Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1089/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-11-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 32 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz Sędziowie: Sędzia NSA Jerzy Bujko (spr.) Sędzia WSA del. Dorota Jadwiszczok Protokolant: asystent sędziego Katarzyna Ślizak po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 11 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Łd 1024/11 w sprawie ze skargi M.O. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 11 stycznia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania M.O. uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji w czasie II wojny światowej do pracy przymusowej.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] czerwca 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 1 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 marca 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzickich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił przyznania M.O. uprawnienia do świadczenia pieniężnego, uznając że strona w czasie okupacji wykonywała pracę przymusową w miejscu swego zamieszkania – K.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyła M.O. podnosząc, że została wysiedlona do robót przymusowych na odległość ok. 10 km. Przymusowo pracowała począwszy od dnia 1 stycznia 1942 r. do dnia 15 stycznia 1945 r. Wszystkie dokumenty dowodzące pracy zostały złożone w organie.

Zaskarżoną decyzją Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję. Organ wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 2 cytowanej ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Jednakże sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Organ ustalił, że strona wraz z rodziną w 1940 roku została wysiedlona z rodzinnej miejscowości Kopyść do oddalonej o ok. 4 km miejscowości B.. Poza sporem, w ocenie organu, jest także okoliczność, iż strona wykonywała pracę przez okres ponad 6 miesięcy. Tym niemniej, organ ocenił, że strona nie wykonywała pracy przymusowej w warunkach deportacji, gdyż została wywieziona z całą rodziną, zatem nie została ona oddzielona od matki, ani nie nastąpiła zmiana warunków społecznych, jak i klimatycznych oraz nie doszło do zerwania dotychczasowych więzi z otoczeniem.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi M.O. podniosła, iż przepis art. 2 powołanej ustawy nie rozgranicza odległości miejsca zamieszkania od miejsca deportacji ani nie wymaga zmiany warunków klimatycznych czy społecznych jako podstawy do stwierdzenia istnienia w sprawie deportacji.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2011 r. wymienionym na wstępie wyrokiem Sąd I instancji wyjaśnił, że wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, Trybunał Konstytucyjny uznał, iż art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto sformułowane w tym przepisie bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 powołanej ustawy. W toku postępowania nie podjęte zostały działania zmierzające do ustalenia charakteru represji, w szczególności czy strona w tym czasie miała obowiązek pracować, gdzie mieszkała, jak wyglądał jej dzień, czy przebywała wraz z rodzicami, czy też nie, i czy miała z nimi przynajmniej częste kontakty pozwalające na utrzymywanie więzi rodzinnych. Zważywszy bowiem na wiek skarżącej w czasie deportacji i jej rozwój emocjonalny, psychiczny i fizyczny w tym okresie, okoliczności powyższe mogą stanowić istotne fakty świadczące o wyrwaniu z dotychczasowego środowiska i szczególnie dotkliwej formie deportacji. W sprawie należy też rozważyć czy nawet jeśli skarżąca została deportowana wraz z rodzicami, to czy zmuszanie jej do pracy nie stanowiło wystarczająco uciążliwej represji, gdyż miała dopiero kilka lat. Bowiem świadczenie przysługuje także dzieciom, wywiezionym wraz z rodzicami, nawet jeżeli dzieci te nie były zmuszane do pracy niewolniczej (przymusowej). Sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości byłoby wywodzenie, że skoro np. skarżąca miała kontakt z rodzicami podczas deportacji na terenie kraju, to pomimo świadczenia pracy, nie nabywa uprawnień do świadczenia tylko dlatego, że deportacji w granicach kraju podlegała wraz z rodzicami. Sąd podkreślił także, że deportacja najczęściej wiązała się z życiem we wrogim otoczeniu, wyobcowaniem środowiskowym, kulturowym i językowym.. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Okoliczności te, w rozpoznawanej sprawie nie zostały wyjaśnione, co uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji.

Skargę kasacyjna od powyższego wyroku wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, domagając się uchylenia zakażonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów postępowania, tj.: 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. w związku z art. 7 i 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że wskazane przepisy zostały przez organ naruszone, pomimo iż organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy oraz naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. wobec nieprzedstawienia w uzasadnieniu wyroku takich ustaleń i dowodów, jakie mogłyby przemawiać za oddaleniem skargi oraz wobec wskazania przez Sąd niedozwolonych reguł interpretacyjnych nakazujących organowi interpretacje faktów i dowodów w kontekście wieku strony (osoba starsza). Zarzucono także naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt. 2 ustawy oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę postępowania stanowią represje w myśl wskazanego przepisu, podczas gdy strona doznała innego rodzaju represji, niż określonych przez ustawodawcę w powołanej ustawie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną M.O. wniosła o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W następstwie powołanego w niniejszej sprawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. K 49/07 (publ. w OTK ZU-A 2009, nr 11, poz. 169) stwierdzającego niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim przepis ten pominął przesłankę deportacji do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, wymieniony przepis został odpowiednio zmieniony. W dacie rozpoznawania sprawy przez organ administracji stanowił on, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przynajmniej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy lub ZSRR albo okupowane przez te państwa w czasie II wojny światowej. W rozpoznawanej skardze kasacyjnej postawiony został zarzut naruszenia tego przepisu poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę stanowią represje określone tym przepisem. Zgodnie z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. podstawą skargi kasacyjnej może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię albo niewłaściwe zastosowanie. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej, a także sposobu sformułowania zarzutu naruszenia art. 2 pkt 2 omawianej ustawy, wynika, że strona skarżąca dopatruje się naruszenia wskazanego przepisu przez jego niewłaściwe zastosowanie do ustalonego w sprawie stanu faktycznego a nie przez błędną wykładnię. Wykładnia tego przepisu przyjęta przez Sąd I instancji jest zasadniczo zgodna z reprezentowaną w skardze kasacyjnej, a obie zostały oparte o wywody zawarte w uzasadnieniu powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r.

Dla ustalenia, czy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi prawidłowo zastosował w sprawie przepis art. 2 pkt 2 ustawy z 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym... konieczne jest dokładne i prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy. Tylko bowiem do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego można w sposób należyty zastosować obowiązujące przepisy prawa materialnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w sposób uzasadniony wykazał, wbrew postawionym w skardze kasacyjnej zarzutom naruszenia przepisów postępowania, że organ prowadzący postępowanie, z naruszeniem wynikających z art. 7, 77 i 80 k.p.a. obowiązków, nie przeprowadził należycie postępowania dowodowego i nie wyjaśnił w koniecznym dla załatwienia sprawy zakresie jej okoliczności faktycznych. W sprawie oparto się bowiem wyłącznie na enigmatycznych oświadczeniach pisemnych strony i 2 świadków oraz mapce wskazującej na odległość od stałego miejsca zamieszkania strony do miejsca jej przesiedlenia. Organ nie dążył do uzyskania z urzędu dowodów wyjaśniających sprawę, pomijając nawet dokładniejsze przesłuchanie M.O. W następstwie tego nie uzyskano bliższych wiadomości co do okoliczności wysiedlenia jej rodziny określonego raz na 1940 a innym razem na 1942 r., warunków jej pobytu w miejscu przesiedlenia, obowiązku przymusowej pracy i innych istotnych okoliczności wskazanych w motywach powoływanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego, które stanowiłyby podstawę do oceny, czy zostały spełnione przesłanki z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym... Niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy stanowiło wystarczający powód do uchylenia zaskarżonych decyzji. Skarga kasacyjna bezzasadnie zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie przepisów art. 141 § 4 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. a także wskazanego w niej przepisu prawa materialnego. Dlatego podlega ona oddaleniu na mocy art. 184 p.p.s.a.