Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 960/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2022-02-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska Sędzia WSA Tadeusz Lipiński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 8 lutego 2022 r. sprawy ze skargi R. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. WSA/wyr.1a – sentencja wyroku (tryb uproszczony)


UZASADNIENIE

Wnioskiem z 17 lutego 2021 r. R. B. (dalej jako: "skarżąca", "strona") zwróciła się do Gminnego Ośrodka Opieki Społecznej z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem M. M.

Decyzją z [...] Burmistrz (dalej jako: "organ I instancji") odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organ I instancji wyjaśnił, że skarżąca nie spełnia warunków do przyznania świadczenia, gdyż nie zostało spełnione kryterium, o którym mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, a mianowicie niepełnosprawność w stopniu znacznym nie powstała przed ukończeniem 18 roku życia (25 w przypadku nauki).

Na skutek wniesionego przez skarżącą odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze ("Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z dnia [...] uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.

Kolejną decyzją z dnia [...] organ I instancji ponownie odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podano, że nie zostały spełnione przesłanki określone w ustawie o świadczeniach rodzinnych do przyznania świadczenia, ponieważ nie przedłożono stosownego orzeczenia potwierdzającego powstanie niepełnosprawności M. M. do ukończenia 18 roku życia, czy też w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Wskazano, że organ nie kwestionuje sprawowanej opieki, jednak uważa, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Od tej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, w którym zakwestionowała prawidłowość rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014. sygn. akt K 38/13 i wniosła o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Podała, że nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia, ponieważ sprawuje ciągłą całodobową opiekę i musi być stale dyspozycyjna. Dodała, że od około pół roku sprawuje opiekę również nad matką, której stan zdrowia po operacji serca stale się pogarsza.

Po rozpatrzeniu odwołania Kolegium decyzją z dnia [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji podniesiono, że rozstrzygnięcie organu I instancji zostało oparte na przepisie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. o sygn. K 38/13 został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Zgodnie zatem z obowiązującym orzecznictwem organ rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym ma obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Organ odwoławczy podniósł jednak, że M. M. jest żonaty. Żona zaś niepełnosprawnego – J. M., lat 80, orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] została zaliczona do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na stałe. Zgodnie z kolei z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłanką negatywną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jest fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, o ile małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pozostawanie zatem M. M. w związku małżeńskim z J. M., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi negatywną przesłankę, uniemożliwiającą przyznanie wnioskowanego świadczenia, osobom zobowiązanym do alimentacji w dalszej kolejności, np. dzieciom. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a przedmiotowej ustawy wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a tej ustawy dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność.

Skargę na decyzję Kolegium z dnia [...] wywiodła skarżąca, zarzucając jej:

1. naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy:

a) poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych polegającą na:

- pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy, przyjęciu, że faktyczne sprawowanie przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem M. M. nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na okoliczności, że jej ojciec M. M. ma żonę, na której - jako spokrewnioną w pierwszym stopniu - spoczywa obowiązek alimentacyjny, uznaniu, że potencjalny obowiązek alimentacyjny żony względem wymagającego opieki męża bez względu na szczególne okoliczności wyprzedza jej obowiązek alimentacyjny, co w konsekwencji doprowadziło do błędnej konstatacji, iż w sytuacji strony nie zaktualizował się wynikający z przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy obowiązek alimentacyjny względem ojca, co z kolei przesądziło o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego,

- nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwalają organowi na ustalanie możliwości i formy realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną, a przez to wkraczanie w kompetencje zastrzeżone dla sądu powszechnego,

- wadliwym uznaniu, że przy braku formalnego potwierdzenia stanu zdrowia w postaci orzeczenia o stopniu niepełnosprawności osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności ocena ich możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem M. M. może być dokonana wyłącznie w aspekcie możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego w formie świadczeń finansowych, a nie w odniesieniu do przyczyn obiektywnych odnoszących się do faktycznego sprawowania opieki,

- uznaniu, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki skarżącej J. M. w powiązaniu z okolicznością, iż obowiązek alimentacyjny żony wyprzedza jej obowiązek alimentacyjny, ma przesądzające znaczenie dla negatywnej oceny wniosku o przyznanie dla niej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego,

- poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucjności części wskazanej normy prawnej w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnym ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki;

2. przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy:

a) art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez:

- niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez skarżącą i realnych możliwości sprawowania opieki przez żonę nad niepełnosprawnym mężem w zakresie wymaganym stanem zdrowia osoby z niepełnosprawnością a przez to nieuprawnione uznanie, że kryterium stopnia pokrewieństwa wyznaczające kolejność zobowiązania do alimentacji stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zaprezentowane w zaskarżonym rozstrzygnięciu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 i art.120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej jako: "p.p.s.a."), na wniosek organu przy braku sprzeciwu skarżącego.

W myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mających wpływ na wynik sprawy - art. 145 p.p.s.a. W myśl art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy.

Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie wskazać należy, że prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, iż w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), u.ś.r., uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Wobec tego nie może powodować odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego moment powstania niepełnosprawności - po ukończeniu 18 lub 25 roku życia przez osobę podlegającą opiece, jeżeli wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad taką osobą. W związku z powyższym art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia.

W rozpoznawanej sprawie natomiast podstawę prawną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowił art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

Wskazać należy w pierwszej kolejności, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z kolei art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przywołane przepisy, poza ostatnim, określają przesłanki pozytywne, których wystąpienie warunkuje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Ostatni przepis ustanawia przesłankę negatywną, która uniemożliwia przyznanie świadczenia krewnemu osoby wymagającej opieki, jeżeli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim i małżonek może obiektywnie sprawować opiekę. Sądy administracyjne przyjmują w orzecznictwie, że z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni spokrewnieni w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym albo z uwagi na stan zdrowia nie może wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: "CBOSA).

Należy uwzględnić bowiem, że stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Zgodnie z przepisami k.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych (por. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 k.r.o.).

W świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć. Ustawodawca wskazał, że obiektywną przeszkodę do sprawowania opieki przez małżonka stanowi fakt legitymowania się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych, zgodnie z którym przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym – tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu odmowa przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie wyłącznie językowej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) powołanej wyżej ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy do skutków sprzecznych z konstytucyjnymi zasadami praworządności, równości oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych.

Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20 (dostępny w CBOSA): przy rekonstrukcji normy prawnej będącej materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia należy dojść do przekonania, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tą – niejako w zastępstwie małżonka – sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. winien być zatem rozumiany w ten sposób, że normuje sytuację, w której o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim, ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w art. 17 ust. 1 lub ust. 1a u.ś.r., niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. (...). W konsekwencji literalne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki sprawowanej nad osobą pozostająca w związku małżeńskim, od tego czy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uznać należy za zabieg niedostateczny w procesie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Nie można bowiem zgodzić się z takim zapatrywaniem, że w sytuacji gdy oboje małżonkowie, z uwagi na obiektywnie istniejące przeszkody, nie mogą być dla siebie wzajemnie oparciem, to pozostali członkowie rodziny, którzy także mają obowiązek sprawowania nad nimi opieki, nie mogą uzyskać tegoż świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby oboje małżonkowie posiadali ustalony znaczny stopień niepełnosprawności.(...) Wyniki wykładni językowej pomijają także cel regulacji zawartej w art. 17 u.ś.r., którym pozostaje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom rzeczywiście sprawującym opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi, wymagającymi z tego powodu szczególnego wsparcia.(...). Wyniki wykładni językowej prowadzą w szczególności do wykluczenia z grona uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego tych, którzy spełniają przesłanki z art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. i sprawują opiekę nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, w sytuacji gdy współmałżonek tej osoby nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, choć sprawowanie opieki przez współmałżonka jest obiektywnie niemożliwe. Mając zatem na uwadze dyrektywę zgodności norm prawnych regulujących świadczenie pielęgnacyjne z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości wobec prawa (art. 2 i art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP), a także uwzględniając konieczność poszanowania konstytucyjnych zasad ochrony i poszanowania więzi rodzinnych, uwzględniania dobra rodziny oraz pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP), trzeba podzielić zapatrywanie, że obiektywna niemożność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez jej współmałżonka, nie stanowi przeszkody do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne przez osoby spełniające warunki, o których mowa w art. 17 ust. 1 lub ust. 1a u.ś.r., a niemożność sprawowania opieki nad współmałżonkiem może być wykazana również innymi dowodami dopuszczonymi w postępowaniu administracyjnym.

Trzymanie się wyłącznie literalnego brzmienia omawianego przepisu zostało zanegowane przez Naczelny Sąd Administracyjny także w wyrokach z 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2831/19 i 14 lipca 2021 r., sygn. akt I OSK 394/21 (dostępne w CBOSA). W ocenie NSA formalistyczna wykładnia omawianych przepisów może doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Dlatego NSA przyjął, że formalnego ograniczenia w postaci żądania legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku i stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny krewny. Za zasadnością tej linii orzeczniczej opowiedział się też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1115/19 i z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2161/20, (publ. w CBOSA), w których potwierdził, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności.

Mając na uwadze powyższą argumentację organy orzekające w rozpoznawanej sprawie powinny wziąć pod uwagę faktyczne możliwości sprawowania opieki nad M. M. przez jego żonę J. M. Ze znajdującego się w aktach sprawy wywiadu środowiskowego (k. 9-10 akt adm.) wynika, że M. M. wymaga stałej opieki i pomocy, wszelkie czynności wykonuje on z pomocą osób drugich, skarżąca zaś przyjeżdża do niego 3 razy w tygodniu pomagając we wszystkich czynnościach codziennego życia. Z kolejnego wywiadu środowiskowego (k. – 45 i 46) wynika, że żona M. M. również jest osobą schorowaną, przeszła dwa zawały, udar, choruje na astmę, nadciśnienie, refluks żołądka oraz depresję. Ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem, dlatego też opiekę tą systematycznie sprawuje skarżąca.

Organ odwoławczy całkowicie pominął ocenę możliwości sprawowania przez żonę M. M. opieki, poprzestając na literalnej wykładni przepisu dotyczącego braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tymczasem w stanie faktycznym sprawy organy orzekające powinny uwzględnić nie tylko brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności żony osoby wymagającej opieki, ale również jej stan zdrowia i możliwość sprawowania przez nią osobistej opieki nad mężem. Obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy uzależniony jest bowiem od sił i możliwości małżonka, co oznacza, że w przypadku obiektywnego braku tych przymiotów, małżonek jest zwolniony z tego obowiązku lub obowiązek ten jest co najmniej ograniczony. Jeśli małżonek niepełnosprawnego nie może lub nie chce sprawować nad nim osobistej opieki, ale jest w stanie (np. pozostając w zatrudnieniu) wspomagać go finansowo i opłacać tę opiekę - należy uznać, że w taki sposób, obiektywnie oceniając, może, a nawet powinien obowiązek swój realizować. Natomiast gdy obiektywnie nie może tej opieki sprawować w jakikolwiek sposób, a czyni to krewny uprawniony (najczęściej zstępny) - nie powinien on tracić uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego. W rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu dowodowym zachodzi możliwość wykazania obiektywnego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 12 października 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 292/21 i powołane tam orzecznictwo, dostępny w CBOSA).

Wobec nielegitymowania się przez żonę osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności organy powinny szczegółowo wyjaśnić, na czym polegają jej problemy zdrowotne i czy, przy uwzględnieniu jej stanu zdrowia i wieku, stanowią rzeczywistą przeszkodę w sprawowaniu opieki nad mężem. Oceniając potencjalną zdolność matki skarżącej do sprawowania opieki nad mężem organy powinny wziąć pod uwagę zakres wymaganej przez osobę niepełnosprawną pomocy.

Brak przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego we wskazanym zakresie stanowi naruszenie art. 7 , art., 77 § 1 i 80 k.p.a., które zobowiązują organy administracji publicznej do strzeżenia praworządności i uwzględniania słusznego interesu strony i w tym celu zgromadzenia wyczerpującego materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie rzeczywistego stanu faktycznego. W rozpoznawanej sprawie organ odwoławczy, odmawiając skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia, pominął szczegółowe rozeznanie okoliczności dotyczących stanu zdrowia matki skarżącej w kontekście możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Tymczasem z wyjaśnień strony oraz z bogatej dokumentacji medycznej znajdującej się w aktach sprawy (karty leczenia szpitalnego, zaświadczenia lekarskie itd.) wynika, że matka skarżącej jest niewątpliwie osobą bardzo schorowaną, obciążona licznymi chorobami, co bezsprzecznie przekłada się na możliwość sprawowania przez nią opieki nad mężem. Kwestia zaś obiektywnej niemożności sprawowania opieki nie ma charakteru nieistotnego z punktu widzenia prawidłowo zrekonstruowanej normy prawnej zawartej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., a zatem organy winny ją rzetelnie wyjaśnić przed rozstrzygnięciem zasadności wniosku o świadczenie pielęgnacyjne.

Dołączone do akt sądowych orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 18 listopada 2021 r. (akta sądowe, k. – 89) zaliczające J. M. od 13 października 2021 r. do znacznego stopnia niepełnosprawności świadczy w sposób jednoznaczny, że podnoszona przez skarżącą okoliczność pogarszania się stanu zdrowia matki i w związku z tym niemożność sprawowania opieki nad mężem występuje obiektywnie i determinuje prawidłowe rozstrzygnięcie wniosku skarżącej.

W tym stanie rzeczy Sąd uwzględnił skargę i uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a.

Przy ponownym rozpatrywaniu wniosku skarżącego organy uwzględnią wyżej zaprezentowaną ocenę prawną w zakresie wykładni omówionego przepisu prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.