Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA 1855/03
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-02-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łukaszewska-Macioch (spr.) Sędziowie WSA Elżbieta Lenart asesor WSA Anna Tarnowska-Mieliwodzka Protokolant Iwona Kosińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lutego 2005 r. sprawy ze skarg J. K., J. P., E. P., S. P., L. P., H. J., E. B., H. J. (s. S.), J. J. i R. J. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2003 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta O. z dnia [...] maja 2003 r., nr [...]; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3) zasądza od Wojewody [...] na rzecz skarżących J. K., J. P., E. P., S. P., L. P., H. J., E. B., H. J. (s. S.), J. J. i R. J. kwoty po 30 (trzydzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewoda [...] decyzją nr [...] z dnia [...] lipca 2003 r., po rozpoznaniu odwołania J. K. J. P., E. P., S. P., M. P., H. J. (s. S. i E.), E. B., J. J., H. J. (s. H. i J.) i R. J. od decyzji Prezydenta Miasta O. z dnia [...] maja 2003 r. nr [...] orzekającej o zwrocie nieruchomości położonej w O. przy ul. [...] oznaczonej jako działki nr [...] o powierzchni [...] ha i nr [...] o powierzchni [...] ha i rozliczeniu finansowym spowodowanym zwrotem nieruchomości oraz umarzającej postępowanie o zwrot nieruchomości stanowiącej część działki oznaczonej nr [...] o powierzchni [...] ha, uchylił decyzję organu pierwszej instancji w części dotyczącej pkt 3 i orzekł o zwrocie na rzecz Miasta O. kwoty [...] ([...]) złotych z tytułu zwrotu nieruchomości oznaczonej nr [...] o powierzchni [...] ha, a w pozostałym zakresie utrzymał decyzję w mocy.

Z uzasadnienia powyższych decyzji wynika następujący stan faktyczny sprawy:

J. K. działająca w imieniu własnym oraz J. P., E. P., S. P. i M. P. oraz H. J. działający w imieniu własnym oraz J. J., H. J. i E. B., wystąpili o zwrot działek oznaczonych obecnie jako działki nr [...] o powierzchni [...] ha, nr [...] o powierzchni [...] ha oraz części działki oznaczonej nr [...] o powierzchni [...] ha, pochodzących z nieruchomości oznaczonej numerem [...] o powierzchni [...] ha. Nieruchomość ta stanowiła własność J. i Z. małż. P. i została wywłaszczona na rzecz Skarbu Państwa decyzją Prezydenta Miasta O. z dnia [...] października 1980 r. nr [...] z przeznaczeniem pod budowę chodnika oraz pasa zieleni miejskiej przy ul. [...]

Powołaną wyżej decyzją z dnia [...] maja 2003 r. Prezydent Miasta O. orzekł, na podstawie art. 136, 137, 138 ust. 1, 139, 140, 142, 217 ust. 2, 227 i 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) o:

1) zwrocie na rzecz: J. K., J. P., E. P., S. P., M. P. po [...] części dla każdego z nich, H. J. (s. S. i E.) [...] części oraz E. B., J. J., H. J. (s. H. i J.) i R.J. po [...] części dla każdego z nich – nieruchomości położonej w O. przy ul. [...] oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o powierzchni [...] ha oraz nieruchomości położonej przy ul. [...] oznaczonej jako działka nr [...] o powierzchni [...] ha,

2) zwrocie na rzecz Skarbu Państwa zrewaloryzowanego odszkodowania pobranego z tytułu wywłaszczenia nieruchomości w wysokości [...] ([...]) złotych zwiększonego o kwotę [...] ([...]) złotych równą różnicy wartości nieruchomości ustalonej na dzień zwrotu i dzień wywłaszczenia, powstałą wskutek działań podjętych na nieruchomości po jej wywłaszczeniu; łącznie odszkodowanie w stosunku do działki nr [...]o powierzchni [...] ha stanowi kwotę [...] ([...]) złotych,

3) zwrocie na rzecz Miasta O. kwoty [...] ([...]) złotych z tytułu zwrotu nieruchomości oznaczonej [...] o powierzchni [...] ha,

4) umorzeniu postępowania o zwrot nieruchomości położonej w O. przy ul. [...] stanowiącej część działki oznaczonej nr [...] o powierzchni [...] ha.

Organ pierwszej instancji ustalił, że tylko w niewielkiej części wywłaszczona nieruchomość została wykorzystana na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

Za zbędną na cel wywłaszczenia uznano działkę nr [...] o powierzchni [...] ha. Działka ta stanowi własność Skarbu Państwa i pozostaje w zarządzie Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w O. na podstawie umowy o przekazaniu zarządu z dnia [...] stycznia 1993 r. zawartej pomiędzy Wojewódzką Dyrekcją Inwestycji w O. a Wojewódzkim Inspektoratem Ochrony Środowiska w O., na podstawie decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w O. z dnia [...] stycznia 1993 r. nr [...] zezwalającej na przekazanie zarządu. Zarząd wygasa z dniem, w którym decyzja o zwrocie nieruchomości staje się ostateczna. Stosownie do art. 90 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami właściwy organ jest obowiązany w takim przypadku do zwrotu jednostce organizacyjnej, na rzecz której zarząd był ustanowiony, nakładów poczynionych na tej nieruchomości. W postępowaniu o zwrot nieruchomości wyłączone jest dokonywanie rozliczeń z udziałem osób trzecich, a w szczególności rozstrzyganie o roszczeniach z tytułu nakładów.

Za zbędną na cel wywłaszczenia należało także, zdaniem organu, uznać pochodzącą z dawnej nieruchomości nr [...] - działkę nr [...] o powierzchni [...] ha. Działkę tę wydzielono z nieruchomości oznaczonej nr [...] o powierzchni [...] ha będącej w użytkowaniu Spółdzielni Pracy "[...]" - w likwidacji. Przedmiotowy grunt stanowi własność Miasta O. na podstawie decyzji Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 1996 r. nr [...]. Również prawo użytkowania wygasa z dniem, w którym decyzja o zwrocie nieruchomości stała się ostateczna. Do rozliczeń z tytułu nakładów w związku z wygaśnięciem z mocy prawa użytkowania wieczystego w związku ze zwrotem nieruchomości mają zastosowanie przepisy art. 260 i 262-263 kc.

W pozostałej części postępowanie o zwrot nieruchomości podlegało umorzeniu. Dotyczy to gruntu stanowiącego większą część działki nr [...] o powierzchni [...] ha, który od 1989 roku znajduje się w użytkowaniu wieczystym Zakładu Doskonalenia Zawodowego w W. Oddział w W., na mocy umowy użytkowania wieczystego z dnia [...] czerwca 1989 r. Rep. [...] Nr [...]. Prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej KW nr [...], w 2000 roku przeniesione do KW nr [...]. Stan ten czyni zwrot niemożliwym i wypełnia przesłanki określone przepisem art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami, zgodnie z którym roszczenie o zwrot nieruchomości nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie tej ustawy nieruchomość sprzedano albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Stwierdzenie tej okoliczności stanowi podstawę do umorzenia postępowania w tym zakresie.

Zgodnie z art. 140 ust. 1 powołanej ustawy w razie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości poprzedni właściciel zwraca Skarbowi Państwa lub jednostce samorządu terytorialnego wypłacone odszkodowanie, które zgodnie z art. 140 ust. 2 podlega waloryzacji, przy czym jego wartość po waloryzacji nie może być większa niż 50% aktualnej wartości nieruchomości (art. 217). Stosownie natomiast do art. 140 ust. 3 w razie zmniejszenia się albo zwiększenia wartości nieruchomości wskutek działań podjętych na nieruchomości po jej wywłaszczeniu, zrewaloryzowane odszkodowanie podlega odpowiednio zmniejszeniu lub zwiększeniu o kwotę równą różnicy wartości ustalonej na dzień zwrotu. Przy ustalaniu różnicy przyjmuje się stan nieruchomości z dnia wywłaszczenia oraz stan nieruchomości z dnia zwrotu. Ustalenie stopnia zmniejszenia albo zwiększenia wartości nieruchomości następuje po uzyskaniu opinii rzeczoznawcy majątkowego (art. 140 ust. 4). W 1980 roku za grunt o pow. [...] ha wypłacono odszkodowanie w wysokości [...] zł, czyli za grunt o pow. [...] ha wyniosłoby ono odpowiednio [...] zł oraz za grunt o pow. [...] ha odpowiednio [...] zł. Kwoty te podlegają waloryzacji według wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych ogłaszanych przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. Obliczony wskaźnik waloryzacji od momentu wywłaszczenia do dnia wydania decyzji o zwrocie nieruchomości wynosi [...]

Po waloryzacji wypłacone odszkodowanie za poszczególne działki wynosi:

- nr [...]o pow. [...]ha – [...] zł,

- nr [...] o pow. [...] ha - [...] zł.

Aktualna wartość gruntu o pow. [...] ha ustalona przez rzeczoznawcę majątkowego w operacie szacunkowym z miesiąca kwietnia 2003 r. wyniosła [...] zł, zatem zwrotowi na rzecz Skarbu Państwa podlega [...] zł, ponieważ nie jest wyższa od 50% aktualnej wartości tej nieruchomości. Z uwagi jednak na to, że wartość powyższej działki zwiększyła się wskutek działań podjętych na niej po wywłaszczeniu, zrewaloryzowane odszkodowanie podlega zwiększeniu o kwotę [...] zł stanowiącą różnicę wartości nieruchomości na dzień zwrotu w stosunku do jej stanu z dnia wywłaszczenia. Należne Skarbowi Państwa odszkodowanie wynosi zatem [...] zł ([...]zł + [...] zł = [...] zł)

Jeśli chodzi o działkę nr [...] o pow. [...] ha, to aktualna wartość gruntu ustalona przez rzeczoznawcę majątkowego w operacie szacunkowym z miesiąca kwietnia 2003 r. wynosi [...] zł, zatem zwrotowi na rzecz Miasta O. podlegałaby kwota odszkodowania [...] zł, ponieważ nie jest wyższa od 50% aktualnej wartości tej nieruchomości. Jednak z uwagi na fakt, że jak wynika z opinii rzeczoznawcy, wartość nieruchomości zmniejszyła się wskutek działań podjętych na niej po wywłaszczeniu, zrewaloryzowane odszkodowanie podlega zmniejszeniu o kwotę [...] zł stanowiącą różnicę między wartością nieruchomości w dniu zwrotu w stosunku do stanu z dnia wywłaszczenia. Tak więc odszkodowanie wynosiłoby kwotę minus [...] zł. Przepisy dotyczące zwrotu nieruchomości nie dają podstawy do przyznania dopłaty do zwracanej nieruchomości. Ponadto, stosownie do art. 139 ustawy o gospodarce nieruchomościami nieruchomość jest zwracana poprzedniemu właścicielowi w stanie, w jakim znajduje się w dacie orzekania o zwrocie.

Odwołania od decyzji Prezydenta Miasta O. z dnia [...] maja 2003 r. wnieśli J. K. i H. J. oraz [...] Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska w W.

J. K. i H. J. zakwestionowali legalność ustanowienia prawa użytkowania wieczystego do działki nr [...] o pow. [...] ha wskazując, iż zgodnie z art. 136 i art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami organ miał obowiązek poinformowania byłego właściciela o możliwości zwrotu nieruchomości w razie zamiaru wykorzystania jej na inny cel niż określony w decyzji o wywłaszczeniu. W niniejszej sprawie organ tego nie dokonał, czym naruszył ww. przepisy, a także art. 74 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Istnieją zatem przesłanki do rozwiązania umowy o użytkowanie wieczyste. Utrzymanie tego stanu stanowi rażące naruszenie praw obywatela – art. 21 Konstytucji RP.

Jeśli chodzi o zwrot zrewaloryzowanego odszkodowania za działkę nr [...] o pow. [...] ha, odwołujący podnieśli, że organ nie przedstawił stronom wyceny rzeczoznawcy na wykonane inwestycje na tej działce w kwocie [...] zł, w związku z czym nie odwołujący się nie mieli możliwości odnieść się do sposobu ustalenia i wyniku wyceny. Nie przedstawiono stronom także dokumentacji geodezyjnej podziałów nieruchomości z okresu wywłaszczenia i obecnego. Wobec utrudnień związanych z położeniem działki i jej zagospodarowaniem na potrzeby Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska odwołujący się wnieśli o przydzielenie działki zamiennej lub zapłaty odszkodowania.

Odnośnie podlegającej zwrotowi działki nr [...] o pow. [...] ha odwołujący się uważają, że nie nadaje się ona do przejęcia przez nich z powodu częściowego jej zabudowania szkieletem żelbetowym, który zagraża bezpieczeństwu i z tego powodu, po zwrocie nieruchomości, będą oni obciążeni obowiązkiem rozebrania konstrukcji, a koszt tego będzie znacznie wyższy niż to wyliczył rzeczoznawca. Organ winien wyegzekwować od obecnego użytkownika rozebranie konstrukcji oraz usunięcie składowanych na działce płyt żelbetowych, które czynią działkę bezużyteczną albo przyznać spadkobiercom byłych właścicieli działkę zastępczą bądź odszkodowanie.

[...] Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska w W. w swoim odwołaniu podniósł zarzut naruszenia przez organ pierwszej instancji przepisu art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami przez niewykazanie, że w stosunku do działki nr [...] o pow. [...] ha zaistniała którakolwiek z prawnych przesłanek zbędności określonych w tym przepisie. Podkreślił, iż tylko wystąpienie jednej z przesłanek, o których mowa w art. 137 może przesądzić o zbędności nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Organ oparł się wyłącznie na własnej, a do tego błędnej ocenie stanu faktycznego bez odniesienia się do konkretnej przesłanki zbędności określonej w powołanym przepisie ustawy. Nie jest zgodne ze stanem faktycznym stwierdzenie, że na przedmiotowej działce nie został zrealizowany cel wywłaszczenia. Decyzja z dnia [...] października 1980 r. o wywłaszczeniu i odszkodowaniu jako cel wywłaszczenia wskazywała budowę chodnika oraz pasa zieleni miejskiej. Nie ulega wątpliwości, iż na działce znajdują się urządzone trawniki z nasadzeniami krzewów i drzew ozdobnych, chodniki oraz miejsca parkingowe. Ponadto został wzniesiony mały obiekt gospodarczo-garażowy i tylko ten obiekt stanowi odstępstwo od celu wywłaszczenia. Nie zmienia on jednak celu wywłaszczenia. Organ nie badał też, czy istniała decyzja o lokalizacji inwestycji, która konkretyzowała zadanie inwestycyjne zarówno co do miejsca jak i co do czasu.

Wojewoda [...] nie uwzględnił wniesionych odwołań i decyzją z dnia [...] lipca 2003 r. podjął rozstrzygnięcie co do zasady utrzymujące w mocy decyzję organu pierwszej instancji uznając, że organ dokonał prawidłowej oceny stanu faktycznego sprawy. Wojewoda [...] uchylił decyzję Prezydenta Miasta O. jedynie w części odnoszącej się do błędnego oznaczenia zwracanej działki. Organ odwoławczy uznał, iż jest poza sporem, że oddanie działki nr [...] w użytkowanie wieczyste Zakładowi Doskonalenia Zawodowego powoduje bezprzedmiotowość postępowania o jej zwrot, gdyż stosownie do art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. roszczenie o zwrot tej działki nie przysługuje. Jeśli chodzi o podlegającą zwrotowi działkę nr [...], pozostającą w zarządzie Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w W., to wizja lokalna w terenie wykazała, że działka nr [...] nie jest wykorzystywana na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, która przewidywała urządzenie na tej działce chodnika i pasa zieleni miejskiej.

Co do obowiązku zwrotu wypłaconego odszkodowania organ odwoławczy uznał, że szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji wyliczenia są prawidłowe i zgodne z obowiązującymi w tym zakresie przepisami. Poza tym stwierdził, że przepisy ustawy odnoszące się do zwrotu nieruchomości nie przewidują podstawy do żądania zamiany zwracanej nieruchomości na inną albo żądania odszkodowania i rozstrzygania o tym w decyzji o zwrocie nieruchomości.

W skardze na decyzję Wojewody [...] wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego J. K. i H. J. działający w imieniu własnym oraz pozostałych spadkobierców byłych właścicieli zarzucili naruszenie przepisów art. 136 i art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami, jak również art. 74 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, a ponadto art. 58 § 1 i art. 240 kc i wnieśli o orzeczenie o zwrocie działki nr [...] o pow. [...] ha, wypłaceniu odszkodowania za działkę nr [...] o pow. [...] ha oraz nakazaniu rozebrania i usunięcia szkieletu żelbetowego z działki nr [...] o pow. [...] ha bądź wypłacenia odszkodowania. Skarżący zakwestionowali legalność ustanowienia prawa użytkowania wieczystego do działki nr [...] o pow. [...] ha wskazując, iż organ miał obowiązek poinformować byłych właścicieli o możliwości zwrotu nieruchomości, jeżeli została przeznaczona na inny cel. Urząd tego nie dokonał, tylko przekazał nieruchomość w użytkowanie wieczyste Zakładowi Doskonalenia Zawodowego w W. Oddział w W. Powoływanie się na art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami jest w ocenie skarżących niedopuszczalne, bowiem przekreśla sens art. 136 i 137 ustawy. Prowadzi ponadto do naruszenia art. 21 Konstytucji RP. Jeśli chodzi o działkę nr [...] o pow. [...] ha skarżący podnieśli, że została ona przekazana z naruszeniem prawa w zarząd Wojewódzkiemu Inspektoratowi Ochrony Środowiska w W. Delegatura w O. Nieruchomość stanowi zaplecze techniczno-gospodarcze i główne wejście do budynku obecnego użytkownika i została zagospodarowana przez wybudowanie budynku gospodarczo-garażowego, ogrodzenia z brama wjazdową, urządzenie zieleni i utwardzenie nawierzchni. Zwrot tej nieruchomości został uwarunkowany zapłatą Skarbowi Państwa kwoty [...] zł, na którą składają się w/w inwestycje. Skarżący nie otrzymali wyceny rzeczoznawcy majątkowego na w/w kwotę, ich zdaniem zbyt wysoką, jak również nie otrzymali dokumentacji podziałowej z okresu wywłaszczenia i obecnej, o którą zwracali się do Urzędu Miejskiego. Skarżący proponowali zawarcie ugody i przyznanie w jej wyniku działki zamiennej albo zapłatę odszkodowania, ale propozycja ta nie spotkała się z aprobatą Urzędu.

Odnośnie podlegającej zwrotowi działki nr [...] o pow. [...] ha skarżący zauważają, że została ona bezprawnie przekazana pod inwestycję sprzeczną z celem wywłaszczenia. Działka nie nadaje się do przejęcia przez skarżących z powodu zabudowania jej szkieletem żelbetowym, który szpeci środowisko i zagraża bezpieczeństwu. Organ winien wyegzekwować od obecnego użytkownika rozebranie konstrukcji oraz usunięcie składowanych na działce płyt żelbetowych, które czynią działkę bezużyteczną albo przyznać działkę zastępczą bądź odszkodowanie. Również na wycenę zmniejszenia się wartości działki [...] zł organ nie przedstawił wyceny rzeczoznawcy. Zdaniem skarżących rozebranie i usunięcie rozpoczętej i pozostawionej na działce konstrukcji znacznie przekroczy tę kwotę.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] podtrzymał stanowisko zajęte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem [...] stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Niniejsza sprawa podlegała rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest do zbadania, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ wydanie zaskarżonej decyzji nastąpiło z naruszeniem prawa.

Istota niniejszej sprawy sprowadza się oceny zgodności z prawem sposobu dokonania rozliczenia należności związanych ze zwrotem nieruchomości, a w szczególności trybu postępowania w sprawie ustalenia wysokości różnicy wartości nieruchomości na dzień zwrotu.

Zważyć należy, że postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości ma na celu przywrócenie własności odjętej w związku z koniecznością zrealizowania na niej celu publicznego określonego w decyzji o wywłaszczeniu. Z tych względów w postępowaniu, którego przedmiotem jest zwrot wywłaszczonej nieruchomości powinny mieć zastosowanie te same zasady, jakie rządzą postępowaniem wywłaszczeniowym. Przedmiotem postępowania est bowiem w obu przypadkach prawo podmiotowe – prawo własności, którego ochrona ma rangę zasady ustrojowej państwa (art. 21 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Obowiązkiem organu administracji prowadzącego postępowanie, którego przedmiotem jest prawo własności, jest zatem ścisłe przestrzeganie zasad i norm odnoszących się do zapewnienia stronom możliwości realizacji ich praw, a tym samym zadośćuczynienie wymogom i warunkom, jakie nakładają na organ przepisy art. 7, 8, 9 oraz 10 kpa.

W niniejszym postępowaniu spadkobiercy byłych właścicieli nieruchomości żądają zwrotu wywłaszczonej nieruchomości położonej w O. przy ul. [...], która w dniu wywłaszczenia stanowiła działkę nr [...] o powierzchni [...] ha. Zauważyć należy, że wniosku o zwrot nieruchomości złożonego przez J. K., w aktach brak. (chodzi o wniosek z dnia [...] czerwca 2001 r., do którego skarżąca nawiązuje w późniejszych pismach).

Postępowanie administracyjne w przedmiocie zwrotu nieruchomości organ prowadził, a także ustalał przesłanki zwrotu oraz rozliczenie należności, odrębnie w stosunku do poszczególnych działek powstałych w wyniku podziału nieruchomości dokonanego po jej wywłaszczeniu. Ze stanu sprawy wynika, że miała na to wpływ okoliczność, iż podlegająca zwrotowi nieruchomość stanowi obecnie własność w części Skarbu Państwa - w trwałym zarządzie Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w O. (działka nr [...] o powierzchni [...] ha), a w części jest własnością Miasta O. i pozostaje w użytkowaniu Spółdzielni Pracy "[...]" - w likwidacji (działka nr [...] o powierzchni [...] ha). Rezultatem takiego stanu własnościowego jest to, że wynik rozliczeń z tytułu zwiększenia (działka nr [...]) oraz z tytułu zmniejszenia (działka nr [...]) wartości nieruchomości, jest niekorzystny dla spadkobierców byłych właścicieli, którzy z jednej strony zobowiązani są, zgodnie z art. 140 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, zwrócić Skarbowi Państwa kwotę równą różnicy wartości działki nr [...], natomiast nie mogą uzyskać pełnej rekompensaty z tytułu zmniejszenia się wartości działki nr [...].

W takim stanie rzeczy ochrona słusznych interesów stron (art. 7 kpa) wymagała przeprowadzenia postępowania w sprawie zwrotu nieruchomości oraz związanych z tym rozliczeń finansowych w sposób zapewniający stronom czynny udział w każdym stadium postępowania (art. 10 kpa).

Podkreślić należy, że zgodnie z art. 79 kpa obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie dowodowe jest zawiadomienie strony o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków, biegłych lub oględzin, przy czym strona ma prawo brać udział w przeprowadzeniu dowodu, może zadawać pytania świadkom, biegłym i stronom oraz składać wyjaśnienia. Temu celowi służy rozprawa administracyjna, która powinna być przeprowadzona, gdy zachodzi potrzeba uzgodnienia interesów stron oraz gdy jest to potrzebne dla wyjaśnienia sprawy przy udziale biegłego (art. 89 § 2 kpa). W niniejszej sprawie, mimo iż w grę wchodziły istotne interesy stron, organ nie przeprowadził rozprawy z udziałem rzeczoznawcy majątkowego powołanego do sporządzenia opinii w przedmiocie wyceny różnicy wartości nieruchomości.

Stanowi to istotne uchybienie powołanym wyżej przepisom kodeksu postępowania administracyjnego, które skutkowało uchyleniem decyzji wydanych przez organy obu instancji.

Jeśli chodzi o podniesione w skardze zarzuty odnoszące się do stanu, w jakim znajduje się podlegająca zwrotowi działka nr [...], stwierdzić trzeba, iż zasadą jest, że wywłaszczona nieruchomość podlega zwrotowi w stanie, w jakim znajduje się w dniu orzeczenia o zwrocie (art. 139 ustawy o gospodarce nieruchomościami). Niemniej trzeba wziąć pod uwagę, że przepis ten nie może być stosowany w sposób niweczący cel instytucji zwrotu. Należy podkreślić, że z chwilą oddania nieruchomości w użytkowanie jednostce organizacyjnej, która nie miała nic wspólnego z realizacją celu wywłaszczenia, organy administracji winny liczyć się z ewentualnym wystąpieniem byłego właściciela z żądaniem jej zwrotu. W przedmiotowej sprawie oddanie części wywłaszczonej nieruchomości w użytkowanie Spółdzielni Pracy "[...]" było równoznaczne z zaniechaniem użycia jej na cel przewidziany w decyzji o wywłaszczeniu, tj. na budowę chodnika oraz pasa zieleni miejskiej. W takich okolicznościach skutki wadliwego, czy nieudanego zagospodarowania terenu przez użytkownika, które doprowadziło do zmniejszenia w znaczny sposób jej wartości, nie mogą obciążać strony dochodzącej zwrotu nieruchomości. Byłoby sprzeczne z ratio legis przepisów ustawy i istotą prawa do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości przyjęcie, że skutki użycia jej w sposób sprzeczny z celem wywłaszczenia mają obciążać osoby uprawnione. Organ winien w takim przypadku podjąć działania zmierzające do wyegzekwowania od inwestora usunięcia zbędnej konstrukcji i składowiska niewykorzystanych materiałów.

Sąd nie znalazł podstaw do orzeczenia – zgodnie z żądaniem skarżących - o ich prawie do działki zastępczej bądź odszkodowania za zwrot działki, której wartość uległa zmniejszeniu. Przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami nie przewidują bowiem możliwości takiego sposobu rozliczenia w przypadku zwrotu nieruchomości.

Co się tyczy natomiast umorzenia postępowania w odniesieniu do żądania zwrotu części nieruchomości pozostającej w użytkowaniu wieczystym Zakładu Doskonalenia Zawodowego, zważyć należy, iż przepis art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji stanowił w sposób bezwzględny, że roszczenie o zwrot nieruchomości nie przysługuje, jeżeli została ona oddana w użytkowanie wieczyste i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Oznacza to, że wszczęte przez organ administracji postępowanie w sprawie zwrotu takiej nieruchomości podlegało umorzeniu jako bezprzedmiotowe w myśl art. 105 § 1 kpa. Przy tym podkreślić należy, iż w ocenie zgodności zaskarżonej decyzji z prawem nie mieści się rozważanie, czy oddanie działki w użytkowanie wieczyste Zakładowi Doskonalenia Zawodowego nastąpiło z naruszeniem prawa. Ta kwestia może być przedmiotem odrębnego postępowania, na drodze cywilnoprawnej, o unieważnienie umowy ustanowienia prawa użytkowania wieczystego.

Mając na względzie powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji wyroku. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 powołanej ustawy.