Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 1179/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2014-01-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 250
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 28 ust. 3, 3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Dnia 14 stycznia 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Janusz Furmanek, Sędzia NSA Irena Krzemieniewska, , Protokolant Pomocnik sekretarza – Bartosz Adamus, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 stycznia 2014 roku sprawy ze skargi E. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. przyznaje adwokatowi A. Ś. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...], kwotę 146,70 (sto czterdzieści sześć 70/100) złotych obejmującą podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącej E. K. w postępowaniu kasacyjnym i nakazuje wypłacić powyższą kwotę adwokatowi A. Ś. z funduszu Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] nr [...] odmówił E. K. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne za okres od kwietnia 1997 r. do grudnia 1998 r. w kwocie 23.254,11 zł; na ubezpieczenia społeczne za okres od sierpnia 2003 r. do maja 2010 r. w kwocie 59.640,13 zł; ubezpieczenie zdrowotne za okres marzec 2000 r. do maj 2010 r. w kwocie 31.195,53; na Fundusz Pracy za okres od marca 2000 r. do maja 2010 r. w kwocie 7.528,49 zł, z uwagi na brak podstaw do umorzenia należności. Uzasadniając decyzję organ stwierdził, że w toku postępowania wyjaśniającego ustalono, iż wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą od 19.11.1996 r. do 20.05.2010 r. Od dnia 3.09.2010 r. zarejestrowana jest w Powiatowym Urzędzie Pracy Nr [...] w Ł. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Otrzymuje zasiłek rodzinny w wysokości 91,00 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 148,00 zł. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem uczącym się w II klasie technikum. Były mąż wnioskodawczyni (zgodnie ze złożonym oświadczeniem) ponosi koszty "utrzymania mieszkania syna" w kwocie około 450,00 zł miesięcznie. Ponadto przekazuje comiesięczne alimenty na rzecz syna w kwocie 1.000 zł. W dniu 30.09.2010 r. wnioskodawczyni sprzedała nieruchomość, na której ZUS ustanowił hipotekę przymusową w celu zabezpieczenia wierzytelności z tytułu nieopłaconych składek za cenę 40.000 zł. Ze względu na sprzedaż nieruchomości uległy zaspokojeniu w całości składki na ubezpieczenia społeczne za okres od czerwca 1999 r. do sierpnia 2002 r. Obecnie wnioskodawczyni nie posiada żadnych nieruchomości. Posiada zobowiązania pieniężne z tytułu kredytu zaciągniętego w banku. Zgodnie z przedstawionym harmonogramem do spłaty pozostała kwota 4.870,65 zł, a kwota miesięcznej raty wynosi około 374,00 zł. Ponadto wnioskodawczyni legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na stałe. W treści orzeczenia o niepełnosprawności znajduje się obostrzenie co do zatrudnienia, zgodnie z którym wnioskodawczyni winna być zatrudniona w warunkach pracy chronionej. Organ uznał, że wnioskodawczyni może wykonywać pracę zgodną z jej możliwościami psychofizycznymi. Organ powołał się na treść art. 28 ust. 2 z dnia 13 października 1998 r. – ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585, dalej: u.s.u.s.) wskazującego na możliwość umorzenia należności z tytułu składek tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w przypadkach enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Wyjaśnił również, że zgodnie z artykułem 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Powołując treść § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie wykonawcze), wydanego w wykonaniu art. 28 ust. 3a u.s.u.s., organ wskazał, iż zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. ZUS uznał, że w przypadku wnioskodawczyni została stwierdzona całkowita nieściągalność, zdefiniowana w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Odwołując się jednakże do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 lutego 2009 r. (sygn. akt II GSK 703/08) wskazał, iż decyzja podejmowana na podstawie art. 28 ust. 1 i ust. 3a u.s.u.s. ma charakter uznaniowy, a tym samym nawet, gdy ponad wszelką wątpliwość ustalona zostanie całkowita nieściągalność należności, czy trudna sytuacja majątkowa organ może odmówić ich umorzenia. Organ uzasadnił to następującymi argumentami: wnioskodawczyni nie wykazała, by ponosiła straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, które mogłoby spowodować, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić ją możliwości dalszego prowadzenia działalności, ponieważ od dnia maja 2010 r. nie prowadzi już działalności. Ponadto nie udowodniła, że choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawia ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Wskazał również, że w stosunku do skarżącej nie istnieją przeciwwskazania do podjęcia zatrudnienia. Organ wykluczył zaistnienie przesłanek wskazanych w § 3 ust. 2 i 3 rozporządzenia wykonawczego. Co do "obowiązku opieki" nad synem, wnioskodawczyni nie wyjaśniła, jakiego rodzaju jest to opieka. Fakt ten nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż wnioskodawczyni nie przedłożyła stosownego materiału dowodowego na tę okoliczność, nie udokumentowała, czy stan zdrowia syna wymaga konieczności sprawowania nad nim opieki.

Strona wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu decyzji, odnosząc się do argumentacji strony wskazującej na spełnienie przesłanki z art. 28 ust. 3 i pkt 5, tj. całkowitej nieściągalności należności, organ wyjaśnił, że Zakład nie jest zobligowany do umorzenia należności w każdym przypadku potwierdzenia całkowitej nieściągalności należności. W tym zakresie organ działa w ramach uznania administracyjnego. Podniósł w związku z tym, że wnioskodawczyni nie ponosi kosztów związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, gdyż pokrywane są one przez jej byłego małżonka. Podkreślił, iż mimo zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej wnioskodawczyni zaciągnęła kredyt, co wskazywać może na okoliczność, iż nie wykazała w pełni swoich dochodów, a jej możliwości płatnicze pozwalają jednak na spłatę zobowiązania wobec banku. Ponadto – jak wskazał organ – obecna sytuacja finansowa wnioskodawczyni może nie mieć charakteru trwałego i może ulec poprawie z uwagi na to, że w miesiącu lipcu 2012 r. winna zakończyć spłatę kredytu zaciągniętego w banku. Ponadto, jak podniósł Zakład, posiadanie i regulowanie przez wnioskodawczynię zobowiązań wobec innych wierzycieli pozostaje bez wpływu na stanowisko Zakładu w przedmiotowej sprawie, gdyż każdy wierzyciel ma prawo, a co więcej obowiązek dochodzenia swoich należności, taki też obowiązek został nałożony na ZUS. Odnośnie podnoszonych argumentów dotyczących stanu zdrowia wnioskodawczyni oraz obowiązku opieki nad uczącym się synem, organ podniósł przede wszystkim, że w stosunku do wnioskodawczyni nie stwierdzono przeciwwskazań do pracy, nie przedłożyła ona również dokumentu, z którego wynikałoby, że jest niezdolna do pracy. Zatem z chwilą podjęcia zatrudnienia istnieje szansa na poprawę jej sytuacji finansowej i możliwość spłaty zadłużenia w formie układu ratalnego. Co do "obowiązku opieki" nad synem, jak wskazał organ, wnioskodawczyni nie wyjaśniła, jakiego rodzaju jest to opieka. Fakt ten nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż wnioskodawczyni nie przedłożyła stosownego materiału dowodowego na tę okoliczność, nie udokumentowała, czy stan zdrowia syna wymaga konieczności sprawowania nad nim opieki. Dodatkowo organ podniósł, iż wnioskodawczyni korzysta z pomocy finansowej w postaci zasiłku rodzinnego w wysokości 91,00 zł oraz zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 148,00 zł, a ponadto syn otrzymuje alimenty w wysokości 1.000 zł miesięcznie, a sama wnioskodawczyni otrzymuje od byłego męża 450 zł na utrzymanie mieszkania syna. Zatem łączny dochód brutto, z którego utrzymuje się rodzina wnioskodawczyni wynosi 1.689 zł, co stanowi 844,50 zł w przeliczeniu na jednego członka rodziny. Przy czym, z przedłożonego oświadczenia wynika, że wszelkie koszty utrzymania mieszkania ponosi były mąż.

Ustosunkowując się do argumentacji dotyczącej trudnej sytuacji finansowej, organ wyjaśnił, że wniosek o umorzenie przeanalizowany został ponownie w oparciu o rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 wskazanego rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ wykluczył przesłankę umorzenia płynącą z § 3 pkt 2 rozporządzenia. Nie zaistniały bowiem w rozpoznawanej sprawie zewnętrzne okoliczności powodujące straty materialne, uniemożliwiające prowadzenie działalności. Działalność gospodarcza wnioskodawczyni została wyrejestrowana przez nią, a ona sama nie powoływała się we wniosku o umorzenie na nadzwyczajne zdarzenia losowe wywołane przez czynniki zewnętrzne. W ocenie ZUS, wykluczyć należało także istnienie przesłanki określonej w § 3 pkt 3. Wnioskodawczyni nie wykazała bowiem, aby którykolwiek z członków jej rodziny legitymował się orzeczeniem o niepełnosprawności. Co prawda powołała się we wniosku na konieczność sprawowania opieki nad synem, jednak nie udowodniła, że jest on przewlekle chory, co pozbawia możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Nie wykazała również, jakoby jej choroba uniemożliwiała, bądź w znacznym stopniu ograniczała pozyskiwanie niezbędnych do spłaty zadłużenia środków. Jak wskazał organ, wnioskodawczyni jest osobą zdolną do podjęcia zatrudnienia w warunkach chronionych. Nie można również wykluczyć w przyszłości polepszenia się jej sytuacji finansowej, poprzez podjęcie pracy zarobkowej, co niewątpliwie wpłynie na poprawę sytuacji finansowej. W ocenie organu, sytuacja wnioskodawczyni nie kwalifikuje się do zastosowania umorzenia z zastosowaniem przytoczonych przepisów. Z perspektywy organu oceniającego sprawę sytuacja ta nie jest tak drastyczna i wykluczająca możliwości płatnicze, żeby traktować ją jako szczególną. Organ stwierdził, ze w wyniku przeprowadzonego postępowania ustalił, iż nie zachodzą przesłanki tzw. ważnego interesu osoby zobowiązanej, formalnie dające możliwości umorzenia należności składkowych. Wnioskodawczyni nie jest co prawda aktualnie w stanie spłacić jednorazowo należności, jednakże nie korzystała z ulgowej formy spłaty zadłużenia. Umorzenie należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy. Zakład nie może z instytucji umorzenia czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia płatnika z obowiązku opłacania składek, głównie i przede wszystkim z powodu braku majątku lub dostatecznych środków do zrealizowania zaległości. Obowiązkiem podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą jest zabezpieczenie środków finansowych na pokrycie zobowiązań składkowych. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, jak i jej negatywnymi skutkami odpowiada podmiot prowadzący tę działalność zarówno w trakcie prowadzenia działalności, jak i po jej zakończeniu. Stosownie bowiem do obowiązujących przepisów, to właśnie płatnik składek jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą, odpowiada za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych, w tym należności z tytułu składek niezależnie od czynników wpływających na funkcjonowanie firmy i osiąganie dochodów czy też ponoszenie strat.

Organ, podejmując decyzję w przedmiocie umorzenia zobowiązany jest uwzględnić stan finansów ubezpieczeń społecznych, co oznacza, iż Zakład zobligowany jest do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym, który można rozumieć jako zapewnienie wpływu należnych składek i odsetek za zwłokę do funduszy, którymi zarządza Zakład w tym do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z którego wypłacane są świadczenia dla uprawnionej, szerokiej grupy społecznej, co z kolei może oznaczać, że interes administrowanych funduszy winien być stawiany wyżej niż interes wnioskodawcy. Umorzenie należności z tytułu składek jest wyjątkiem, który może znaleźć zastosowanie tylko wtedy, kiedy przesłanki umorzenia zostały wykazane w sposób niewątpliwy. Tymczasem w niniejszej sprawie nie zostało wykazane, że ratalna forma spłaty pociąga za sobą niemożliwe do akceptacji dla wnioskodawczyni skutki.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżąca powyższej decyzji zarzuciła:

1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., poprzez niewłaściwe zastosowanie i odmowę umorzenia należności w sytuacji, gdy skarżąca spełniała szereg przesłanek uzasadniających zastosowanie instytucji umorzenia;

2 naruszenie przepisów postępowania, art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77 i art. 80 k.p.a. mające wpływ na wynik sprawy, poprzez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, niedostateczne wyjaśnienie przesłanek, którymi kierował się organ wydając zaskarżoną decyzję, błędne ustalenie przez organ wysokości dochodów skarżącej oraz wysokości koniecznych (skarżącej i jej syna) wydatków, a także przez zaniechanie zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całości materiału dowodowego, co doprowadziło do rozstrzygnięcia nie uwzględniającego całokształtu sytuacji zdrowotnej i majątkowej skarżącej.

W uzasadnieniu skargi wyjaśniła, że w jej ocenie organ błędnie w uzasadnieniu decyzji ustalił, że była właścicielką nieruchomości, gdyż w rzeczywistości była jedynie jej współwłaścicielką. Zdaniem skarżącej, okoliczność ta ma istotne znaczenie, albowiem, jako współwłaścicielka nieruchomości musiała spłacić drugiego współwłaściciela z wartości jego udziału w nieruchomości i właśnie na ten cel zaciągnęła kredyt w wysokości 7.500 zł. Podobnie, zdaniem skarżącej, organ nieprawidłowo ustalił, że skarżąca nie wykazała jakoby jej choroba uniemożliwiała, bądź w znacznym stopniu ograniczała pozyskiwanie niezbędnych do spłaty zadłużenia środków. Podniosła w związku z tym, iż od września 2010 roku jest zarejestrowana jako bezrobotna bez prawa do zasiłku, lecz z uwagi na stan zdrowia (orzeczony na stałe umiarkowany stopień niepełnosprawności), może podjąć tylko pracę w szczególnych warunkach. Od czasu zrejestrowania w PUP nie odmówiła bez uzasadnionej przyczyny propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Podniosła także, że od daty wydania zaskarżonej decyzji jej sytuacja materialna pogorszyła się, gdyż były mąż zaprzestał opłacania rachunków za mieszkanie syna i w tej chwili rachunki opłaca skarżąca wspólnie z synem z zarobionych przez syna pieniędzy w lecie. Podniosła również, że z uwagi na trudną sytuację życiową zmuszona jest korzystać z pomocy dalszej rodziny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 19 stycznia 2012 r. sygn. akt III SA/Łd 1098/11 w punkcie 1) oddalił skargę, zaś w punkcie 2) przyznał pełnomocnikowi skarżącej kwotę 295,20 zł., tytułem nieopłaconej pomocy prawnej przyznanej skarżącej z urzędu.

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu skargi kasacyjnej E. K. wyrokiem z dnia 3 września 2013 r. sygn. akt II GSK 704/12 uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 19 stycznia 2012 r. sygn. akt III SA/Łd 1098/11 w punkcie pierwszym i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi. W uzasadnieniu wyroku stwierdził, że zasługują na uwzględnienie zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przez WSA art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia wykonawczego oraz powiązanych z nimi przepisów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny uzasadniając wydany wyrok stwierdził, że zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 ww. rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego przesłanka uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Kontrola legalności decyzji administracyjnej mającej charakter uznaniowy wymaga przeprowadzenia przez sąd administracyjny analizy sytuacji materialnej strony skarżącej uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, przy czym przy tej analizie sąd administracyjny nie może oderwać się od istoty ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcji ochronnej. Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, mając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia w przypadku skarżącej zagraża jej egzystencji, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji. Przy tej ocenie Sąd I instancji powinien szczegółowo przeanalizować stan faktyczny ustalony przez organ w zaskarżonej decyzji oraz zbadać czy organ dokonał prawidłowej analizy przesłanek będących ograniczeniem swobody uznania administracyjnego sformułowanym w ustawie z dnia 13 października 1998 r. i w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego. Istotnym jest też w tej ocenie to, że niemożność uiszczenia zaległych składek, a w szczególności trudna sytuacja materialna podmiotu ubiegającego się o ich umorzenie, winna być oceniana na dzień wydania przez ZUS decyzji ostatecznej. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji oceniając zaskarżoną decyzję w tym aspekcie, nie uwzględnił wszystkich wskazywanych powyżej okoliczności. Skoro dla spełnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego istotne jest czy spłata należności z tytułu składek pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki nie tylko dla zobowiązanego ale i jego rodziny, to oczywiste wydaje się, że przy ocenie sytuacji finansowej zobowiązanego i jego rodziny należy uwzględniać nie tylko wydatki ale i dochody wszystkich członków tak rozumianej rodziny. Trafnie Sąd I instancji zauważył, że przy ocenie zaistnienia omawianej przesłanki należy rozważać zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Sąd co prawda wskazał przy tym, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o zabezpieczenie zaspokojenia potrzeb na przeciętnym uśrednionym poziomie. Jednakże, co ma zasadnicze znaczenie z punktu widzenia zaistnienia omawianej przesłanki, Sąd nie skonkretyzował już o jakie minimum chodzi i jakie kryteria należy stosować przy jego ocenie. Doprecyzowanie tej kwestii wymagało właśnie przeprowadzenia szczegółowej analizy określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji. Ponadto przy tej ocenie trzeba porównać stwierdzoną sytuację materialną skarżącej z wysokością zaległej należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez skarżącą z niezbędnymi kosztami utrzymania jej i najbliższych w celu ustalenia, czy jest w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez niedostatku. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego takiej wnikliwej analizy w przedstawionym powyżej zakresie zabrakło. Dodać należy, że stanowisko Sądu I instancji nie jest konsekwentne w dokonanej przez organ ocenie stanu faktycznego sprawy. Sąd I instancji trafnie zauważa, że organ oceniając stan majątkowy skarżącej, w którym uwzględnił kwotę 450 zł przekazywaną przez byłego męża na koszty utrzymania mieszkania syna, brał pod uwagę sytuację istniejącą na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Jednakże odnosząc się do kwestii obciążeń finansowych skarżącej związanych ze spłatą rat kredytu bankowego wskazywał, iż po jego spłacie w przyszłości zwiększą się jej możliwości finansowe. Ta ostatnia ocena nie odnosiła się więc do stanu na dzień wydania przez ZUS decyzji ostatecznej lecz zdarzeń, które mają nastąpić w przyszłości. Te jednak nie mają znaczenia dla oceny zaistnienia przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego. Niemożność uiszczenia zaległych składek, a w szczególności trudna sytuacja materialna podmiotu ubiegającego się o ich umorzenie, winna być oceniana na dzień wydania przez ZUS decyzji ostatecznej (por. wyrok NSA z dnia 12 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 17/10, zbiór lex nr 957943). Sąd I instancji kontrolując zaskarżoną decyzję w powyższym zakresie podkreślił, że "w pełni podziela stanowisko organu, że w sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia". W związku z takim stwierdzeniem należy zauważyć, iż w decyzji ZUS z dnia [...] stwierdzono, że w przypadku skarżącej zachodzi przesłanka zdefiniowana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego. Jednakże odwołując się do uznaniowego charakteru decyzji, Zakład postanowił odmówić umorzenia należności. Natomiast w decyzji wydanej w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy ZUS wywiódł, że wniosek o umorzenie został ponownie przeanalizowany w oparciu o rozporządzenie wykonawcze, przy czym zacytowano treść § 3 ust. 1 pkt 1–3 tego aktu, a następnie jednoznacznie określono, że należy wykluczyć istnienie przesłanki określonej w pkt 2 i 3 rozporządzenia wykonawczego. W takiej sytuacji wymagało wnikliwej oceny ze strony Sądu I instancji jakie jest ostateczne stanowisko organu co do zaistnienia – w przyjętym w sprawie stanie faktycznym – przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego. Istotne bowiem jest czy organ ostatecznie przyjął, że skarżąca nie spełnia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego, czy też pomimo jej spełnienia względy uznania administracyjnego zadecydowały o przyjętym rozstrzygnięciu. Sąd I instancji w tym kontekście nie dokonał właściwej oceny zaskarżonej decyzji. W związku z tym należy więc zwrócić uwagę, że w orzecznictwie prezentowany jest pogląd, który Sąd w składzie orzekającym podziela, iż w razie wykazania przez wnioskodawcę podstaw do umorzenia stosownie do § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego, uznaniowy charakter takiej decyzji mógłby przemawiać za odmową wniosku jedynie w sytuacji wykazania przez ZUS istnienia ważnego interesu publicznego. Przy czym interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z indywidualnym interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela ani też z interesem publicznym. Rozważenie obu interesów, tj. słusznego interesu strony postępowania i interesu publicznego, który w sprawach o umorzenie składek ubezpieczonych musi być akcentowany szczególnie wyraźnie, znaleźć powinno wyraz w uzasadnieniu decyzji, tak aby umożliwić kontrolę instancyjną, a następnie ewentualną kontrolę sądową rozstrzygnięcia opartego na uznaniu administracyjnym (por. wyroki NSA z dnia 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06; z dnia 3 września 2010 r., sygn. akt II GSK 745/09, z dnia 14.03.2012 r., sygn. akt II GSK 203/11, Baza CBOIS). W tym aspekcie sprawa wymaga więc ponownego rozpoznania. W świetle § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego przewlekła choroba zobowiązanego może stanowić podstawę ubiegania się o umorzenie należności tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu pozwalającego na opłacenie należności. Zatem dla oceny, czy przesłanka powyższa jest spełniona, wymagana jest weryfikacja zaskarżonej decyzji w aspekcie, czy dokonana przez organ analiza finansów zobowiązanego pozwala na ustalenie, że w jego budżecie pozostaje kwota po zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych, która mogłaby służyć zaspokojeniu należności ZUS (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2011 r., sygn. akt II GSK 427/10; z dnia 19 lutego 2010 r., sygn. akt II GSK 393/09, baza CBOIS). Sąd I instancji kontrolując w tym zakresie zaskarżoną decyzję, powyższych okoliczności w swej ocenie nie uwzględnił. Sąd zaakceptował stanowisko organu, że skarżąca nie wykazała, aby jej choroba uniemożliwiła pozyskiwanie niezbędnych do spłaty zadłużenia środków. Skoro bowiem skarżąca jest zdolna do podjęcia zatrudnienia w warunkach chronionych, to nie można wykluczyć w przyszłości polepszenia jej sytuacji finansowej poprzez podjęcie pracy zarobkowej. Sąd dokonując tego rodzaju oceny nie rozważył, czy organ wysnuł prawidłowe wnioski z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 7 stycznia 2011 r., w którym zawarto wskazania co do możliwości odpowiedniego zatrudnienia skarżącej, ale też i korzystania ze wsparcia środowiskowego w samodzielnej egzystencji, jak i konieczności zaopatrzenia np. w przedmioty ortopedyczne itp., ułatwiające jej funkcjonowanie. Rozważenie tych wszystkich okoliczności dotyczących stanu zdrowia skarżącej było niezbędne dla oceny, czy zostały ustalone przez organ niezbędne potrzeby życiowe skarżącej oraz możliwości podjęcia pracy w warunkach chronionych. Sąd kontrolując zaskarżoną decyzję w powyższym aspekcie, zobowiązany był rozważyć, czy wystarczająco wnikliwe były ustalenia organu dotyczące choroby skarżącej oraz czy organ wystarczająco aktywnie kierował postępowaniem dowodowym celem uzyskania rzeczywistych i rzetelnych informacji co do jej stanu zdrowia. Przy ocenie działań organu co do zbadania zaistnienia przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego istotne jest to, czy odmowa umorzenia należności ZUS pociąga za sobą całkowite załamanie finansów, w tym zaprzestanie regulowania stałych należności. To, że strona dotychczas reguluje swoje stałe zobowiązania i nie korzysta z pomocy społecznej, nie przesądza o jej dobrej sytuacji finansowej ani nie dyskwalifikuje wniosku o umorzenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tekst. jedn. Dz.U. z 2002 r., poz.270) – dalej zwanej: " p.p.s.a." sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny.

NSA wyrokiem z dnia 3 września 2013 r. sygn. akt II GSK 704/12 uwzględnił zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia wykonawczego oraz powiązanych z nimi przepisów postępowania. Wyjaśnił, że punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia w przypadku skarżącej zagraża jej egzystencji, powinna być analiza określonego na dzień wydania decyzji przez organ odwoławczy minimum socjalnego i minimum egzystencji.

W uzasadnieniu decyzji ZUS z dnia [...], utrzymującej w mocy decyzję z dnia [...], nie przeprowadzono analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego w odniesieniu do obowiązujących w dacie wydania decyzji wartości minimum socjalnego oraz minimum egzystencji.

W zaskarżonej decyzji nie dokonano także zestawienia wysokości dochodu uzyskiwanego przez skarżącą z niezbędnymi kosztami utrzymania jej i syna z wysokością zaległej należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Organ nie wykazał zatem, że osiągane dochody pozwolą skarżącej opłacić, choćby w formie spłaty ratalnej, zaległe składki bez popadnięcia w niedostatek. Ponadto, co zaakcentował NSA w powołanym wyżej wyroku z dnia 3 września 2013 r. ocena sytuacji skarżącej powinna zostać dokonana na dzień wydania decyzji, to jest z uwzględnieniem sytuacji aktualnej, a nie mającej zaistnieć w przyszłości, gdy spłacony zostanie kredyt i ewentualnie zajdą w życiu skarżącej inne okoliczności mogące mieć wpływ na jej sytuację materialną.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, orzekającego po przekazaniu sprawy przez NSA, organ rozważyć powinien w sposób wnikliwy ograniczone możliwości zawodowe strony. Bezsporne w sprawie pozostaje, iż skarżąca nie jest osobą w pełni sprawną. Potwierdza to orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Zatrudniona może zostać w warunkach chronionych. Od dłuższego czasu, mimo zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy, nie otrzymała propozycji zatrudnienia. Sytuacja w jakiej znajduje się strona jest zatem szczególnie trudna. Tym samym w jej przypadku w sposób bardzo dokładny należy rozważyć, a następnie uzasadnić w wydawanej decyzji, czy zachodzi przesłanka ważnego interesu strony ubiegającej się o umorzenia zaległych składek. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji lakonicznie stwierdzono, że interes osoby zobowiązanej, uzasadniający uwzględnienie wniosku nie zachodzi. Choć skarżąca w chwili wydawania zaskarżonej decyzji nie była w stanie jednorazowo spłacić należności, to zdaniem ZUS mogła skorzystać z ulgowej formy spłaty zadłużenia.

ZUS przed ponownym wydaniem decyzji wyjaśni, czy uwzględniając sytuację finansową, rodzinną i zdrowotną skarżącej jakakolwiek ulgowa forma spłaty zadłużenia jest realna i w przypadku jej realizacji pozwoli jej oraz uczącemu się jeszcze synowi nie popaść w niedostatek.

Organ rozpoznając sprawę uwzględni powyższe rozważania Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego. Weźmie także pod uwagę stanowisko wyrażone w wyroku NSA z dnia 3 września 2013 r. sygn. akt II GSK 704/12, iż badając zaistnienie przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego istotne jest to, czy odmowa umorzenia należności pociąga za sobą całkowite załamanie finansów, w tym zaprzestanie regulowania stałych należności. To, że strona dotychczas realizuje swoje stałe zobowiązania i nie korzysta z pomocy społecznej, nie przesądza o dobrej sytuacji finansowej, ani nie dyskwalifikuje wniosku o umorzenie.

Organ przy wydawaniu decyzji uznaniowej obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy celem stwierdzenia czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowić będzie materię umożliwiającą wydanie w niniejszej sprawie decyzji o charakterze uznaniowym.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 18 ust. 1 pkt 2 b i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1348 z późn. zm).

b.a.