze względu na swój stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jej gospodarstwa domowego lub, że stan jej zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Nie wykazała także, aby powstanie zadłużenia było następstwem zdarzeń szczególnych.

Nie zgadzając się tą decyzją strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W jego uzasadnieniu podtrzymała dotychczasową argumentację co do swojej aktualnej sytuacji osobistej, materialnej i zdrowotnej. Wskazała, że miesięcznie przeznacza na wyżywienie kwotę 1.152,00 zł, na odzież 130,00 zł, na środki czystości i pielęgnacyjne 70,00 zł, na prywatne wizyty u specjalistów 160,00 zł oraz na koszty transportu 10,00 zł, co daje łączną kwotę 1.522,00 zł, zaś ZUS w zaskarżonej decyzji blednie wyliczył, że po opłaceniu tych wydatków pozostaje jej do dyspozycji kwota 1.464,34 zł. Do sprawy strona dołączyła szczegółowe zastawienie należności, a także zaświadczenia lekarskie o stanie zdrowia z 8 marca 2021 r. oraz z 10 marca 2021 r.

Dodatkowo opisała też problem z przeksięgowaniem nadpłaty powstałej na jej koncie w ZUS na konto męża C. C. zgodnie z jej dyspozycją złożoną w roku 2007 r. celem pokrycia jego bieżących składek . Pomimo tej dyspozycji, nie została ona wykonana, a po 10 latach otrzymała przekazem pocztowym z ZUS zwrot kwoty 502,79 zł. Takie działanie Zakładu spowodowało niesprawiedliwe obciążanie jej zobowiązaniami zmarłego męża, w sytuacji, gdy to urzędnicy ZUS nie dopełnili spoczywającego na nich obowiązku.

Wskazaną na wstępie decyzją, wydaną po ponownym rozpatrzeniu sprawy ZUS podtrzymał swoją wcześniejszą decyzję, utrzymując ją w mocy.

Odnosząc się do aktualnej sytuacji rodzinnej i materialnej wnioskodawczyni, a także do rodzaju, okresu i wysokości należności oraz przyczyn ich powstania zauważono, że ze złożonego w sprawie oświadczenia z dnia 17 listopada 2020 r. o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wynika, że jest ona wdową i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie pracuje zarobkowo, nie uzyskuje dochodów z innych źródeł poza świadczeniem emerytalnym w wysokości 2.087,71 zł netto, nie otrzymuje zasiłków z pomocy społecznej, świadczeń z Urzędu Pracy i nie korzysta z innych form pomocy. Jako stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem wykazano łączną ich wysokość w kwocie 587,77 zł, w tym z tytułu: czynszu: 326,63 zł, opłat eksploatacyjnych: 69,96 zł, kosztów leczenia: 150,00 zł, innych - składka PZU: 16,20 zł oraz opłata abonamentowa za telewizję: 24,98 zł, Dodatkowo wykazano zobowiązania pieniężne z tytułu podatków w wysokości 427,20 zł, które regulowane są kwartalnie w kwocie 106,80 zł,

Ponadto wnioskodawczyni jest właścicielką mieszkania o powierzchni 44,97 m2 w [...] przy ul. [....] o nr księgi wieczystej [...] 2/3 części gospodarstwa rolnego w [...] księgi wieczystej [...] także garażu przy ul. [...] o nr księgi wieczystej [...].

Posiada środki pieniężne na rachunku bankowym w wysokości 250,00 zł, i mienie ruchome w wartości 300,00 zł, nie posiadając innych wierzytelności.

Do rozpatrzenia sprawy skorzystano też, poza samym oświadczeniem strony o stanie rodzinnym i majątkowym, również z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji Pojazdów, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.

Analizując powyższą dokumentację ZUS stwierdził, że w stosunku do wnioskodawczyni nie zostały spełnione ustawowe przesłanki z art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s., w świetle którego należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności i dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Zaznaczono jednocześnie, odwołując się do uchwały Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r. sygn. akt: II UZP 6/04, że jest to tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia.

Zwrócono też uwagę, że w świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym. Dopóki zatem istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych, organ rentowy, działając jako wierzyciel, nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania.

W konkluzji organ stwierdził, że skoro nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie, na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

W dalszej kolejności organ odniósł się do zaistnienia w niniejszej sprawie ewentualnych przesłanek do umorzenia należności, wynikających z § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem", zgodnie z którym należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W takim przypadku ZUS może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W wyniku podjętych czynności zmierzających do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w cytowanym rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ZUS i w tym przypadku stwierdził brak podstaw do pozytywnego rozpatrzenia wniosku strony.

Analizując zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazano miedzy innymi, iż miesięczny budżet gospodarstwa domowego wnioskodawczyni wynosi 2.174,05 zł netto i jest znacznie wyższy niż poziom minimum socjalnego w III kwartale 2020 r. dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego, wynoszący 1.250,02 zł. Zatem po opłaceniu kosztów związanych z utrzymaniem do dyspozycji strony pozostaje kwota 1.586,28 zł, która jest również wyższa niż minimum socjalne. Organ przyjął więc, że środki finansowe pozostające do dyspozycji strony pozwalają jej na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych.

We wniosku o umorzenie strona powołała się też na swoją sytuację zdrowotną, zwracając uwagę, że jest w podeszłym wieku i pozostaje pod stałą opieką lekarską. Do akt sprawy załączyła zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia wydane 8 marca 2021 r. dla potrzeb Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności, w którym wskazano, że choruje na zwyrodnienie wielostawowe, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, przewlekłą chorobę niedokrwienną serca, miażdżycę, zawroty głowy oraz zapalenie żołądka i dwunastnicy. Natomiast z zaświadczenia z 10 marca 2021 r. Centrum Zdrowia Psychicznego wynika, że cierpi na organiczne zaburzenia lękowe, łagodne zaburzenia funkcji poznawczych, zaburzenia pamięci i orientacji.

Jednakże pomimo tych problemów zdrowotnych, według ZUS brak było podstaw do umorzenia należności w oparciu o § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, gdyż wnioskodawczyni dysponuje stałym źródłem dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, które jest wypłacane bez względu na stan zdrowia, a które może stanowić źródło stopniowej spłaty zadłużenia.

W tym stanie rzeczy, według organu, podjęcie decyzji o umorzeniu należności na obecnym etapie postępowania byłoby działaniem przedwczesnym i nieuzasadnionym, skoro analiza zgromadzonego w sprawie materiału nie pozwala na stwierdzenie, że sytuacja materialno-bytowa strony całkowicie i trwale uniemożliwia jej spłatę zaległych należności, skoro dysponuje ona stałym źródłem dochodu, a także posiada składniki majątkowe w postaci nieruchomości, tj. gruntów rolnych oraz lokalu mieszkalnego i garażu.

Istotne znaczenie dla sprawy, według organu, ma także okoliczność przyjęcia przez wnioskodawczynię spadku po zmarłym mężu – C. C. i z dobrodziejstwem inwentarza. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] [...] Wydział Cywilny z 14 września 2016 r., sygn. akt [...] nabyła ona spadek po zmarłym w całości, z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to, że odpowiada za długi spadkowe do wysokości stanu czynnego spadku. Przyjęcie przez stronę spadku oznacza, że odpowiada ona za długi spadkowe, tj. wyraża zgodę na nabycie wszystkich praw i obowiązków związanych ze spadkiem.

Końcowo organ zauważył, że wprawdzie przedstawione przez stronę okoliczności dowodzą, że jej aktualna sytuacja finansowa ogranicza jednorazową spłatę zadłużenia, lecz nie przesądza o braku samej możliwości spłaty zadłużenia w dalszej perspektywie - choćby w formie układu ratalnego, dostosowanego do jej możliwości finansowych i zawieszającego prowadzone postępowanie egzekucyjne oraz naliczanie się odsetek. Zdaniem organu, wysokość zobowiązania pozwala na jego uregulowanie w układzie ratalnym, tym bardziej, że w latach 2019 i 2020 zostały stronie wypłacone dodatkowe świadczenia pieniężne w postaci 13 emerytury w wysokości 1.200,00 zł brutto, z których część mogła być przeznaczyć na spłatę zadłużenia. Z kolei w 2021 r. przewidziana jest wypłata 13 oraz 14 emerytury. W tej sytuacji również zasada sprawiedliwości społecznej i równości obywateli wobec prawa nie pozwala ZUS na wydanie korzystnego dla wnioskodawczyni rozstrzygnięcia.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem skarżąca, wnosząc w skardze wywiedzionej do tut. Sądu o jego uchylenie i umorzenie należności składkowych zmarłego męża, ponownie opisała swoją aktualną sytuację osobistą (zdrowotną i materialną), przywołując szczegółowe wyliczenia miesięcznych wydatków na bieżące utrzymanie, opłaty stałe i opiekę zdrowotną. W tej ostatniej kwestii dołączyła też do skargi orzeczenie orzecznika ZUS o utrwalonej jej częściowej niezdolności do pracy oraz zaświadczenia lekarskie dotyczące jej stanu psychicznego i schorzeń narządów ruchu.

W dalszej części skargi skarżąca zarzuciła organowi wadliwość rozliczenia wobec dokonanej przez nią jeszcze w 2007 r. nadpłaty w kwocie 672,26 zł, która miała być rozliczona w ramach należności składkowych jej męża, jednak w wyniku zawinienia ZUS nie tylko nie została uwzględniona w rozliczeniu konta jej męża, ale zwrócona jej dopiero po ponad 10 latach. Takie działanie organu według niej nie tylko przyczyniło się do powstania zaległości, ale także świadczy o tym, iż sama zaległość nie powstała w wyniku jej błędów czy też złej woli.

W odpowiedzi na skargę organ wnosząc o jej oddalenie, podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko, wraz z jego uzasadnieniem faktycznym i prawnym.

Zdaniem organu skarżąca nie udowodniła, że sytuacja materialno-bytowa uniemożliwia jej spłatę należności z tytułu składek. Nadto dysponuje ona składnikiem majątkowym w postaci m.in. świadczenia emerytalnego, z którego może być prowadzone skuteczne, przymusowe dochodzenie należności z tytułu składek, a także jest właścicielką nieruchomości.

Na rozprawie skarżąca podtrzymała w całości argumentacje ze skargi, dodatkowo wyjaśniając, że w skład spadku po mężu wchodził jego udział w lokalu mieszkalnym, w którym obecnie zamieszkuje, garaż, jak też - chociaż jedynie formalnie - nieruchomość mieszkalna wolnostojąca, która w rzeczywistości należy do ich syna. Oboje z mężem wprawdzie ujawnieni byli jako jej współwłaściciele, jednakże było to wynikiem ustanowionego zabezpieczenia w ramach poręczenia kredytu frankowego.

W tym stanie sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie, iż zaskarżona decyzja lub postanowienie zostało wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji/postanowienia - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 - dalej p.p.s.a.).

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, tj. badając zaskarżone orzeczenie pod względem jego zgodności tak z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, jak i z normami prawa materialnego zawartymi w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych - Sąd nie stwierdził naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji.

Przedmiotem oceny w niniejszej sprawie była decyzja ZUS z dnia 25.03.2021 r., nr [...] utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia 2.02.2021 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne wynikających z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek po zmarłym C. C. w kwocie 2.904,94 zł (składki na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 1.879,94 i odsetki w kwocie 1.025,00 zł).

W toku postępowania skarżąca przedłożyła obszerną dokumentację medyczną dotyczącą jej aktualnego stanu zdrowia oraz dokumenty obrazujące jej sytuację materialną. Podnosiła, że nie jest w stanie spłacić zaległości wobec ZUS z uwagi na trudną sytuację finansową i zdrowotną. W wyniku oceny przedłożonej dokumentacji organy obu instancji uznały, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia.

Przystępując do rozstrzygnięcia sprawy wskazać należy, iż postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane jest w art. 28 u.s.u.s., jak również w § 3 ust. 1 powołanego już wyżej rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu. Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Ponadto, w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia. Według § 3 ust. 1 rozporządzenia, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Podkreślenia też wymaga, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter dwuetapowy. W pierwszym etapie organ administracji winien jednoznacznie ustalić, czy istnieje któraś z ww. przesłanek umorzeniowych albo jednoznacznie wykluczyć jej istnienie, a następnie po ewentualnym ustaleniu zaistnienia którejkolwiek z przesłanek umorzeniowych, przystępuje - korzystając z przysługującego mu uznania administracyjnego - do oceny zasadności ewentualnego umorzenia dochodzonej zaległości składkowej.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest przy tym pogląd, iż kontroli sądu nie podlega uznanie samo w sobie, ale kwestia czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z 9 stycznia 2002 r. sygn. akt III SA 830/00). Uznaniowy charakter decyzji umorzeniowych nie może bowiem oznaczać dowolności działania organu.

Zatem organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy, w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w wyżej przywołanych przepisach przesłanki umorzenia, gdyż dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materię będącą podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym.

W ramach postępowania sadowoadministracyjnego badana jest zatem zgodność z prawem procesu stosowania prawa i wydanego w jego wyniku rozstrzygnięcia, zarówno w aspekcie znajdujących zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego, jak i procesowego.

Obowiązki organu prowadzącego postępowanie dowodowe określają przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, a w szczególności przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Stosownie do art. 7 k.p.a. organ administracji publicznej stojąc na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron, powinien podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zgodnie zaś z art. 77 § 1 k.p.a. organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Z kolei art. 80 k.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona.

W ocenie Sądu w realiach rozpoznawanej sprawie organ nie naruszył przepisów postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. Wskazać bowiem należy, że wobec strony skarżącej nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności. Strona osiąga stały dochód w postaci świadczenia emerytalnego w wysokości 2.312,52 zł brutto (2.174,05 zł netto), które jest wolne od potrąceń. Ponadto posiada nieruchomości: jest właścicielką mieszkania o powierzchni 44,97 m2 w [...] przy ul. [...] o nr księgi wieczystej [...], oraz w 2/3 części gospodarstwa rolnego w [...], o nr księgi wieczystej [...], a także garażu w [...] przy ul. [...] o nr księgi wieczystej [...], co oznacza, że skarżąca posiada majątek, z którego możliwe jest prowadzenie egzekucji.

Wniosek organu, że nie zaszła żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności, która daje organowi uprawnienie do ewentualnego uwzględnienia wniosku, znajduje zatem pełne oparcie w ustaleniach faktycznych sprawy.

W tym miejscu należy dodatkowo zauważyć, iż przesłanki i granice dopuszczalności umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne unormowane w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. odnoszące się do tzw. "całkowitej nieściągalności" należności składkowych są wyczerpujące i stanowią zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność składek ( por. wyrok NSA z dnia 10 lutego 2011 r., sygn. akt II GSK 187/10 - dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl.).

W ocenie Sądu, ZUS wydając zaskarżoną decyzję nie naruszył również przepisów postępowania w aspekcie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzenia. W tym zakresie należało ocenić niebezpieczeństwo, w przypadku odmowy umorzenia, zbyt ciężkich skutków dla strony skarżącej. Do takich zagrożeń zaliczono w cyt. rozporządzeniu pozbawienie zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, jak również przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Punktem odniesienia przy ocenie czy spłata zadłużenia w przypadku skarżącego zagraża egzystencji zobowiązanego powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji.

Odwołując się zatem do poprawnie ustalonego w sprawie stanu faktycznego wskazać przyjdzie, iż skarżąca jest wdową, zamieszkuje we własnym lokalu mieszkalnym i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie ma innych osób na utrzymaniu. Jak wskazała w oświadczeniu złożonym na etapie postępowania umorzeniowego, jej stałe koszty utrzymania w skali miesiąca zamykają się kwotą około 587,77 zł, w tym z tytułu: czynszu 326,63 zł, opłat eksploatacyjnych 69,96 zł, kosztów leczenia 150,00 zł, innych - składka PZU 16,20 zł oraz opłata abonamentowa za telewizję 24,98 zł, Dodatkowo wykazano na zobowiązania pieniężne z tytułu podatków w wysokości 427,20 zł, które regulowane są kwartalnie w kwocie 106,80 zł. Nie określiła przy tym, jakie konkretnie są miesięczne koszty wyżywienia, zakupu ubrań, środków czystości itp.

Mając to na uwadze organ rentowy stwierdził, że jakkolwiek sytuacja finansowa skarżącej jest trudna, to nie można przyjąć, iż wykazała ona, że w dłuższym okresie czasu (np. w układzie ratalnym) spłata składek wiązałyby się z brakiem zaspokojenia jej podstawowych potrzeb życiowych. Odniósł przy tym jej dochody do minimum socjalnego dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego w III kwartale 2020 r. wynoszącego 1.250,02 zł (na wartość tą składają się wydatki na: żywność 300,19 zł, mieszkanie 443,10 zł, wyposażenie 66,44 zł, kulturę i rekreację 130,01 zł, odzież i obuwie 43,71 zł, ochronę zdrowia 89,82 zł, higienę osobistą 32,84 zł, transport i łączność 117,76 zł, oraz pozostałe wydatki 92,59 zł).

Wprawdzie minimum socjalne dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego stanowi jedynie wskaźnik statystyczny, nie zawsze w pełni oddający rzeczywiste wydatki, jednakże stanowi on pewien wyznacznik/miernik dla oceny środków mogących pozostawać do dyspozycji zobowiązanej do spłaty - jednorazowej czy też w systemie ratalnym - ciążących na niej należności.

Organ odniósł się także do stanu zdrowia skarżącej. W tym zakresie strona wskazała na orzeczony na stałe stopień niepełnosprawności, przy czym, zgodnie z jego treścią, skarżąca nie wymaga opieki osób trzecich. Nie negując bardzo złej sytuacji zdrowotnej zobowiązanej organ zauważył jednak, że nie ma to wpływu na możliwość uzyskiwania przez nią dochodów, gdyż strona pobiera świadczenie emerytalne wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym.

Sąd nie znalazł podstaw by podważyć poczynione przez ZUS ustalenia i wyciągnięte na ich podstawie wnioski, że strona skarżąca nie spełnia przesłanek umorzenia. Wymaga przy tym zaakcentowania, że nawet gdyby w sprawie wystąpiły przesłanki umorzenia należności, organ nie ma obowiązku udzielenia ulgi. Sąd, w ramach kontroli orzeczniczej organu administracji publicznej, nie może zakwestionować takiego rozstrzygnięcia, gdyż sprawuje on kontrolę tylko pod kątem legalności orzeczenia, nie zaś jego słuszności. Poza tym, sąd administracyjny nie ma kompetencji do merytorycznego rozstrzygania sporu zaistniałego między stroną a organem.

Zdaniem Sądu, w rozpatrywanej sprawie odmowa udzielenia ulgi nie ma charakteru dowolnego. Ustawowym obowiązkiem ZUS jest bowiem wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają - co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami (art. 24 ust. 3 u.s.u.s.). Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Obowiązkiem wierzyciela jest przede wszystkim poszukiwanie możliwości odzyskania zaległych należności, możliwość ich umarzania przewidziana jest bowiem dla przypadków szczególnie drastycznych. Dlatego też, jeśli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania długu, to podjęte negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne, a umorzenie należności składkowych byłoby przedwczesne (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 19 lutego 2020 r., sygn. akt I SA/Gd 1818/19). W kwestii tej wypowiadał się wielokrotnie NSA, który akcentował, że ZUS jako dysponent środków publicznych, oceniając istnienie przesłanek umorzenia składek zobligowany jest do uwzględnienia interesu publicznego, a nie tylko interesu indywidualnego wnioskodawcy.

Na gruncie rozpatrywanej sprawy trzeba też szczególnie podkreślić, że ciążące na skarżącej zobowiązanie wynika z decyzji z dnia 28 lipca 2017 r. znak [...], którą Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeniósł na stronę odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek po zmarłym [...] 2016 r. mężu – C. C. Decyzja ta stała się prawomocna z dniem 23 września 2020 r. w związku z wyrokami Sądu Okręgowego w [...] [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27.11.2017 sygn. akt [...] oddalającego odwołanie strony oraz Sądu Apelacyjnego we [...] [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, który wyrokiem z 23 września 2020 r. sygn. akt [...] oddalił apelację. W tym też zakresie skarżąca, która przyjęła spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiada za długi zmarłego męża do wysokości stanu czynnego spadku. Mając zatem na względzie poczynione w sprawie ustalenia faktyczne, jak i dodatkowe wyjaśnienia złożone na rozprawie, uzasadniony zdaniem Sądu jest wniosek, że stan aktualnych zaległości objętych wnioskiem skarżącej i składniki majątkowe wchodzące w skład masy spadkowej pozwalają na wywiązanie się przez nią z długów spadkowych.

W ocenie Sądu, w kontrolowanej sprawie organ nie naruszył przepisów postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 1- 3 cyt. ustawy oraz § 3 rozporządzenia. ZUS prawidłowo zgromadził i poddał wszechstronnej ocenie cały materiał dowodowy. Wydanie decyzji poprzedzone zostało, zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a., postępowaniem zmierzającym do ustalenia aktualnej sytuacji skarżącej, zaś ustalenia i wnioski, jakie przy wydawaniu decyzji poczyniono, mieszczą się w ramach prawem przewidzianych, tak z punktu widzenia prawa procesowego, szczególnie zasady swobodnej oceny dowodów, jak i prawa materialnego. Organ wywiązał się też z nałożonego nań obowiązku poszanowania art. 11 K.p.a., wyjaśniając stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy. Skoro zaś organ nie dopuścił się naruszenia prawa procesowego, poczynione ustalenia są wystarczające do merytorycznego załatwienia sprawy a dokonanej ocenie stanu faktycznego nie można zarzucić dowolności, to zaskarżoną decyzję należało uznać za zgodną z prawem.

Końcowo warto zwrócić uwagę, iż wniosek o umorzenie należności składkowych może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego. W szczególności, w przypadku zmiany stanu faktycznego strona może ponownie wystąpić do ZUS z wnioskiem o umorzenie należności i wówczas ponownie sprawa umorzenia będzie rozstrzygana przez organ. Wydanie bowiem decyzji w przedmiocie umorzenia należności nie korzysta z tzw. powagi rzeczy osądzonej. Również, na co zwrócił już uwagę organ w swojej decyzji, istnieje możliwość ubiegania się o rozłożenie na raty spłaty zaległości.

Natomiast odnosząc się do argumentacji strony, w której poruszono kwestie wadliwości rozliczenia nadpłaty dokonanej przez skarżącą na jej koncie składkowym, brak jej zaliczenia na należności składkowe na koncie męża, a końcowo ich zwrot dopiero po ponad 10 latach, po stosownym rozliczeniu części należności na koncie składkowym samej skarżącej - ta kwestia nie tylko nie mieści się w ramach obecnego postępowania umorzeniowego, ale też wykracza poza zakres kompetencji sądu administracyjnego. Można jedynie zauważyć, że skoro nadpłata ta miała mieć miejsce jeszcze w roku 2007, a zdaniem skarżącej wadliwość jej rozliczenia miała wpływ na ewentualne powstanie wysokość zobowiązań składkowych jej męża, przeniesionych następnie na nią w ramach odpowiedzialności za długi spadkowe, to w tym zakresie Sąd związany jest pozostającymi w obrocie prawnym zapadłymi w tej sprawie orzeczeniami Sądu Okręgowego w [...] [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27.11.2017 r. sygn. akt [...] oddalającego odwołanie strony oraz Sądu Apelacyjnego we [...] [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, który wyrokiem z 23 września 2020 r. sygn. akt [...] oddalił apelację.

Można jedynie dodatkowo zauważyć, że - co nie było sporne - znacząca część tej nadpłaty została ostatecznie zwrócona skarżącej na wskazane przez nią konto bankowe, to skoro środki te miały być już wcześniej przeznaczone na należności składkowe męża skarżącej, to nadal mogą być one użyte do przynajmniej częściowej spłaty powstałego zadłużenia.

Z powyższych względów Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.