Wyrok NSA, sygn. akt II SA 735/84
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 1984-08-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Administracyjne postępowanie
Powołane przepisy: article: art. 6
journal: Dz.U. 1980 nr 9 poz. 26
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 marca 1980 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.
article: art. 1
journal: Dz.U. 1982 nr 16 poz. 122
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów.
Teza: 1. Dla wykładni przepisów aktu prawnego ważną rolę odgrywa preambuła zamieszczona w tym akcie.

Preambuła nie jest normą prawną, stanowi natomiast pochodzące od organu, który wydał akt prawny zaopatrzony w preambułę, wyjaśnienie podstawowych motywów wydania danego aktu, które nie mogą pozostawać bez wpływu na wykładnię norm prawnych zawartych w tym akcie.

2. Jeżeli jakaś osoba przez swe zachowanie dopuściła się tego rodzaju przewinień wobec polskich interesów narodowych, że przekreśliła poprzednio posiadane zasługi, a za takie przewinienie uznać należy niewątpliwie służbę w armii niemieckiej, to bez stwierdzenia późniejszych zachowań, stanowiących wyraźną formę rehabilitacji, trudno uznać taką osobę za zasłużoną dla narodu i państwa polskiego w takim stopniu, by mogła ona korzystać z uprzywilejowanego statusu prawnego kombatanta na podstawie ustawy z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów /Dz.U. nr 16 poz. 122/.

TEZY

1. Dla wykładni przepisów aktu prawnego ważną rolę odgrywa preambuła zamieszczona w tym akcie.

Preambuła nie jest normą prawną, stanowi natomiast pochodzące od organu, który wydał akt prawny zaopatrzony w preambułę, wyjaśnienie podstawowych motywów wydania danego aktu, które nie mogą pozostawać bez wpływu na wykładnię norm prawnych zawartych w tym akcie.

2. Jeżeli jakaś osoba przez swe zachowanie dopuściła się tego rodzaju przewinień wobec polskich interesów narodowych, że przekreśliła poprzednio posiadane zasługi, a za takie przewinienie uznać należy niewątpliwie służbę w armii niemieckiej, to bez stwierdzenia późniejszych zachowań, stanowiących wyraźną formę rehabilitacji, trudno uznać taką osobę za zasłużoną dla narodu i państwa polskiego w takim stopniu, by mogła ona korzystać z uprzywilejowanego statusu prawnego kombatanta na podstawie ustawy z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów /Dz.U. nr 16 poz. 122/.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny oddalił na podstawie art. 207 par. 5 Kpa skargę Alfonsa C. na decyzję Zarządu Głównego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację z dnia 14 marca 1984 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia uprawnień kombatanckich.


UZASADNIENIE

W dniu 31 marca 1983 r. Alfons C. wystąpił o przyjęcie go w poczet członków Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. W załączonym do wniosku życiorysie stwierdził, że brał udział w kampanii wrześniowej. W dniu 4 września 1939 r. dostał się do niewoli i przebywał w Stalagu I-A i Stalagu XX-8, z którego został zwolniony, jako niezdolny do pracy, w dniu 30 sierpnia 1940 r. W latach 1942-1944 był uczestnikiem Tajnej Organizacji Wojskowej "Gryf Pomorski". Stwierdził równocześnie, że w dniu 10 lipca 1943 r. nadano mu - wbrew jego woli - III grupę "Volkslisty" i w dniu 27 maja 1944 r. powołano do armii niemieckiej. W dniu 19 stycznia 1945 r. został raniony odłamkiem w prawą stopę, na skutek czego do sierpnia 1945 r. przebywał w szpitalach wojskowych.

Okręgowa Komisja Weryfikacyjna Zarządu Okręgu Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Sł. postanowiła sprawę przedstawić do decyzji Głównej Komisji Weryfikacyjnej. Zarząd Główny ZBoWiD natomiast wydał w dniu 14 marca 1984 r. decyzję nr 1/Cej/WER/84, w której odmówił Alfonsowi C. nadania członkostwa ZBoWiD oraz wydania zaświadczenia stwierdzającego uprawnienia do świadczeń kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że zgodnie ze stanowiskiem Prezydium Zarządu Głównego ZBoWiD uprawnienia takie przyznaje się jedynie tym obywatelom polskim przymusowo wcielonym do Werhmachtu, którzy po dostaniu się do niewoli wstąpili do Wojska Polskiego na Wschodzie lub Zachodzie i brali udział w walkach na froncie przeciwko Niemcom.

W skardze na powyższą decyzję do Naczelnego Sądu Administracyjnego Alfons C. twierdził, że na skutek zranienia odłamkiem w stopę i przebywania w szpitalu nie miał możliwości wzięcia udziału w walkach z Niemcami ani okazji dostania się do niewoli na Zachodzie.

W odpowiedzi na skargę Zarząd Główny ZBoWiD podtrzymał swe dotychczasowe stanowisko.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Uprawnienia przewidziane w ustawie z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów /Dz.U. nr 16 poz. 122/, przysługują - co wynika z art. 1 tej ustawy - uczestnikom walk o narodowe i społeczne wyzwolenie Ojczyzny, bojownikom o zachowanie polskości na ziemiach zagarniętych przez zaborców, uczestnikom Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej, walk przeciwko siłom reakcji i ruchom faszystowskim, walk o niepodległość, żołnierzom koalicji antyfaszystowskiej, uczestnikom walk o utrwalenie władzy ludowej, uczestnikom ruchu oporu, osobom, które ze względów politycznych, narodowościowych lub rasowych były więzione w hitlerowskich obozach koncentracyjnych i więzieniach oraz osobom prowadzącym w okresie okupacji hitlerowskiej tajne nauczanie dzieci i młodzieży. Uprawnienia te przysługują przy tym osobom mającym obywatelstwo polskie oraz stałe miejsce zamieszkania na terytorium PRL, jeżeli osoby te są członkami Związku Bojowników o Wolność i Demokrację lub spełniają warunki wymagane dla członkostwa tego Związku /art. 2 ust. 1 ustawy/. Warunki wymagane dla członkostwa ZBoWiD określa par. 10 Statutu Związku, ogłoszonego w formie przewidzianej prawem /M.P. 1979 nr 31 poz. 157/. Warunki te odpowiadają w pełni zasadom ustalonym w cytowanym wyżej art. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r.

Istnieją ponadto bardziej szczegółowe postanowienia w sprawie przyjmowania w poczet członków Związku, zawarte w uchwalonym przez Prezydium Rady Naczelnej ZBoWiD w dniu 10 kwietnia 1970 r. Regulaminie Weryfikacyjnym ZBoWiD oraz w przyjętej uchwałą Prezydium Zarządu Głównego ZBoWiD z dnia 13 sierpnia 1981 r. "Wykładni niektórych przepisów regulaminu weryfikacyjnego ZBoWiD". Akty, w których te ostatnie postanowienia zostały zawarte, nie mają jednak charakteru prawa powszechnie obowiązującego. Dlatego przy orzekaniu przez ZBoWiD, czy określona osoba spełnia warunki do uzyskania uprawnień przewidzianych w cytowanej ustawie /art. 3 ustawy/, mogą one stanowić jedynie materiał pomocniczy dla sposobu wykładni pojęć używanych w ustawie i wydanym we właściwym trybie statucie. W ostatecznym bowiem rezultacie o uprawnieniach do "świadczeń kombatanckich", jak zresztą o wszelkich innych aspektach statusu prawnego obywatela, rozstrzygać może wyłącznie treść przepisów ustawowych, a także treść przepisów wykonawczych wydanych na podstawie ustawy i w granicach w niej przewidzianych.

Ani ustawa, ani Statut ZBoWiD nie regulują w sposób wyraźny sytuacji, jaka powstaje w wypadku, gdy zostanie stwierdzone, że osoba, która prowadziła działalność odpowiadającą kryteriom z art. 1 ustawy, następnie dopuściła się przewinień w stosunku do narodu i Polski Ludowej. Sytuacje takie natomiast są uregulowane w par. 9 Regulaminu Weryfikacyjnego oraz w części I "Wykładni niektórych przepisów regulaminu weryfikacyjnego ZBoWiD". Regulacja ta polega na wymienieniu przewinień, które wyłączają możliwość przynależności do ZBoWiD. Jednym z takich przewinień jest służba w armii niemieckiej. Z punktu 31 cz. I "Wykładni niektórych przepisów regulaminu weryfikacyjnego ZBoWiD" wynika mianowicie, że osoby, które na skutek odstępstwa od narodowości polskiej zostały wcielone do armii niemieckiej, w zasadzie nie mogą być członkami ZBoWiD. Nie dotyczy to jedynie osób, które następnie po dostaniu się do niewoli lub przejściu do polskich albo alianckich sił zbrojnych, jak również do oddziałów partyzanckich, brały udział w walkach zbrojnych z Niemcami. Z powyższego wyjaśnienia wynika, że nawet samo wcielenie do polskich lub alianckich sił zbrojnych po okresie służby w armii niemieckiej nie jest wystarczające; konieczne jest uczestnictwo w walkach frontowych z Niemcami i dotyczy to również osób, które walczyły z Niemcami w 1939 r., a następnie pełniły służbę w wojsku niemieckim.

W świetle dotychczasowych uwag powstaje problem zgodności tego rodzaju wykładni z przepisami omawianej ustawy i Statutu ZBoWiD. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, trudno dopatrzyć się tu jakiejś istotniejszej niezgodności. Dla wykładni przepisów aktu prawnego ważną rolę odgrywa preambuła zamieszczona w tym akcie. Preambuła nie jest normą prawną, stanowi natomiast pochodzące od organu, który wydał akt prawny zaopatrzony w preambułę, wyjaśnienie podstawowych motywów, dla jakich został wydany akt. Motywy te nie mogą pozostawać bez wpływu na wykładnię norm prawnych zawartych w danym akcie. Przy interpretowaniu bowiem treści normy prawnej szczególną rolę odgrywa ustalenie celu normy, to znaczy rezultatu, jaki w sferze stosunków społecznych zamierzono osiągnąć za pomocą danej normy. Ten rodzaj wykładni prawa, zwanej wykładnią celowościową, wymaga uwzględnienia wielu elementów. Jednym z najważniejszych jest właśnie treść preambuły aktu prawnego, jako bezpośredniej wypowiedzi na ten temat organu, od którego akt pochodzi.

W preambule do ustawy z dnia 26 maja 1982 r. podkreślono, że chodzi o wyrażenie szacunku i uznania dla uczestników walk o narodowe i społeczne wyzwolenie Ojczyzny, o zachowanie polskości i niepodległości kraju i o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej oraz o potrzebę otoczenia szczególną troską i opieką środowiska ludzi zasłużonych dla narodu i państwa. Powyższe cele i wartości muszą być realizowane przy wykładni wszystkich przepisów zawartych w ustawie. Pozwala to na przyjęcie, że jeśli jakaś osoba przez swe zachowanie dopuściła się tego rodzaju przewinień wobec polskich interesów narodowych, które przekreśliły poprzednio posiadane zasługi, a za takie przewinienie uznać należy niewątpliwie służbę w armii niemieckiej, to bez stwierdzenia późniejszych zachowań, stanowiących wyraźną formę rehabilitacji, trudno uznać taką osobę za na tyle zasłużoną dla narodu i państwa polskiego, by mogła ona korzystać ze szczególnie uprzywilejowanego statusu prawnego kombatanta na podstawie omawianej ustawy. Skarżący twierdzi, że nie miał okazji dostać się do niewoli na Zachodzie, a także nie miał okazji brać następnie czynnego udziału w walkach z Niemcami, ze względu na zranienie odłamkiem w prawą stopę i związany z tym pobyt do końca wojny w szpitalu. Nie są to jednak okoliczności, które pozwalałyby przyjąć, że ujemne konsekwencje służby w armii niemieckiej zostały zatarte przez późniejsze czynne działania skarżącego przeciwko Niemcom.

Uznając w konsekwencji, że skarga jest bezzasadna, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 207 par. 5 Kpa jak w sentencji wyroku.