Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 327/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2013-07-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 2 i art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: § 5
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Dorota Apostolidis sędzia WSA Elżbieta Lenart Protokolant referent stażysta Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 czerwca 2013 r. sprawy ze skargi Powiatu T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r., nr [...] po rozpatrzeniu odwołań A. K. i M. Z., od decyzji Wojewody [...] z dnia [..] lipca 2009 r., nr [...]:

1) uchylił zaskarżoną decyzję w części, w której stwierdza, że pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej podpadają nieruchomości wchodzące w skład dawnego majątku ziemskiego [...], stanowiące:

a) działkę ewidencyjną nr [...] - w części obejmującej dawne parcele katastralne: pb nr [...], a także

b) działkę ewidencyjną nr [...] - w części obejmującej dawne parcele katastralne nr [...];

2) stwierdził, że część majątku ziemskiego [...] wymieniona w pkt 1) nie podpada pod działanie przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej;

3) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w pozostałym zakresie.

Decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2012 r. wydana została w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.

Wnioskiem z dnia 16 lutego 2005 r. A. K. zwróciła się do Wojewody [...] o stwierdzenie, że dawny zespół dworsko-parkowy majątku ziemskiego S., stanowiący aktualnie działki ewidencyjne nr [...] objęte księgą wieczystą KW nr [...] prowadzoną przez Sąd Rejonowy [...] - nie podpada pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, z późn. zm.).

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] listopada 2005 r., nr [...] orzekł, że wskazane działki, stanowiące zespół dworsko-parkowy podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) ww. dekretu.

W wyniku odwołania A. K. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lutego 2007 r., nr [...] uchylił decyzję Wojewody z dnia [...] listopada 2005 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2009 r., nr [...] stwierdził, że zespół dworsko-parkowy położony w S., oznaczony jako dawne parcele katastralne pb nr [...]– podpadał pod działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W wyniku odwołania A. K. i M. Z Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r., nr [...] wydał rozstrzygnięcie o treści jak wskazano wyżej.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że właścicielem majątku [...], objętego dawnym wykazem hipotecznym Iwh [...] był S. D. (prawo własności majątku zostało ujawnione w ww. księdze wieczystej na mocy kontraktu kupna - sprzedaży z dnia [...] czerwca 1914 r.). W oparciu o zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z dnia [...] września 1946 r. dokonano w księgach hipotecznych wpisu Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości ziemskiej [...], ze wskazaniem na art. 2 ust. 1 dekretu - jako podstawę przejęcia majątku ziemskiego. Organ stwierdził, że wprawdzie w zaświadczeniu nie wskazano jaka konkretnie litera art. 2 ust. 1 dekretu miała zastosowanie, jednakże z innych dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika wprost, że była to lit. e) (np. z postanowienia Urzędu Wojewódzkiego w K. z dnia [...] sierpnia 1947 r., nr [...]. Następnie Minister podniósł, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich obszar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie spełniające te warunki przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości, na własność Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 część druga dekretu. Przejęciu podlegały takie nieruchomości ziemskie, które mogły być wykorzystane na cele reformy wymienione w art. 1 ust. 2 dekretu. Następnie organ wskazał, że rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51, z późn. zm.) w § 5 ustanawiało administracyjny tryb rozstrzygania sporów o to, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Strona kwestionująca przejęcie majątku mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, zaś organem właściwym do orzekania w tym zakresie w pierwszej instancji były wojewódzkie urzędy ziemskie (obecnie wojewodowie). Ocena, czy część określonej nieruchomości ziemskiej podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wymaga w pierwszej kolejności zbadania, czy dana część nadaje się do realizacji celów reformy rolnej, a jeżeli nie - czy między tą częścią a pozostałą (rolniczą) częścią majątku zachodzi tzw. związek funkcjonalny (t.j. stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu (tu: zespół dworsko-parkowy) nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót). Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym. Istotne jest za to, czy w odniesieniu do danej części majątku ziemskiego można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą. W szczególności istotne jest wykazanie, czy pałac (jego część) był trwale, w sposób architektoniczny, przystosowany jako obiekt budowlany do sprawowania zarządu nad majątkiem. Minister podniósł, że w rozpatrywanej sprawie istnienie przesłanek podpadania pod działanie przepisów dekretu, tzn. możliwości wykorzystania do celów reformy rolnej i ew. istnienia związku funkcjonalnego, ocenione być musi w stosunku do objętych żądaniem wnioskodawczyń działek ewidencyjnych nr [...]. Organ odwoławczy stwierdził, że znajdujący się w aktach sprawy materiał dowodowy nie wskazuje, aby parcele katastralne, na których znajduje się zespół dworsko - parkowy, objęte były przed dniem 1 września 1939 r. zatwierdzonym planem parcelacji, ani że były odrębnymi od nieruchomości ziemskiej [...] przedmiotem własności i tym samym nie podlegały przejęciu na cele reformy rolnej z resztą przejętego majątku stanowiącego własność S. D.. Skoro zatem majątek [...] był własnością jednej osoby, a wszystkie parcele katastralne go tworzące objęte były Iwh [...] księgi tabularnej, bezpodstawny jest pierwszy z zarzutów odwołania, że zabudowane zespołem dworsko - parkowym działki były wyodrębnione prawnie. Organ zwrócił uwagę także na fakt, że odwołujący nie wskazał dokumentów, na podstawie których podnosi ten zarzut. Następnie Minister podniósł, że jak wynika z protokołu z dnia 21 lutego 1945 r. w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...], obszar ogólny przejętego przez Państwo majątku wynosił [...] ha, z czego obszar [...]. Na terenie parku położony był zabytkowy pałac i kompleks otaczających go budynków: duża oficyna, obora, 2 stajnie dla koni, wozownia, spichlerz, chlewy, kuźnia, szopa na siano, szopa na narzędzia, stodoła, 3 czworaki, kurnik. Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych poleciło w dniu 27 czerwca 1945 r. przekazać wydzielony w trybie parcelacji ośrodek majątku [...] o pow. [...] ha ziemi ornej wraz ze znajdującymi się tam budynkami, podwórzami, ogrodami, sadem, parkiem, stawami i nieużytkami kierownictwu P. na cele szkolnictwa rolniczego. Decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w T. z dnia [...] listopada 1979 r., znak: [...] zespół dworsko-parkowy położony w S. składający się z dworu, budynków gospodarczych i otaczającego je układu komponowanej zieleni został wpisany do rejestru zabytków. W uzasadnieniu decyzji konserwatorskiej wskazano, iż na szczególną uwagę zasługuje zabytkowy spichlerz, a wszystkie obiekty stanowią integralną całość. Następnie organ odwoławczy wskazał, że z dokumentacji pochodzącej z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w K.: metryczka parku – ogrodu S. wraz z opisem z grudnia 1986 r., z karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa: zabudowa gospodarcza w zespole podworskim wraz z wkładką z września 1998 r., mapy katastralnej 1848 r., mapy ewidencyjnej z [...] listopada 1979 r. - wynika, że założenie parkowo-dworskie w S. datuje się na przełom XVIII i XIX wieku, zaś w połowie XIX wieku teren już był całkowicie zagospodarowany. Na parceli pb 1 mieścił się budynek dworu, stajnia, obora, spichlerz i oficyna. Dwór (pb 1) zlokalizowany był na szczycie skarpy. We wszystkich świadectwach podkreśla się jego wyłącznie mieszkalne funkcje oraz całościową kompozycję zespołu dworskiego pozwalającą na wykorzystanie wysokich walorów krajobrazowych parku. Na zboczu skarpy od strony północnego zejścia zlokalizowano lodownię. Po południowej stronie skarpy znajdował się magazyn. Staw znajduje się w północnym narożniku parku. Za stawem w poprzek terenu przepływa potok S., który oddziela park od terenu użytkowanego ogrodniczo. Układ przestrzenny zespołu dworsko-parkowego do czasów dzisiejszych nie uległ zasadniczym zmianom, jednakże budynki gospodarcze znajdujące się w południowo - wschodniej części terenu zostały zlikwidowane po 1945 r., a na ich miejscu powstały pastwiska. Z dawnej zabudowy pozostał (zgodnie z dokumentacją pochodzącą z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w K. metryczka parku - ogrodu S. wraz z opisem z grudnia 1986 r.) dwór, stajnia, obora, spichlerz, dom ogrodnika, budynki czworaków, lodownia i magazyn.

Minister wyjaśnił, że zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych rezydencje mieszkalne ziemiaństwa co do zasady nie podlegały przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W przedmiotowej sprawie teza ta znajduje również odzwierciedlenie, bowiem nie sposób wskazać takich cech dworu w S., które przemawiałyby za istnieniem wyjątku od powyższej zasady. Nie ulega wątpliwości reprezentacyjny charakter dworu jako ośrodka kulturalnego dla całej okolicy (dowód z zeznań świadków, relacja[...]). Minister wskazał, że z materiału dokumentacyjnego sprawy wynika, iż budynek dworu jest budynkiem murowanym, w kształcie wydłużonego prostokąta, posiada 20 pokoi, dwie łazienki, cała część gospodarcza (kuchnia, pralnia, mleczarnia itd.) mieściła się zaś w suterenach. Żaden ze zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów nie wskazuje, aby dwór był w jakikolwiek sposób wykorzystywany do celów działalności rolniczej, w szczególności do sprawowania bieżącego zarządu nad folwarkiem. Organ podkreślił, że nie można stwierdzić architektonicznego przystosowania dworu do sprawowania takiego zarządu, w szczególności nie wykazano istnienia żadnego biura czy kantoru, który mógłby trwale służyć do celów działalności administracyjnej. Tzw. rządówka, znajdowała się w pobliżu budynku dworu, gdyż był zatrudniony rządca i stanowiła funkcjonalną i urbanistyczną całość z pozostałymi budynkami folwarcznymi.

Tym samym, zdaniem organu odwoławczego, dwór - usytuowany na parceli nr [..] - nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej. Dalej organ odwoławczy wskazał, że dwór w S. otoczony był parkiem, który zlokalizować można na parcelach pgr nr [...], i wraz z nim stanowił integralną całość architektoniczno - urbanistyczną. W północno-wschodniej części parku znajdowały się wprawdzie nieliczne budynki gospodarcze, niemniej uznać należy, że po pierwsze od strony urbanistycznej i gospodarczej dominującą była niewątpliwie funkcja krajobrazowa, po drugie zaś nie można wykazać, aby owe budynki gospodarcze służyły do celów działalności rolniczej. W ocenie Ministra, nie mają takiego przeznaczenia oficyny dla służby, natomiast budynek nazywany oborą stanowił w istocie (według wyjaśnień wnioskodawczyń) stajnię dla koni powozowych. Tezę taką należy uznać za prawdziwą zważywszy na brak dowodów przeciwnych. Ponadto, zdaniem organu, zasady logicznego rozumowania nakazują wykluczyć możliwość umiejscowienia obory w bezpośrednim sąsiedztwie budynku dworu i oficyn, z dala od jakichkolwiek innych budynków służących do hodowli zwierząt i z dala od miejsc mogących służyć do wyprowadzania czy wypasu zwierząt hodowlanych. W świetle powyższych ustaleń organ uznał, że wymienione wyżej parcele zajęte przez park nie nadawały się do realizacji celów reformy rolnej i nie podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Z kolei, w północnej części parku na parceli pgr [...] mieścił się staw, przez który przepływał potok S. Minister wyjaśnił, że w zgromadzonym materiale brak jest dowodów wskazujących na rolnicze wykorzystanie stawu. Przeciwnie, z dawnych ewidencji majątku [...] wnioskować można, iż od chwili przejęcia majątku staw nie był traktowany jako nadający się do wykorzystania na cele reformy rolnej. W ewidencji majątków ziemskich powiatu [...] (ten i następny dokument - uwierzytelnione przez Archiwum Akt Nowych) wzmiankuje się w odniesieniu do majątku [...] o wodach o pow. 0,4 ha, jednak zalicza się je do kategorii "inne" (tj. inne niż użytki rolne, obok terenów zabudowanych i nieużytków), z kolei druga ewidencja (majątków podlegających parcelacji) w ogóle nie podaje wód jako składnika przejętego majątku. Wobec szczegółowej klasyfikacji i pomiarów pozostałych rodzajów użytków uznać trzeba, zdaniem organu, że pominięcie stawu wśród kategorii użytków wiązało się z pierwotnym już traktowaniem go jako nierolniczego składnika majątku.

Następnie, Minister stwierdził, że przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu podlegały natomiast niżej wymienione parcele.

Parcela pgr [...] zajęta była pod sad, który jako taki zalicza się do stricte rolniczych rodzajów użytków. Ogrody owocowe i warzywne zalicza się na mocy § 4 rozporządzenia wprost do użytków rolnych. W dokumentacji Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w K. wskazuje się, że zespół dworsko-parkowy podzielony był wyraźnie na dwie części - rezydencjalną (dwór i park) oraz część zajętą pod zabudowania folwarczne (południowo - wschodnia część założenia). Granicę między obiema częściami stanowić miała droga okrążająca od południa zabudowania dworskie i łącząca się dalej z szosą prowadzącą przez wieś. Szczegółowa charakterystyka poszczególnych budynków folwarcznych nie jest znana, niemniej tezę o wyraźnym wydzieleniu części wyraźnie nazywanej folwarczną potwierdza przedłożona przez wnioskodawczynie opinia Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków, w której mowa jest o dwóch czworobokach zabudowy folwarcznej (zlikwidowanej po 1945 r.), usytuowanych na południowy - wschód od głównej drogi dojazdowej do dworu. Z porównania tych danych z kopią mapy katastralnej wynika, że część stricte folwarczna zajmowała parcele: pb nr [...]. Zabudowania folwarczne zostały zburzone po II wojnie światowej, a dawny teren pod nimi zajmują aktualnie pastwiska. Minister podniósł, iż nie można przy tym jednak stwierdzić, aby wszystkie tereny wchodzące dziś w skład działek [...] były otoczone murem odgradzającym. Istnienie muru potwierdzone zostało tylko dla północno - zachodniej części założenia dworsko-parkowego, tymczasem omawiana tu część folwarczna leżała po stronie południowo-wschodniej. Szczegółowego wyjaśnienia, w ocenie organu, wymaga przy tym zaliczenie do gruntów podlegających przejęciu na cele reformy rolnej parceli pgr [...] wraz z posadowionymi na niej budynkami (rządcówki i spichlerza). Parcela była wprawdzie zadrzewiona, jednakże za dominującą uznać trzeba jej funkcję gospodarczą. Przemawia za tym okoliczność, że roślinność ozdobna w tej części otaczała zabudowania gospodarcze pełniące funkcje rolnicze (spichlerz i rządcówka), usytuowane w bezpośrednim sąsiedztwie pozostałych budynków folwarcznych i stanowiących z nimi funkcjonalną i urbanistyczną całość. Ponadto parcela pgr [...] oddzielona była od głównej części parku drogą dojazdową do dworu, zatem można mówić o jej rzeczywistym wyodrębnieniu od części dworsko-parkowej.

W konsekwencji, Minister stwierdził, że przedstawiona w decyzji charakterystyka nieruchomości stanowiących parcele: pb nr [...] daje podstawy do uznania, że były to nieruchomości nadające się do wykorzystania do celów rolniczych, a tym samym do realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 dekretu. Zajęte były bądź pod działalność stricte rolniczą (sad), bądź pod zabudowania typowo folwarczne, służące do prowadzenia codziennej działalności rolniczej. Jako takie podpadały pod działanie przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Skargę na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2012 r. Wniósł, do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, Powiat T.

Strona skarżąca zarzuciła:

1) naruszenie art. 7 i 77 k.p.a. poprzez wadliwą ocenę materiału dowodowego zebranego w sprawie skutkującą przyjęciem, że część majątku ziemskiego [...] stanowiąca działki ewidencyjne nr [...], w części obejmująca dawne parcele katastralne: pb [...], w części obejmująca dawne parcele katastralne pgr nr [...], nie była funkcjonalnie powiązana z pozostałą częścią majątku ziemskiego [...] wykorzystywaną w sposób rolniczy, według stanu na dzień przejęcia tych gruntów na rzecz Skarbu Państwa (tj. na dzień 13 września 1944 r.), a tym samym nie podpada pod działanielnie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;

2) naruszenie przepisu art. 107 § 1 k.p.a. poprzez brak powołania w sentencji decyzji podstawy prawa materialnego stanowiącego podstawę orzeczenia do istoty spawy.

Wskazując na powyższe zarzuty Powiat T. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w części dotyczącej pkt 1 i 2.

W ocenie Powiatu T. rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy sprowadza się do ustalenia czy, w obliczu dowodów zgromadzonych przez organy administracji publicznej, część nieruchomości ziemskiej [...], stanowiącą działkę ewidencyjną nr [...] w części obejmującej dawne parcele katastralne: pb nr [...] a także działkę ewidencyjną nr [...] w części obejmującej dawne parcele katastralne pgr nr [...], należy zakwalifikować jako nieruchomość ziemską w rozumieniu przepisu art. 2 ust. 1 dekretu PKWN o reformie rolnej. W tym kontekście rozważyć należy czy pomiędzy wskazaną powyżej częścią majątku ziemskiego [...] a pozostałą częścią wykorzystywaną, co nie budzi wątpliwości, w sposób rolniczy istnieje funkcjonalna łączność, co pozwoliłoby na stwierdzenie, że ta część majątku była również przedmiotem reformy rolnej zgodnie z przepisani dekretu z dnia 6 września 1944 r. Zdaniem Powiatu, analiza sprawy prowadzi do ustaleń odmiennych aniżeli wynika to z rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji. Postępowanie dowodowe wykazało, że w ramach zabudowań dworsko-parkowych majątku ziemskiego [...] mieściła się tzw. rządcówka, zaś majątkiem zajmował się rządca, w okresie pomiędzy 1939 – 1945 majątkiem gospodarowała małżonka właściciela S. D. – M. D. Zespół pałacowo-parkowy utrzymywany był z majątku wykorzystywanego w sposób rolniczy. Wbrew stanowisku Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi dwór stanowił centrum zarządzania gospodarstwem rolnym, co wynika nie tylko z przyjęcia ogólnego założenia, że integralnym składnikiem nieruchomości ziemskiej jest dwór, lecz jest następstwem analizy sprawy i materiału dowodowego zgromadzonego przez Wojewodę [...]. Zespół pałacowo-parkowy nie mógł poprawnie funkcjonować bez nieruchomości wykorzystywanej rolniczo, albowiem był finansowany z tej części majątku. Jednocześnie strona skarżąca wskazała, że dwór stanowił główny ośrodek decyzyjny prowadzonego gospodarstwa. To właściciel decydował o kierunkach jego rozwoju, przeznaczaniu poszczególnych gruntów, prowadzeniu przedsięwzięć gospodarczych. Mocy decyzyjnej właściciela w odniesieniu do charakteru nieruchomości nie przekreśla fakt zatrudnienia zarządcy.

Wskazując na powyższe, skarżący podkreślił, iż ocena materiału dowodowego, zgromadzonego w przedmiotowej sprawie wskazuje na ścisłą zależność pomiędzy częścią rolną a częścią dworsko – parkową majątku ziemskiego [...]. Część bowiem majątku stanowiąca działki ewidencyjne nr [...], w części obejmująca dawne parcele katastralne: pb [...], w części obejmująca dawne parcele katastralne pgr nr [...], wbrew stanowisku organu II instancji, była powiązana terytorialnie, organizacyjnie i finansowo z pozostałym majątkiem. Przesądza to o tym, że nieruchomość ziemska [...] w całości podpada pod działanie przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, oraz dodatkowo prezentując argumentację w odniesieniu się do poszczególnych zarzutów zawartych w skardze.

Działając na wezwanie Sądu, pełnomocnik uczestniczek postępowania A. K. i M. Z , pismem z dnia 5 lipca 2013 r. złożył dodatkowe wyjaśnienia w sprawie położenia budynku rządówki. W piśmie tym wyjaśniono, że budynek określany zwyczajowo mianem: "rządcówka", a od pewnego czasu w okresie międzywojennym "domek ogrodnika", znajduje się na parceli pb 2 (oznaczenie tym samym nr domu) oraz większej parceli gruntowej pgr nr [...], które nie są wymienione w pkt 1) i 2) zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2012 r. Ustalenia uczestniczek są zgodne z dokumentacją pochodzącą z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w K. Uczestniczki wyjaśniły, że analizując orientacyjną lokalizację budynków wynikającą z materiałów zawartych w karcie ewidencyjnej zabytków architektury i urbanistyki oraz kopii mapy katastralnej, można stwierdzić, że budynek mieszkalny, dawna rządówka a potem "domek ogrodnika" - określany tak zarówno w dniu 1 września 1939 r. oraz w dniu 13 września 1944 r., położony był w środku północnej części parceli katastralnej pgr nr [...] i posiadał wydzielony dojazd łączący go częściowo poprzez dojazd do dworu z drogą prowadzącą z Z.

Odpowiedź na skargę złożył także uczestnik postępowania – Skarb Państwa Nadleśnictwo W., wnosząc o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie zaś do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów uznać należy, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ w okolicznościach niniejszej sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie naruszył prawa.

I tak, obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, ze zm.) – dalej "dekret" oraz § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51, ze zm.) jest zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Oznacza to, że organy muszą ustalić, że wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy, bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską, a jeżeli nie, to czy nieruchomości funkcjonalnie z nimi związane przekraczały normy obszarowe określone w powołanym przepisie.

Wojewoda [...], w oparciu o zgromadzony w postępowaniu pierwszoinstancyjnym materiał dowodowy, dokonał w decyzji z dnia [...] lipca 2009 r. ustaleń faktycznych, na podstawie których uznał, że zespół pałacowo-parkowy położony w S. oznaczony jako dawne parcele katastralne pb nr nr [...], w granicach odpowiadającym aktualnym działkom ewidencyjnym nr [...], podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Z kolei, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, opierając się na materiale dowodowym zgromadzonym przez Wojewodę [...] nie podzielił stanowiska tego organu i stwierdził, że część majątku ziemskiego [...], usytuowana na działkach o dawnych nr pb [...] nie podlegała przejęciu na cele reformy rolnej w rozumieniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, bowiem nie pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałą gospodarczą częścią majątku S. D.. Jeżeli zaś chodzi o majątek usytuowany na dawnych parcelach pb nr [...] Minister podzielił stanowisko Wojewody, stwierdzając, że były to nieruchomości nadające się do wykorzystania do celów rolniczych, a tym samym do realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Zdaniem Ministra brak tego powiązania funkcjonalnego uzasadniał uchylenie decyzji pierwszoinstancyjnej w części, i orzeczenie, że ww. część nieruchomości ziemskiej w [...] nie podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zawarte w zaskarżonej decyzji Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela.

I tak, zgodnie z art. 2 ust 1 lit. e) dekretu, na cele reformy rolnej miały być przeznaczone nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e), przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu, część druga. W orzecznictwie sądowym wyrażany był pogląd, iż w myśl art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, rezydencje właścicieli nieruchomości ziemskich, co do zasady przechodziły na rzecz Państwa, jako część składowa przejmowanej nieruchomości ziemskiej, przy czym bez znaczenia była kwestia czy pozostawały one w tzw. "związku funkcjonalnym" z resztą nieruchomości. W orzecznictwie wyrażany bywał także pogląd, iż związek tego rodzaju istniał, co do zasady zawsze (rezydencja przeznaczona dla właściciela majątku ziemskiego jako jego integralna część). Poglądy takie prezentowane były zarówno w orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (zob. np. orzeczenia sygn. akt IV SA/Wa 1923/06, SA/Wa 1927/06, SA/Wa 2076/06, SA/Wa 843/07, SA/Wa 1213/07 SA/Wa 2299/07 SA/Wa 2304/07, SA/Wa 2453/07, SA/Wa 153/08, SA/Wa 1001/08 - ogólnodostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych prowadzonej przez NSA), jak i we wcześniejszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. w szczególności wyroki sygn. akt II SA 2832/95, IV SA 1658/96, IV SA 1146/97, IV SA 2724/98, IV SA 2039/98, OSK 473/04, l OSK 210/05 - dwa ostatnie ogólnodostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych prowadzonej przez NSA). Podpadanie części rezydencjalnych pod działanie dekretu nie było początkowo także kwestionowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. wyrok sygn. akt III CK 36/02, czy sygn. akt III CK 393/97 - opubl. OSP nr 10 z 1998 r. poz. 171). Jednak w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA 2006/5 poz. 123), jednolicie jest prezentowany pogląd odmienny. Podkreśla się znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu. Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały o sygn. akt I OPS 3/10.

W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 maja 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 175/11, Sąd przeprowadził analizę pojęcia "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu, z uwzględnieniem orzecznictwa administracyjnego. I tak, Sąd podkreślił, że pojęcie to nie jest normatywnie definiowane. W judykaturze, gdy wiąże się z tym pojęciem określone skutki, wyrażany jest pogląd, iż "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Sąd podkreślił, iż istotne znaczenie z punktu widzenia poszukiwania właściwej wykładni, tego normatywnie nie definiowanego pojęcia, może odgrywać wyłącznie analiza aktualnej praktyki orzeczniczej. Jako nieprzydatne do tego rodzaju analizy w niniejszej sprawie trzeba pozostawić przy tym tezy sformułowane w orzeczeniach, gdzie wyrażany był (bądź jest) pogląd, iż "związek funkcjonalny" pomiędzy nieruchomością ziemską a terytorialnie przyległą rezydencją właściciela zachodzi, co do zasady zawsze. Należy podkreślić, że analiza aktualnego orzecznictwa, w którym uwypuklane jest znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego", prowadzi do wniosku, iż dla oceny jego istnienia decydujące znaczenie mogą odgrywać m.in. następujące sformułowane w judykaturze tezy: a) rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich - dwory pałace stanowiły integralną część parku, nie były związane z produkcja rolną (patrz wyrok o sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08 - wszystkie przywołane - także niżej - orzeczenia wydane po 1 stycznia 2004 r. ogólnodostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych prowadzonej przez NSA); b) dwór, pałac były dla produkcji rolnej zbędne, nieużyteczne (wyrok sygn. akt I OSK 1014/08, I OSK 659/10); c) o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować: powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (patrz wyrok NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08, l OSK 659/10); d) dla uznania wyodrębnienia nieruchomości, jako przeznaczonej na inne cele niż rolne (iż nie należą one do części folwarcznej, lecz stanowią integralna część parku) wystarczają granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie (patrz wyroki NSA IV SA 2582/98, IV SA 1593/02, I OSK1697/07, I OSK 302/10); e) rezydencje właściciela nie miały charakteru nieruchomości rolnych, a wyłącznie takie przechodziły w myśl dekretu na rzecz Państwa (patrz wyrok NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07).

W konsekwencji, wobec konieczności zbadania "związku funkcjonalnego" organ administracji zobligowany był do oceny całokształtu sprawy w kontekście wskazanych wyżej tez, prezentowanych w aktualnym orzecznictwie, gdzie pojęcie to jest wykładane. Odnosząc powyższą ocenę do uwarunkowań niniejszej sprawy należy uznać, iż organ prawidłowo ustalił, że zespół pałacowo-parkowy usytuowany na dawnych parcelach nr pb [...] nie pozostawał w "związku funkcjonalnym" z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywanej do produkcji rolnej. W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, że na parceli pb [...] mieścił się budynek dworu. We wszystkich dokumentach przywoływanych przez organ podkreśla się wyłącznie jego funkcje mieszkalne oraz całościową kompozycję zespołu dworskiego pozwalającą na wykorzystanie wysokich walorów krajobrazowych parku, jak również wskazuje się na reprezentacyjny charakter dworu, działającego jako ośrodek kulturalny dla całej okolicy. Żaden ze zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów nie wskazuje, aby dwór był w jakikolwiek sposób wykorzystywany do celów działalności rolniczej, w szczególności do sprawowania bieżącego zarządu nad folwarkiem, jak twierdzi strona skarżąca. Na terenie dworu nie wykazano istnienia żadnego biura czy kantoru, który mógłby trwale służyć do celów działalności administracyjnej. Prawidłowo też Minister ustalił, że dwór w S. otoczony był parkiem, który zlokalizować można na parcelach (pgr nr [...]) oraz, że stanowił z nim integralną całość architektoniczno - urbanistyczną. Zdaniem Sądu, słusznie też Minister stwierdził, że w materiale dokumentacyjnym sprawy brak jest dowodów wskazujących na rolnicze wykorzystanie stawu, usytuowanego na dawnej parceli pb 12). Sąd zauważa, że ustalenia Ministra są zgodne z dokumentacją Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w K., z której wynika, że zespół dworsko-parkowy podzielony był wyraźnie na dwie części - rezydencjalną (dwór i park) oraz część zajętą pod zabudowania folwarczne (południowo - wschodnia część założenia). Granicę między obiema częściami stanowić miała droga okrążająca od południa zabudowania dworskie i łącząca się dalej z szosą prowadzącą przez wieś. Wydzielenie części folwarcznej potwierdza opinia Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków, w której mowa jest o dwóch czworobokach zabudowy folwarcznej (zlikwidowanej po 1945 r.) usytuowanych na południowy - wschód od głównej drogi dojazdowej do dworu. Z porównania tych danych z kopią mapy katastralnej wynika, że część stricte folwarczna zajmowała parcele: pb nr [...].

Reasumując, należy uznać, że zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji argumenty przemawiają za uznaniem, iż wskazana w decyzji część nieruchomości ziemskiej wchodząca w skład dawnego majątku ziemskiego [...], gmina Z., powiat [...], w granicach działek o numerach jak wyżej wskazanych nie podpadała pod działanie dekretu.

Nie zyskał także uznania Sądu zarzut dotyczący naruszenie przepisu art. 107 § 1 k.p.a. poprzez brak powołania w sentencji decyzji podstawy prawa materialnego stanowiącego podstawę orzeczenia co do istoty sprawy. Wprawdzie rację ma strona skarżąca, że Minister orzekając nie powołał przepisów prawa materialnego, jednakże takie uchybienie organu nie skutkuje uznaniem, że decyzja została wydana z naruszeniem prawa, tym bardziej, iż podstawa ta wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.

-----------------------

13