Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 234/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-06-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 200, art. 205 § 2, art. 153
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ AWSA Karina Gniewek - Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 14 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi J. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 26 listopada 2021 r. nr SKO.4111/781/2021 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 3 sierpnia 2021 r. nr GOPS.5211.38.AŻ.21.O.ŚP; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie na rzecz skarżącej J. F. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 234/22

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi J.F. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z 26 listopada 2021 r. nr SKO.4111/781/2021 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy, wnioskiem z 1 lipca 2021 r. J.F.(działając przez pełnomocnika – radcę prawnego) zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką E.J..

Decyzją z 3 sierpnia 2021 r. nr GOPS.5211.38.AŻ.21.O.ŚP Wójt Gminy [...] odmówił przyznania J.F. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na niespełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.), tj. brak legitymowania się przez jej męża K.J. – na którym w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny - orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ponadto organ wskazał, iż z kwestionariusza wywiadu środowiskowego wynika, że osoby sprawującej opiekę, tj. J.F., nie było podczas przeprowadzania wywiadu i nie jest możliwe potwierdzenie faktu sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawną matką. Z ustaleń tych nie wynika również niemożliwość wykonywania opieki nad E.J. przez jej męża. Dodatkowo z oświadczenia E.J. wynika, że czynności wykonywane przez córkę w związku z opieką nie uniemożliwiają podjęcia przez nią zatrudnienia.

W odwołaniu od powyższej decyzji pełnomocnik wnioskodawczyni podniósł naruszenie prawa materialnego oraz procesowego mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez nieprzyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego mimo sprawowania nad niepełnosprawną matką faktycznej opieki adekwatnej do stanu jej zdrowia. Zarzucił dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., zaniechanie jego wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia.

Po rozpatrzeniu odwołania Kolegium opisaną na wstępie decyzją z 26 listopada 2021 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu, przytaczając przepisy stanowiące materialną podstawę przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego wskazało, że wg zgromadzonych w sprawie dokumentów, E.J. legitymuje się orzeczeniami Lekarza Orzecznika ZUS w J. z [...] października 2020 r. i z [...] października 2021 r., zaliczającymi ją do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji odpowiednio do [...] października 2021 r. i [...] października 2022 r. (w pierwszym z orzeczeń wskazano, że niezdolność powstała [...] września 2020 r., tj. w dniu [...]). E.J. jest mężatką, a jej małżonek K.J. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, posiada jedynie zaświadczenie lekarskie potwierdzające, że ze względu na stan zdrowia nie ma możliwości zapewnienia opieki żonie. J.F. w związku z opieką nad ojcem pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy. Osobami zobowiązanymi do alimentacji wobec E.J. są oprócz małżonka i wnioskodawczyni pozostałe dzieci, tj. R.S. i D.J., którzy jednak z racji obowiązków zawodowych i rodzinnych nie są w stanie opiekować się matką. J.F. nie mieszka wraz z matką E.J., niemniej wg oświadczenia wnioskodawczyni, jest ona jedyną osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji na rzecz matki, która taką opiekę może sprawować i ją sprawuje.

W opisanej sytuacji Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że w sprawie zachodzi negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., uniemożliwiająca przyznanie J.F. wnioskowanego świadczenia.

Zaskarżając w całości wniesioną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargą decyzję Kolegium z 26 listopada 2021 r. pełnomocnik J.F. zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

a) naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacji wobec matki,

b) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia.

2. Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie iż sam fakt zwrócenia się z wnioskiem przez skarżącą w sytuacji w której osoba wymagająca opieki posiada męża nielegitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do ustalenia czy wymieniona osoba może sprawować opiekę nad żoną, co pozwoliłoby na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

Wskazując na powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji w całości, zobowiązanie organu I i II instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi wywiedziono, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli pozostaje on w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy małżonek nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy obowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Takie stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych, m.in. wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 stycznia 2021 r. I OSK 2103/20.

Mąż E.J. z uwagi na zły stan zdrowia z obiektywnych względów nie ma możliwości sprawowania opieki nad żoną, co potwierdza przedłożone zaświadczenie lekarskie. Nadto nie ma możliwości finansowych, które pozwoliłyby sfinansować fachową opiekę nad żoną.

Organ zaniechał ustalenia istotnych okoliczności sprawy działając prawdopodobnie w mylnym przeświadczeniu, że sam fakt posiadania małżonka przez osobę wymagającą opieki niejako automatycznie uniemożliwia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz skarżącej i zdejmuje z organu obowiązek ustalenia faktycznych przyczyn niesprawowania opieki przez tego małżonka.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona.

Decyzjami tymi organy odmówiły przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad matką. Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na skarżącej J.F.jako córce E.J. ciążył obowiązek alimentacyjny oraz nie podejmowała ona zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o niezdolności do samodzielnej egzystencji do [...] października 2021 r., aktualnie przedłużonym do [...] października 2022 r.; ilekroć w ustawie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności, oznacza to także niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (art. 3 pkt 21 lit. e u.ś.r.).

1. Orzekające w sprawie organy I i II instancji odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia oparły na negatywnej przesłance wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wg organów, skoro mąż E.J. jako osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to nie ma prawnych możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom obwiązanym do alimentacji w dalszej kolejności (w rozpoznawanym przypadku skarżącej - córce); dopiero stwierdzony odpowiednim orzeczeniem u K.J. jako współmałżonka E.J. znaczny stopień niepełnosprawności - przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych - uprawniałby właściwy organ do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Zdaniem Sądu, fakt braku posiadania przez męża E.J. i jednocześnie ojca skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (lub mu równoważnego – art. 3 pkt 21 u.ś.r.) nie może jednak sam w sobie automatycznie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania skarżącej świadczenia.

W tym zakresie Sąd co do zasady zgadza się ze stanowiskiem, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., sprawujące opiekę nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi regułę której nie można poddawać wykładni rozszerzającej (por. m.in. wyroki NSA z 23 stycznia 2020 r. I OSK 2462/19, z 20 stycznia 2016 r. I OSK 3283/14 i z 27 listopada 2014 r. I OSK 1219/13 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jednocześnie Sąd stoi jednak na stanowisku, że formalne nielegitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wyklucza automatycznie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie sprawującej faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, która jest obciążona względem niej obowiązkiem alimentacyjnym, w tym zwłaszcza jej dziecku. Ograniczenie się bowiem w takiej sytuacji – jak uczyniły to organy administracji - wyłącznie do wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. kłóciłoby się z zasadami sprawiedliwości społecznej, jak również celem ustawy i samej instytucji świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym Sąd dopuszcza w szczególnie uzasadnionych przypadkach możliwość odstąpienia od ścisłej językowej wykładni tego przepisu, prezentując stanowisko, że nie w każdym przypadku kiedy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, osoby spokrewnione w dalszej kolejności nie mają prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przyznanie tego świadczenia wiąże się bowiem z realnym wykonywaniem opieki nad osobą jej wymagającą, przy jednoczesnym obiektywnym braku możliwości jej sprawowania przez współmałżonka takiej osoby.

Zdaniem Sądu, w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy w sposób nie budzący żadnych wątpliwości wynika, że współmałżonek pomimo nielegitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest w stanie z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z jego woli zapewnić współmałżonkowi wymaganej opieki, mogą zaistnieć uzasadnione podstawy do uznania możliwości skorzystania z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez inne osoby z kręgu uprawnionych w dalszej kolejności. Tym samym Sąd akceptuje stanowisko, że przyznanie tego świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam wprawdzie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie – w sposób nie budzący wątpliwości - nie jest w stanie z tego obowiązku się wywiązać i opiekę tę - niejako w zastępstwie tego małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki.

Jak wskazano m.in. w wyroku WSA w Rzeszowie z 23 lutego 2021 r. II SA/Rz 1417/20, poprzestanie na językowym i pozornie kategorycznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., niezależnie od naruszenia zasad konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (zasada uwzględniania dobra rodziny w zakresie polityki społecznej i gospodarczej), mogłoby w określonych stanach faktycznych doprowadzić do zapewnienia iluzorycznej opieki osobom dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności przez przyjęcie szkodliwej fikcji, że tego rodzaju opiekę może sprawować każdy małżonek powyższej osoby, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nawet jeśli nie może on zapewnić tej osobie realnej i efektywnej opieki ze względu na stan swojego zdrowia, co dodatkowo może narazić tę osobę na określone zagrożenia życia lub zdrowia (np. w sytuacji wymaganej sprawności w celu udzielenia pomocy w stanach nagłych); zbieżne z tym stanowisko wyrażono także w innych wyrokach WSA w Rzeszowie (m.in. z 27 kwietnia 2021 r. II SA/Rz 358/21, z 23 marca 2021 r. II SA/Rz 189/21 i z 18 marca 2021 r. II SA/Rz 186/21) oraz wyrokach innych sądów administracyjnych (w tym WSA w Szczecinie z 15 kwietnia 2021 r. II SA/Sz 1086/20, WSA w Krakowie z 23 marca 2021 r. III SA/Kr 1277/20 i WSA w Łodzi z 19 marca 2021 r. II SA/Łd 900/20).

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę akceptuje to stanowisko, w myśl którego w konkretnych indywidualnych stanach faktycznych, w związku z tak istotną i wrażliwą materią jak zapewnienie koniecznej opieki niepełnosprawnej w stopniu znacznym osobie spokrewnionej, mogą wystąpić szczególne i wyjątkowe sytuacje, wymagające szerszego uwzględnienia wykładni systemowej i celowościowej wskazanych przepisów, w zgodzie z przepisami Konstytucji RP. Nie można bowiem wykluczyć, że małżonek osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym i wymagającej stałej opieki, mimo niedysponowania orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, znajdzie się w sytuacji wymagającej zapewnienia jej opieki, której sam nie jest w stanie w żaden sposób zapewnić.

W tym kontekście należy zgodzić się ze stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a niezbędnej pomocy i wsparcia jest w stanie udzielić osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić więc tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Taki pogląd wyrażono także m.in. w wyrokach NSA z 25 stycznia 2021 r. I OSK 2103/20, z 11 stycznia 2017 r. I OSK 1113/15, z 18 listopada 2015 r. I OSK 1200/14, z 13 listopada 2015 r. I OSK 1230/14, z 6 listopada 2014 r. I OSK 251/14, z 20 września 2013 r. I OSK 46/13 i z 13 lutego 2013 r. I OSK 1526/12 (CBOSA).

Nie kwestionując ustaleń orzekających w sprawie organów co do braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności po stronie K.J. (liczącego w dacie wydawania decyzji przez organ I i II instancji 76 lat), nie można wobec powyższych uwag pominąć, że już w treści przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego wprost wskazano, że dotykają go poważne problemy zdrowotne (leczy się na [...]) i nie jest w stanie zaopiekować się żoną. Znajduje to potwierdzenie w przedłożonym zaświadczeniu lekarskim z 8 czerwca 2021 r. (wystawionym przez lekarza specjalistę medycyny rodzinnej), z którego wynika, że ze względu na stan zdrowia nie ma on możliwości zapewnienia opieki żonie.

Zestawienia z tym wymaga stan zdrowia E.J. (w dacie orzekania przez organy liczącej 73 lata), która z powodu [...] ma usunięty [...], na co nakładają się dodatkowo problemy z [...] i [...]. W związku z tym, niezależnie od konieczności stałej opieki lekarskiej, wymaga również opieki i pomocy przy większości czynności życiowych, w tym m.in. przy [...] oraz przy czynnościach higienicznych.

W kontekście samego wieku K.J. należy też zwrócić uwagę na treść art. 16 ust. 2 pkt 3 u.ś.r., stosownie do którego zasiłek pielęgnacyjny przysługuje osobie która ukończyła 75 lat, a zgodnie z ust. 1 tego artykułu, zasiłek ten przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością uprawnionego do samodzielnej egzystencji (w świetle art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych, Dz.U. z 2021 r., poz. 573, niezdolność taka jest jedną z cech kwalifikujących osobę do znacznego stopnia niepełnosprawności, który z kolei na mocy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. umożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom niż małżonek niepełnosprawnego). Wynika z tego, że ukończenie przez osobę wieku 75 lat jest traktowane w art. 16 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 u.ś.r. jako okoliczność świadcząca o niezdolności do samodzielnej egzystencji tylko ze względu na osiągnięty wiek. Przekroczenie określonego pułapu wiekowego może więc wiązać się z niezdolnością do samodzielnej egzystencji bez konieczności stwierdzenia tego stosownym orzeczeniem. Powyższy wniosek potwierdza także to, że osobami uprawnionymi do zasiłku pielęgnacyjnego na równi z osobami w wieku od 75 lat wzwyż są w myśl art. 16 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. niepełnosprawni w wieku powyżej 16. roku życia jeżeli legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepisy te zrównują w uprawnieniach do zasiłku pielęgnacyjnego osoby starsze (75 lat i więcej) oraz osoby niepełnosprawne w stopniu znacznym, zaś cechą łączącą te dwie grupy jest przypisanie im niezdolności do samodzielnej egzystencji, zakładanej z racji niepełnosprawności bądź wieku.

Wiek jako cecha osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji występuje także w regulacjach dotyczących dodatku pielęgnacyjnego zawartych w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.). W świetle art. 75 ust. 1 tej ustawy, dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia. Podobnie zatem jak zasiłek pielęgnacyjny, dodatek pielęgnacyjny opiera się na domniemaniu braku zdolności do samodzielnej egzystencji osób które ukończyły 75 rok życia.

Wskazane unormowania świadczą o istnieniu w systemie zabezpieczenia społecznego przepisów zakładających domniemanie braku zdolności do samodzielnej egzystencji osoby z samego powodu osiągnięcia wieku 75 lat. Skoro daną osobę cechuje brak zdolności do samodzielnej egzystencji z przyczyn wiekowych, tym bardziej świadczy to o braku zdolności do sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny, podobnie jak w przypadku osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Mimo zatem że niewątpliwie posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez małżonka osoby wymagającej opieki jest decydującym kryterium pozwalającym w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wywieść prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla zstępnego takiej osoby (a ani organy, ani Sąd - co do zasady - nie mają wiadomości specjalnych które pozwalałyby im trafnie wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki), to w kontekście powyższego nie można jednocześnie wykluczyć pewnych skrajnych przypadków pozwalających jednak organom administracji samodzielnie i w sposób nie budzący żadnych wątpliwości obiektywnie stwierdzić, że małżonek osoby wymagającej opieki absolutnie nie jest w stanie tej opieki z uwagi na swój wiek i /lub stan zdrowia sprawować. W takich przypadkach do uznania braku takiej zdolności nie jest więc konieczne legitymowanie się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a okoliczność braku możliwości sprawowania przez niego opieki może zostać wykazana innymi dowodami (np. z dokumentacji medycznej, wywiadu środowiskowego).

Prowadzi to do wniosku, iż ustawowe założenie zrównania osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym z osobami które ukończyły 75 lat życia powoduje, że w sprawach o przyznanie świadczeń pielęgnacyjnych powstaje konieczność dokładnego wyjaśnienia, czy małżonek osoby wymagającej opieki z uwagi na osiągnięty wiek 75 lat i związany z nim stan zdrowia jest rzeczywiście zdolny do sprawowania opieki. Stwierdzenie braku takiej zdolności będzie znosić negatywną przesłankę przyznania świadczenia z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., równoznaczną w skutkach z posiadaniem orzeczenia o ustaleniu znacznego stopnia niepełnosprawności. Jako niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności jawi się bowiem wymaganie od osoby o obiektywnie bardzo złym stanie zdrowia, która być może sama z uwagi na związane z tym ograniczenia wymaga wsparcia w codziennej egzystencji (aczkolwiek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), aby zapewniła pełną pod każdym względem opiekę osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym, nawet jeżeli jest to osoba jej bliska, względem której ciąży na niej obowiązek alimentacyjny.

W opisanych okolicznościach faktycznych i prawnych rozstrzygnięcie sprawy o przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego należało zatem zdaniem Sądu uzależnić przede wszystkim od wyjaśnienia, czy opiekę nad E.J. obiektywnie zdolny jest sprawować jej mąż. W tej kwestii – mimo sygnalizowanego już wyżej wykluczenia takiej możliwości w zapisach kwestionariusza wywiadu środowiskowego - nie wypowiadają się wydane w sprawie decyzje, dając bezwzględny prymat literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i koncentrując się na braku posiadania przez K.J. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

2. Wobec wskazanego w uzasadnieniu decyzji organu I instancji faktu nieobecności J.F. podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego i wywiedzionego z tego braku możliwości potwierdzenia sprawowania przez nią opieki nad matką jako dodatkowego argumentu przemawiającego za pozytywnym rozpatrzeniem jej wniosku, należy podkreślić, że z żadnego z uregulowań u.ś.r. odnoszących się do świadczenia pielęgnacyjnego nie wynika ani wymóg wspólnego zamieszkiwania osoby sprawującej opiekę z osobą jej potrzebującą, ani obowiązek wykonywania czynności opiekuńczych "non stop" (czyli "przez całą dobę"), gdyż ich zakres każdorazowo wyznacza stan zdrowia osoby niepełnosprawnej i jej potrzeby determinowane orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (oznacza to więc także, że stan zdrowia i wymogi sprawowania opieki mogą nieraz także wymuszać konieczność wspólnego zamieszkiwania).

W tym zakresie należy zauważyć, że art. 17 u.ś.r. normujący instytucję świadczenia pielęgnacyjnego nie zawiera definicji opieki ani nie określa sposobu jej sprawowania. Ust. 1 tego artykułu w sposób wyraźny i nie budzący wątpliwości wiąże tylko niepodejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osobę wnioskującą o to świadczenie z celem sprawowania tej opieki, jakim jest konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Dla uznania opieki za spełniającą te kryteria istotny jest jej charakter, niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, które z uwagi na swą intensywność wykluczają podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmuszają go do rezygnacji z niego). Konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oznacza jednak, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. W tym znaczeniu opieka lub pomoc musi być tyle absorbująca czasowo w sensie krótkoterminowym (dobowym) jak i długoterminowym (miesięcy, lat), że podejmowane w ich ramach czynności warunkują egzystowanie osoby wymagającej opieki w warunkach odpowiadających godności człowieka, a jednocześnie ich wykonywanie bezwzględnie stoi na przeszkodzie wykonywaniu przez opiekuna pracy zarobkowej (bądź wymusza na nim rezygnację z takiej pracy).

Stała opieka powinna być rozumiana również jako pozostawanie przez opiekuna w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania faktycznych czynności opiekuńczych, wykazuje on realną gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę i nie utożsamia sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą z koniecznością zamieszkiwania z tą osobą (por. m.in. wyroki WSA w Olsztynie z 3 marca 2022 r. II SA/Ol 128/22 - LEX nr 3322407 i WSA w Gliwicach z 16 czerwca 2021 r. II SA/Gl 497/21 - LEX nr 3197566). Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia (wyrok NSA z 7 sierpnia 2019 r. I OSK 4023/18).

W rozpatrywanej sprawie skarżąca zamieszkuje w D., a jej matka w P. Zestawienie ich adresów zamieszkania przy użyciu ogólnodostępnych serwisów internetowych daje odległość ok. [...] km, którą dysponując własnym środkiem komunikacji można pokonać nawet w kilka /kilkanaście minut. Skarżąca nie jest osobą obłożnie chorą i jak wynika z wywiadu środowiskowego, część czynności jest w stanie wykonać samodzielnie. Wynika z tego, że w analizowanym przypadku opieka może być sprawowania bez konieczności zamieszkiwania opiekuna z podopiecznym, a nieobecność skarżącej podczas wywiadu mogła być spowodowana np. trwającym akurat dojazdem, zakupami czy innymi czynnościami podejmowanymi w interesie matki (i ojca). Przyczyny tej nieobecności nie zostały w żaden sposób wyjaśnione, niemniej wobec pozostałych zapisów wywiadu środowiskowego – w tym oświadczenia E.J. co do rodzaju czynności wykonywanych przy niej przez córkę – twierdzenie, że jej nieobecność podczas wywiadu stoi na przeszkodzie potwierdzeniu faktu sprawowania opieki jawi się jako oczywiście nieuzasadnione.

Nie zmienia to faktu, że wobec stwierdzenia oddzielnego zamieszkiwania skarżącej i jej matki, niezależnie od oświadczenia E.J. iż córka "codziennie przyjeżdża", "opiekuje się", "przywozi posiłki lub gotuje", "pomaga", "asystuje przy wizytach lekarskich", brak jest w aktach sprawy danych nt. częstotliwości jej wizyt (jedna czy kilka w ciągu dnia, czy dotyczą one pory dziennej /nocnej), ilości czasu jaki wnioskodawczyni spędza codziennie u matki i przeznacza na wykonywanie niezbędnych czynności (jakich godzin /przedziału czasu to najczęściej dotyczy), w jaki sposób dojeżdża do matki i ile czasu poświęca na dojazd, czy w razie potrzeby nocuje u niej itp. Informacje w tym zakresie pozwoliłyby zweryfikować podstawową przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyrażoną w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a więc związek między niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy osobie legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w związku ze znacznie ograniczoną możliwością jej samodzielnej egzystencji, względem której ciąży na opiekunie obowiązek alimentacyjny (inaczej ujmując, informacje te pozwoliłyby ustalić, czy sprawowanie opieki obiektywnie wyklucza równoczesne wykonywanie przez opiekuna regularnej pracy zarobkowej).

Wobec powyższego należało stwierdzić, że wywiedziona w rozpoznawanej sprawie przez organy odmowa przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., pozostającej w związku z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a to art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Stosownie do tego Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).

Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji (wiążące na mocy art. 153 P.p.s.a.) wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań.

Wg nich (z przyczyn wskazanych powyżej w pkt 1) nie będzie przede wszystkim możliwa odmowa przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką tylko w oparciu o brak posiadania przez jej ojca orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w toku prawidłowo przeprowadzonego w ramach sprawy postępowania dowodowego potwierdzone zostaną sygnalizowane wyżej okoliczności wskazujące wprost na obiektywny brak możliwości zapewnienia przez niego niezbędnej opieki swej żonie.

Z uwagi na oddzielne zamieszkiwanie skarżącej i matki nad którą sprawuje opiekę, z uwagi na brak lub ogólnikowość dotychczasowych ustaleń co do sposobu jej wykonywania i przeznaczanego na to czasu, w ramach ponownego rozpatrywania sprawy konieczne będzie również uzupełnienie materiału dowodowego o dodatkowe informacje (wskazane powyżej w pkt 2) potwierdzające istnienie lub brak związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a świadczeniem opieki nad matką. Związana z tym pozostaje potrzeba wyjaśnienia zawartego w uzasadnieniu decyzji organu I instancji rzekomego wskazania przez E.J., że czynności wykonywane przez córkę w związku z opieką nad nią nie uniemożliwiają podjęcia przez nią zatrudnienia (abstrahując od tego, iż Sąd w aktach sprawy takiego oświadczenia E.J. się nie doszukał, jej subiektywne przekonanie w tym zakresie nie jest dla organów administracji w żaden sposób wiążące i jeżeli nie znajdzie potwierdzenia w ustaleniach dowodowych co do związku między niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki, nie może stanowić podstawy do wydania decyzji odmownej).

Ubocznie Sąd zwraca również uwagę na zapisy wywiadu środowiskowego (s. 1 i 2), wg których K.J. jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, a także na zamieszczone w uzasadnieniach decyzji organu I instancji (s. 2) i II instancji (s. 4) wskazania, iż skarżąca w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy. Jakkolwiek informacje te wzajemnie się wykluczają i nie znajdują żadnego potwierdzenia w materiale dowodowym, prawdopodobnie błędny (omyłkowy) ich charakter także powinien zostać wyjaśniony.

O należnych stronie skarżącej kosztach zastępstwa procesowego (480 zł) orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. (pkt II sentencji wyroku).