Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1061/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-12-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 41a
journal: Dz.U. 2008 nr 50 poz 291
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jednolity
article: art. 7, art. 8, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 1 i 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 185 par. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Magdalena Bosakirska Sędzia NSA Jan Bała Sędzia del. WSA Gabriela Jyż (spr.) Protokolant Paulina Piasecka po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej E. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. z dnia 27 maja 2009 r. sygn. akt I SA/Łd 95/09 w sprawie ze skargi E. M. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników Uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Ł. do ponownego rozpoznania.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 27 maja 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 95/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. oddalił skargę na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] października 2008 r., mocą której umorzył 100% odsetek za zwłokę za okres od I kwartału 2001 r. do IV kwartału 2001 r. i od IV kwartału 2002 r. do III kwartału 2008 r. w wysokości 3.032,00 zł oraz odmówił umorzenia pozostałej należności E. M.

Stan sprawy był następujący:

E. M. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie zaległości, który uzasadniła trudną sytuacją materialną i bytową spowodowaną wysokimi wydatkami ponoszonymi na kształcenie dzieci, niskim poziomem prowadzonego gospodarstwa rolnego, niską bonitacją gleby, stratami w gospodarstwie rolnym poniesionymi na skutek suszy jaka miała miejsce latem 2008 r., a także kłopotami zdrowotnymi oraz nieświadomością konieczności zgłoszenia się do ubezpieczenia społecznego rolników.

Organ wskazał, że zadłużenie figurujące na koncie skarżącej jest wynikiem nie wywiązywania się z obowiązku terminowego zgłoszenia się do ubezpieczenia społecznego rolników. Strona dokonała bowiem tego zgłoszenia z 15-letnim opóźnieniem. Prezes KRUS podniósł, iż w dniu 13 sierpnia 2008 r. wydane zostały decyzje na mocy których ustalono spełnianie przez skarżącą warunków do obowiązkowego ubezpieczenia w okresach: 1) od 10.10.1993 r. do 12.10.1993 r., 2) od 13.05.1994 r. do 30.06.1994 r., 3) od 1.10.1994 r. do 29.12.1994 r., 4) od 27.05.1995 r. do 31.06.1996 r., 5) od 1.01.1997 r. do 31.03.1997 r., 6) od 8.05.1997 r. do 30.09.1998 r., 7) od 17.01.1998 r. do 31.03.1998 r., bez obowiązku opłacania składek z tego tytułu z uwagi na przedawnienie roszczenia do dochodzenia tych składek, oraz w okresie od 1.02.2001 r. do 31.12.2001 r. i od 30.11.2002 r. i za te okresy zobowiązał ją do uiszczenia zaległych (nie przedawnionych) składek na to ubezpieczenie wraz z ustawowymi odsetkami za zwłokę w łącznej kwocie 9.520 zł. Podkreślił jednocześnie, że mimo przedawnienia roszczenia strona za wskazane wyżej okresy "przedawnione" posiada ubezpieczenie.

Organ biorąc pod uwagę pogorszenie się sytuacji materialnej rodziny, problemy zdrowotne, straty poniesione w wyniku suszy - decyzją z dnia [...] października 2008 r. umorzył stronie całość odsetek za zwłokę w kwocie 3.032,00 zł., a pozostałe zadłużenie rozłożył na raty. Organ powołał się na art. 41a ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j. Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291, z późn. zm.; dalej jako u.u.s.r.).

Decyzja Prezesa KRUS została zaskarżona do WSA w Ł. W uzasadnieniu skarżąca powołała się na te same okoliczności, które stanowiły podstawę jej wniosku o zastosowanie ulg w spłacie należności do KRUS.

W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie, przytaczając argumenty podniesione w zaskarżonej decyzji.

WSA w Ł. w zaskarżonym wyroku uznał, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Postępowanie w sprawie wszczął wniosek skarżącej z dnia 28 sierpnia 2008 r. o umorzenie należności na ubezpieczenie społeczne rolników, ewentualnie o jej rozłożenie na raty. (k. 24 akt adm.).

Zgodnie z art. 41 a ust.1 u.u.s.r. Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może: 1) odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części, 2) umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części.

O istnieniu ważnego interesu zobowiązanego decydują zobiektywizowane kryteria, na podstawie których Prezes KRUS rozstrzyga o umorzeniu, bądź nie, zaległości z tytułu składek. Ważnego interesu zobowiązanego nie można jednak utożsamiać z jego subiektywnym przekonaniem o potrzebie umorzenia zaległości. W doktrynie przyjmuje się, że przez ważny interes dłużnika należy rozumieć nadzwyczajne względy, które mogłyby zachwiać podstawami jego egzystencji. Podejmowane przez Naczelny Sąd Administracyjny próby zdefiniowania tego pojęcia, ograniczają się do wskazania przesłanek, które stanowią o ważnym interesie tylko w realiach konkretnej sprawy. W wyroku z dnia 22 kwietnia 1999 r. (SA/Sz 850/98, POP 2000, nr 6, poz. 168) za "ważny interes podatnika" (w tym przypadku zobowiązanego rolnika) NSA uznał sytuację, w której z powodu nadzwyczajnych, losowych przypadków, nie jest on w stanie uregulować powstałych zaległości. W ocenie tego Sądu będzie to utrata możliwości zarobkowania lub utrata majątku. Sąd I instancji stwierdził, iż nie negując co do zasady takiego poglądu, należy podkreślić jednak, że ograniczenie definicji "ważny interes zobowiązanego" wyłącznie do nadzwyczajnych, nieprzewidywalnych zdarzeń losowych, mających bezpośredni wpływ na sytuację dłużnika, byłoby zbyt daleko idące. Ważny interes zainteresowanego w rozumieniu art. 41 a ust. 1 u.u.s.r. należy widzieć szerzej, mając na uwadze nie tylko sytuacje nadzwyczajne, ale także normalną sytuację ekonomiczną, w tym wysokość uzyskiwanych przez stronę dochodów, jak również konieczność ponoszenia wydatków, np. związanych z kosztami leczenia członków najbliższej rodziny. Zawężenie ustawowych wymagań umarzania zaległości do przypadków, w których zobowiązany wskutek uiszczenia zaległości miałby pozostawać bez środków do życia i korzystać ze środków pomocy społecznej, jest niedopuszczalną interpretacją na niekorzyść strony (por. wyrok NSA z dnia 24 października 1995 r., SA/Po 539/95, niepubl.).

Ponadto przesłanką podjęcia decyzji w sprawie umorzenia zaległości jest sytuacja dłużnika istniejąca w chwili podejmowania decyzji o umorzeniu, a nie zdarzenia wcześniejsze, z okresu prowadzenia działalności gospodarczej czy rolniczej (por. wyrok NSA z dnia 3 lipca 1997 r, I SA/Kr 1161/96, POP 2000, nr 6, poz. 166).

Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądowym akceptowany jest pogląd, że zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, określone ustawami, mają charakter powszechny. Natomiast możliwość ich umorzenia jest odstępstwem od tej zasady i powinna mieć charakter wyjątkowy.

Sąd I instancji przyznał, że Prezes KRUS, podejmując decyzje na podstawie art. 41 a ust. 1 u.u.s.r., nawet przy uwzględnieniu inicjatywy dowodowej wnioskodawcy, nie jest zwolniony od dokonania prawidłowych ustaleń faktycznych, aby stwierdzić, czy w danym przypadku ważny interes zobowiązanego mógłby uzasadniać pozytywne rozpatrzenie wniosku w całości lub części.

Decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są na zasadzie uznania administracyjnego. Oczywiście podlegają one kontroli sądowej, ale ze względu na specyficzny charakter spraw, których dotyczą, kontrola ta ma zakres nieco ograniczony. Jeżeli zatem organ poprawnie przeprowadzi postępowanie dowodowe i dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, to samo wyprowadzenie wniosku przesądzającego o wyniku sprawy jest zagadnieniem natury słusznościowej, które pozostaje poza zakresem kontroli sądowej. Sąd administracyjny bada bowiem zgodność z prawem, a nie wnika w celowość wydania decyzji i rozstrzygnięcia sprawy w niej zawartego.

Oceniając treść zaskarżonej decyzji Sąd I instancji stwierdził, że organ wnikliwie przeanalizował sytuację zobowiązanej, ustosunkowując się w zasadzie do wszystkich zdarzeń, które miały negatywny wpływ na wysokość jej dochodów (susza, samotne wychowywanie dwójki uczących się dzieci, nieotrzymywanie zasiłku dla bezrobotnych, małe gospodarstwo o niskiej bonitacji gleby, kłopoty zdrowotne ), co podnosiła w pismach składanych w toku postępowania administracyjnego. Rozumiejąc trudną sytuację zobowiązanej organ częściowo uwzględnił jej wniosek, umarzając w całości odsetki naliczone od powstałych zaległości, co jest równoznaczne z uwzględnieniem ważnego interesu stron. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika również, że pozostałą należność rozłożył skarżącej na raty.

W tej sytuacji, dokonując ogólnej oceny zaskarżonej decyzji WSA stwierdził, że organ przeanalizował sytuację życiową i materialną zobowiązanej oraz podjął decyzję mieszczącą się w pojęciu uznania administracyjnego. Z powyższych względów, na podstawie art. 151 p.p.s.a Sąd I instancji oddalił skargę.

Od wyroku tego wniesiono skargę kasacyjną, zarzucając Sądowi I instancji naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

- art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz art. 3 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi polegające na wadliwym wykonaniu obowiązku kontroli decyzji administracyjnej Prezesa KRUS z [...].11.2008 r. pod względem jej zgodności z prawem tj. art. 41 a u.u.s.r.,

- art.145 § 1 pkt.l lit c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku art. 41 a u.u.s.r. oraz w związku z art. 7 i art. 8 oraz art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 §1 i § 3 K.p.a. poprzez nie uwzględnienie skargi, pomimo naruszenia przez organ administracyjny w procesie wydawania decyzji w/w. przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i Kodeksu postępowania administracyjnego, polegającego na wydaniu decyzji odmownej w przedmiocie umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, pomimo, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy, dostarczył przesłanek uzasadniających istnienie ważnego interesu zainteresowanej oraz braku po jej stronie możliwości płatniczych. Organ nie podjął czynności zmierzających do dostatecznego wyjaśnienia i wyświetlenia sytuacji życiowej i finansowej strony, i dokonując dowolnej nie zaś swobodnej oceny dowodów odmówił umorzenia należności nie zawierając w uzasadnieniu faktycznym decyzji motywów takiego rozstrzygnięcia. Organ wydał skarżoną decyzję pozostając w przekonaniu, że nie narusza ona słusznego interesu strony oraz me uwzględnił, że powyższa sytuacja podważa zaufanie obywateli do organów państwa oraz ujemnie wpływa na ich świadomość i kulturę prawną.

Na podstawie art. 185 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi i instancji, jak również zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które to koszty nie zostały pokryte w żadnej części.

W uzasadnieniu kasacji stwierdzono, że organ nie wyjaśnił, jaka jest aktualna sytuacja majątkowa strony, w tym, jakie uzyskuje ona dochody i jakie ma wydatki, co w rezultacie mogłoby pozwolić na ocenę jej zdolności płatniczych. Ocena możliwości płatniczych ubezpieczonego jest kwestią o zasadniczym znaczeniu dla rozstrzygnięcia, albowiem po pierwsze. zgodnie z literą art. 41 a powoływanej ustawy stanowi przesłankę umorzenia zaległości na wniosek, a po drugie, zgodnie z brzmieniem art. 41a ust. 2 tejże ustawy, Prezes KRUS z urzędu może umorzyć należność w przypadku jej całkowitej nieściągalności, która zdaniem skarżącego występuje w przedmiotowej sprawie. Wnioskodawczyni nie uzyskuje bowiem żadnych dochodów i utrzymuje się ze świadczeń należnych dzieciom (renta rodzinna).

W przedmiotowej sprawie, co zaakcentowano w kasacji, zaniechanie płacenia składek ubezpieczeniowych nie było świadomym działaniem strony obliczonym na osiągniecie zysku, jak również w żadnej mierze elementem jej życiowej strategii. Wnioskodawczyni dobrowolnie zgłosiła wniosek o objęcie ubezpieczeniem społecznym.

Autor kasacji powołał się też na treść pisma Ministerstwa Finansów z 17 lutego 1998 r., w którym podkreślono, że w zakresie rozpatrywania wniosków podatników należy dokonać szczegółowej analizy ich zasadności. W przedmiotowej sprawie wydaje się, że z całą pewnością brak umorzenia doprowadzi do zaprzestania uiszczania składek z uwagi na konsekwencje wdrożenia procedury egzekwowania należności zaległych. W sytuacji skarżącej wdrożenie postępowania egzekucyjnego doprowadzi do załamania podstaw egzystencji dłużnika, zaś możliwość zaspokojenia się wierzyciela jest co najmniej wątpliwa. Z uwagi na brak dochodów i majątku jedynym sposobem wyegzekwowania kwoty ponad 6 000 zł byłaby sprzedaż gospodarstwa, w którym zamieszkuje wnioskodawczym z małoletnimi dziećmi wraz z siedliskiem, który to sposób pozbawiłby skarżącą i jej dzieci dachu nad głową.

W skardze kasacyjnej podkreślono, iż uznanie administracyjne nie oznacza zupełnej dowolności sposobu rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie zaległości ubezpieczeniowych lub odsetek, jednak kontrola Sądu sprowadza się w takim przypadku do badania legalności przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowo-wyjaśniającego i poprawności oceny dokonanej na podstawie stanu faktycznego sprawy. W przedmiotowej sprawie organ zaniechał należytego wyświetlenia sytuacji majątkowej i finansowej wnioskodawczym, a z posiadanych informacji i zgromadzonego materiału dowodowego wyciągnął nietrafny i niezgodny z zasadami logiki wniosek, iż sytuacja majątkowa wnioskodawczym pozwoli na przeprowadzenie skutecznej egzekucji zaległej należności, i tym samym nie jest zasadne podjęcie decyzji o umorzeniu należności.

Prezes KRUS nie uzasadnił, jak kształtuje się sytuacja majątkowa wnioskodawczym, ani jakie przesłanki przemawiają za odmową umorzenia należności głównej. W skarżonej decyzji powstały błędy na etapie gromadzenia materiału dowodowego, na etapie jego oceny, także w zakresie zgromadzonego materiału, oraz na etapie wyboru konsekwencji prawnych ustalonego stanu faktycznego.

Organ nie wniósł odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to związanie NSA zarzutami i wnioskami skargi kasacyjnej, które mogą dotyczyć wyłącznie ocenianego wyroku Sądu I instancji, a nie postępowania administracyjnego i wydanych w nim rozstrzygnięć.

Natomiast stosownie do treści art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna czynić zadość wymaganiom określonym dla pisma w postępowaniu sądowym oraz zawierać oznaczenie zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości czy w części, przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany.

Przepis art. 174 p.p.s.a stanowi z kolei, iż skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: a) naruszenia prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) lub naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). W świetle cytowanych przepisów o do autora skargi kasacyjnej należy wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów procesowych, które w jego ocenie naruszył Sąd I instancji i precyzyjne wyjaśnienie na czym polegało ich niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja - w stosunku do prawa materialnego, bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd I instancji – w odniesieniu do przepisów postępowania. A zatem Naczelny Sąd Administracyjny, z uwagi na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, ani uściślać bądź w inny sposób ich korygować.

W skardze kasacyjnej podniesiono tylko zarzut naruszenia przepisów postępowania mający istotny wpływ na jego wynik. W tych ramach kasator zarzuca Sądowi I instancji naruszenie art.145 § 1 pkt.1 lit c) p.p.sa. w związku z art. 41 a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz w związku z art. 7 i art. 8 oraz art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 §1 i § 3 k.p.a. poprzez nie uwzględnienie skargi, pomimo naruszenia przez organ administracyjny w procesie wydawania decyzji tychże przepisów u.u.s.r. i K.p.a., polegającego na wydaniu decyzji odmownej w przedmiocie umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, pomimo, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy, dostarczył przesłanek uzasadniających istnienie ważnego interesu zainteresowanej oraz braku po jej stronie możliwości płatniczych. Organ nie podjął czynności zmierzających do dostatecznego wyjaśnienia i wyświetlenia sytuacji życiowej i finansowej strony, i dokonując dowolnej nie zaś swobodnej oceny dowodów odmówił umorzenia należności nie zawierając w uzasadnieniu faktycznym decyzji motywów takiego rozstrzygnięcia.

Podstawą materialnoprawną rozpatrywanej sprawy jest art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291). Według tego przepisu Prezes KRUS lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Użycie w powołanym przepisie zwrotu "może umorzyć" świadczy o tym, że mamy do czynienia z woli ustawodawcy z uznaniem administracyjnym. Jak podkreśla się w doktrynie i judykaturze zwrot "w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego" ma natomiast charakter prawnie niedookreślony. Decyzja administracyjna wydana na tak skonstruowanej podstawie materialnoprawnej jest określana jako akt administracyjny swobodny (por.: Prawo administracyjne. Red. J. Boć. Wrocław 2005, s. 331; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 sierpnia 2009 r., sygn. akt III SA/Wr 684/08 – LEX nr 53408; wyrok WSA w Warszawie z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 1758/08 – LEX nr 522605). W takiej sytuacji normatywnej dokonywana przez Sąd I instancji sądowa kontrola decyzji administracyjnej obejmuje wyłącznie zbadanie, czy jej wydanie poprzedzono prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem. Kontrola legalności takich decyzji, wydanych w ramach uznania administracyjnego czy na podstawie pojęć prawnych niedookreślonych jest bowiem ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd I instancji nie może nakazać organowi podjęcia rozstrzygnięcia o określonej treści. Rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia zaległości na rzecz KRUS należy do kompetencji organów orzekających. Sąd pierwszoinstancyjny nie ma natomiast uprawnień do merytorycznego załatwienia sprawy administracyjnej, czyli umorzenia należności zgodnie z żądaniem zawartym w skardze.

Uznanie administracyjne czy pojęcia prawne niedookreślone nie pozostawiają jednak organowi pełnej swobody w wydawaniu decyzji administracyjnej. W orzecznictwie sądowy podkreśla się, że swoboda ta jest ograniczona dyrektywami wyboru sformułowanymi w ustawie. Sąd jest zatem zobowiązany do oceny, czy postępowanie administracyjne było prowadzone niewadliwie i czy organ przy wydawaniu decyzji o charakterze swobodnym dokonał rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki i czy ocena dowodów zawarta w motywach decyzji w sprawie umorzenia nie jest dowolna.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w przedmiotowej sprawie rację ma autor kasacji, iż Sąd I instancji wydał wyrok z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., w związku art. 41a u.u.s.r. oraz w związku z art. 7 i art. 8 oraz art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 §1 i § 3 k.p.a. poprzez nie uwzględnienie skargi, pomimo naruszenia przez organ administracyjny w procesie wydawania decyzji tychże przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i Kodeksu postępowania administracyjnego. W toku kontrolowanego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny postępowania administracyjnego, ani w I instancji, ani w II instancji nie poddano wszechstronnej ocenie materiału dowodowego sprawy. Sąd I instancji winien zauważyć, iż rozpatrując sprawę organ orzekający powinien był odnieść się do konkretnych dochodów i wydatków rodziny skarżącej, aby ustalić, jaka jest sytuacja finansowa tej rodziny, a następnie odnieść tę sytuację do kryteriów umorzenia zaległości określonych w powołanym art. 41 ust. 1 pkt 1 u.u.s.r.. Jednakże ani w postępowaniu administracyjnym ani w decyzjach zarówno I jak i II instancji tego nie uczyniono.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko przyjęte przez Sąd I instancji akceptujące poczynania organu KRUS w tej sprawie nie jest zatem zasadne. Wydanie decyzji na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. nie było poprzedzone postępowaniem, które uwzględniłoby przesłanki umorzenia zaległości ujęte w tym przepisie. Naruszono w ten sposób zasady postępowania dowodowego, ujęte w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 kodeksu postępowania administracyjnego ze względu na wymogi zawarte w art. 41a u.u.s.r. Sąd I instancji uznał za prawidłowe rozstrzygnięcie organu KRUS, mimo że tenże organ nie wykazał, że zebrany materiał dowodowy nie przemawia za umorzeniem należności głównej, poprzestając na ogólnikowym założeniu, nie opartym o prawidłowo przeprowadzone postępowanie dowodowe, że rodzina skarżącej uzyskuje wystarczające dochody pozwalające na spłatę istniejącego zadłużenia głównego wobec KRUS. Trzeba zwrócić uwagę na następujące istotne braki w ustaleniu przez organ KRUS sytuacji materialnej skarżącej: 1) brak ustalenia dochodów z gospodarstwa rolnego, 2) brak określenia wydatków ponoszonych przez gospodarstwo domowe skarżącej (z wyjątkiem wydatku na bilety miesięczne uczących się dzieci), 3) brak ustalenia jakichkolwiek dochodów skarżącej - poza rentą rodzinną na dzieci w wysokości ok. 800 zł, który to dochód jest właściwie dochodem dzieci, a nie samej skarżącej, 4) brak wyjaśnienia dlaczego w tak trudnej sytuacji materialnej skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej, 5) nie odniesienie się przez organ KRUS do faktu, iż skarżąca jest zarejestrowana jako bezrobotna bez prawa do zasiłku, 6) nie przeanalizowanie w jaki sposób choroba utrudnia lub uniemożliwia skarżącej podjęcie pracy. Zaakcentować należy, iż zdaniem judykatury: "Sytuacja materialna rolnika, jego stan zdrowia i wynikająca z niego niemożność spłacania zaległych składek może uzasadniać przesłankę ważnego interesu ubezpieczonego. Interesu tego nie można identyfikować wyłącznie ze zdarzeniem losowym." (wyrok WSA w Kielcach z dnia 4 czerwca 2009 r., sygn. akt I SA/Ke 158/09 – LEX nr 563360; por. też: wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 lutego 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 2395/07 – LEX nr 510048).

W przekonaniu Naczelnego Sądu Administracyjnego podjęte w tej sprawie decyzje nie mieściły się zatem w zakresie wyznaczonym przepisami powszechnie obowiązującego prawa, a w konsekwencji oddalenie skargi przez Sąd I instancji w oparciu o art. 151 p.p.s.a było niezasadne. Nie wykazano w decyzjach wydanych w tej sprawie zachowania proporcji pomiędzy ważnym interesem zainteresowanej, jej możliwościami płatniczymi, a stanem finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Należy podkreślić, że ustawowym obowiązkiem KRUS jest wprawdzie dochodzenie należności z tytułu składek, w tym z wykorzystaniem wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności, ale musi to być czynione zgodnie z prawem.

Skarżąca wnosiła o umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z uwagi na jej trudną sytuację materialną, która uniemożliwia jej zapłatę tych należności bez spowodowania uszczerbku w niezbędnym utrzymaniu skarżącej i jej rodziny, problemy zdrowotne (choroba nowotworowa), straty poniesione w wyniku suszy, niską bonitację gleb posiadanego gospodarstwa rolnego znajdującego się we współwłasności. Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowym: "Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuacje materialną ubezpieczonego istnieje wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty składek i możliwościami egzystencjalnymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenie przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych." (wyrok WSA w Gliwicach z dnia 21 stycznia 2009 r., sygn. akt III SA/Gl 1245/08 – LEX nr 510015). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie Sąd I instancji niezasadnie uznał, iż organ KRUS prawidłowo wykazał, że spłata należności głównej (nawet w systemie ratalnym) nie spowoduje aktualnie niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych przez skarżąca i jej rodzinę. Z ustalonego przez organ KRUS stanu faktycznego tej sprawy, zdaniem NSA, takiego wniosku nie można wyciągnąć.

W konsekwencji należy uznać za uzasadniony także zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania mającego, istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych i art. 3 § 2 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi polegającego na wadliwym wykonaniu obowiązku kontroli decyzji administracyjnej Prezesa KRUS z [...] 11.2008 r. pod względem jej zgodności z prawem tj. art. 41 a u.u.s.r.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.