Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2344/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-09-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka Protokolant starszy asystent sędziego Anna Siwonia- Rybak po rozpoznaniu w dniu 21 września 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Powiatu G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 maja 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 1459/15 w sprawie ze skargi Powiatu G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2012 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Powiatu G. kwotę 1000 (tysiąc) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 23 maja 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1459/15 oddalił skargę Powiatu G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Decyzją z dnia [...] października 2012 r. Wojewoda [...] stwierdził, że działka oznaczona aktualnie w ewidencji gruntów nr [...] o pow. 2,90 ha, położona w obrębie P., gm. P., pow. G., pochodząca z majątku ziemskiego C. (część dawnej działki nr [...]), na której usytuowany jest zespół pałacowo-parkowy nie podlegała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) – zwanego dalej "dekretem".

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpoznaniu odwołania Powiatu G., decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...]. W uzasadnieniu wskazał, że Majątek C. (wg rejestru pomiarowego majątku C. wykonanego w 1945 r.) liczył 350,30 ha. Wg decyzji Powiatowego Urzędu Ziemskiego w G. z dnia [...] grudnia 1946 r. w sprawie zatwierdzenia klasyfikacji i szacunku działek i inwentarza majątku C., gm. P., pow. G. rozparcelowano 324,14 ha gruntów, pozostawiono na Ośrodek 22,56 ha oraz na drogi 3,60 ha. Wg rejestru pomiarowego majątku C. oraz Szkicu klasyfikacyjnego rozparcelowanego majątku prywatnego C., dwór wraz z parkiem stanowił część działki oznaczonej dawniej nr [...] o pow. 7,[...] ha. Przedmiotem wniosku jest działka nr [...] o pow. 2,90 ha. Na działce znajduje się dwór i park (dane od Starostwa Powiatowego w G.). Minister podzielił stanowisko Wojewody, że przedmiotowa działka, stanowiąca zespół pałacowo-parkowy nie podlegała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Z rejestru pomiarowego wykonanego w 1945 r. przez mierniczego Powiatowego Urzędu Miejskiego w G. M. K. wynika, że na Ośrodek pozostawiono 22,56 ha w tym działkę nr [...] o pow. 7,75 ha. Składała się ona z ogrodów 2,58 ha, podwórza i zabudowań 2,41 ha, dróg 0,32 ha i nieużytków 2,44 ha. Dla działki tej w rubryce uwagi wpisano "park". Z informacji zawartych w opracowaniu "Ewidencja parku zabytkowego w C. Gmina P. województwo [...]" z 1987 r. wynika, że folwark od zespołu pałacowo-parkowego oddzielała droga biegnąca przez wieś i łącząca wsie K. i M.. Folwark znajdował się po południowej stronie drogi. Zabudowa gospodarcza składała się z budynków murowanych z kamienia i cegły, zlokalizowanych na obrzeżu dużego podwórza gospodarczego. Zabudowania gospodarcze stanowiły: obora, stodoła i budynek inwentarski. Część gospodarcza posiadała ogrodzenie z kamienia i cegły. Dojazd do zabudowań gospodarczych prowadził bezpośrednio z drogi biegnącej przez wieś. Dwór, park i sad znajdowały się po północnej stronie drogi. Dwór zajmował centralne miejsce w parku. Do dworu prowadziła aleja wjazdowa obsadzona kasztanowcami, łącząca się z drogą biegnącą przez wieś. Park (wg ustaleń zespołu opracowującego Ewidencję zabytku) mógł powstać w pierwszej połowie XIX w. Podstawowe elementy kompozycji przestrzennej parku stanowiły: dwór, aleja wjazdowa z dziedzińcem, partery kwiatowe, wnętrza ogrodowe, polany trawnikowe, drzewa soliterowe, grupy drzew, aleje i zadrzewienia zwarte. Teren parku był ogrodzony.

Zdaniem Ministra, charakter zarówno dworu, jak i parku w majątku C. wskazuje na ich rezydencjalny charakter. Część gospodarcza majątku była od zespołu pałacowo-parkowego wyraźnie oddzielona. Brak jest związku polegającego na współzależności tej części nieruchomości z pozostałymi częściami nieruchomości ziemskiej. Zespół pałacowo - parkowy pełnił bowiem funkcję mieszkaniową, natomiast pozostała część nieruchomości funkcję gospodarczą. W orzecznictwie przyjmuje się, że rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w związku funkcjonalnym z częścią gospodarczą i co do zasady nie mogły być przydatne do realizacji celów reformy rolnej. Wg przywołanych wyżej materiałów konserwatorskich dwór miał charakter mieszkalny i nie wynika z nich, by był przystosowany do pełnienia funkcji związanych z zarządzaniem majątkiem. O istnieniu związku funkcjonalnego nie może też świadczyć - jak podnosi skarżący - brak prawnego wyodrębnienia zespołu pałacowo - parkowego od pozostałej części nieruchomości ziemskiej.

Odnośnie pozostałych zarzutów Minister stwierdził, że toczące się postępowanie dotyczy podpadania bądź niepodpadania nieruchomości - zespołu pałacowo- parkowego dawnego majątku ziemskiego C. pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Dlatego też w tym postępowaniu nie mogą być rozpatrywane sprawy związane z aktualnym stanem własności, trwałym zarządem Powiatowego Domu Pomocy Społecznej w C., czy też nakładów finansowych poniesionych na funkcjonowanie nieruchomości.

Od opisanej powyżej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi Powiat G. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego art. 2 ust. 1 lit e) dekretu poprzez stwierdzenie braku związku funkcjonalnego wnioskowanej nieruchomości oznaczonej obecnie jako działka nr [...] z działalnością rolniczą; 2) naruszenie przepisów art. 80, art. 77 § 1, art. 75 § 1, art. 6, art. 7, art. 8 Kpa poprzez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, w tym nieprzeprowadzenie dowodu z zeznań świadków mieszkających w miejscowości C. oraz Dyrektora PDPS, posiadających istotną wiedzę dotyczącą działalności dóbr ziemskich C., co skutkowało niezbadaniem związku funkcjonalnego pomiędzy poszczególnymi częściami nieruchomości objętej postępowaniem i miało zasadniczy wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie; 3) naruszenie przepisów art. 107 § 3 w zw. z art. 6, art. 8 i art. 11 Kpa poprzez brak uzasadnienia prawnego decyzji; decyzja nie wyjaśnia dokładnie wszystkich aspektów sprawy, nie przywołuje określonych przepisów prawa, a przywołane w uzasadnieniu orzecznictwo ma wyłącznie przekonać strony do słuszności oceny stanu faktycznego w oparciu o zebrany materiał dowodowy; 4) błędną ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi podtrzymując prezentowane w sprawie stanowisko.

W piśmie z dnia 23 maja 2016 r. uczestnicy postępowania J. K., K. J. i M. K. wnieśli o oddalenie skargi i podzielili stanowisko organu zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd I uznał za prawidłowe stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, co do tego, że zespół dworsko – parkowy, położony na działce nr [...] nie miał charakteru ściśle rolniczego, ani też nie pozostawał w tzw. związku funkcjonalnym z folwarczną częścią majątku ziemskiego w C. i w związku z tym nie mógł być przeznaczony na cele wymienione w art. 1 ust. 2 dekretu przez co nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. WSA wskazał, iż z zaświadczenia Sądu Rejonowego w G. z dnia 28 listopada 2001 r. wynika, że w 1919 r. T. K. był właścicielem majątku zapisanego w księdze wieczystej jako "Dobra Ziemskie C.". W trybie dekretu przejęto areał o pow. około 350 ha. 31 stycznia 1947 r. w księdze wieczystej ujawniono jako właściciela Skarb Państwa. Z analizy Szkicu klasyfikacyjnego rozparcelowanego majątku C. oraz Rejestru pomiarowego z 1945 r., zatwierdzonych orzeczeniem Powiatowego Komisarza Ziemskiego w G. z dnia [...] grudnia 1946 r. wynika, że sporny teren, stanowiący wówczas część działki nr [...] o pow. 7,75 ha został określony jako "Park". Działka nr [...] od strony południowej graniczyła z drogą wiejską. Z kolei droga wiejska od południa graniczyła m.in. z działkami nr [...] i [...]. Zatem teren dworsko-parkowy był w sensie ewidencyjnym wydzielony od folwarku. Z decyzji Powiatowego Komisarza Ziemskiego w G. z dnia [...] grudnia 1946 r. w przedmiocie zatwierdzenia klasyfikacji i szacunku działek i inwentarza oraz wykazu nabywców majątku C. wynika, że majątek ten został rozparcelowany na ponad 80 działek dla nabywców –osób fizycznych, z których największe nie przekraczały 10 ha. Z pkt B decyzji wynikało, że na cele specjalne wyłączono obszar o pow. 26,16 ha, z czego na Ośrodek przeznaczono 22,56 ha. Brak dokumentacji nadania ziemi z majątku C. dla prywatnych nabywców, dotyczącej zespołu pałacowo-parkowego potwierdził Wójt Gminy w P. w piśmie z dnia 6 listopada 2009 r. W 1987 r. została założona Ewidencja Parku Zabytkowego w C.. Z materiałów składających się na Ewidencję wynika, że Zespół Dworski C. powstał w I-szej poł. XIX w. Pierwszym elementem był zrealizowany folwark, nieco później został wybudowany dwór i założony park. Założenie dworsko-folwarczne dzieliła na dwie części droga. Jeżeli chodzi o opis części folwarcznej (gospodarczej) z Ewidencji wynika, że folwark znajdował się po południowej stronie drogi. Zabudowania gospodarcze stanowiły: obora, stodoła, budynek inwentarski. Część gospodarcza była ogrodzona. Dojazd do zabudowań gospodarczych prowadził bezpośrednio z drogi. Warzywnik został założony za podwórzem gospodarczym w rejonie stawów należących do folwarku. Wielorodzinny dom mieszkalny przeznaczony pierwotnie dla robotników folwarcznych znajdował się po zachodniej stronie podwórza folwarcznego. Co do części dworsko-parkowej w materiałach Ewidencji wskazano, że dwór, park i sad (część rezydencjonalna) znajdowały się po północnej stronie drogi. Dwór był murowany, w części środkowej piętrowy, zbudowany w stylu neoklasycystycznym. W otoczeniu dworu założono park, w którym wiek starodrzewia wynosił 150 lat. Elementy kompozycji przestrzennej parku stanowiły: dwór, aleja wjazdowa z dziedzińcem, partery kwiatowe, wnętrza ogrodowe, polany trawnikowe, drzewa soliterowe (ozdobne), grupy drzew, aleje i zadrzewiewnia zwarte. Dwór zajmował centralne miejsce w parku. Przeznaczenie pierwotne budynku określono jako mieszkalne (dane na temat mieszkalnego charakteru dworu są zbieżne z oświadczeniem J. K. zawartym we wniosku nieważnościowym z dnia 30 września 2009 r.). Do dworu prowadziła aleja wjazdowa obsadzona kasztanowcami, łącząca się z drogą wiejską. Aleja przed dworem okalała duży, nieregularny trawnik z pojedynczymi egzemplarzami drzew – głównie iglastych i niską zielenią ozdobną, którą stanowiły partery kwiatowe i krzewy. Park od drogi i zabudowań gospodarczych oddzielał różnogatunkowy masyw zadrzewień zwartych. Zadrzewienie parku stanowiły kasztanowce, lipy, dęby i klony oraz świerk i modrzew. W parku występowały kameralne wnętrza ogrodowe i duże polany parkowe. W parku znajdowała się m.in. droga wiodąca z dworu do zabudowań gospodarczych. Teren parku był ogrodzony. Po stronie północno-wschodniej parku założono sad. Przed sadem wybudowano cieplarnię. Dwór rozbudowywano w kierunku południowym, przy elewacji frontowej dobudowano taras. Z dawnego założenia dworskiego do czasów współczesnych przetrwał dwór (przebudowany) i cieplarnia (oranżeria). Zabudowania gospodarcze odbudowano w latach 1984-1985. Po II wojnie światowej grunty orne majątku C. rozparcelowano, a zespół dworsko-parkowy przejął Szpital [...] w G. W 1947 r. we dworze otworzono Państwowy Zakład Specjalistyczny [...], a później Dom Pomocy Społecznej dla Dorosłych. W dawnym folwarku zorganizowano gospodarstwo pomocnicze. Dane na temat Zespołu Dworsko-Parkowego pochodziły z m.in. planu dóbr C. obejmującego teren folwarku z 1880 r., mapy archiwalnej z 1940 r., publikacji dotyczącej pałaców i dworów Mazowsza z 1995 r.

Zdaniem Sądu I instancji, wskazane wyżej dowody w sposób dostateczny wskazują, że teren dawnego majątku C. będący w dniu 13 września 1944 r. własnością T. K., oznaczony jako obecna działka nr [...] o pow. 2,90 ha nie miał charakteru rolniczego i nie pozostawał w tzw. związku funkcjonalnym z częścią folwarczną tegoż majątku, położoną na południe od drogi wiejskiej, łączącej wieś K. i M. Odrębne oznaczenie ewidencyjne założenia dworsko-parkowego, inne niż części folwarcznej, sposób rozplanowania jego przestrzeni, tj. otoczenie dworu zewsząd parkiem, ozdobny i nierolniczy charakter zadrzewień i zakrzewień, istniejące partery kwiatowe, wnętrza ogrodowe, polany trawnikowe, a także wyraźne oddzielenie parku od drogi i zabudowań gospodarczych przez różnogatunkowy masyw zadrzewień zwartych, pierwotny mieszkalny charakter dworu (potwierdzony w materiałach konserwatorskich i przez J. K.), powojenne wydzielenie tego mienia z parcelacji i jego wykorzystanie na cele nierolnicze (dla potrzeb ochrony zdrowia) świadczą o tym, że sporna część dawnego majątku w C. miała charakter rezydencjonalny, a nie gospodarczy (rolniczy).

W ocenie Sądu I instancji, charakter spornej nieruchomości, jej przeznaczenie świadczyły o tym, że nie było racjonalnych powodów, aby nieruchomość tą rozparcelować i wykorzystać do upełnorolnienia lub utworzenia indywidualnych gospodarstw rolnych, utworzenia gospodarstw produkcyjnych, zarezerwowania odpowiednich terenów dla szkół oraz publicznych ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, czy też pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji (art. 1 ust. 2 dekretu). Racjonalne względy ekonomiczno-gospodarczo-społeczne przemawiały bowiem za tym, aby sporna nieruchomość jako element zespołu rezydencjonalnego w C., na której posadowiono obiekt zabytkowy – dziewiętnastowieczny park, zintegrowany funkcjonalnie, kompozycyjnie i komunikacyjnie z neoklasycystycznym dworem - rezydencją, nadal zachowała nierolniczy charakter. Tak też się w rzeczywistości stało, skoro przedmiotowe mienie przeznaczono po II wojnie światowej na działalność jednostki organizacyjnej ochrony zdrowia, a później domu opieki społecznej.

Z powyższych względów Sąd I instancji podzielił stanowisko organu, że teren dawnego majątku w C. obejmujący obecną działkę nr [...] (część dawnej działki nr [...]) nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i w związku z tym nie mógł być przejęty z mocy prawa przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej.

Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd zauważył, że marginalna działalność rolna na tym terenie nie podważa dominującej funkcji zespołu dworsko-parkowego jaką była funkcja mieszkalna. Porównanie (wynikających z materiałów mapowych) wielkości znajdujących się na tym terenie obiektów (cieplarni, czy oranżerii, budynku socjalnego, magazynu), czy wielkości terenu gdzie były inspekty z wielkością zabudowań gospodarczych nr 5-8 i wielkością terenu warzywnika (przy stawie), istniejących w części folwarcznej, wzięcie pod uwagę istnienia odrębnego budynku mieszkalnego robotników folwarcznych nr 10, znajdującego się poza zespołem dworsko-parkowym wskazuje, że typowa produkcyjna działalność rolnicza prowadzona była na terenie folwarku. Z opisu rodzaju gruntów znajdujących się na działce nr [...] dokonanego w Rejestrze Pomiarowym z 1945 r. nie wynika, aby w zespole dworsko-parkowym była prowadzona produkcja warzywna tego rodzaju, że zmieniałaby funkcję i charakter tego zespołu. W uwagach do tego Rejestru wpisano "Park", oznaczono powyższy teren jako ogrody, podwórza i zabudowania, nieużytki, drogi. Także materiały Ewidencji Zabytków nie potwierdzają wykorzystania tego zespołu do produkcji rolniczej. Jeżeli natomiast chodzi o przeprowadzenie dowodów z zeznań świadków to zdaniem Sądu I instancji, trzeba mieć na uwadze to, że na etapie postępowania administracyjnego wniosku w tym zakresie nie składano. Poza tym nie jest sporne między skarżącym, a organem to, że na terenie zespołu dworsko-parkowego były przejawy działalności rolniczej. Zatem nawet gdyby osobowe źródła dowodowe potwierdziły te okoliczności to nie miałoby to istotnego wpływu na wynik sprawy, zwłaszcza w konfrontacji ze zgromadzonymi w sprawie materiałami dokumentacyjnymi.

W odniesieniu do kwestii prowadzenia na terenie obecnego PDPS-u gospodarstwa pomocniczego o charakterze rolniczym Sąd I instancji zwrócił uwagę, że z materiałów Ewidencji Zabytku (Wkładka do Karty Ewidencyjnej....Załącznik Nr 1) wynika, że gospodarstwo pomocnicze zorganizowano w dawnym folwarku, gdzie zatrudniano pensjonariuszy domu opieki zdolnych do pracy fizycznej. Nawet gdyby przyjąć, że na terenie obecnej działki nr [...] (ok. 3 ha) prowadzi się drobne uprawy warzywne i warzywa kopcuje na zimę to, nie świadczy to o tym, że sporny teren jest gospodarstwem rolnym. Tego rodzaju przejawy działalności rolniczej nie mogłyby przecież zmienić głównego sposobu wykorzystania tego mienia na działalność z zakresu opieki społecznej. Odnośnie do kwestii wchodzenia działek nr [...], [...], [...], [...] w obręb dawnej działki nr [...], Sąd I instancji zauważył, że z porównania Szkicu Klasyfikacyjnego zatwierdzonego orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1946 r. z Wyrysem z mapy ewidencyjnej z dnia 7 stycznia 2010 r. i kolorowym wydrukiem mapowym (k-88 akt adm.) wynika, że działki nr [...] i [...] zawierają się w granicach dawnych działek nr [...] i [...], znajdujących się po południowej stronie drogi wiejskiej (część folwarczna majątku C.). Natomiast działka nr [...] wchodziła w skład dawnych działek nr [...] i [...], a na jej części przylegającej do terenu obecnej działki nr [...] w latach 40-tych XX w. istniał sad. Trudno natomiast uznać, że część dworsko-parkowa pozostawała w związku funkcjonalnym z terenem działki nr [...] obejmującym sad, tzn. że nie mogła funkcjonować bez sadu.

Biorąc pod uwagę powyższe WSA w Warszawie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako: P.p.s.a.).

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł Powiat G. zarzucając Sądowi I instancji:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit e) dekretu, poprzez stwierdzenie braku związku funkcjonalnego wnioskowanej nieruchomości oznaczonej obecnie jako działka nr [...] z działalnością rolniczą;

2. naruszenie przepisów art. 145 P.p.s.a. w zw. z art. 80, art. 77 § 1, art. 75 § 1, art. 6, art. 7, art. 8 K.p.a. poprzez pominięcie faktu braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, w tym:

- brak wyjaśnienia kwestii zasadniczej w sprawie, a mianowicie faktu przejęcia przez Skarb Państwa majątku ziemskiego w C. w zamian za długi na rzecz T., co pozbawiło właścicieli prawa własności dóbr ziemskich C.,

- nieprzeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, w tym: J. K., E. C., J. B. czy A. C. - syna właściciela sąsiadującego z C. dworu w K., a także Dyrektora PDPS, posiadających istotną wiedzę dotyczącą działalności dóbr ziemskich C., co skutkowało niezbadaniem związku funkcjonalnego pomiędzy poszczególnymi częściami nieruchomości objętej postępowaniem i miało zasadniczy wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie;

3. naruszenie przepisów art. 107 § 3 w zw. z art. 6, art. 8 i art. 11 K.p.a. poprzez uznanie zgodności z prawem decyzji posiadającej brak uzasadnienia prawnego decyzji; decyzja nie wyjaśnia dokładnie wszystkich aspektów sprawy, nie przywołuje określonych przepisów prawa, a przywołane w uzasadnieniu orzecznictwo ma wyłącznie przekonać strony do słuszności oceny stanu faktycznego w oparciu o zebrany materiał dowodowy, z pominięciem zebrania materiału i wyjaśnienia najistotniejszych kwestii w sprawie;

4. błędną ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji a także o zasądzenie kosztów według norm przepisanych. Ponadto wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentów załączonych do niniejszej skargi, tj.:

- ogłoszenia o licytacji publicznej majątku ziemskiego C. z dnia 25 kwietnia 1939 r. na okoliczność braku przesłanek do twierdzenia, że spadkobiercy właścicieli majątku ziemskiego C. nadal posiadają interes w dochodzeniu tytułu prawnego do nieruchomości, oraz braku wyjaśnienia faktycznej sytuacji prawnej majątku,

- oświadczeń J. K. i H. S. z dnia 19 lipca 2016 r. oraz notatki urzędowej dyrektora PDPS R. C. na okoliczność istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy przedmiotową nieruchomością położoną w C. a działalnością rolniczą oraz ogrodniczą oraz na okoliczność wiedzy posiadanej przez źródła osobowe nt. sytuacji faktycznej dotyczącej funkcjonowania majątku ziemskiego w C.

Skarżący kasacyjnie wskazał, że wcześniejsze przedłożenie ww. dowodów nie było możliwe na poprzednich etapach postępowania, ponieważ dokumentacja dotycząca licytacji majątku ziemskiego z 1939 r. została ujawniona dopiero w ostatnim okresie, a nadto organy prowadzące postępowanie - których był to obowiązek - nie były zainteresowane zgromadzeniem pełnego materiału dowodowego, w tym zeznaniami osobowymi - stąd potrzeba ich dopuszczenia wynikła na obecnym etapie postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że materiał zgromadzony w aktach sprawy jest niepełny, co powoduje, że nie można na jego podstawie rozstrzygać o związku funkcjonalnym pomiędzy poszczególnymi częściami nieruchomości, co ma zasadniczy wpływ przy wydawaniu decyzji w niniejszej sprawie. Przede wszystkim, istnieją wątpliwości co do stanu prawnego dotyczącego prawa wnioskodawczyni co do własności wnioskowanej nieruchomości. Odnaleziono bowiem dokument wskazujący, iż przeprowadzono ogłoszenia o licytacji publicznej majątku ziemskiego C. wraz z przyległościami z dnia 25 kwietnia 1939 r., z uwagi na zadłużenie tegoż majątku. Sprzedaż miała się odbyć w dniu 13 października 1939 r. o godz. 11 -tej przed notariuszem , przed notariuszem E. P. przy wydziale hipotecznym Sądu Okręgowego w P. Postępowanie w tym zakresie w ogóle nie zostało przeprowadzone. Organ I instancji nie przeprowadził postępowania dowodowego w oparciu o dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych, zeznania stron postępowania. Oparł się jedynie na dokumentach, w dużej części pozyskanych od konserwatora zabytków - Ewidencji Parku Zabytkowego w C. Skarżący zaznaczył, że już chociażby z mapy sytuacyjnej ponad wszelką wątpliwość można wywieść, że obecna działka [...] jest związana funkcjonalnie z działalnością rolną. Na wspomnianej mapie oznaczono budynek gospodarczy zwany cieplarnią, co potwierdza uzasadnienie decyzji na stronie 5, który wykorzystywany był do działalności rolnej-ogrodniczej. W cieplarni hodowane były rozsady głównie warzyw, które po przepikowaniu rozsadzane były w tzw. inspekty znajdujące się przed szklarnią. Inspekty, tj. miejsce do rozsadu warzyw, jak i szklarnia, która służyła do uprawy warzyw dużo przed sezonem, znajdowały się na działce obecnie oznaczonej nr [...], niedaleko granicy z działką oznaczoną obecnie nr [...]. Przed tzw. inspektami znajdowały się kopce zadołowanych po zbiorach warzyw, przygotowanych na przetrwanie okresu zimowego. Informacje te potwierdza także Dyrektor PDPS I. C., którego wyjaśnienia stanowić mogły istotne źródło wiedzy w sprawie. Organ I instancji dowodu tego jednak nie przeprowadził. Podobnie, wiedzę taką posiadają mieszkańcy C. i okolic pracujący w posiadłości ziemskiej C., m.in. J. K., H. S., J. B. i E. C.. Organ prowadzący niniejsze postępowanie pominął także fakt, że do bocznych drzwi znajdujących się w lewym skrzydle dworu prowadzi droga łącząca bezpośrednio budynki gospodarcze znajdujące się na działkach oznaczonych obecnie nr [...] i [...]. Potwierdza to prawdziwość informacji uzyskanych z osobowych źródeł dowodowych, które organ administracji prowadzący postępowanie pominął. Źródła te wprost wskazują, że w lewym skrzydle dworu znajdowały się pomieszczenia dla robotników ziemskich pracujących przy pracach rolniczych i ogrodowych. Z informacji uzyskanych od mieszkańców C. pamiętających jeszcze czasy powojenne wynika, że w budynku obecnej pralni oznaczonej na mapie sytuacyjnej (archiwalnej) jako budynek socjalny znajdował się kurnik, gdzie hodowano drób, natomiast w obecnym budynku administracyjnym oznaczonym na tej mapie jako magazyn odbywała się hodowla zwierząt dzikich. Z przedstawionego opisu tej hodowli można było się dowiedzieć, że łapano tam ranne zwierzęta dzikie i poprzez ich hodowlę zapewniano im warunki do przeżycia. Organ administracji pominął rolnicze wykorzystanie obiektów znajdujących się na wnioskowanej działce, a używanych w celach rolniczo-ogrodniczych. Pominął również osobowe źródła dowodowe, których wiedza, przy braku dokumentacji, rozstrzygałaby istotne aspekty prowadzonego postępowania. Z wiedzy tej, potwierdzanej przez wiele osób zamieszkujących w sąsiedztwie nieruchomości objętych postępowaniem wynika, że funkcjonowanie poszczególnych części nieruchomości w sposób niezależny od siebie nie byłoby możliwe. Zdaniem skarżącego, nie polega na prawdzie twierdzenie organu, jakoby droga K. - M. oddzielała gospodarstwo o charakterze rolnym od zespołu dworsko - parkowego. Gdyby tak miało być, to po stronie drogi, gdzie znajdował się dwór nie byłoby pomieszczeń dla robotników i ogrodników, gdzie zamieszkiwali (spali), miejsc rozsadu warzyw oraz ogrodu, który co prawda miał znajdować się na działce oznaczonej obecnie nr [...], ale znajdującej się po tej stronie drogi, co zespół dworsko - parkowy. Nie polega też na prawdzie twierdzenie wnioskodawcy, że po reformie ta część majątku, która została przejęta przez Skarb Państwa została przeznaczona na cele niezgodne z przepisami o reformie rolnej, ponieważ powstał tam szpital [...], a następnie PDPS. Okoliczność tę mógł wyjaśnić Dyrektor PDPS. Skarżący zaznaczył, że tak szpital, jak później PDPS miały tzw. gospodarstwo pomocnicze, ponieważ prowadzenie działalności rolniczej przez wspomniane wyżej podmioty możliwe było według obowiązujących przepisów tylko w tej formie. Ponadto jedną z metod terapii osób tam przebywających było zorganizowanie czasu poprzez pracę w gospodarstwie rolnym zwanym gospodarstwem pomocniczym. Wówczas teren dworu pełnił podwójną rolę, tj. szpitala DPS-u, mieszkań dla osób pracujących w gospodarstwie rolnym. Nadal więc na wnioskowanej działce uprawiano warzywa, następnie kopcowano je na zimę.

Naczelny Sąd administracyjny zważył co następuje:

Najistotniejszym zarzutem postawionym przez Powiat G. było, zaakceptowanie przez Sąd I Instancji przeprowadzonego przez organy postępowania w sytuacji naruszenia art.6,7, 8, 75 §1,77 § 1 i 80 k.p.a. Skarżący kasacyjnie podniósł, że organ pominął przeprowadzenie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy dowodów, a w związku z tym zaniechał dokonania wszechstronnej oceny koniecznego materiału dowodowego. Wbrew obowiązkom nie podjął wszystkich niezbędnych czynności celem znalezienia osobowych źródeł informacji w koniecznym dla sprawy zakresie mimo iż z akt wynikało, że możliwe było dotarcie do świadków, którzy mogli posiadać istotne dla sprawy wiadomości. Zaznaczyć w tym miejscu trzeba, że w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA 2006/5 poz. 123), jednolicie prezentowany jest pogląd na temat znaczenia tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu. Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały o sygn. akt I OPS 3/10. Nie może zatem budzić wątpliwości, że konieczne jest każdorazowo badanie istnienia wskazanego "związku funkcjonalnego" pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości, jako warunku podpadania zespołu dworsko-parkowego pod działanie dekretu. Pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu nie jest normatywnie definiowane. W judykaturze, gdy wiąże się z tym pojęciem określone skutki, wyrażany jest pogląd, iż "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Z tego też względu istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" mogą mieć różne okoliczności, w tym także np. miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza nią (patrz wyroki NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09 dostępne na www.nsa.orzeczenia.gov.pl). Czy w części gospodarczej, czy w mieszkalnej pałacu (zamku) znajdował się np. kantor bądź biuro, w którym właściciel majątku przyjmował interesantów, i z których wykonywany był stały bezpośredni zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom itp.). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca prowadzić winno do wniosku, iż część rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, iż nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować.

Przekładając powyższe wywody na grunt niniejszej sprawy, trzeba stwierdzić, że organy zaniechały poczynienia wszelkich niezbędnych ustaleń w tym względzie, ograniczyły swe badanie odnośnie związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem zamkowo-parkowym a częścią gospodarczą majątku do analizy dokumentów, map, protokołu z oględzin. Tymczasem z akt sprawy wynika, że istnieją osobowe źródła informacji, które mogą posiadać wiedzę w tym względzie i nic nie stało na przeszkodzie, aby pomimo niezgłoszenia wniosku dowodowego przez jakąkolwiek ze stron ich poszukiwania i przesłuchanie przeprowadził z urzędu sam organ. Wskazać w tym miejscu trzeba m.in. na treść odwołania Powiatowego Domu Pomocy w C. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...].10.2012r. Wprawdzie postanowieniem z dnia [...].12 2012r. stwierdzono jego niedopuszczalność, jednak zawarte w nim dane co do osobowych źródeł informacji organ zobowiązany był wykorzystać, dążąc do realizacji powinności dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. We wskazanym odwołaniu zaznaczono bowiem, że żyją jeszcze osoby pracujące w posiadłości ziemskiej, mające do tej pory kontakty ze spadkobiercami byłych właścicieli, ponadto istotne dla sprawy wiadomości posiada sam Dyrektor Domu Pomocy.

Brak aktywności stron w tym względzie, w tym przede wszystkim Powiatu G., choć nie może zasługiwać na aprobatę nie usprawiedliwia jednak niedziałania samego organu. Wprawdzie orzecznictwo wielokrotnie podkreślało, iż obowiązek dowodowy organów nie ma charakteru nieograniczonego, nie dotyczy to jednak takich sytuacji, gdy z łatwością można pozyskać zarówno nazwiska, imiona i adresy istotnych dla sprawy osobowych źródeł informacji w tym świadków.

Powyższe przemawia za przyjęciem, że rację przyznać należy autorowi skargi kasacyjnej, iż w niniejszej sprawie organy dopuściły się naruszenia wskazanych na wstępie przepisów kodeksu postępowania administracyjnego, stanowiących fundamentalne zasady postępowania administracyjnego w tym reguły prowadzenia postępowania dowodowego i to w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145§1pkt.1lit.c P.p.s.a.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego opisana powyżej wadliwość postępowania, w obecnym stanie sprawy skłania do przyjęcia zasadności zarzutu naruszenia przepisu prawa materialnego tj. art. 2 ust.1lit.e dekretu wskutek przedwczesnej konstatacji o braku istnienia związku funkcjonalnego wnioskowanej nieruchomości z działalnością rolniczą pozostałej części majątku.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazane naruszenia przepisów prawa, wyczerpują przesłanki o jakich mowa w art. 145§1pkt. 1lit. a) i c) P.p.s.a., co w konsekwencji skutkować musiało uchyleniem zarówno zaskarżonego wyroku jak i decyzji organów obu instancji.

Z tego też względu na zasadzie art. 188 P.p.s.a. orzeczono jak w pkt. 1 sentencji wyroku.

Ponownie rozpoznając sprawę organy zobowiązane będą uwzględnić wywody zawarte w niniejszym uzasadnieniu, w tym co do konieczności zbadania związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo parkowym, a pozostałą częścią majątku, jako okoliczność istotną dla końcowego wyniku niniejszej sprawy. Ustalenia w tym zakresie winny uwzględniać także wiadomości uzyskane z przesłuchania osobowych źródeł informacji, które wskażą strony względnie z urzędu sam organ.

W ponownie prowadzonym postępowaniu zbadania wymagać będą także okoliczności ewentualnej utraty prawa własności spornej nieruchomości na skutek przeprowadzonej w 1939r. licytacji publicznej, na które wskazano w kasacji.

O kosztach postępowania orzeczono na zasadzie art. 203 pkt.1 i art. 200 P.p.s.a.

-----------------------

7