Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1227/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-10-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska- Jaroszewicz Sędziowie: WSA Jolanta Dargas WSA Marta Kołtun- Kulik (spr.) Protokolant Kinga Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2012 r. sprawy ze skargi Gminy P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] maja 2012 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania A. Ł. oraz S. P. i T. S., reprezentowanych przez adw. A. W., od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2009 r., nr [...] - uchylił w całości decyzję organu I instancji i stwierdził, że nieruchomość stanowiąca zespół pałacowo-parkowy w K., gm. P., w granicach działek ewidencyjnych nr [...] i [...] o łącznej powierzchni [...] ha, uregulowana w księdze wieczystej nr [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku S. P. i T. S., odmówił stwierdzenia, że nieruchomość stanowiąca zespół pałacowo-parkowy położony w K., gm. P., w granicach działek o numerach ewidencyjnych [...] i [...] o łącznej powierzchni [...] ha, wchodząca w skład dawnego majątku ziemskiego "[...]", stanowiącego byłą własność H. G., o powierzchni całkowitej [...] ha, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, z późn. zm.).

Po rozpatrzeniu odwołań od decyzji Wojewody [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r., nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję w całości i umorzył postępowanie organu pierwszej instancji. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 15 lutego 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 75/11, uchylił powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] maja 2012 r., nr [...] uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2009 r., nr [...] w całości i stwierdził, że nieruchomość stanowiąca zespół pałacowo-parkowy w K., gm. P., w granicach działek ewidencyjnych nr [...] i [...] o łącznej powierzchni [...] ha, uregulowana w księdze wieczystej nr [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Zdaniem Ministra legitymację do występowania w niniejszym postępowaniu w charakterze strony mieli S. P., T. S. i A. Ł. (następcy prawni H. G.), obecny właściciel nieruchomości – Gmina P. (umowa darowizny z dnia [...] kwietnia 2010 r.), a także aktualny użytkownik wieczysty nieruchomości – D. [...] w K.

W uzasadnieniu decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyjaśnił, że zespół pałacowo-parkowy w K., gm. P., stanowiący część majątku "[...]", będącego własnością H. G., został przejęty przez Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Podstawą wpisu własności Skarbu Państwa do księgi wieczystej było zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] listopada 1946 r., L.rej. [...]. Powyższe organ stwierdził na podstawie wzmianki w księdze wieczystej oraz protokołu przejęcia na cele reformy rolnej majątku K. o powierzchni [...] ha, w którym wymieniony jest "dom mieszkalny pałac", bowiem w aktach przejęcia majątku, pozyskanych z Archiwum Państwowego w L., brak było powyższego zaświadczenia. Następnie Minister wyjaśnił, że na cele reformy rolnej przechodziły nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie takie nieruchomości przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1, część druga dekretu. Przejście tak określonych nieruchomości na własność Państwa nastąpiło z dniem ogłoszenia dekretu, tj. 13 września 1944 r. Późniejsza nowelizacja dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. polegająca m.in. na skreśleniu w art. 2 ust. 1 słów "o charakterze rolniczym", nie wpłynęła na zakres przedmiotowy reformy rolnej. Dekret nie dotyczył więc nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym (uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie w składzie 7 sędziów z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10). Organ stwierdził, że orzekanie, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, odbywa się obecnie na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51).

Zdaniem Ministra kluczowym zatem dla oceny podpadania zespołu pałacowo-parkowego pod działanie dekretu jest ocena związku funkcjonalnego pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości. Zgodnie z przyjętą powszechnie w orzecznictwie definicją, związek funkcjonalny zachodzi wówczas, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie.

Jak stwierdził organ II instancji, z materiału dowodowego wynika, że zespół pałacowo-parkowy w K. został wpisany do rejestru zabytków na podstawie decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] stycznia 1976 r., nr [...]. Zespół jest przykładem wiejskiej siedziby ziemiańskiej, powstałej w początku XX stulecia przez połączenie dziewiętnastowiecznego założenia parkowego z pałacem o formach secesyjnych, rzadko spotykanych w tego rodzaju budowlach. Z mapy ewidencyjnej dołączonej do pisma Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] z dnia 7 października 2008 r. wynika, że ochroną konserwatorską objęty jest zespół pałacowo-parkowy w granicach działek ewidencyjnych nr [...],[...] i [...]. Organ zaznaczył, że działka nr [...] nie została wskazana we wniosku wszczynającym postępowanie, tym samym nie była również przedmiotem rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Ponadto działka nr [...], ze względu na niewielką powierzchnię i położenie bezpośrednio przy granicy zespołu, nie posiada cech przydatnych dla analizy związku funkcjonalnego. Zatem ocena podpadania nieruchomości dotyczy więc wyłącznie działki nr [...] o powierzchni [...] ha (na której posadowiony jest pałac) oraz działki [...] o powierzchni [...] ha.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister wyjaśnił, że z zeznań S. P. i J. C. z dnia 7 lipca 2009 r. wynika, iż pałac służył H. G. i jego rodzinie do celów mieszkalnych. W tym miejscu organ zaznaczył jednak, że powiązanie podmiotowe, polegające na zamieszkiwaniu właściciela majątku w pałacu, nie może świadczyć o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 532/07 oraz z dnia 7 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 686/08). Dalej Minister przyjął, że na poddaszu pałacu zamieszkiwała służba bliżej związana z dworem. Z zeznań S. P. wynika, że w pałacu mieszkał kucharz wraz żoną. Prace wykonywane przez służbę zamieszkującą pałac były związane z gospodarstwem domowym, a nie z rolniczą częścią majątku. Gospodarstwo rolne w K. mogło więc funkcjonować bez przeszkód bez służby mieszkającej w pałacu. Jednakże Minister zaznaczył, że prowadzona w majątku działalność gospodarcza nie miała wpływu na los służby, która mogłaby mieszkać i pracować w pałacu nawet gdyby właściciel majątku czerpał dochody z zupełnie innych źródeł.

Następnie organ stwierdził, że o powiązaniu części rezydencjalnej z majątkiem ziemskim mogłoby przesądzać dostosowanie pałacu do zarządzania pracami rolnymi (np. istnienie w pałacu kantoru czy biura, gdzie znajdowały się księgi rachunkowe, dokonywano płatności pracownikom i dostawcom), przy nieistnieniu na terenie majątku innego typu miejsca. Z opisu wnętrza dworu w K. wynika, że w pałacu mieściła się kancelaria, w której znajdowały się: szafy biurowe, biurko i mapa dóbr należących do G. W innych zaś źródłach opisujących wnętrze dworu kancelaria nie była wzmiankowana. Z zeznań J. C. i S. P. z dnia 7 lipca 2009 r. wynika natomiast, że ośrodkiem zarządzającym majątku była kancelaria mieszcząca się w P., w odległości ok. [...] km od majątku. S. P. w zeznaniach z dnia 19 marca 2012 r. wskazał, że kancelaria w P. znajdowała się w bloku mieszkalnym fabryki [...], który został po wybuchu II wojny światowej przejęty przez okupacyjne władze niemieckie. Konfiskata wymusiła przeniesienie kancelarii do pomieszczenia w pałacu, służącego wcześniej jako pokój właściciela majątku, wykorzystywany do prowadzenia korespondencji i lektury prasy. Jednocześnie z zeznań J. B. i R. T. z dnia 12 stycznia 2012 r. wynika, że kancelaria mieściła się w pałacu w K. zarówno przed 1939 r., jak i w czasie wojny. S. P. zeznał również, że wypłata wynagrodzeń odbywała się na polu pod koniec dniówki lub w spichlerzu. Z kolei z zeznań J. B. i R. T. wynika, że wynagrodzenie było płacone w kancelarii znajdującej się w pałacu w K. Zdaniem organu takie sprzeczności nie mają jednak decydującego znaczenia (nawet gdyby przyjąć, że kancelaria mieściła się przed 1939 r. w pałacu i była wykorzystywana do wypłaty wynagrodzeń), gdyż kancelaria nie stanowiła jedynego miejsca, które służyło tym celom. Wprawdzie fakt istnienia kancelarii w P. nie był znany przesłuchiwanym J.B. i R. T., to tę niewiedzę organ wytłumaczył charakterem ich pracy (opieka nad wnukami właścicieli majątku, rąbanie drzewa i pomoc w ogrodzie), która nie wymagała obecności w odległej kancelarii w P., gdzie bywać musieli pracownicy pełniący funkcje zarządcze, ponieważ prowadzono tam dokumentację, dokonywano czynności księgowych itp. Natomiast zeznania S. P. dotyczące istnienia kancelarii w P. nie zostały zakwestionowane przez żadną ze stron.

W dalszej części uzasadnienia Minister wyjaśnił, że z dokumentacji konserwatorskiej wynika, iż w sąsiedztwie pałacu znajdowały się: gazon, altana, kort tenisowy i secesyjny parter ogrodowy. Na parter ogrodowy składały się klomby, które wysadzano roślinami ozdobnymi, natomiast na południe od parteru ogrodowego znajdował się teren przeznaczony do gier i zabaw ruchowych. Wynika stąd, że najbliższe otoczenie pałacu w K. miało charakter rekreacyjny i dekoracyjny, służyło wyłącznie rodzinie właściciela majątku i w związku z tym nie mogło pozostawać w związku funkcjonalnym z gospodarczą częścią nieruchomości ziemskiej.

Na podstawie dokumentacji przyrodniczej ustalono natomiast, że powierzchnia dawnego zespołu parkowego wynosiła [...] ha, na które składały się: park właściwy o powierzchni [...] ha oraz pole uprawne i sad owocowy. Przez porównanie powierzchni działek nr [...] i [...] (łącznie [...] ha) z obszarem zajmowanym przez park właściwy ([...] ha) organ wywiódł, że pole uprawne i sad leżały poza działkami nr [...] i [...]. Za takim stanowiskiem przemawiają również oznaczenie granic zespołu zawarte w decyzji konserwatorskiej, a także znajdujące się w aktach sprawy mapy (plan sytuacyjny zespołu pałacowo-parkowego na karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa nr [...] oraz plan ogrodu dworskiego z 1938 r.).

Minister ustalił ponadto, że na działce nr [...] posadowiony jest budynek. Z karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa nr [...] wynika, że w tym miejscu znajduje się "współczesna wiata mieszcząca 3 stanowiska parkingowe dla autokarów". Powyższe określenie oznacza – zdaniem organu – iż w chwili przejęcia majątku wiata nie istniała, tym bardziej, że z planu ogrodu dworskiego z 1938 r. nie wynika, żeby ten teren był zabudowany. Działka nr [...] stanowi integralną część zespołu pałacowo-parkowego, jest bowiem objęta ochroną konserwatorską, a w karcie ewidencyjnej wskazuje się, że "teren zajmowany przez zespół ma kształt prostokąta wydłużonego na osi wsch-zach, rozszerzonego w części zachodniej, począwszy od budynku współczesnej wiaty, po zachodnią granicę założenia". Mapy i opracowania konserwatorskie przedstawiające stan majątku nie pozwalają stwierdzić, że na terenie zespołu pałacowo-parkowego znajdowały się zabudowania, które mogłyby być wykorzystane do celów gospodarczych. W dokumentacji konserwatorskiej wskazuje się wprawdzie, że kilkanaście metrów od pałacu znajdowała się buda, w której trzymano króliki i kury, a na trawnikach wypasano krowy, jednak opis ten dotyczy stanu faktycznego istniejącego w latach siedemdziesiątych XX wieku. Jak wyjaśnił organ, z zeznań J. C. z dnia 7 lipca 2009 r. wynika, że na terenie bezpośrednio obok pałacu nie było żadnych budynków gospodarczych poza lodownią, która leżała poza granicami zespołu pałacowo-parkowego objętego niniejszym postępowaniem. Podwórza gospodarcze znajdowały się poza zespołem pałacowo-parkowym po obu stronach drogi. Najbliższe w stosunku do pałacu zabudowania gospodarcze znajdowały się w odległości kilkuset metrów.

W związku z powyższym Minister stwierdził, że gospodarstwo rolne w majątku K. mogło funkcjonować należycie bez zespołu dworsko-parkowego. Park i pałac nie były potrzebne do prowadzenia produkcji roślinnej i zwierzęcej w gospodarczej części majątku. Zespół pałacowo-parkowy w K. w granicach działek ewidencyjnych nr [...] oraz nr [...], jako obiekt zabytkowy służący celom mieszkalnym i rekreacyjnym, nie pozostawał w związku funkcjonalnym z gospodarczą częścią majątku H.G. Tym samym zespół nie może być uznany za nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym i z tej przyczyny nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Skargę na decyzję z dnia [...] maja 2012 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła Gmina P., zarzucając naruszenie:

1) prawa materialnego, tj. art. 1, art. 2 ust. 1 lit. e i art. 6 dekretu poprzez błędną wykładnię polegającą na stwierdzeniu, że nieruchomość stanowiąca zespół pałacowo-parkowy w K. nie podpadła pod działanie art. 2 ust 1 lit. e dekretu;

2) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie naruszenie:

a) art. 80 Kpa polegające na dowolnej ocenie materiału dowodowego, wyrażające się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej i wiarygodności zeznaniom J. B. i R. T. na rzecz zeznań S. P. i J.C., co w konsekwencji doprowadziło do uznania okoliczności istnienia rzekomej kancelarii majątku państwa G. w P.,

b) art. 107 § 3 Kpa poprzez dowolne, nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie zbyt ogólnych twierdzeń, co uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji, w szczególności niewyjaśnianie dlaczego sporna nieruchomość nie podpada pod działanie art. 2 ust 1 lit. e dekretu.

W uzasadnieniu skargi Gmina P. podniosła, że w orzecznictwie w sposób jednoznaczny podkreśla się, iż w przypadku, gdy system prawny oraz sam dekret nie definiowały określenia "nieruchomość ziemska", to pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustalał, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Zdaniem skarżącej cele te wskazują, że ustawodawca za nieruchomość ziemską uznawał nie tylko użytki rolne, ale jak wynika z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu również inne użytki, a więc również tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi, wchodzącymi w skład majątku o charakterze rolniczym. Zdaniem skarżącej Gminy żaden przepis dekretu nie wskazuje jakoby zespoły pałacowo-parkowe podlegały wyłączeniu spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a wręcz przeciwnie, zarówno z art. 2 ust. 1 dekretu, jak i z rozporządzenia wykonawczego wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości, bez wyłączeń powierzchniowych, w tym wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości, a więc także pałace i dwory. Skarżąca dodała, że w § 11 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 11 marca 1945 r. szczegółowo wyliczono te składniki mienia, które nie podlegały przejęciu przez Skarb Państwa przy nacjonalizacji majątków ziemskich. Wśród tych składników nie wymienia się pałacu czy dworu, na liście znajdują się zaś jedynie przedmioty służące do osobistego użytku właściciela przejmowanego majątku i członków jego rodziny, jak np.: ubrania, obuwie, pościel, biżuteria, meble, naczynia kuchenne, itp. nie mające związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego oraz jeżeli nie posiadały wartości naukowej, artystycznej lub muzealnej. Orzecznictwo równie potwierdza, iż cele reformy rolnej nie stały na przeszkodzie przejęciu nieruchomości ziemskiej, na której stały pałace z ogrodami, czy zespoły pałacowo-parkowe, pozostające w funkcjonalnej łączności z majątkami ziemskimi. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 5 października 1998 r., sygn. akt IV SA 1658/96, podkreślił, iż przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, ani aktu wykonawczego, nie dają żadnych podstaw do wyłączenia spod działania jego postanowień zabudowań dworskich znajdujących się w granicach przejmowanych na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym.

Zdaniem skarżącej, pewną niekonsekwencją byłoby przejęcie przez Państwo części nieruchomości przy pozostawieniu własności pozostałej jej części dotychczasowemu właścicielowi. Poza tym względy wykładni celowościowej przemawiają za trafnością konkluzji, iż w myśl dekretu siedziba właściciela nieruchomości ziemskiej położona w obrębie tej samej nieruchomości podlega przejęciu, jako jej część składowa. Teza, jakoby nacjonalizacja nieruchomości ziemskich następowała z pominięciem ich części rezydencjalnych, wydaje się prowadzić do skutków prawnych trudnych do zaaprobowania w świetle systemu aksjologicznego zarówno ówczesnego, jak i współczesnego.

W skardze Gmina P. podkreśliła ponadto, że w materiale dowodowym zebranym w sprawie znajdują się zeznania świadków J. B. i R. T. – ówczesnej służby państwa G., z których jednoznacznie wynika, iż wynagrodzenie pracownikom polowym odbywało się w kancelarii znajdującej się w pałacu w K. Pomimo, iż zeznania ww. świadków są spójne i logiczne organ nie dał im wiary. Niezrozumiałym dla skarżącej jest, iż w tym aspekcie przeważyły zeznania S. P. – ówczesnego dziecka oraz J. C. (urodzonego w 1946 r.), z których wynika, że ośrodkiem zarządzającym majątku była kancelaria mieszcząca się w P., tj. w odległości ok. [...] km od majątku, w bloku mieszkalnym fabryki [...], który został po wybuchu II wojny światowej przejęty przez okupacyjne władze niemieckie. Jak następnie wskazuje strona skarżąca, w uzasadnieniu decyzji organ podkreślił, że sprzeczności dotyczące miejsca istnienia kancelarii majątku państwa dziedziców nie mają wielkiego znaczenia nawet jeśli przyjąć, że kancelaria mieściła się w pałacu przed 1939 i była wykorzystywana do wypłaty wynagrodzeń. Tymczasem wcześniej organ stwierdził, że ustalenie miejsca położenia biura, gdzie znajdowały się księgi wieczyste przy nieistnieniu na terenie majątku innego miejsca, ma ważne znaczenie przy ustaleniu powiązania części rezydencjalnej z majątkiem ziemskim. Ta sprzeczność uzasadnienia decyzji organu II instancji stanowi dowód, iż organ w sposób nienależyty uzasadnił, dlaczego tak naprawdę nieruchomość stanowiąca zespół pałacowo-parkowy w K., nie podpadała pod działanie art. 2 ust 1 lit. e dekretu.

Zarzucają naruszenie art. 80 Kpa Gmina P. wyjaśniła, że swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w dowolną, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze musi opierać się na materiale dowodowym zebranym przez organ; po drugie powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego; po trzecie organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy i po czwarte rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki.

W związku z tak postawionymi zarzutami skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organu odwoławczego oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko prezentowane w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie w dniu 18 października 2012 r. adw. A. W., reprezentująca uczestników postępowania S. P. i T. S. wniosła o oddalenie skargi oraz o zasądzenie kosztów postępowania sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie zaś do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Biorąc pod uwagę powyższe kryteria kontroli Sąd uznał, że zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2008 r. nie narusza prawa, tym samym skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw.

I tak obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, z późn. zm.) – dalej "dekret" oraz § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu (...) (Dz. U. Nr 10, poz. 51) jest zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Oznacza to, że organy muszą ustalić, że wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy, bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską, a jeżeli nie, to czy nieruchomości funkcjonalnie z nimi związane przekraczały normy obszarowe określone w powołanym przepisie.

Wojewoda [...], w oparciu o zgromadzony w postępowaniu pierwszoinstancyjnym materiał dowodowy, dokonał w decyzji z dnia [...] listopada 2009 r. ustaleń faktycznych, na podstawie których uznał, że pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym wchodzącym w skład dóbr ziemskich "[...]" (w granicach działek ewidencyjnych o nr [...] i [...] o powierzchni [...] ha) a nieruchomością ziemską (gospodarstwem rolnym) istniała funkcjonalna łączność i w konsekwencji odmówił stwierdzenia, że ta część nieruchomości ziemskiej położonej w K. gm. P. nie podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Z kolei, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, opierając się na materiale dowodowym zgromadzonym przez Wojewodę [...] nie podzielił stanowiska tego organu i stwierdził, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy w K. w granicach działek ewidencyjnych nr [...] oraz nr [...], jako obiekt zabytkowy służący celom mieszkalnym i rekreacyjnym, nie pozostawał w związku funkcjonalnym z gospodarczą częścią majątku H.G. Tym samym zespół nie może być uznany za nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym i z tej przyczyny nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zdaniem Ministra brak tego powiązania funkcjonalnego uzasadniał uchylenie decyzji pierwszoinstancyjnej i orzeczenie, że ta część nieruchomości nie podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

I tak, zgodnie z art. 2 ust 1 lit. e dekretu, na cele reformy rolnej miały być przeznaczone nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e, przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu, część druga. W orzecznictwie sądowym wyrażany był pogląd, iż w myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, rezydencje właścicieli nieruchomości ziemskich, co do zasady przechodziły na rzecz Państwa, jako część składowa przejmowanej nieruchomości ziemskiej, przy czym bez znaczenia była kwestia czy pozostawały one w tzw. "związku funkcjonalnym" z resztą nieruchomości. W orzecznictwie wyrażany bywał także pogląd, iż związek tego rodzaju istniał, co do zasady zawsze (rezydencja przeznaczona dla właściciela majątku ziemskiego jako jego integralna część). Poglądy takie prezentowane były zarówno w orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (zob. np. orzeczenia sygn. akt IV SA/Wa 1923/06, SA/Wa 1927/06, SA/Wa 2076/06, SA/Wa 843/07, SA/Wa 1213/07 SA/Wa 2299/07 SA/Wa 2304/07, SA/Wa 2453/07, SA/Wa 153/08, SA/Wa 1001/08 - ogólnodostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych prowadzonej przez NSA) jak i we wcześniejszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. w szczególności wyroki sygn. akt II SA 2832/95, IV SA 1658/96, IV SA 1146/97, IV SA 2724/98, IV SA 2039/98, OSK 473/04, l OSK 210/05 - dwa ostatnie ogólnodostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych prowadzonej przez NSA). Podpadanie części rezydencjalnych pod działanie dekretu nie było początkowo także kwestionowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, na co zwróciła uwagę także strona skarżąca (zob. wyrok sygn. akt III CK 36/02, czy sygn. akt III CK 393/97 - opubl. OSP nr 10 z 1998 r. poz. 171 - gdzie podnoszono brak zasady konfiskaty ruchomości a contrario przejęcia siedziby właściciela nieruchomości ziemskiej). Jednak w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA 2006/5 poz. 123), jednolicie jest prezentowany pogląd odmienny. Podkreśla się znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu. Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały o sygn. akt I OPS 3/10.

W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 maja 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 175/11, Sąd przeprowadził analizę pojęcia "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu, z uwzględnieniem orzecznictwa administracyjnego. I tak, Sąd podkreślił, że pojęcie to nie jest normatywnie definiowane. W judykaturze, gdy wiąże się z tym pojęciem określone skutki, wyrażany jest pogląd, iż "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. W istocie więc ugruntowane w judykaturze pojęcie nie dotyczy metodologicznie związku funkcjonalnego (relacji jednostronnej zależności) lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku. Wobec tak ogólnie sformułowanej definicji "związku funkcjonalnego", przy braku konsekwencji terminologicznej, ustalenie, co do występowania takiej zależności - w kontekście rozpatrzenia określonej sprawy - możliwe jest jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym. Sąd podkreślił, iż należy mieć przy tym na uwadze, iż orzecznictwo to uległo w przeciągu kilku lat znaczącej ewolucji, wobec czego istotne znaczenie z punktu widzenia poszukiwania właściwej wykładni, tego normatywnie nie definiowanego pojęcia, może odgrywać wyłącznie analiza aktualnej praktyki orzeczniczej. Jako nieprzydatne do tego rodzaju analizy w niniejszej sprawie trzeba pozostawić przy tym tezy sformułowane w orzeczeniach, gdzie wyrażany był (bądź jest) pogląd, iż "związek funkcjonalny" pomiędzy nieruchomością ziemską a terytorialnie przyległą rezydencją właściciela zachodzi, co do zasady zawsze. Analiza aktualnego orzecznictwa, w którym uwypuklane jest znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego", prowadzi do wniosku, iż dla oceny jego istnienia decydujące znaczenie mogą odgrywać m.in. następujące sformułowane w judykaturze tezy: a) rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich - dwory pałace stanowiły integralną część parku, nie były związane z produkcja rolną (patrz wyrok o sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08 - wszystkie przywołane - także niżej - orzeczenia wydane po 1 stycznia 2004 r. ogólnodostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych prowadzonej przez NSA); b) dwór, pałac były dla produkcji rolnej zbędne, nieużyteczne (wyrok sygn. akt I OSK 1014/08, I OSK 659/10); c) o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować: powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (patrz wyrok NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08, l OSK 659/10); d) brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjaInej, (patrz NSA wyroki sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09); e) nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08); f) dla uznania wyodrębnienia nieruchomości, jako przeznaczonej na inne cele niż rolne (iż nie należą one do części folwarcznej, lecz stanowią integralna część parku) wystarczają granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie (patrz wyroki NSA IV SA 2582/98, IV SA 1593/02, I OSK1697/07, I OSK 302/10); g) rezydencje właściciela nie miały charakteru nieruchomości rolnych a wyłącznie takie przechodziły, w myśl dekretu na rzecz Państwa (patrz wyrok NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07). Jak dalej wskazał Sąd, w orzeczeniach - gdzie nawiązuje się do kryterium "związku funkcjonalnego" podkreślane jest, iż rezydencja właściciela majątku, co do zasady nie przechodzi na cele reformy rolnej, jako nieprzydatna do realizacji celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Jak się wywodzi, nie były one przydane dla celów wskazanych w lit a-c ust. 2, natomiast cele wskazane pod lit. d i e mogły być realizowane jedynie poprzez przejęcie nieruchomości niezabudowanych (patrz tak uchwała NSA sygn. akt I OPS 2/06, wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07, I OSK 1116/07, I OSK 287/08 I OSK 659/10). Wywodzi się, iż zmiana dekretu, dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 9), w ramach której m.in. usunięto w art. 2 ust. 1 zd. wstępne wyrazy "o charakterze rolnym" nie spowodowała skutków prawnych, a więc przejęciu podlegają wyłącznie nieruchomości o charakterze stricte rolniczym (patrz tak wyrok NSA sygn. akt I OSK 851/05, I OSK 287/08, I OSK 906/08, uchwała sygn. akt I OPS 3/10).

W konsekwencji, wobec konieczności zbadania "związku funkcjonalnego" organ administracji zobligowany był do oceny całokształtu sprawy w kontekście wskazanych wyżej tez, prezentowanych w aktualnym orzecznictwie, gdzie pojęcie to jest wykładane.

I tak odnosząc powyższą ocenę do uwarunkowań niniejszej sprawy należy uznać, iż organ prawidłowo ustalił, że zespół pałacowo-parkowy nie pozostawał w "związku funkcjonalnym" z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywanej do produkcji rolnej. W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, że w dacie przejęcia majątek "[...]" wpisany był jako własność H.G. w jednej księdze hipotecznej nr [...] (powierzchnia ogólna [...] ha, w tym grunty orne stanowiły [...] ha). Sam zespół pałacowo-parkowy wchodzący w skład tego majątku nie miał charakteru rolniczego, nie był wyodrębniony prawnie, natomiast był wyodrębniony fizycznie (był oddzielony ogrodzeniem i żywopłotem) od pozostałej części majątku ziemskiego. Potwierdza to dokumentacja konserwatorska, z której wynika, iż w sąsiedztwie pałacu znajdowały się: gazon, altana, kort tenisowy i secesyjny parter ogrodowy na południe, od którego znajdował się teren przeznaczony do gier i zabaw ruchowych. Wynika stąd, że najbliższe otoczenie pałacu w K. miało charakter rekreacyjny i dekoracyjny, służyło wyłącznie rodzinie właściciela majątku i słusznie stwierdził Minister, że w związku z tym nie mogło pozostawać w związku funkcjonalnym z gospodarczą częścią nieruchomości ziemskiej. Zdaniem Sądu, o słuszności stanowiska Ministra świadczy także pozostały materiał dowodowy sprawy, a mianowicie dokumentacja przyrodnicza, na podstawie której ustalono, że powierzchnia dawnego zespołu parkowego wynosiła [...] ha, na które składały się: park właściwy o powierzchni [...] ha oraz pole uprawne i sad owocowy. Minister porównując powierzchnie działek nr [...] i [...] (łącznie [...] ha) z obszarem zajmowanym przez park właściwy ([...] ha) prawidłowo wywiódł, że pole uprawne i sad leżały poza działkami nr [...] i [...]. Zgodzić się także należy z organem II instancji, iż za takim stanowiskiem przemawia również oznaczenie granic zespołu zawarte w decyzji konserwatorskiej, a także znajdujące się w aktach sprawy: plan sytuacyjny zespołu pałacowo-parkowego na karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa nr [...] oraz plan ogrodu dworskiego z 1938 r.

Na gruncie niniejszej sprawy, należy jeszcze wskazać, iż mapy i opracowania konserwatorskie obrazujące stan majątku nie pozwalają stwierdzić, że na terenie zespołu pałacowo-parkowego znajdowały się zabudowania, które mogły być wykorzystywane do celów gospodarczych. Potwierdzają to także zeznania J. C., z których wynika, że na terenie bezpośrednio obok pałacu nie było żadnych budynków gospodarczych (poza lodownią), która – co wynika z planu ogrodu dworskiego – leżała poza granicami zespołu pałacowo – parkowego.

Tym samym trudno uznać za zasadny zarzut strony skarżącej co do naruszenia art. 107 § 3 Kpa poprzez dowolne, nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie zbyt ogólnych twierdzeń.

Ustosunkowując się do pozostałych zarzutów skargi, wskazać należy, iż wprawdzie Minister stwierdził, że o powiązaniu części rezydencjalnej z majątkiem ziemskim mogłoby przesądzać dostosowanie pałacu do zarządzania pracami rolnymi (np. istnienie w pałacu kantoru czy biura, gdzie znajdowały się księgi rachunkowe, dokonywano płatności pracownikom i dostawcom), jednakże w ocenie Sądu nie ma przesądzającego znaczenia okoliczność jak było faktycznie wykorzystywane pomieszczenie kancelaryjne, które w niektórych dokumentach były wzmiankowane, w innych nie. Nawet więc przy założeniu, że ośrodek zarządzający mieścił się w P., w odległości ok. [...] km od majątku w bloku mieszkalnym fabryki [...], a po zajęciu przez okupacyjne władze niemieckie kancelaria została przeniesiona do majątku (zeznania S. P. i J. C.), to zdaniem Sądu, nie może to mieć istotnego znaczenia dla podpadania części rezydencjalnej pod działanie dekretu. Podobnie, nie będą też elementem decydującym okoliczności, wynikające z zeznań J. B. i R. T., z których wynika, że kancelaria mieściła się w pałacu w K. zarówno przed 1939 r., jak i w czasie wojny. Istotne jest bowiem w sprawie czy część gospodarcza mogła sprawnie funkcjonować bez części rezydencjalnej, nie zaś to jak faktycznie zorganizowany był zarząd majątkiem ziemskim w różnych latach i gdzie się mieścił.

Reasumując, należy uznać, że zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji argumenty przemawiają za uznaniem, iż wskazana część nieruchomości ziemskiej (zespół pałacowo-parkowy w K., gm. P., w granicach działek o numerach ewidencyjnych [...] i [...]), nie podpadał pod działanie dekretu, mając na uwadze, że w świetle przywołanego orzecznictwa "związku funkcjonalnego" nie można domniemywać, a generalnie przyjmuje się, iż część rezydencjalna nie podpada pod działanie tego aktu.

Odnosząc się zaś do wniosku pełnomocnika uczestników postępowania, zgłoszonego na rozprawie w dniu 18 października 2012 r., co do zwrotu kosztów postępowania sądowego Sąd wskazuje, iż uczestnikom postępowania nie przysługuje zwrot kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, bez względu na jego wynik (zob. wyrok NSA z dnia 8 kwietnia 1998 r., sygn. akt VSA 1306/97, ONSA 1999, nr 1, poz.28).

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.