Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 720/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2021-12-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Asesor sądowy WSA Brygida Myszyńska – Guziur (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 15 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi A. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

A. Ś. (dalej jako "strona", "skarżąca"), wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Z akt sprawy i uzasadnienia zaskarżonego rozstrzygnięcia wynika, że wnioskiem złożonym w dniu [...] sierpnia 2020 r. skarżąca wystąpiła do Wójta Gminy U.

o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem - A. Ś..

Decyzją z dnia [...] r. Wójt Gminy U., odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia. Wskazując na treść art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust.5 pkt 2 lit.a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej: "u.ś.r.") organ pierwszej instancji stwierdził, że w sprawie istnieją negatywne przesłanki: brak spełnienia kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz fakt, że A. Ś. pozostaje w związku małżeńskim z D. Ś., która nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Odnosząc się do wniosku skarżącej o rezygnacji z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego - przyznanego decyzją z dnia [...] r. , ze skutkiem na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc złożenia wniosku

o świadczenie pielęgnacyjne, organ stwierdził, że skutkiem istnienia wskazanych przesłanek negatywnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, decyzja przyznająca prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego pozostaje nadal w mocy.

W wyniku rozpatrzeniu odwołania strony decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie, organ odwoławczy przytoczył treść art. 17 ust.1 i ust. 1b u.ś.r. oraz zwrócił uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K [...], zgodnie z którym art. 17 ust. Ib ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W związku z powyższym organ odwoławczy uznał za zasadny zarzut błędnego zastosowania normy określonej w art. 17 ust.1b u.ś.r., bez uwzględnienia wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Kolegium stwierdziło jednak istnienie innej negatywnej przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., uniemożliwiającej przyznanie na rzecz stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazało, że z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnego ojca, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona, tak jak w niniejszej sprawie, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wskazując na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2020 roku, I OSK 2462/19, Kolegium uznało, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni (w tym wykładni celowościowej i systemowej), skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.

Kolegium nie podzieliło również stanowiska skarżącej, że na gruncie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. należy dokonywać wykładni celowościowej i systemowej normy tego przepisu, co oznacza, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować, a tym samym zakładającego, iż w prowadzonym postępowaniu administracyjnym zachodzi konieczność wykazania obiektywnego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, zaś oceny niemożności sprawowania opieki nad drugim współmałżonkiem można dokonać dopiero na kanwie wyczerpująco ustalonych okoliczności faktycznych sprawy.

Zdaniem Kolegium - taka interpretacja powołanych przepisów nie znajduje uzasadnienia prawnego, gdyż przepis 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. obiektywizuje kwestię zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, nadając mu znaczenie stricte formalne, co zarazem wyklucza możliwość oceny tejże zdolności przez pryzmat okoliczności faktycznych i czyni niezasadnym prowadzenie postępowania dowodowego w tym zakresie.

W powołanej na wstępie skardze do tut. Sądu, strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji

i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Skarżąca zarzuciła:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

a) naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacji wobec ojca,

b) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r., zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia;

2. naruszenie przepisów postępowania w postaci: art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 §. 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się

z wnioskiem przez skarżącą w sytuacji w której jej ojciec wymagający opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności - skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie

z podejmowania działań zmierzających do ustalenia czy wymieniona osoba może sprawować opiekę nad mężem - co pozwoliłoby na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W uzasadnieniu skargi strona powołując orzecznictwo sądów administracyjnych i Trybunału Konstytucyjnego podkreśliła, że organ odwoławczy wydając zaskarżaną decyzję dokonał błędnej literalnej wykładni przepisu art. 17 ust.5 pkt 2 lit.a u.ś.r., zaniechał bowiem wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu. Właściwa wykładnia ww. przepisu pozwala na ustalenie prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego jako osoby zobowiązanej do alimentacji na rzecz niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdy drugi małżonek nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych; niezależnych od niego i jego woli.

Zdaniem skarżącej w toku postępowania organ zaniechał ustalenia istotnych okoliczności sprawy. Prawdopodobną przyczyną takiego stanu rzeczy, było mylne przeświadczenie, że sam fakt posiadania małżonka przez osobę wymagającą opieki niejako automatycznie uniemożliwia ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz skarżącej i zdejmuje z organu obowiązek ustalenia faktycznych przyczyn niesprawowania opieki przez te osoby.

W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

Przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 zm. zm.); dalej jako: "p.p.s.a."

W pierwszej kolejności należy podzielić stanowisko organu odwoławczego, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP – wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn.. akt K 38/13.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej do Sądu decyzji stanowią przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Kwestie związane z przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej reguluje art. 17 u.ś.r. , który w ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób

o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji

i edukacji.

Powołany przepis określa warunki, które muszą zostać spełnione w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

Niezależnie od powyższego, w ustawie o świadczeniach rodzinnych określono także przesłanki wyłączające możność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. M.in. w art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym

w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni

w tygodniu.

Artykuł 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza więc przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie skutkuje wyłączeniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W przedmiotowej sprawie wymagający opieki ojciec skarżącej – A. Ś. pozostaje w związku małżeńskim, w związku z czym zastosowanie w sprawie znajduje dyspozycja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec jednoznacznego i wyraźnego brzmienia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. oraz celu, jaki realizować ma przedmiotowa norma, za prawidłową należy uznać wykładnię literalną, której wyniki pokrywają się z rezultatami wykładni systemowej i celowościowej. Z literalnego brzmienia przedmiotowego unormowania wynika zaś, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje

w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało.

W ocenie Sądu do odmiennych rezultatów nie może prowadzić odwołanie się do reguł wykładni funkcjonalnej, czy też prokonsytutycyjnej, albowiem inna interpretacja przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. byłaby wykładnią contra legem, tj. wykładnią sprzeczną z wyraźnym brzmieniem przepisu ustawy. Co istotne w taki sposób wskazany przepis jest również interpretowany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20 i przywoływane tam orzecznictwo oraz wyrok z dnia 14 października 2021 r., sygn. akt I OSK 627/21).

Warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad osobą niepełnosprawną, która pozostaje w związku małżeńskim, jest posiadanie przez małżonka tej osoby orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a okoliczność, czy małżonek jest faktycznie zdolny do sprawowania opieki nie podlega ustaleniom własnym organu, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis. art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Prezentowany pogląd, dotyczący wykładni art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. został wyrażony m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 maja 2021 r., I OSK 229/21, z 24 lutego 2021 r., I OSK 2391/20, z 24 lutego 2021 r., I OSK 2422/20, z 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19, z 11 sierpnia 2020 r., I OSK 599/20, z 14 grudnia 2018 r., I OSK 3539/18, z 20 stycznia 2016 r., I OSK 3283/14, z 27 listopada 2014 r., I OSK 1219/13, z 6 listopada 2014 r., I OSK 251/14, z 20 września 2013 r., I OSK 2623/12 (pub.www.orzeczenia.nsa.gov.pl), który skład orzekający w niniejszej sprawie w całości podziela.

Należy podkreślić, że ani organ ani Sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy.

W związku z tym, że wymagający opieki ojciec skarżącej, który pozostaje

w związku małżeńskim, a jego małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to tym samym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje skarżącej.

Reasumując, zdaniem Sądu w przedmiotowej sprawie nie doszło do naruszenia przepisów wskazywanych w skardze ani innych przepisów, które mogłoby stanowić podstawę uchylenia zaskarżonej decyzji. Rozstrzygając w sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze dokonało prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. oraz właściwie zastosowało wskazane przepisy w odniesieniu do ustalonych w sprawie okoliczności faktycznych.

Na marginesie wyjaśnić należy, że jeżeli małżonka osoby wymagającej opieki, tj. D. Ś. jest faktycznie osobą schorowaną, to zasadnym jest wystąpić do właściwego organu o stwierdzenie u niej znacznego stopnia niepełnosprawności. Uzyskanie takiego orzeczenia umożliwi w dalszej kolejności ubieganie się skarżącej

o świadczenie pielęgnacyjne.

Mając powyższe na uwadze, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.