Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 101/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2021-05-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Zasądzono zwrot wpisu sądowego
Powołane przepisy: article: art. 11, art. 16 ust. 6 i uts. 10, art. 25 ust. 1, art. 25 ust. 2 pkt 3, art. 25 ust. 9.
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kozicka Sędziowie Sędzia WSA Daria Sachanbińska Sędzia WSA Krzysztof Sobieralski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 maja 2021 r. sprawy ze skargi R. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 listopada 2020 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 10 sierpnia 2020 r., nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu na rzecz R. C. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego, 3) zwraca skarżącemu R. C., z kasy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, kwotę 200 (dwieście) złotych, tytułem nienależnie uiszczonego wpisu sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez R. C. (zwanego dalej także skarżącym) - reprezentowanego przez pełnomocnika adwokata R. M. - jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 listopada 2020 r., nr [...], utrzymująca w mocy, wydaną z upoważnienia Wojewody Opolskiego, decyzję Kierownika Oddziału Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego z dnia 10 sierpnia 2020 r., nr [...], orzekającą, że świadczenie wychowawcze wypłacone R. C. na podstawie decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 17 lipca 2018 r., nr [...], w okresie od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r. w kwocie 1.000,00 złotych, jest nienależnie pobranym świadczeniem i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wskazaną wyżej decyzją z dnia 17 lipca 2018 r. Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], działając z upoważnienia Prezydent Miasta [...], przyznał R. C. świadczenie wychowawcze na dziecko – A. C. w kwocie 500,00 zł miesięcznie na okres od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 września 2019 r.

W oświadczeniu z dnia 31 stycznia 2019 r. R. C. wskazał między innymi, że od dnia 15 lutego 2015 r. do dnia 31 grudnia 2018 r. pracował w [...] w firmie A, natomiast od dnia 7 stycznia 2019 r. podjął nowe zatrudnienie w firmie B i jest to praca stała. Dodał, że jego żona od dnia 1 czerwca 2015 r. do dnia 30 maja 2016 r. przebywała na zasiłku macierzyńskim, natomiast od dnia 1 czerwca 2016 r. do dnia 4 listopada 2018 była nieaktywna zawodowo. Zatrudnienie podjęła od dnia 4 listopada 2018 r. i trwa ono nadal.

Wojewoda Opolski w piśmie z dnia 15 marca 2019 r. poinformował Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w [...], że w sprawie świadczenia wychowawczego przyznanego R. C. na okres zasiłkowy 2018/2019, przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego mają zastosowanie od dnia 1 października 2018 r.

W konsekwencji, decyzją z dnia 6 maja 2019 r., nr [...], wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta [...], Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Pomocy Alimentacyjnej w [...], na podstawie art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r. poz. 2134 ze zm. [na dzień wydania zaskarżonej decyzji Dz.U. z 2019 r. poz. 2407]) - zwanej dalej także ustawą, uchylił od dnia 1 października 2018 r. decyzję własną z dnia 17 lipca 2018 r. przyznającą R. C. prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko A. C. w okresie od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 września 2019 r., z powodu ustalenia, że w sprawie zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego od dnia 1 października 2018 r. do nadal. Przedmiotowa decyzja została doręczona skarżącemu w dniu 23 maja 2019 r. Strona nie wniosła odwołania od tej decyzji.

W odrębnym postępowaniu Wojewoda Opolski decyzją z dnia 28 czerwca 2019 r., nr [...], orzekł o odmowie przyznania R. C. świadczenia wychowawczego w wysokości dodatku dyferencyjnego na dziecko A. C. w okresie od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r. oraz przyznał skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego w wysokości 500,00 zł w okresie od dnia 1 grudnia 2018 r. do dnia 30 września 2019 r. Decyzję doręczono stronie w dniu 26 lipca 2019 r. Również ta decyzja nie została przez skarżącego zaskarżona i stała się ostateczna.

Następnie pismem z dnia 13 lipca 2020 r. Wojewoda Opolski zawiadomił R. C. o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wypłaconego na podstawie decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 17 lipca 2018 r. oraz jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, decyzją z dnia 10 sierpnia 2020 r. Wojewoda Opolski, na podstawie art. 11, art. 16 ust. 10 oraz art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 3 oraz ust. 9 ustawy orzekł, że świadczenie wychowawcze, wypłacone R. C. na podstawie decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 17 lipca 2018 r. w okresie od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r. w kwocie 1.000,00 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji przedstawił stan faktyczny sprawy, wskazał, że w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r. Powołał art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy i podał, że ojciec dziecka w okresie od dnia 15 lutego 2015 r. był zatrudniony jako pracownik najemny w [...]. Oznacza to, że w sprawie świadczenia wychowawczego pobieranego w Polsce przez R. C. mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w okresie od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 września 2019 r. Wskazał, że z przekazanego harmonogramu wynika, iż na podstawie decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 17 lipca 2018 r. wypłacono świadczenie wychowawcze na dziecko A. C. w okresie od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r. w wysokości 500,00 zł miesięcznie, łącznie 1.000,00 zł (2 miesiące x 500,00 zł). Organ kwotę tę uznał za świadczenie nienależnie pobrane stosownie do treści art. 25 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 16 ust. 10 ustawy, w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Jednocześnie organ pierwszej instancji obliczył odsetki na dzień wydania decyzji w kwocie 117,08 zł i przedstawił sposób ich wyliczenia.

W odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji R. C., reprezentowany przez pełnomocnika, kwestionował ustalenia organu dotyczące pierwszeństwa kraju zobowiązanego do wypłaty świadczeń rodzinnych. Zdaniem skarżącego, gdy jeden z rodziców wykonuje działalność zawodową na terytorium jednego z państw Unii Europejskiej zaś drugi rodzic jest aktywny zawodowo i zamieszkuje razem z dziećmi na terytorium Polski, to krajem pierwszeństwa do wypłaty świadczeń rodzinnych będzie Polska. Taka sytuacja miała miejsce w przedmiotowej sprawie albowiem rodzina skarżącego zamieszkuje w Polsce, z kolei żona podejmowała zatrudnienie na terenie Polski. Dlatego krajem pierwszeństwa do wypłaty świadczenia wychowawczego jest Polska, natomiast [...] organy zobowiązane są jedynie do wypłaty dodatku dyferencyjnego.

W wyniku rozpatrzenia odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 30 listopada 2020 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił i omówił podstawę prawną orzekania w sprawie. Kolegium stwierdziło, że organ pierwszej instancji prawidłowo uznał, iż konsekwencją wydania decyzji w trybie art. 16 ust. 6 ustawy (z uwagi na zastosowanie przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego) i pozbawienia strony prawa do świadczenia wychowawczego jest orzeczenie przez organ, na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy, o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym. Powołując się na orzecznictwo sądowe, Kolegium uznało, że stwierdzenie przez wojewodę, iż w konkretnym stanie faktycznym po przyznaniu świadczenia wychowawczego znajdują zastosowanie przepisy o koordynacji systemu zabezpieczenia społecznego oraz uchylenie z tej przyczyny decyzji wójta (burmistrza, prezydenta miasta) przyznającej to świadczenie implikuje wydanie decyzji orzekającej o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym i obowiązku jego zwrotu. Odnosząc się do zarzutów odwołania, Kolegium wyjaśniło, że z przedłożonych dokumentów wynika, iż żona skarżącego podjęła zatrudnienie od dnia 5 listopada 2018 r. do dnia 3 listopada 2019 r. (świadectwo pracy z dnia 4 listopada 2019 r.), natomiast we wcześniejszych okresach była nieaktywna zawodowo w Polsce. Z kolei skarżący w zaskarżonym okresie był zatrudniony jako pracownik najemny w [...]. Dlatego prawidłowo organ pierwszej instancji uznał, że w okresie od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r. krajem pierwszeństwa jest [...] z uwagi na treść art. 59 ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. Jednocześnie Kolegium zauważyło, że decyzja uznająca świadczenie wychowawcze za nienależnie pobrane nie ma charakteru uznaniowego, gdyż organ zobowiązany jest do określonego działania przy spełnieniu określonych warunków ustawowych. Fakt, że świadczenie wychowawcze zostało wypłacone stronie w warunkach określonych w art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy stanowi podstawę uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane. Ponadto przedmiotowa decyzja jest następstwem wcześniej pojętych rozstrzygnięć.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu pełnomocnik R. C. zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy oraz naruszenie przepisów prawa materialnego. W zakresie naruszenia przepisów prawa materialnego wskazał na art. 23a ust. 5, ust. 6 i ust. 9 w związku z art. 7 pkt 6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 10, art. 11 ust. 3 lit. a, art. 67, art. 68 ust. 1 lit. b rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz art. 60 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. Urz. WE L 284 z dnia 30 października 2009 r., s.1) - poprzez uznanie, że na podstawie tych przepisów już samo podleganie ustawodawstwu innego państwa w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia stanowi podstawę do zwrotu świadczeń pobranych w Polsce jako uzyskanych bez podstawy prawnej - nawet jeśli równocześnie w państwie właściwym takie świadczenia za analogiczne okresy nie zostały pobrane.

W zakresie naruszenia przepisów postępowania wskazał na art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., w związku z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735), zwanej dalej K.p.a., przez błędne ustalenie w zakresie okoliczności pobierania świadczenia przez skarżącego na terenie [...], a zwłaszcza tego czy skarżący działał ze świadomością bezprawnego pobierania świadczenia.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu stawianych zarzutów pełnomocnik skarżącego wskazał, że orzeczenie obowiązku zwrotu świadczenia nienależnie pobranego na podstawie art. 30 ust. 2 pkt. 3 ustawy wymagało uprzedniego ustalenia przez organ, czy w przedmiotowej sprawie doszło do wypłaty na rzecz R. C. świadczenia rodzinnego, do którego był uprawniony zarówno w Polsce, jak i w [...]. Odwołując się do stanowiska doktryny oraz orzecznictwa sądowoadministracyjnego wywodził, że nienależnie pobranym świadczeniem staje się świadczenie pobrane za ten sam okres w obu krajach, a reguła przeciwdziałająca kumulacji świadczeń rodzinnych ma zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy zbiegowi podlegają uprawnienia do świadczeń rodzinnych już przyznanych w tym samym okresie i dla tego samego członka rodziny. Natomiast dopuszczenie możliwości żądania zwrotu świadczeń rodzinnych w zakresie, w jakim nie zostały one wypłacone na terenie innego państwa, szkodziłoby interesom osób korzystających z pomocy i zaprzeczałoby roli świadczeń rodzinnych jako formy pomocy społecznej państwa na rzecz osób najbardziej potrzebujących. W ocenie pełnomocnika skarżącego, w przedmiotowej sprawie Kolegium nie dokonało jednoznacznych ustaleń mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. czy za wskazany okres skarżący pobierał świadczenia rodzinne na terenie [...], jaka była jego świadomość odnośnie prawa do pobierania tego świadczenia na terenie Polski, a także czy świadczenia rodzinne przysługujące skarżącemu na terenie [...] są tożsame ze świadczeniami, które pobierał w Polsce. Dodatkowo pełnomocnik wskazał, że skarżący na bieżąco informował właściwe organy o świadczeniu pracy za granicą, jak też o posiadaniu miejsca stałego pobytu na terenie Polski. Wyjaśnił też, że początkowo skarżący pobierał w [...] świadczenie tzw. "[...]", natomiast po wprowadzeniu w Polsce świadczenia "500+", otrzymywał jedynie dodatek dyferencyjny, stanowiący różnicę między świadczeniami wypłacanymi w Polsce oraz w [...]. Powyższe potwierdza materiał dokumentacyjny znajdujący się w aktach sprawy, dlatego nie można zarzucić skarżącemu, że nie dopełnił swoich obowiązków informacyjnych względem organu. Pełnomocnik zauważył też, iż w pouczeniu wniosku brak było wzmianki o konieczności wskazania adresu zamieszkania, ponadto organ nie żądał od skarżącego informacji dotyczącej aktywności zawodowej jego małżonki. Końcowo pełnomocnik skarżącego powtórzył, że R. C. posiada miejsce stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej natomiast nie posiada adresu zamieszkania na terenie [...].

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z dnia 30 marca 2021 r. pełnomocnik skarżącego przedłożył do akt sprawy Urzędowe Poświadczenie Przedłożenia potwierdzenia złożenia wniosku w programie "Rodzina 500 plus" z dnia 15 marca 2021 r. oraz oświadczenie skarżącego z dania 14 marca 2021 r. Wskazał, że wskutek zaistniałego błędu ww. dokumenty nie zostały zarejestrowane w systemie. Podkreślił też, że zarówno w bieżącym roku, jak i w poprzednich latach skarżący dopełnił wszelkich obowiązków informacyjnych oraz formalnych związanych ze złożeniem wniosku, a następnie przyznaniem świadczenia. Za sprawą błędu systemu został jednak pozbawiony prawa do otrzymywania należnych mu świadczeń. Nadmienił, że [...] również uznała się krajem niewłaściwym do wypłacenia świadczenia, a skarżący został zobowiązany do zwrotu świadczeń pobieranych z [...] do "[...]". Dodał, że skarżący na bieżąco informował właściwe organy o swojej sytuacji osobistej i rodzinnej, tj. o pracy za granicą jak też o posiadaniu miejsca stałego pobytu na terenie Rzeczypospolitej Polskiej i pobieraniu świadczenia tzw. "[...]" na terenie [...]. Wraz z wprowadzeniem świadczenia 500 plus na terenie Rzeczypospolitej Polskiej świadczenie "[...]" zostało pomniejszone o kwotę 500,00 zł, natomiast w [...] wypłacano skarżącemu jedynie tzw. dodatek dyferencyjny - stanowiący różnicę pomiędzy świadczeniami wypłacanymi w Polsce oraz [...]. W przedmiotowej sprawie nie doszło również do sytuacji by skarżący pobierał równocześnie świadczenia rodzinne na terenie obu państw. Załączona dokumentacja oraz oświadczenie pracownika MOPS, potwierdzają analogiczność sytuacji oraz twierdzenia skarżącego, że dopełnił wszelkich obowiązków informacyjnych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nadal zwanej P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który w sprawie nie miał zastosowania.

Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. uwzględnienie skargi na decyzję lub postanowienie następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie, według podanych powyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody Opolskiego z dnia 10 sierpnia 2020 r. wykazała, że akty te wydano z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Uzasadniając dokonaną ocenę, w pierwszej kolejności przypomnieć trzeba, że postępowanie administracyjne objęte kontrolą Sądu dotyczyło ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Od razu też należy zastrzec, że ocena w niniejszej sprawie nie obejmowała kwestii merytorycznych związanych z rozpoznaniem sprawy o przyznanie przedmiotowego świadczenia, w tym co do podstaw faktycznych i prawnych jego przyznania bądź odmowy przyznania. Miała ona na celu wyłącznie rozstrzygnięcie, czy w świetle obowiązującego stanu prawnego i ustalonego stanu faktycznego prawidłowo orzekły organy, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu na podstawie decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 17 lipca 2018 r. w okresie od dnia 1 października 2018 r. do dnia 3 listopada 2018 r., w łącznej kwocie 1.000,00 zł, jest nienależnie pobranym świadczeniem i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Materialnoprawną podstawę ocenianych decyzji stanowiły przepisy cytowanej wcześniej ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, nadal zwanej w skrócie "ustawą".

Obowiązek zwrotu pobranych nienależnie świadczeń rodzinnych uregulowany został w art. 25 ust. 1 ustawy. Przepis ten wyraźnie stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Stosownie do treści art. 25 ust. 4 i ust. 6 ustawy, ustalenie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i orzeczenie o jego zwrocie następuje w drodze decyzji, przy czym obie te kwestie rozstrzygane są w tym samym postępowaniu, jedną decyzją. Z kolei katalog przypadków, z jakimi ustawodawca wiąże uznanie świadczenia za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi, określony został w art. 25 ust. 2 ustawy.

W niniejszej sprawie kwestionowane rozstrzygnięcia podjęte zostały na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze. Przypadek określony w art. 16 ust. 6 ustawy, do którego odsyła regulacja z art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy, związany jest z ustaleniem przez Wojewodę, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego i uchyleniem z tej przyczyny przez właściwy organ decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze za okres, w którym osoba uprawniona do świadczenia wychowawczego lub członek rodziny tej osoby, przebywający poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń na rodzinę w tym państwie, w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Chodzi tu o sytuację, gdy osoba uprawniona do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 4 ust. 2 ustawy lub członek jej rodziny w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze lub po dniu jej wydania przebywają poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Kompetencja wojewody do dokonania takich ustaleń została określona w art. 16 ust. 4 ustawy. Ich pozytywny wynik, zgodnie z art. 16 ust. 6 ustawy, stanowi z kolei obligatoryjną przesłankę do uchylenia przez właściwy organ decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze od dnia, w którym osoba podlega ustawodawstwu innego państwa w zakresie świadczeń na rodzinę w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W takim przypadku, zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy, świadczenie wychowawcze jest nienależne za okres od dnia, w którym wyżej wymienione osoby stały się uprawnione do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze.

W ocenie Sądu dla wydania decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy, w rozpoznawanej sprawie nie jest jednak wystarczające samo uprzednie przyznanie i wypłacenie świadczenia oraz ustalenie przez wojewodę, że w konkretnym stanie faktycznym znajdują zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego i uchylenie z tej przyczyny przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) swojej decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze. Dostrzec bowiem należy, że zgodnie z art. 16 ust. 7 ustawy w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6 ustawy, wojewoda zobowiązany jest ustalić decyzją prawo do świadczenia wychowawczego zgodnie z art. 11 od dnia, w którym osoba podlega ustawodawstwu państwa, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, w zakresie świadczeń na rodzinę w związku ze stosowaniem tych przepisów. Decyzja ta rozstrzyga o tym, czy - a jeśli tak to w jakiej wysokości - świadczenie wychowawcze przysługuje za okres, do którego znajdowały zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepis art. 11 ust. 3 ustawy wskazuje przy tym, że świadczenia wychowawcze przyznane przez wojewodę w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego wypłaca organ właściwy. Rozstrzygnięcie podjęte na podstawie art. 16 ust. 7 ustawy w przedmiocie przyznania prawa do świadczenia wychowawczego jest zatem podstawą do ustalenia, w jakiej wysokości świadczenie zostało nienależnie pobrane.

Zgodnie z art. 16 ust. 10 ustawy, stosując odpowiednio art. 25 ustawy, wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Jak już wspomniano, o ile samo ustalenie przez wojewodę, że w konkretnym stanie faktycznym znajdują zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz uchylenie z tej przyczyny decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze warunkuje uznanie świadczenia za nienależnie pobrane, to niewątpliwie do określenia okresu, za który świadczenie zostało nienależnie pobrane i orzeczenia jego zwrotu konieczne jest uprzednie, ostateczne rozstrzygniecie przez wojewodę o przysługującym prawie do przedmiotowego świadczenia. Uznanie przez wojewodę, w drodze decyzji wydanej na podstawie art. 16 ust. 7 ustawy, że świadczenie za dany okres przysługuje, czy to w pełnej wysokości, czy też w postaci dodatku dyferencyjnego, wyklucza wszak uznanie świadczenia w tym zakresie za nienależnie pobrane oraz orzeczenie o obowiązku jego zwrotu. Na podstawie art. 16 ust. 4 ustawy wojewoda ustala jedynie, czy w danej sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego i od kiedy. Zgodnie natomiast z art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy wypłacone świadczenie wychowawcze uważa się za nienależnie pobrane od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. O tym z kolei, czy osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie i od kiedy, rozstrzygane jest w decyzji wojewody wydanej na podstawie art. 16 ust. 7 ustawy. Tym samym, w postępowaniu o ustalenie i zwrot nienależnie pobranego świadczenia istotną okolicznością jest funkcjonowanie w obrocie prawnym ostatecznej decyzji wojewody wydanej w przedmiocie świadczenia wychowawczego realizowanego w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego. Decyzja ta determinuje wysokość świadczeń uznanych następnie za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi. Jej brak uniemożliwia zaś podjęcie rozstrzygnięcia na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy.

W rozpoznawanej sprawie, pismem z dnia 15 marca 2019 r., Wojewoda Opolski poinformował właściwy organ, że w sprawie świadczenia wychowawczego przyznanego skarżącemu na okres zasiłkowy 2018/2019 decyzją z dnia 17 lipca 2018 r. mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w okresie od dnia 1 października 2018 r. do nadal. W efekcie z upoważnienia Prezydenta Miasta [...] wydana została ostateczna decyzja z dnia 6 maja 2019 r. uchylająca wskazaną wyżej decyzję ustalającą skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego, ze skutkiem od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 września 2019 r. Następnie ostateczną decyzją z dnia 28 czerwca 2019 r. Wojewoda Opolski orzekł o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego w wysokości dodatku dyferencyjnego w okresie od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r. i jednocześnie przyznał świadczenie wychowawcze na okres od dnia 1 grudnia 2018 r. do dnia 30 września 2019 r. w wysokości po 500,00 zł miesięcznie.

Stosownie do tego stwierdzić by można, że zaistniały obiektywne, obligatoryjne podstawy dla podjęcia zaskarżonego rozstrzygnięcia w sprawie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i obowiązku jego zwrotu. Niemniej, zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie istotne dla oceny legalności kontrolowanych decyzji okazało się to, że organy w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy nie ustaliły, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, tj. w wyniku jej świadomego działania lub zaniechania, i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnie pobranego. Inaczej mówiąc, organy nie zbadały, czy strona była świadoma tego, że świadczenie jej się nie należy. Skutkiem tego Sąd stwierdził, że organy - pomijając powyższą kwestię - nie rozpoznały sprawy w sposób prawidłowy i wyczerpujący, czym naruszyły art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. w stopniu istotnym, mającym wpływ na wynik sprawy.

W związku z tym wyjaśnić trzeba, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ukształtował się pogląd, który skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, że od pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego" należy odróżnić pojęcie "świadczenia nienależnego", zaś w odniesieniu do art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy, za nienależnie pobrane świadczenie uznać trzeba świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Jak słusznie podkreśla się w orzecznictwie, omawiane pojęcia nie są tożsame, a obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", lecz "świadczenia nienależnie pobranego". Przy czym "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem, pojęcie to nie nawiązuje do świadomości czy woli jakiejkolwiek osoby. Inaczej jest jednak w przypadku "świadczenia nienależnie pobranego". Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych oświadczeń, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, a więc nie wystarcza powołanie się na przepis prawa. Ponadto należy wskazać grożące stronie sankcje za wprowadzenie w błąd. Pouczenie takie powinno odpowiadać wymaganiom z art. 8 i art. 9 K.p.a. (por. wyrok NSA z dnia 21 marca 2019 r., sygn. akt I OSK 3417/18 oraz powołane tam orzecznictwo, dostępny na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Mając na uwadze powyższe, stwierdzić trzeba, że w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, tj. w wyniku jej świadomego działania lub zaniechania, i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnie pobranego. Inaczej mówiąc, powinien organ zbadać, czy strona była świadoma tego, że świadczenie jej się nie należy.

W niniejszej sprawie nie ustalono, że skarżący pobierając sporne świadczenie wychowawcze wiedział o tym, że nie zachodzą przesłanki do przyznania mu tego świadczenia. Jak wynika z jego wyjaśnień, przedkładając wymagane w sprawie dokumenty, był przekonany, że wypełnił ciążące na nim obowiązki, a uzyskując pozytywną decyzję przyznającą mu świadczenie nie miał świadomości, że świadczenie mu nie przysługuje. Wskazywał też, że w sytuacji, gdy jeden z rodziców wykonuje działalność zawodową na terytorium jednego z państwa Unii Europejskiej, zaś drugi rodzic jest aktywny zawodowo na terytorium Polski, to Polska będzie krajem pierwszeństwa do ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych, z kolei [...] organy będą odpowiedzialne za wypłatę dodatku dyferencyjnego. Organ powinien odnieść się do podnoszonych przez skarżącego okoliczności i ocenić świadomość jego działania. Ustalenia takie nie zostały jednak poczynione. Przede wszystkim ani Wojewoda, ani Kolegium nie prowadziły postępowania wyjaśniającego w kierunku ustalenia, czy skarżący był należycie, w sposób prosty, zrozumiały i adekwatny pouczony o konsekwencjach przysługiwania świadczenia w innym państwie członkowskim i czy w związku z tym pobierał świadczenie w złej wierze. Organy nie dokonały oceny m.in. w kontekście pouczenia zamieszczonego w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia.

Z uwagi na brak wskazanych powyżej ustaleń Sąd uznał, że kwalifikacja świadczenia jako nienależnie pobranego nie została w niniejszej sprawie dokonana prawidłowo. Jeszcze raz podkreślić należy, że uznanie świadczenia na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy za nienależnie pobrane wymaga nie tylko zaistnienia okoliczności wskazanych w art. 16 ust. 6 ustawy i wydania decyzji na podstawie art. 16 ust. 7 ustawy, ale także wyjaśnienia, czy zaistniała przesłanka subiektywna świadomości strony co do "nienależności" świadczenia. W tym kontekście dla stwierdzenia, że świadczenie zostało nienależnie pobrane konieczne jest wykazanie negatywnego zachowania osoby, która pobrała świadczenie, ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Tak więc organy powinny zbadać i ocenić, czy strona była świadoma tego, że świadczenie jej się nie należy. Jak już podniesiono wcześniej, organy nie przeprowadziły też postępowania wyjaśniającego w kierunku ustalenia, czy skarżący był należycie pouczony o okolicznościach, w jakich nie powinien pobierać świadczeń. Z powyższych względów, zdaniem Sądu, kwalifikacja świadczenia jako nienależnie pobranego nie została w niniejszej sprawie dokonana właściwie, co przemawia za koniecznością uchylenia kwestionowanych decyzji. Obowiązkiem organu jest bowiem dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy i rozpoznanie jej w całokształcie na podstawie wyczerpująco zebranego i rozpatrzonego całego materiału dowodowego, stosownie do wymogów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. W myśl zasady ustalonej w art. 8 § 1 K.p.a. organy administracji zobowiązane są przy tym prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, co wyraża się m.in. w podejmowaniu czynności zmierzających do dokonania wyczerpującej oceny. Tymczasem w niniejszej sprawie organy niewątpliwie nie zbadały świadomości skarżącego w omówionym powyżej zakresie, co czyni niemożliwym uznanie, że pobrał świadczenie "nienależnie". Skoro zatem organy nie dokonały wskazanych ustaleń i oceny, to - zdaniem Sądu - nie ustaliły w sposób prawidłowy stanu faktycznego sprawy.

Reasumując, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dodatkowo Sąd uznał, że wykazane powyżej wadliwości postępowania organów świadczą o naruszeniu zasady budowania zaufania obywateli do działań administracji publicznej. Natomiast Kolegium, akceptując sposób procedowania Wojewody Opolskiego oraz przyjmując za prawidłowe poczynione przez ten organ ustalenia, bez ponownego ich zbadania w całokształcie sprawy, naruszyło też zasadę dwuinstancyjności postępowania określoną w art 15 K.p.a. oraz błędnie zastosowało art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. Z tych przyczyn należało uchylić wydane w sprawie decyzje, dlatego za niecelowe Sąd uznał dalsze ich badanie w kontekście pozostałych zarzutów skargi, zwłaszcza że odniesienie się do większości z tych zarzutów będzie możliwe dopiero po dokonaniu ustaleń we wskazanym przez Sąd zakresie.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 P.p.s.a.

Orzeczenie o kosztach postępowania sądowoadministracyjnego znajduje oparcie w art. 200 w związku z art. 205 § 2 P.p.s.a.

Zgodnie z art. 230 P.p.s.a., od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji, a do takich pism należy skarga, pobiera się wpis stosunkowy lub stały. Jednakże stosownie do art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych tj. opłat sądowych, w tym wpisu sądowego od skargi (art. 211 - 212 P.p.s.a.), strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. W niniejszej sprawie przedmiotem postępowania sądowoadministracyjnego jest skarga na decyzję w kwestii ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a zatem z zakresu pomocy i opieki społecznej, skarżący jest więc ustawowo zwolniony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, do których zalicza się wpis sądowy od skargi. Skarżący nienależnie wpłacił zatem kwotę 200 zł tytułem wpisu sądowego od skargi.

Stosownie do treści art. 225 P.p.s.a., opłatę prawomocnie uchyloną w całości lub w części postanowieniem sądu oraz różnicę między kosztami pobranymi a kosztami należnymi, a także pozostałość zaliczki wpłaconej na pokrycie wydatków zwraca się stronie z urzędu na jej koszt. Wobec powyższego, na podstawie art. 225 P.p.s.a., nienależnie uiszczony wpis sądowy od skargi w wysokości 200 zł Sąd był zobligowany zwrócić stronie skarżącej z urzędu na jej koszt.