Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1399/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-09-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski sędzia NSA Joanna Banasiewicz sędzia del. WSA Leszek Kamiński (spr.) Protokolant Karolina Kubik po rozpoznaniu w dniu 28 września 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Z. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 grudnia 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 1811/11 w sprawie ze skargi Z. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania emerytury w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 grudnia 2011r. sygn. akt II SA/Wa 1811/11 oddalił skargę Z.G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 czerwca 2011 r.

W motywach wyroku Sąd powołał się na następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 23 maja 2011 r., nr 992700/620/624/2009/SEW, po rozpatrzeniu wniosku Z. G. z dnia 11 listopada 2009 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227. ze zm.) odmówił przyznania dla wyżej wymienionej emerytury w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że powyższe świadczenie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 11 marca 2009 r. stwierdzono, że skarżąca jest zdolna do pracy. Ponadto skoro ukończyła 56 lat życia, a więc nie osiągnęła wieku emerytalnego wynoszącego dla kobiet 60 lat, to tym samym zarówno wiek, jak i stan zdrowia umożliwiają skarżącej podjęcie zatrudnienia.

We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 1 czerwca 2011 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, Z. G. nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją, stwierdzając, że cały czas ciężko pracowała i aktualnie pozostaje bez środków do życia.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 24 czerwca 2011 r., nr 992700/620/624/2009/SEow, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98 poz. 1071), zw. dalej k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia 24 maja 2011 r.

W uzasadnieniu wskazał na treść art. 12 ustawy i przytoczył zawartą tam definicję osoby niezdolnej do pracy, stwierdzając, że skarżąca nie spełnia powyższych przesłanek.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, Z. G. nie zgodziła się z powyższą decyzją.

Sąd Wojewódzki uznał, iż skarga nie jest zasadna. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie.

Sąd I instancji wskazał, iż na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Przepis ten posługuje się sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na charakter uznaniowy decyzji podejmowanej w tym trybie, przy czym pozostawienie tego uprawnienia organowi nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Przepis wskazuje na cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a to: 1.) dotyczy osoby ubezpieczonej lub pozostałego po ubezpieczonym członka jego rodziny, 2.) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3.) ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub ze względu na wiek, 4.) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania, przy czym Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przyznając powyższe świadczenie, musi stwierdzić występowanie wszystkich czterech powyższych przesłanek łącznie, co oznacza, iż brak spełnienia chociażby jednego warunku, uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej takie świadczenie.

W rozpoznawanej zaś sprawie Z. G. niewątpliwie znajduje się w ciężkiej sytuacji osobistej i materialnej, jednakże organ - w ocenie Sądu i wbrew stanowisku skarżącej - prawidłowo ustalił, stosując w sposób należyty wskazane powyżej reguły postępowania, że skarżąca nie spełniła jednej z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Mianowicie nie rozpoznano u niej całkowitej niezdolności do pracy i orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 11 marca 2009 r. uznaną ją zdolną do jej świadczenia, a ponadto (będąc urodzona 8 stycznia 1955 r.) nie osiągnęła wieku emerytalnego wynoszącego dla kobiet 60 lat. Według art. 12 ust. 2 ustawy, za osobę całkowicie niezdolną do pracy należy uznać taką osobę, która utraciła zdolność do jej wykonywania i oceny tej - zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy - dokonuje lekarz orzecznik ZUS-u, w myśl zaś art. 14 ust. 2a ustawy, od orzeczenia lekarza orzecznika przysługuje stronie prawo zgłoszenia sprzeciwu do komisji lekarskiej ZUS, przy braku zaś takiego sprzeciwu, w tym również zarzutu wadliwości wniesionego przez Prezesa ZUS-u, orzeczenie lekarza orzecznika zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy stanowi dla organu rentowego podstawę wydania decyzji. Ponadto orzeczenie lekarza orzecznika jest dla organu wiążące.

W ocenie Sądu I instancji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego, a nadto przestrzegał wskazanych reguł procesowych, swoje zaś rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty i wskazać w tym miejscu należy skarżącej, że świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru socjalnego.

Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 grudnia 2011 r. złożyła Z. G., zaskarżając wyrok w całości.

Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), zw. dalej p.p.s.a., wyrokowi zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię tj.:

- art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych polegające na uznaniu, że wszystkie przesłanki uzyskania świadczenia emerytalnego w drodze wyjątku muszą być spełnione kumulatywnie, podczas gdy ustawodawca przewiduje, iż przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym może wynikać z całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, a ponadto posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności" daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod kątem spełnienia ustawowych przesłanek.

Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 133 § 1 p.p.s.a., poprzez podjęcie zaskarżonego rozstrzygnięcia z pominięciem całokształtu okoliczności sprawy uwzględnionych w uzasadnieniu decyzji organu,

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77, 80 k.p.a., poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego w szczególności poprzez oparcie rozstrzygnięcia na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia 11 marca 2009 roku, podczas gdy Z. G. wniosek o przyznanie emerytury w drodze wyjątku złożyła w dniu 11 listopada 2009 r. oraz poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie i ocenę całokształtu materiału dowodowego polegające na uznaniu, że zarówno wiek i jak i stan zdrowia umożliwiają skarżącej podjęcie zatrudnienia.

Biorąc powyższe pod uwagę, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych - przyszłych świadczeniobiorców - przewidziano w art. 83 ust. 1 regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu w trybie zwykłym. Z treści art. 83 nie wynika, konieczność spełnienia przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy łącznie z przesłanką wieku. Przewidziane świadczenia, są świadczeniami, które mogą być przyznane w drodze wyjątku z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nadto nie mają one charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wzmiankowana uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu (bądź odmowie ich przyznania) świadczeń tego rodzaju.

Prawodawca, posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności" daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod kątem spełnienia przesłanek uzyskania świadczenia. Kategoria "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 lutego 20011 r., sygn. akt II SA/Wa 1825/10 podniesiono, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, również takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych oraz poglądami doktryny za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uznaje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożliwości przezwyciężenia ich skutków, pomimo podejmowania działań zmierzających w tym kierunku. Zwraca się też uwagę na zewnętrzny i obiektywny charakter tych okoliczności oraz ich niezależność od woli ubezpieczonego.

Zdaniem skarżącej art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenie aktywności zawodowej może być usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości takiej osoby na rynku pracy.

W niniejszej sprawie niewątpliwe jest, że skarżąca jest w złym stanie zdrowia uniemożliwiającym jej podjęcie zatrudnienia. Ponadto jest w wieku 57 lat a przez to osobą nieatrakcyjną na rynku pracy. Wskazać również należy, że w przedmiotowej sprawie, nie wzięto pod uwagę niemożliwości podjęcia pracy przez skarżącą w sytuacji istniejącego bezrobocia. Mając powyższe na uwadze zasadnym jest przyjęcie, iż skarżąca ze względu na wiek nie mogła podjąć pracy a więc spełniła trzecią z przesłanek warunkującą przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie i ocenę całokształtu materiału dowodowego. Zarówno organ jak i Sąd oparł się na zaświadczeniu wydanym w marcu 2009 r. w sytuacji gdy skarżąca z wnioskiem wystąpiła w listopadzie 2011 r., a do dnia wydania decyzji, tj. 23 maja 2011 r. przesłanki uzasadniające uznanie za całkowicie niezdolną do pracy mogły ulec zmianie, co doprowadziło do uznania, że zarówno wiek i jak i stan zdrowia umożliwiają skarżącej podjęcie zatrudnienia w sytuacji, gdy nie wzięto pod uwagę, iż wiek skarżącej powoduje, iż jest osobą nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zawiera zarzutów usprawiedliwiających uchylenie zaskarżonego wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny, jak stanowi art. 183 § 1 p.p.s.a, rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej. Dokonując tej kontroli, Sąd nie jest uprawniony do badania ewentualnej wadliwości zaskarżonego orzeczenia, wykraczającej poza ramy wyznaczone zarzutami skargi kasacyjnej. Oznacza to zatem, że zakres rozpoznania sprawy wyznacza strona wnosząca skargę kasacyjną przez przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Nie dopatrzywszy się w niniejszej sprawie okoliczności uzasadniających nieważność postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do oceny zarzutów skargi kasacyjnej i uznał, że podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty nie mają usprawiedliwionych podstaw.

W świetle art. 174 powołanej ustawy, skargę kasacyjną można oprzeć na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (ust. 1), a nadto przez naruszenie przepisów postępowania, jeśli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (ust. 2).

W sytuacji przytoczenia w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego, jak i naruszenia przepisów postępowania, w pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje zasadniczo ostatnio wymieniony zarzut. Dopiero bowiem po przesądzeniu, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym zachowano prawidłowy tok procedury, nie uchybiając jej przepisom w stopniu, który mógłby wpłynąć na wynik sprawy, można przejść – w granicach określonych w skardze - do ocen o charakterze prawnomaterialnym.

Zarzucone naruszenie art. 133 § 1 p.p.s.a., poprzez podjęcie zaskarżonego rozstrzygnięcia z pominięciem całokształtu okoliczności sprawy uwzględnionych w uzasadnieniu decyzji organu, nie został w uzasadnieniu skargi w ogóle omówiony, nie wiadomo zatem jakie to okoliczności zostały przez Sąd Wojewódzki pominięte. Powoływanie się na całokształt okoliczności pominiętych w wyroku jest określeniem tak ogólnym, że nie daje podstaw do oceny przez Naczelny Sąd Administracyjny w tym zakresie zaskarżonego wyroku.

Również zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77, 80 k.p.a., poprzez niepodjęcie przez organ wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego w szczególności poprzez oparcie rozstrzygnięcia na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia 11 marca 2009 r., podczas gdy Z. G. wniosek o przyznanie emerytury w drodze wyjątku złożyła w dniu 11 listopada 2009 r. nie zasługuje na uwzględnienie.

W skardze kasacyjnej podniesiono, że ustalenia organu i wyprowadzone z nich wnioski, podzielone przez Sąd Wojewódzki, zostały oparte m. in. na orzeczeniu z 11 marca 2009 r., w którym nie stwierdzono niezdolności wnioskodawczyni do pracy, ostateczna zaś decyzja Prezesa ZUS zapadła ponad dwa lata później. Okoliczność tę w uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono jako argument prowadzący do wniosku, iż postępowanie administracyjne przeprowadzono niewyczerpująco i mało wnikliwie. Nie wskazano jednak, czy i ewentualnie jakie zmiany w stanie zdrowia, czy sytuacji życiowej wnioskodawczyni zaszły w czasie pomiędzy przedłożonym zaświadczeniem i wydaniem decyzji. Nie wiadomo zatem, czy podnoszone obecnie ogólnie okoliczności mogłyby zmienić rozstrzygnięcie organu, szczególnie jeśli uwzględnić, że o zmianach takich wnioskodawczyni nie wspominała po wydaniu decyzji pierwszoinstancyjnej. Ponadto Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest organem rentowym, a zatem rozważając przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest związany orzeczeniem komisji lekarskiej w zakresie ustalenia spełnienia ustawowej przesłanki całkowitej niezdolności wnioskodawcy do pracy. Por Wyrok NSA z dnia z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1516/10. Dodać też trzeba, że ze znajdującego się w aktach sądowych orzeczenia z dnia 23 lutego 2011 r. wynika, że skarżąca może podjąć pracę na stanowisku przystosowanym lub w zakładzie pracy chronionej. Nie jest zatem całkowicie niezdolna do wykonywania pracy ze względów zdrowotnych.

Sąd Wojewódzki, przeprowadzając kontrolę zaskarżonego rozstrzygnięcia ocenił, że organ administracji związany jest zasadami i przepisami k.p.a., w tym art. 7, 77 § 1 i 80, a także art. 107 § 3 k.p.a., a w ocenie Sądu, organ przestrzegał wskazanych reguł procesowych, rozstrzygnięcie uzasadnił zaś w sposób należyty. W skardze kasacyjnej nie wykazano natomiast, w jaki sposób organ tym regułom miał uchybić. Z tych względów podnoszenie zarzutu, iż organ uchybił przepisom procedury administracyjnej, a Sąd Wojewódzki tych uchybień nie dostrzegł, nie znajduje potwierdzenia ani w treści wyroku, ani w aktach sprawy.

Uznając zarzuty naruszenia przepisów procesowych za nieusprawiedliwione, Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do oceny naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych polegającego, wg skargi kasacyjnej, na wadliwym uznaniu przez Sąd Wojewódzki, że wszystkie przesłanki uzyskania świadczenia emerytalnego w drodze wyjątku muszą być spełnione kumulatywnie, podczas gdy ustawodawca przewiduje, iż przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym może wynikać z całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, a ponadto posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności" daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod kątem spełnienia ustawowych przesłanek.

Zarzut ten jest w okolicznościach rozpoznawanej sprawy chybiony. Rozważania autora skargi kasacyjnej dotyczące konstrukcji tego przepisu i jego niewłaściwego rozumienia przez Sąd Wojewódzki rozmijają się bowiem z prawidłowo dokonaną subsumpcją prawną.

Jak stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści tej normy wynika, iż możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku (czyli podjęcia decyzji w ramach luzu decyzyjnego) powstaje dopiero wówczas, gdy okaże się, że ubezpieczony lub pozostały po nim członek rodziny nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Podstawowym zaś warunkiem uzyskania prawa do emerytury jest osiągnięcie wieku określonego w przepisach tej ustawy (art. 24 i następne), przy czym zasadą jest, że emerytura przysługuje po osiągnięciu wieku emerytalnego, wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet. Nie ulega zaś wątpliwości, że wnioskodawczyni wieku tego nie osiągnęła ani w dacie składnia wniosku, ani w dacie wydawania decyzji ostatecznej.

Z kolei podstawowym, ale nie jedynym warunkiem do uzyskania prawa do renty jest według art. 57 ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy niezdolność do pracy. Nie chodzi tu jednak o jakąkolwiek niezdolność do pracy, skoro art. 83 ust. 1 ww. ustawy wymaga ustalenia, czy wnioskodawca nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy.

Przesłanką, na którą powołał się organ w decyzjach obu instancji było stwierdzenie, że skarżąca, która nie osiągnęła wieku uprawniającego do uzyskania emerytury, nie spełnia też warunku bycia osobą niezdolną do pracy opisanego w legalnej definicji zawartej w art. 12 cyt. ustawy. Według tego przepisu niezdolną do pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu (ust. 1). Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (ust.2). Częściowo niezdolną do pracy jest zaś osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji.

Organ, opierając się na przedstawionym mu przez skarżącą orzeczeniu lekarskim stwierdził, że wnioskodawczyni nie pozostaje całkowicie niezdolna do pracy, a zatem warunek wymagany przez przepis art. 83 ust. 1 cyt. ustawy nie został spełniony. Jak zaś wyżej powiedziano, dopiero spełnienie warunku całkowitej niezdolności do pracy pozwalałoby na rozważenie, jakie to szczególne okoliczności doprowadziły do tego, że wnioskodawczyni nie spełniła, po myśli art. 83 ust. 1 ww. ustawy, warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty (opisanych w art. 57 i nast. ww. ustawy).

Ponieważ jednak organ ustalił, że ani przesłanka niezdolności do pracy, ani też przesłanka osiągnięcia wieku upoważniająca do ubiegania się o świadczenie emerytalne lub rentowe, o których mowa w tej ustawie nie zachodzą, nie było też potrzeby ustalania i odnoszenia się do pozostałych przesłanek, oraz szczególnych okoliczności, które mogły wpływać na spełnianie innych warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Z tych powodów nie było też potrzeby do rozważania sposobu rozumienia szczególnych okoliczności przez Sąd Wojewódzki, który interpretacji tego pojęcia w ogóle w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie przeprowadzał, co zarzut naruszenia przepisu prawa materialnego przez jego błędną interpretację czyni chybionym.

Zasadnie też Sąd Wojewódzki uznał, że nie może stanowić wystarczającej podstawy przyznania świadczenia w drodze wyjątku trudna sytuacja życiowa i finansowa rodziny skarżącego, gdyż świadczenie to nie ma charakteru socjalnego.

Wobec powyższego za niezasadny uznać również należało zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię.

Naczelny Sąd Administracyjny, w składzie orzekającym, nie podziela też poglądu wyrażonego w skardze kasacyjnej, a powołującego się na orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1825/10, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale również takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do prac. Z omawianego przepisu wprost bowiem wynika, że chodzi w nim o osoby, które nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy - podjąć pracy. Jeżeli zatem skarżąca przedstawia orzeczenia, z których wynika, że może, wprawdzie w ograniczonych warunkach, podjąć pracę, to nie można ją uznać za osobę całkowicie niezdolną do pracy.

Z tych wszystkich względów, uznając, iż skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny, na mocy art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej - adwokatowi wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.