Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 2424/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-01-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 156 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a)
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 59 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2012 poz 1015
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia NSA Hanna Kamińska Sędzia del. WSA Ewa Cisowska-Sakrajda (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 stycznia 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 marca 2018 r., sygn. akt V SA/Wa 456/17 w sprawie ze skargi M. B. na postanowienie Ministra Rozwoju i Finansów z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności postanowienia w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 7 marca 2018r., sygn. akt V SA/Wa 456/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. B. na postanowienie Ministra Rozwoju i Finansów z dnia [...] grudnia 2016r. w przedmiocie stwierdzenia nieważności postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego.

Przedstawiając przyjęty za podstawę wyroku stan sprawy - Sąd I instancji stwierdził, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w Ostródzie prowadził postępowanie egzekucyjne do majątku M. B. na podstawie tytułu wykonawczego z dnia [...] kwietnia 2012r. nr [...] wystawionego przez Wojewodę Warmińsko-Mazurskiego. Następnie pismem z dnia [...] września 2013r. nr [...] Wojewoda Warmińsko-Mazurski poinformował Naczelnika Urzędu Skarbowego w Ostródzie o uregulowaniu należności objętej tym tytułem wykonawczym. Postanowieniem z dnia [...] października 2013r., nr [...] Naczelnik Urzędu Skarbowego w Ostródzie, na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2012r. poz. 1015 ze zm.), zwanej u.p.e.a., umorzył to postępowanie. Następnie Dyrektor Izby, działając z urzędu, postanowieniem z dnia [...] stycznia 2014r. stwierdził nieważność tego postanowienia. Utrzymując w mocy to postanowienie Minister Rozwoju i Finansów uznał, że fakt zapłaty przez zobowiązanego egzekwowanej należności w trakcie postępowania egzekucyjnego nie spowodował zaistnienia przesłanki art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., co oznacza, iż wskazane postanowienie organu egzekucyjnego zostało wydane bez podstawy prawnej. Powyższe okoliczności stanowią – w ocenie Ministra - przesłankę określona w art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013r. poz. 267), zwanej k.p.a., tj. rażące naruszenie przepisów prawa.

Oddalając skargę M. B. na to postanowienie - Sąd I instancji wskazał, że postępowanie w tej sprawie toczyło się w trybie stwierdzenia nieważności. Instytucja stwierdzenia nieważności decyzji będąca nadzwyczajnym środkiem weryfikacji orzeczeń administracyjnych stanowi wyjątek od zasady trwałości decyzji ostatecznych wyrażonej w art. 16 k.p.a., a służącej takim wartościom, jak ochrona porządku prawnego, ochrona praw nabytych, pewność, stabilność i bezpieczeństwo obrotu prawnego. Z tego powodu tryb ten może być stosowany tylko w sytuacji bezspornego ustalenia wystąpienia przesłanek określonych w art. 156 § 1 pkt 1-7 k.p.a., które to przesłanki z racji ich wyczerpującego wyliczenia nie mogą podlegać wykładni rozszerzającej. Jedną z przesłanek stwierdzenia nieważności decyzji, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. jest rażące naruszenie prawa. Nie każde naruszenie prawa można zakwalifikować jako "rażące". Stwierdzenie nieważności decyzji z tej przyczyny może mieć miejsce jedynie wówczas, gdy organ ustali, że decyzja w sposób oczywisty i bezsporny narusza konkretny przepis prawa a charakter tego naruszenia powoduje, że owo rozstrzygnięcie nie może być akceptowane jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. W postępowaniu toczącym się w trybie stwierdzenia nieważności organ nie rozstrzyga o istocie sprawy będącej przedmiotem postępowania prowadzonego w trybie zwykłym, lecz wyłącznie kontroluje decyzję w aspekcie wystąpienia przesłanek wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. Zgodnie z treścią art. 126 k.p.a., przepis art. 156 k.p.a. stosuje się odpowiednio do postanowień, na które przysługuje zażalenie. Na postanowienie umarzające postępowanie egzekucyjne wydane na podstawie przepisu z art. 59 u.p.e.a., przysługuje zażalenie, a więc może ono być wzruszone w trybie art. 156 k.p.a., jeśli zachodzi którakolwiek przesłanka z § 1 tego artykułu.

Sąd I instancji za prawidłowe uznał stanowisko Ministra Rozwoju i Finansów, że postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Ostródzie umarzające postępowanie egzekucyjne na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. rażąco narusza prawo. Zgodnie z tym przepisem postępowanie egzekucyjne umarza się, jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał. Rację mają organy orzekające, że zapłata przez zobowiązanego egzekwowanej należności w toku prowadzonego z jego majątku postępowania egzekucyjnego jest wykonaniem egzekwowanego obowiązku. Wykonanie obowiązku jest odrębną i samodzielną przesłanką umorzenia postępowania egzekucyjnego (art. 59 § 1 pkt 1 u.p.e.a.), ale wyłącznie w sytuacji, jeżeli obowiązek został wykonany przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego. Wykonanie obowiązku po wszczęciu postępowania egzekucyjnego nie stanowi podstawy do jego umorzenia. A zatem zasadnie organy orzekające przyjęły, że fakt zapłaty przez skarżącego egzekwowanej należności w trakcie postepowania egzekucyjnego nie spowodował zaistnienia przesłanki z art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., a zatem postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Ostródzie z dnia [...] października 2013r. umarzające postępowanie egzekucyjne zostało wydane bez podstawy prawnej i z rażącym naruszeniem tego przepisu. Zaistniała więc przesłanka z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. uzasadniająca wyeliminowanie z obrotu prawnego postanowienia obarczonego wadą nieważności.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiódł M. B., zaskarżając ten wyrok w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi skarżący kasacyjnie:

1) na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., w zw. z art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym uznaniu, że postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Ostródzie z dnia [...] października 2013r. nr [...] umarzające postępowania egzekucyjne prowadzone przeciwko skarżącemu zostało wydane bez podstawy prawnej i z rażącym naruszeniem prawa, w sytuacji gdy istniała materialnoprawna podstawa do umorzenia postępowania, a rażące naruszenie prawa nie wystąpiło i organy, tj. Minister Rozwoju i Finansów oraz Dyrektor Izby Skarbowej w Olsztynie, także takowego naruszenia nie stwierdziły,

2) z ostrożności procesowej, na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, tj. z "art. 145 § 1 pkt 1 a p.p.s.a.", poprzez nie zastosowanie tego przepisu przez Sąd i nie uchylenie zaskarżonego postanowienia Ministra Rozwoju i Finansów, poprzedzonego postanowieniem Dyrektora Izby Skarbowej w Olsztynie o stwierdzeniu nieważności postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w Ostródzie umarzającego postępowanie egzekucyjne prowadzone przeciwko skarżącemu, w sytuacji, gdy w sprawie naruszone zostały wskazane przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy.

Mając na uwadze te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; ewentualnie w przypadku uznania przez Naczelny Sąd Administracyjny, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, o rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a.

Powołując art. 176 § 2 p.p.s.a. skarżący kasacyjnie zrzekł się rozpoznania skargi na rozprawie oraz wniósł o jej rozpoznanie w trybie art. 182 p.p.s.a., a także o orzeczenie o kosztach postępowania, w tym przyznanie na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów udzielonej pomocy prawnej. Jednocześnie oświadczył, że koszty te nie zostały pokryte w całości, ani w części.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, a mianowicie sytuacje enumeratywnie wymienione w § 2 tego przepisu. Skargę kasacyjną, w granicach której operuje Naczelny Sąd Administracyjny, można oprzeć stosownie do art. 174 p.p.s.a. na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega więc zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania.

Wobec nie stwierdzenia okoliczności skutkujących nieważnością postępowania przed Sądem I instancji, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał wniesioną w tej sprawie skargę kasacyjną w granicach zarzutów kasacyjnych. Skarga ta nie ma usprawiedliwionej podstawy prawnej, zarzuty kasacyjnie nie są bowiem zasadne.

Zważywszy na sposób sformułowania zarzutów kasacyjnych w pierwszej kolejności rozważenia wymaga spełnienie przez skargę kasacyjną wymogów formalnych. Skarga kasacyjna jest szczególnych pismem procesowym, tj. wysoce sformalizowanym środkiem zaskarżenia wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego. Powinna ona zawierać - stosownie do art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a. - m.in. przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych to nic innego jak wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w ocenie skarżącego zostały naruszone przez Sąd I instancji, a w przypadku zarzucenia naruszenia przepisów prawa procesowego powinna także wykazywać, że naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.). Naruszenie prawa materialnego może nastąpić przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia to mylne zrozumienie treści przepisu. Naruszenie prawa przez niewłaściwe zastosowanie to wadliwe uznanie, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie określonej normy prawnej (tzw. błąd subsumcji). Podkreślenia wymaga, że sformułowanie zarzutu błędnej wykładni przepisu prawa materialnego zawsze powinno łączyć się z wykazaniem, na czym polegało wadliwe odczytanie przez sąd pierwszej instancji znaczenia treści przepisu, a następnie konieczne jest podanie właściwego, zdaniem skarżącego, rozumienia naruszonego przepisu. Uzasadnienie skargi kasacyjnej ma - pomimo, iż ustawodawca nie określił jego warunków formalnych - za zadanie wykazanie trafności (słuszności) zarzutów postawionych w ramach podniesionej podstawy, co oznacza, że musi zawierać argumenty mające na celu "usprawiedliwienie" przytoczonej podstawy kasacyjnej (por. wyroki NSA: z dnia 5 sierpnia 2004r., FSK 299/04, z glosą A. Skoczylasa OSP 2005, nr 3, poz. 36; z dnia 9 marca 2005r., GSK 1423/04; z dnia 10 maja 2005r., FSK 1657/04; z dnia 12 października 2005r., I FSK 155/05; z dnia 23 maja 2006r., II GSK 18/06; z dnia 4 października 2006r., I OSK 459/06).

Związanie granicami skargi kasacyjnej oznacza, że NSA jest władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą. Nie może zatem rozpoznać merytorycznie zarzutów skargi, które zostały wadliwie skonstruowane (por. wyrok NSA z dnia 13 marca 2014r., II GSK 97/13). Nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować. Zatem, aby Sąd kasaycjny mógł uczynić zadość temu obowiązkowi, strona wnosząca skargę kasacyjną musi poprawnie określić, jakie przepisy jej zdaniem naruszył Sąd I instancji i na czym owo naruszenie polegało (por. podobne wyroki NSA: z dnia 7 stycznia 2010r., II FSK 1289/08; z dnia 22 września 2010r., II FSK 764/09; z dnia 16 lipca 2013r., II FSK 2208/11).

Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że wniesiona w tej sprawie skarga kasacyjna nie spełnia w pełni wszystkich stawianych jej wymogów formalnych. Przede wszystkim wbrew treści zarzutu kasacyjnego, sformułowanego w pkt 2 petitum skargi kasacyjnej, przepis art. 145 § 1 "pkt 1a" p.p.s.a., choć został zawarty w ustawie normującej postępowanie przed sądami administracyjnymi, nie ma charakteru procesowego. Przepis ten określając kompetencje orzecznicze wojewódzkiego sądu administracyjnego - w razie uwzględnienia skargi - wyraźnie odwołuje się do przepisów prawa materialnego. Owo odwołanie nie tylko przesądza o jego materialnym charakterze, ale wręcz wymaga dla skutecznego oparcia skargi kasacyjnej na zarzucie jego naruszenia powołania przepisów prawa materialnego, którym uchybił zdaniem skarżącego kasacyjnie Sąd I instancji. Jak bowiem podnosi się jednolicie w orzecznictwie Sądu kasacyjnego przepis ten, analogicznie jak art. 151 p.p.s.a., jest przepisem wynikowym, który nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, gdyż błąd w postaci uchylenia zaskarżonego aktu albo oddalenia skargi sąd I instancji popełnia w fazie wcześniejszej niż etap orzekania, czyli w fazie kontroli zaskarżonego aktu lub czynności poprzedzającej wydanie orzeczenia (tak np. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2018r., I OSK 858/16, LEX nr 2465005). Jest on następstwem naruszenia innych przepisów prawa. Na stronę skarżącą, chcącą powołać się na zarzut naruszenia tej regulacji, nałożona została powinność powiązania go z zarzutem naruszenia konkretnych przepisów, którym uchybił sąd I instancji w toku rozpatrywania sprawy (por. wyrok NSA z dnia 26 maja 2017r., I FSK 2145/15, LEX nr 2314743).

Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że formułując w pkt 2 petitum skargi kasacyjnej zarzut "naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 145 § 1 pkt 1a p.p.s.a.", skarżący kasacyjnie nie wskazał żadnych przepisów prawa materialnego, które naruszył Sąd I instancji zaskarżonym wyrokiem. Ograniczył się bowiem do lakonicznego stwierdzenia, że "w sprawie naruszone zostały ww przepisy prawa materialnego". Jednakże w pkt 1 petitum skargi kasacyjnej wskazał wyłącznie przepisy art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. i art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., w jej uzasadnieniu zaś okoliczność faktyczną wygaśnięcia należności poprzez jej zapłatę, nie wskazał natomiast żadnego przepisu prawa materialnego powiązanego z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., choćby normującego instytucję wygaśnięcia należności. Wskazany w pkt 1 petitum skargi kasacyjnej przepis art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. może ponadto stanowić element zarzutu kasacyjnego konstruowanego w oparciu o art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a., nie zaś jego pkt 1 lit. a). Brak zaś uzasadnienia do tak skonstruowanego zarzutu uniemożliwia jego merytoryczną ocenę. Nie jest bowiem zrozumiałe stanowisko skargi kasacyjnej co do tego, że Sąd I instancji obowiązany był w tej sprawie zastosować przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. Samo stwierdzenie, że bezzasadnie nie zastosował on tego przepisu nie jest jednakże wystarczające dla uwzględnienia zarzutu kasacyjnego.

Również zarzut kasacyjny pkt 1 petitum skargi kasacyjnej nie został w prawidłowy sposób skonstruowany. W tym zakresie skarga kasacyjna nie wskazuje żadnego przepisu p.p.s.a., w szczególności wspomnianego już art. 145 § 1 pkt 2. Sądy administracyjne nie stosują - co umknęło uwadze skarżącego - przepisów administracyjnego prawa materialnego i procesowego. Przepisy te stanowią natomiast normatywny wzorzec sądowej kontroli działań organów administracji publicznej, co oznacza, iż są one stosowane przez te sądy pośrednio, co wymaga ich powiązania z odpowiednimi przepisami normującymi kompetencje orzecznicze sądów I instancji. Niemniej jednak ta wada skargi kasacyjnej nie ma w tej sprawie istotnego znaczenia, bowiem na podstawie treści uzasadnienia tej skargi można stwierdzić, że naruszenie wskazanych w analizowanym zarzucie kasacyjnym przepisów prawa administracyjnego zarzuca Sądowi I instancji, a pośrednio organom administracji publicznej. Z tego względu ten zarzut kasacyjny Naczelny Sąd Administracyjny poddał merytorycznej ocenie. Oceniając ten zarzut podnieść jednak trzeba, że treść zarzutu kasacyjnego wskazuje, że skarżący kasacyjnie zarzuca Sądowi I instancji wadliwe zastosowanie w okolicznościach tej sprawy przepisów art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. i art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., podczas gdy uzasadnienie tej skargi wskazuje zasadniczo na naruszenie tych przepisów poprzez ich błędną wykładnię. Skarżący kasacyjnie stwierdza wszak, że nie ma racji Sąd I instancji, że wykonanie obowiązku zapłaty egzekwowanej należności w toku postępowania egzekucyjnego nie stanowi przesłanki do umorzenia postępowania na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. Zdaniem skarżącego przepis ten nie zawiera żadnych ograniczeń czasowych, a jedynie wskazuje sytuacje stanowiące podstawę umorzenia postępowania egzekucyjnego, w tym jedną z nich wygaśnięcie obowiązku "z innych przyczyn". Tą zaś jest wykonanie obowiązku. Następnie stwierdził, że Sąd I instancji błędnie uznał, że w tej sprawie zachodzi przesłanka z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Z tego względu analizowany zarzut kasacyjny Naczelny Sąd Administracyjny zmodyfikował, przyjmując, że w pierwszej kolejności skarga kasacyjna zarzuca błędną wykładnię tych przepisów, której konsekwencją jest następnie wadliwe ich zastosowanie w niespornych i niekwestionowanych skargą kasacyjną okolicznościach faktycznych.

Prezentowanego przez skarżącego stanowiska, opartego wyłącznie na przesłance "wygasł z innego powodu", nie sposób jednakże podzielić. Stanowisko to nie uwzględnia bowiem ani istoty administracyjnego postępowania egzekucyjnego i sposobów jego zakończenia. Istota tego postępowania tkwi w podejmowaniu przez wyznaczone prawem organy administracji publicznej wszelkich przewidzianych prawem, niezbędnych kroków do tego, aby doprowadzić do zgodności stanu faktycznego ze stanem odpowiadającym indywidualnej lub ogólnej normie prawnej, z której wynikają dla imiennie oznaczonego adresata obowiązki podlegające przymusowemu wykonaniu w trybie administracyjnym, a nie sądowym. Celem postępowania egzekucyjnego jest zatem doprowadzenie do wykonania ciążącego na zobowiązanym obowiązku. Postępowanie to może zakończyć się w dwojaki sposób, a mianowicie w sposób skuteczny poprzez wykonanie obowiązku przez zobowiązanego (dobrowolnie lub przymusowo w następstwie podjętych czynności egzekucyjnych) oraz w sposób nieskuteczny poprzez umorzenie postępowania (tak też prawomocny wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 29 marca 2018r., I SA/Go 495/17, Lex nr 2482504). W pierwszym przypadku prawodawca nie przewiduje wydania żadnego aktu administracyjnego, tj. jak postanowienie, w drugim zaś postanowił, że wydaje się postanowienie. Rozróżnienie tych sposobów zakończenia postępowania egzekucyjnego ma istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia zaistniałego w tej sprawie sporu, a sprowadzającego się do tego, czy zapłata dochodzonej w trybie postępowania egzekucyjnego i egzekucji należności, a dokonana w toku tego postępowania, wypełnia - jak twierdzi skarżący kasacyjnie - przesłankę wygaśnięcia zobowiązania z innego powodu, o której mowa w art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., skutkującą umorzeniem postępowania egzekucyjnego, czy też dowodzi - jak podnosi Sąd I instancji i organy - zakończenia postępowania egzekucyjnego poprzez wykonanie obowiązku, a w konsekwencji umorzenie tego postępowania z powodu zapłaty należności stanowi rażące naruszenie prawa, o którym mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Wygaśnięcie obowiązku może przy tym mieć charakter efektywny (prowadzący do zaspokojenia wierzyciela poprzez spłatę zobowiązania przez zobowiązanego) albo też nieefektywny (wygaśnięcie zobowiązania bez konieczności wykonania świadczenia przez zobowiązanego) - zob. L. Etel (red.), Komentarz aktualizowany do art. 59 ustawy - Ordynacja podatkowa, Lex z 1 lipca 2018r. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego analizowane pojęcie na gruncie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. obejmuje wyłącznie nieefektywne wygaśnięcie obowiązku, a więc takie które nie prowadzi do zaspokojenia wierzyciela; wygaśnięcie efektywne wiąże się bowiem z realizacją obowiązku. Zgodzić zatem trzeba się z prezentowanym w orzecznictwie poglądem, że "zapłata przez zobowiązanego w toku prowadzonego wobec niego postępowania egzekucyjnego dochodzonej od niego należności pieniężnej stanowi nic innego jak wykonanie egzekwowanego obowiązku. Skoro zaś wykonanie obowiązku, wskazane w art. 59 § 1 pkt 1 u.p.e.a. jako odrębna i samodzielna przesłanka umorzenia postępowania, zostało ograniczone do okresu sprzed wszczęcia postępowania egzekucyjnego, wynika z tego, że wykonanie obowiązku już w toku tego postępowania nie stanowi podstawy do jego umorzenia (por. P. Przybysz Postępowanie egzekucyjne w administracji, Komentarz, Wydanie 5, Wydawnictwo LexisNexis Warszawa 2009, s. 223). Wykonanie obowiązku w toku postępowania egzekucyjnego nie prowadzi zatem do umorzenia tego postępowania, a więc przedwczesnego jego zakończenia z powodu niemożności lub niedopuszczalności egzekucji administracyjnej, lecz przeciwnie, oznacza osiągnięcie celu tego postępowania, który stanowi właśnie doprowadzenie do wykonania egzekwowanego obowiązku (por. także P. Pietrasz Komentarz do art. 59 u.p.e.a. System Informacji Prawnej LEX; tezy 2.7 i 3.3.4.). Wykonanie obowiązku poprzez zapłatę przez zobowiązanego dochodzonej od niego w ramach postępowania egzekucyjnego kwoty należności pieniężnej należy potraktować równoważnie z przypadkiem wyegzekwowania tej kwoty na skutek zastosowania środka egzekucyjnego. Podobnie zatem jak w tym ostatnim przypadku, a więc po zastosowaniu efektywnych środków egzekucyjnych, które przyniosły pokrycie dochodzonych należności, nie wydaje się postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, tak również w przypadku wykonania obowiązku poprzez zapłatę brak jest podstaw do wydania takiego postanowienia. Rozróżnienia zakończenia postępowania egzekucyjnego poprzez zrealizowanie jego celów, tj. wyegzekwowanie wykonania dochodzonego obowiązku oraz umorzenie, które wskazuje na niezrealizowanie tych celów, znajduje także odzwierciedlenie normatywne, np. w art. 64c § 8 u.p.e.a., w którym to przepisie przy okazji określania terminu na złożenie wniosku o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych mowa jest o postanowieniu o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, a z drugiej strony o zakończeniu postępowania egzekucyjnego wskutek wyegzekwowania wykonania obowiązku. (...) zapłata przez zobowiązanego egzekwowanej od niego należności, już w trakcie postępowania egzekucyjnego, po dokonaniu czynności egzekucyjnych, nie stanowi podstawy do umorzenia postępowania egzekucyjnego (...)" (tak wyrok NSA z dnia 19 października 2012r., II FSK 492/11, Lex nr 1227378). W świetle brzmienia art. 59 § 1 u.p.e.a., a ściślej zawartego w nim katalogu przesłanek obligatoryjnego umorzenia postępowania egzekucyjnego, nie sposób więc przyjąć, że zapłata należności w toku postępowania egzekucyjnego stanowiła którąkolwiek z wymienionych w tym przepisie przesłanek umorzenia postępowania egzekucyjnego. Wobec tego postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego dotknięte jest określoną w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. wadą nieważności, skutkującą stwierdzeniem jego nieważności bez względu na to, czy wada ta wynika, jak przyjął organ I instancji, z braku podstawy prawnej do umorzenia postępowania egzekucyjnego, czy też z rażącego naruszenia prawa jak przyjmuje niekonsekwentnie zresztą Minister i Sąd I instancji. Ta ostatnia okoliczność może wprawdzie wskazywać na wadliwość uzasadnienia zaskarżonego wyroku, bowiem rażące naruszenie prawa i brak podstawy prawnej są odrębnymi, choć sformułowanymi w tym samym przepisie, tj. art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., przesłankami nieważności aktu administracyjnego, i nie jest dopuszczalne ich utożsamiania, tym bardziej że się one wzajemnie wykluczają. Niemniej jednak skarga kasacyjna nie formułuje zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., choćby poprzez nie wskazanie przez Sąd I instancji w sposób jasny podstawy prawnej rozstrzygnięcia sprawy i sformułowanie wewnętrznie sprzecznego stanowiska. Brak jest zatem podstawy do weryfikowania przez Naczelny Sąd Administracyjny prawidłowości uzasadnienia zaskarżonego wyroku.

Wobec uznania za prawidłowe stanowiska Sądu I instancji co do tego, iż zapłata należności w trakcie postępowania egzekucyjnego nie stanowi przesłanki umorzenia, na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., tego postępowania - brak jest w okolicznościach tej sprawy podstawy do zakwestionowania prawidłowości zastosowania art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. Wręcz przeciwnie konieczne było wyeliminowanie z obrotu prawnego dotkniętego wadą nieważności postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego.

Zawarty w skardze kasacyjnej wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu rozpozna, stosownie do art. 258 § 2 pkt 8 i § 4 p.p.s.a., Sąd I instancji.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.