Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 733/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-09-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędziowie asesor WSA Marta Laskowska, sędzia WSA Krystyna Napiórkowska (spr.), Protokolant Artur Dral, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2006 r. sprawy ze skargi M.J. na decyzję Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia - skargę oddala -


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa po rozpatrzeniu odwołania M.J., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2005 r., którą umorzone zostało postępowanie w sprawie z wniosku M.J. o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N.S. z dnia [...] stycznia 1950 r. znak: [...] w części dotyczącej przejęcia na rzecz Państwa nieruchomości ziemskich w gromadzie F., powiat [...]., stanowiącej w dacie przejęcia własność jej poprzednika prawnego G.J..

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, iż orzeczenie podlegające kontroli w postępowaniu nadzorczym wydane zostało na podstawie art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa (Dz. U. R.P. Nr 57, poz. 321 ), art. 1, art. 2, art. 3 dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejęciu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. R.P. Nr 59, poz. 318) i art. 1, art. 2, art. 3, art. 4 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa [...] (Dz. U. R.P. Nr 46, poz. 339).

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podzielając stanowisko Wojewody [...], iż ten nie jest organem właściwym do rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. z dnia [...] stycznia 1950 r. Podniósł, iż kompetencje do orzekania o przejęciu mienia na własność Państwa posiadały okręgowe urzędy likwidacyjne, a w stosunku do nieruchomości ziemskich-powiatowe władze administracji ogólnej. Obowiązujący w dacie wydania orzeczenia dekret z dnia 12 sierpnia 1946 r. o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji ogólnej (Dz. U. Nr 43, poz. 248) kompetencję do orzekania w sprawach administracji rolnictwa i reform rolnych przyznawał starostom i wojewodom. Dekret ten został uchylony ustawą z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130), na mocy której zniesione zostały m.in. stanowiska starosty oraz starostwa, a dotychczasowy zakres właściwości zniesionych organów przejęły rady narodowe i ich organa.

Dekret o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa [...] oraz dekret o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR, utraciły moc z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250). W myśl art. 13 tej ustawy kompetencje do orzekania w sprawach o przejęciu własności nieruchomości przez Państwo przejęły właściwe do spraw rolnych organa powiatowej rady narodowej. Ustawa ta została następnie uchylona ustawą z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy-Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81). Dekret o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa został natomiast uchylony z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. nr 17, poz. 71). Powołane akty prawne nie zawierały żadnych uregulowań przesądzających o właściwości organów prowadzących postępowanie nadzorcze w odniesieniu do orzeczeń wydanych na podstawie w/w dekretów. Nie istnieją już również w obowiązującym systemie prawnym podstawy materialnoprawne, na których oparte zostało przedmiotowe orzeczenie oraz nie istnieje organ, który je wydał. W tej sytuacji jako kryterium właściwości, zdaniem organu odwoławczego należało przyjąć domniemanie kompetencji gminy, wynikające z art. 1 ustawy z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 34, poz. 198). Organem wyższego stopnia do rozpoznawania wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia wydanego przez prezydium powiatowej rady narodowej jest w związku z tym samorządowe kolegium odwoławcze, brak bowiem przepisu szczególnego, który właściwość w tych sprawach przyznawałby wojewodzie, jako organowi wyższego stopnia. Tak więc organem właściwym w niniejszej sprawie jest nie Wojewoda [...] , a właściwe miejscowo samorządowe kolegium odwoławcze.

Wobec powyższego organ odwoławczy uznał, iż Wojewoda [...] prawidłowo ustalił, że organem właściwym do rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia Powiatowej Rady Narodowej w N. z dnia [...] stycznia 1950 r. jest samorządowe kolegium odwoławcze.

W skardze złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego M.J. wniosła o unieważnienie decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, podnosząc, iż w 1947 r. rodzina jej została wygnana ze swojej własności na ziemie zachodnie, pozostawiając dobytek całego życia w m. F.. W uzasadnieniu skargi opisała okoliczności opuszczenia przedmiotowej nieruchomości, podkreślając przemoc przedstawicieli ówczesnej władzy.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r., Nr 153 poz. 1269ze zm. ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyższej artykułu, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania powyższej decyzji nie zaś według kryteriów słusznościowych.

Stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych kryteriów Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Art. 19 kpa nakłada na organy administracji publicznej obowiązek przestrzegania z urzędu swojej właściwości rzeczowej, miejscowej i instancyjnej. Obowiązek ten spoczywa na nich w każdym stadium postępowania, aż do jego zakończenia decyzją ostateczną. Zaniechanie przez organ tego obowiązku stanowi naruszenie przepisów o właściwości, prowadząc w konsekwencji do nieważności wydanych w takim postępowaniu rozstrzygnięć, bez względu na trafność merytorycznego rozstrzygnięcia (art. 156 § 1 pkt 1 kpa).

Zgodnie z ugruntowanym w doktrynie i w orzecznictwie stanowiskiem, właściwość rzeczową organu do stwierdzenia nieważności decyzji ocenia się według przepisów prawa materialnego, które stanowiły podstawę ustalenia właściwości organu przy wydawaniu kwestionowanej decyzji. W przypadku zmian w strukturze administracji publicznej najpierw ustala się organ, na który przeszła właściwość w danych sprawach, a dopiero potem na podstawie art. 17 kpa określa się organ wyższego stopnia (B. Adamiak, J. Borkowski-Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 1996 r., str. 732).

Kontrolowane w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. z dnia [...] stycznia 1950 r. wydane zostało na podstawie art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa (Dz. U. R.P. Nr 57, poz. 321), art. 1, art. 2 i art. 3 dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. R.P. Nr 59, poz. 318) i art. 1, art. 2, art. 3 i art. 4 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. R.P. Nr 46, poz. 339).

Dekret o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego oraz dekret o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR utraciły moc z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), która to ustawa została następnie uchylona ustawą z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy-Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81). Natomiast dekret o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa został uchylony z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71).

W stanie prawnym, jaki istniał w dacie wydania zaskarżonego orzeczenia, jak i w obecnym nie ma przepisów, które przesądzałyby o właściwości rzeczowej organów dla stwierdzenia nieważności aktów wydanych na podstawie w/w dekretów. Ponadto w związku z przeprowadzonymi reformami strukturalnymi w systemie organów administracji, nie istnieją obecnie prezydia powiatowych rad narodowych. Ten stan prawny powoduje niewątpliwie wiele trudności w ustaleniu właściwego organu dla stwierdzenia nieważności zakwestionowanego przez skarżącą aktu.

W tej sytuacji organ I i II instancji, jako kryterium właściwości dla stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. z dnia [...] stycznia 1950 r., przyjął domniemanie kompetencji gminy, które ich zdaniem wynika z art. 1 ustawy z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 34, poz. 198)- w myśl, którego do właściwości organów gminy przeszły-jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej-jako zadania własne, określone w ustawach zadania i odpowiadające im kompetencje należące dotychczas do rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego. Z tego wynika, że organem wyższego stopnia do rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia wydanego przez prezydium powiatowej rady narodowej jest samorządowe kolegium odwoławcze.

Skoro zostały usunięte z ustawodawstwa przepisy pozwalające na przejmowanie nieruchomości w trybie w/w dekretów, a zadania i kompetencje dotychczasowych organów, wynikające z tych dekretów nie zostały wymienione w ustawie z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. 1990 r., Nr 34, poz. 198 ze zm.), zwanej dalej ustawą kompetencyjną, to nie można z brzmienia art. 1 ustawy kompetencyjnej wywodzić kompetencji samorządowych kolegiów odwoławczych, jako organów wyższego stopnia w stosunku do gminy, w sprawach o stwierdzenie nieważności orzeczeń wydanych na postawie w/w dekretów, bowiem przepis ten dotyczy wyłącznie przekazania do właściwości organów gminy dotychczasowych zadań i kompetencji terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego-jako zadań własnych gminy.

Zadaniem własnym gminy nie mogło stać się orzekanie w sprawach przejęcia nieruchomości, stanowiących własność osób fizycznych, na rzecz państwa. Takie zadania przewidział ustawodawca reformując w 1990 r. administrację w art. 5 ww. ustawy kompetencyjnej, przekazując do właściwości rejonowych organów administracji rządowej m.in. zadania i kompetencje należące dotychczas do rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego z:

-dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. 1946 r., Nr 49, poz. 279 ze zm.),

-dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. 1951 r., Nr 46, poz. 78 ze zm.),

-dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Tekst jednolity: Dz. U. 1959 r., Nr 14, poz. 78 ze zm.),

-ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego. (Dz. U. 1989 r., Nr 58, poz. 348).

W/w akty prawne przekazywały kierownikom urzędów rejonowych kompetencje w zakresie m.in. orzekania o nadaniu własności nieruchomości, poświadczania nabycia prawa własności, wyłączania spod nadania na własność nieruchomości, oraz przejmowania nieruchomości rolnych na własność państwa. Jeżeli ustawa kompetencyjna z dnia 17 maja 1990 r. nie przewidziała dla spraw opisanych w dekretach z dnia 28 listopada 1945 r., 5 września 1947 r. i 27 lipca 1949 r. organu właściwego do prowadzenia postępowania w pierwszej instancji, to stosując wykładnię systemową należałoby przyjąć, iż sprawy te mogłyby być od dnia 27 maja 1990 r. prowadzone tylko przez kierowników urzędów rejonowych, jako organów, którym powierzono kompetencje w sprawach zbliżonych rodzajowo. Organem wyższego stopnia nad kierownikiem urzędu rejonowego był wówczas, na podstawie art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o terenowych organach rządowej administracji ogólnej (Dz. U. 1990 r., Nr 21, poz. 123 ze zm.), właściwy wojewoda.

W związku z powyższym organem uprawnionym do prowadzenia postępowania nadzorczego nad orzeczeniami wydanymi przez prezydia powiatowych rad narodowych, orzekających o przejęciu nieruchomości w trybie powołanych dekretów był wówczas wojewoda.

Sytuację tę zmieniła kolejna, obowiązująca od 1 stycznia 1999 r. reforma administracji publicznej. Na mocy ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej -w związku z reformą ustrojową państwa (Dz. U. 1998 r., Nr 106, poz. 668), zadania i kompetencje kierowników urzędów rejonowych w zakresie spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym przeszły na starostów, będących w myśl art.. 26 ust. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz. U. 1998 r., Nr 91, poz. 578) przewodniczącymi zarządów powiatu, jako jednostek samorządu terytorialnego. Z kolei art. 38 ust. 1 ustawy o samorządzie powiatowym, upoważnił starostów do wydawania decyzji w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej, a ust. 3 tego art. wskazał, iż organem odwoławczym od decyzji starosty lub decyzji wydanych z jego upoważnienia są samorządowe kolegia odwoławcze, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

W myśl art. 1 ust 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. Nr 122, poz. 593 ze zm.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 grudnia 1998 r. o zmianie ustawy o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. Nr 162, poz. 124), organem wyższego stopnia w indywidualnych sprawach administracyjnych, należących do właściwości jednostek samorządu terytorialnego są samorządowe kolegia odwoławcze, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Należy również podkreślić, iż z przepisem tym koresponduje nowelizacja art. 17 pkt 1-3 kpa, wprowadzona ustawą z dnia 29 grudnia 1998 r. o zmianie niektórych ustaw związku z wdrożeniem reformy ustrojowej państwa (Dz. U. 1998 r., Nr 162, poz. 1126). Zgodnie z obecnym brzmieniem tego przepisu organami wyższego stopnia w stosunku do organów jednostek samorządu terytorialnego są samorządowe kolegia odwoławcze, chyba, że ustawy szczególne stanowią inaczej. Zgodnie natomiast z art. 7 pkt 4 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o administracji rządowej w województwie (Dz. U. Nr 22, poz. 268 ze zm.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o zmianie ustawy-Kodeks postępowania administracyjnego oraz ustawy o administracji rządowej w województwie (Dz. U. 2000 r., Nr 22, poz. 268) wojewoda jest organem wyższego stopnia w rozumieniu kpa tylko wtedy, jeżeli ustawy szczególne tak stanowią.

W niniejszej sprawie brak jest przepisu szczególnego, który wskazywałby wojewodę jako organ wyższego stopnia. Właściwym zatem do stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] stycznia 1950 r. jest samorządowe kolegium odwoławcze.

Reasumując powyższe rozważania Sąd stanął na stanowisku, iż organ odwoławczy, choć nie wywiódł właściwych wniosków z analizy wskazanych w uzasadnieniu decyzji przepisów prawnych poprzez przyjęcie domniemania gminy, to jednak słusznie utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji, iż ten nie jest właściwy do stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. z dnia [...] stycznia 1950 r.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.