Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1579/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Budownictwa
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 1 i 2
journal: Dz.U. 2004 nr 6 poz 39
law: Ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego
article: art. 88  ust. 1
journal: Dz.U. 1989 nr 14 poz 74
law: Ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości - t. jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Sobielarska Sędziowie NSA Ewa Dzbeńska asesor WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant Joanna Grzyb po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2006 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] czerwca 2005 r. nr [...] w przedmiocie ekwiwalentu za mienie pozostawione poza granicami państwa polskiego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2005 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.


UZASADNIENIE

Minister Infrastruktury, po rozpatrzeniu odwołania S. K., decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2005 r., nr [...] orzekającą o odmowie potwierdzenia posiadania przez S. K. uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego przez Z. K.

W uzasadnieniu organ, którego decyzję zaskarżono przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2005 r., nr [...] orzekł o odmowie potwierdzenia posiadania przez S. K. uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego przez Z. K., z domu G. W uzasadnieniu organ stwierdził, że Z. K. repatriowała się w dniu 28 września 1959 r., a zatem w myśl art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (D. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ze zm.) nie była osobą uprawnioną do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego.

Od powyższej decyzji S. K. wniósł odwołanie do Ministra Infrastruktury. W uzasadnieniu wskazał, że repatriacja z Republiki Ukraińskiej odbyła się na podstawie układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego, a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski.

Minister Infrastruktury decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2005 r., nr [...]. W uzasadnieniu organ podniósł, że z załączonej do akt sprawy Karty Ewidencyjnej Repatrianta Nr [...] wydanej przez Prezydium Rady Narodowej w Punkcie Repatriacyjnym w P. bezspornie wynika, iż Z. K., z domu G. wraz z synem S. przekroczyła granicę Polski w dniu 28 marca 1959 r., a zatem na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r., zawartej pomiędzy Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222). Umowa ta umożliwiła powrót do Polski osobom narodowości polskiej, które nie skorzystały z prawa do repatriacji na podstawie wcześniejszych umów. Umowa ta nie jest jednak wymieniona w art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Należało więc stwierdzić, że organ pierwszej instancji zasadnie odmówił S. K. potwierdzenia prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego.

W dniu 27 lipca 2005 r. S. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] czerwca 2005 r., żądając uchylenia zaskarżonej decyzji oraz wskazania aktu prawnego będącego podstawą rozstrzygnięcia sprawy. W uzasadnieniu podniósł, że układ z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego, a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczący ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.S.R. i ludności ukraińskiej z terytorium polski nie określa terminu ewakuacji. Ponadto wskazał, iż z art. 8 pkt b umowy z dnia 25 marca 1957 r. wynika prawo do dobrowolnej sprzedaży pozostawionego mienia, natomiast art. 11 tej umowy wyraźnie wskazuje, że repatriacja zostanie zakończona w dniu 31 grudnia 1958 r. Umowa nie obowiązywała w dniu 28 marca 1959 r. Poza tym dotyczy ona osób narodowości polskiej repatriujących się z terenów ZSRR, a nie z terenu Ukrainy.

W odpowiedzi na skargę Minister Infrastruktury wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest uzasadniona.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie tu orzekającym nie podzielił poglądu, dotyczącego wykładni przepisu art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (D. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ze zm.), przedstawionego przez Ministra Infrastruktury w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] czerwca 2005 r. oraz przez Wojewodę [...] w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2005 r., orzekających o odmowie potwierdzenia posiadania przez S. K. uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego przez Z. K.

Zasadniczą kwestią wymagającą wyjaśnienia na gruncie niniejszej sprawy jest rozważenie, czy spadkobierca właściciela, który pozostawił mienie poza obecnymi granicami państwa polskiego i był – zdaniem organów obu instancji - repatriowany, na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. pomiędzy Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222), jest uprawniony do prawa zaliczenia, o którym mowa w art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r.

Z treści przepisów art. 1 i 2 powołanej wyżej ustawy – w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji – wynika bowiem, że spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego jest uprawniony do prawa zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., za pozostawienie których miały przysługiwać świadczenia przewidziane w tzw. układach "republikańskich" (art. 1 pkt 1-3 ustawy) oraz umowie z dnia 6 lipca 1945 r. (art. 1 pkt 4 ustawy), jeżeli posiada obywatelstwo polskie i stale zamieszkuje na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co najmniej od dnia wejścia w życie tej ustawy (od dnia 30 stycznia 2004 r.). Spadkobierca, o którym mowa wyżej może skutecznie domagać się realizacji prawa do zaliczenia, w przypadku, gdy właściciel pozostawionego mienia zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na terenach, o których mowa w art. 1 ustawy, był w tym dniu obywatelem polskim i opuścił te tereny w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy). Przeszkodą w skorzystaniu przez spadkobiercę z prawa do zaliczenia jest nabycie przez właściciela pozostawionego mienia lub przez jego spadkobiercę własności albo użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa w ramach świadczeń przewidzianych w umowach o, których mowa w art. 1 ustawy, na podstawie odrębnych przepisów, w tym przepisów o gospodarce nieruchomościami, o przeprowadzeniu reformy rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie (art. 2 ust. 4 ustawy).

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że literalne brzmienie art. 1 pkt 1-4 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. wyklucza potwierdzenie prawa do zaliczenia w stosunku do wnioskodawcy, którego spadkodawca opuścił tereny ZSRR po dniu 10 lipca 1957 r., a więc w czasie obowiązywania umowy o dalszej repatriacji z dnia 25 marca 1957 r.

W ocenie Sądu nie można jednak dokonywać interpretacji przepisu art. 1 powołanej wyżej ustawy, bez uwzględnienia relacji istniejących pomiędzy umowami, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., a umową z dnia 10 lipca 1957 r. oraz wzajemnego stosunku przepisu z art. 1 do przepisu art. 2 tej ustawy.

Brzmienie art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. nie pozostawia wątpliwości co do tego, że prawo do rekompensaty uzależnione zostało od treści wiążących Państwo Polskie umów międzynarodowych. Innymi słowy, przytoczone unormowanie odsyła do postanowień układów zawartych przez PKWN w dniu 9 września 1944 r. z Rządami Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR oraz w dniu 22 września 1945 r. z Rządem Litewskim SRR o ewakuacji obywateli polskich z terytorium tych Republik oraz postanowień umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem ZSRR o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR. Układy te nie zezwalały osobom ewakuowanym na dysponowanie ich majątkiem nieruchomym. Równało się to pozbawieniu obywateli polskich ewakuowanych z ZSRR prawa własności do ich majątku nieruchomego.

Stosownie do postanowień każdego z wymienionych układów z 1944 r., zawartych w ich art. 3 pkt 6, osobom ewakuowanym zwracana była wartość pozostawionego po ewakuacji dobytku ruchomego i pozostawionych nieruchomości (w przypadku układu z Litewską SRR z wyjątkiem ziemi) według oceny ubezpieczeniowej lub oceny pełnomocników i przedstawicieli stron zgodnie z ustawami obowiązującymi w Państwie Polskim i w przygranicznych republikach radzieckich. W umowach tych chodziło zatem o zobowiązanie się do świadczeń ekwiwalentnych za mienie faktyczne pozostawione, bez różnicowania sytuacji prawnej repatriantów w zależności od przyczyny pozostawienia mienia na terenie ZSRR (por. uchwała SN z dnia 20 września 1990 r., sygn. akt III AZP 6/90, ONSC 1991/5-6/56). Państwo Polskie zobowiązało się w układach z 1944 r. (art. 3 pkt 6 każdego z układów) do zapłaty ekwiwalentu za to mienie. W ten sposób postanowienia tych układów zostały włączone do polskiego prawa wewnętrznego i z tej racji mogą stanowić dla obywatela polskiego źródło praw podmiotowych (por. uchwała SN z dnia 30 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 1/90, ONSC 1990/10-11/129).

Odmiennie prawa majątkowe obywateli polskich repatriowanych do kraju uregulowane zostały w umowie z dnia 25 marca 1957 r. zawartej pomiędzy Rządem PRL i Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji ze Związku Radzieckiego osób narodowości polskiej, ratyfikowanej w Warszawie w dniu 23 maja 1957 r. (Dz. U. Nr 47, poz. 222). Umową tą zapewniono osobom narodowości polskiej, posiadającym w dniu 17 września 1939 r. obywatelstwo polskie, prawo do repatriacji w trybie indywidualnym, a przy tym zezwolono na wywóz mienia osobistego użytku oraz na rozporządzenie mieniem, jak również na zbycie nieruchomości i przekazanie uzyskanych środków pieniężnych na ich rachunek w Narodowym Banku Polskim. Zakończenie repatriacji określono na dzień 31 grudnia 1958 r. Treść tej umowy pozwala na stwierdzenie, że repatriowani na jej podstawie obywatele polscy utracili własność (wartość) pozostawionych na terenie ZSRR (na terenach, które po zakończeniu II wojny światowej nie weszły w skład Rzeczypospolitej Polskiej) nieruchomości, gdy nie mogli nimi rozporządzić w sposób przewidziany postanowieniami umowy, tj. zbycie nieruchomości i przekazanie uzyskanych środków pieniężnych na rachunek zbywającego w Narodowym Banku Polskim - art. 8 pkt b i c umowy z 1957 r. (por. uchwała SN z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90, ONSC 1991/8-9/97). Wprawdzie ta ostatnia umowa nie zawiera odpowiednika art. 3 pkt 6 układów "republikańskich", jednakże była kontynuacją (a więc miała charakter uzupełniający) uprzednio zawartych umów ewakuacyjnych, których zasadniczych postanowień nie zmieniała. Wynika to zresztą wyraźnie z celów umowy o uregulowaniu terminu i trybu dalszej repatriacji osób narodowości polskiej, które nie wyjechały do Polski na podstawie poprzednio zawartych umów polsko-radzieckich. Określonych w art. 3 pkt 6 umów republikańskich zasad ekwiwalentności za pozostawione mienie nie uchyliły postanowienia art. 8 umowy z dnia 25 marca 1957 r., dotyczące możliwości rozporządzenia przez repatriantów ich mieniem, przede wszystkim ze względu na faktyczne i prawne w tym zakresie ograniczenia. Chodziło tu głównie o niedopuszczalność obrotu gruntami, które stały się własnością państwa radzieckiego (por. uchwała SN z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90, ONSC 1991/8-9/97). Wynikająca z wszystkich przytoczonych umów ciągłość dążenia do osiągnięcia tego samego celu uczyniła zbędnym powtarzanie "od początku" tych unormowań, które ze swej istoty są wspólne dla nich wszystkich i powinny być jednakowo rozumiane. W konsekwencji, można bronić poglądu, że prawo do zaliczenia przysługuje również osobom repatriowanym na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r., jeżeli nie rozporządziły one swym mieniem (por. uchwała SN z dnia 30 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 1/90, ONSC 1990/10-11/129).

Dodatkowo należy wskazać, że z treści art. 1 w związku z art. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. wynika, że podstawowe znaczenie w sprawach o potwierdzenie prawa do zaliczenia wartości mienia pozostawionego poza granicami państwa polskiego ma ustalenie przez organ przesłanek o charakterze podmiotowym, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz art. 2 ust. 2 powołanej wyżej ustawy oraz przeszkody wymienionej w art. 2 ust. 4 tej ustawy. Postanowienia umów, na podstawie których za pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami państwa polskiego miały przysługiwać świadczenia w nich określone mają znaczenie drugorzędne lub porządkowe (por. orzeczenie SN z dnia 21 września 1989 r., sygn. akt II CR 369/89, niepublikowane; wyrok SN z dnia 2 maja 1989 r., sygn. akt II CR 84/89, niepublikowany; uchwała SN z dnia 30 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 1/90, ONSC 1990/10-11/1290).

Zaprezentowana wyżej linia orzecznicza Sądu Najwyższego, powstała na tle wykładni art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (D. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.) i w ocenie Sądu zachowuje nadal swą aktualność na gruncie art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Fundamentalną zasadą, na jakiej opiera się nasz system prawny, jest bowiem zasada równości obywateli Rzeczypospolitej Polskiej wobec prawa. Zasada ta nie została wprawdzie wyrażona odrębnie w przepisach prawa administracyjnego i cywilnego, wynika ona jednak z art. 2 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Realizacja tej zasady, z przyczyn wskazanych wyżej, nakazuje stosowanie takiej wykładni art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., która wyłączałaby różne traktowanie Polaków, dawnych mieszkańców terenów nie wchodzących obecnie w skład Rzeczypospolitej Polskiej. Polacy ci opuszczali tereny ZSRR w różny sposób. Dopatrując się podobieństwa sytuacji całej społeczności polskiej - mieszkańców dawnych ziem wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej - należy przyjąć, że konieczne jest równe ich traktowanie, odpowiadające poczuciu sprawiedliwości i zasadzie równości obywateli wobec obowiązującego prawa (por. uchwała SN z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90, ONSC 1991/8-9/97).

Należało więc uznać, że w postępowaniach administracyjnych będących przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego - art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (D. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ze zm.) – poprzez jego błędną wykładnię, a naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Z powyższych wywodów wynika, że organy obu instancji prowadząc postępowanie w przedmiocie potwierdzenia prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego winny ustalić, w pierwszej kolejności, czy S. K. wnioskujący o rekompensatę spełnia kryteria, o których mowa w art. 2 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. oraz wyjaśnić, czy spadkodawca skarżącego repatriował się w okresie obowiązywania umowy z dnia 25 marca 1957 r., tj. pomiędzy dniem 10 października 1957 r., a dniem 31 grudnia 1958 r., a jeżeli tak, to czy na terenie nie wchodzącym w skład obecnego państwa polskiego nie rozporządził z przyczyn od siebie niezależnych pozostawionym tam majątkiem nieruchomym.

Jednakże z uwagi na wejście w życie z dniem 7 października 2005 r. ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (D. U. Nr 169, poz. 1418) Wojewoda [...] ponownie rozpozna wniosek S. K. na podstawie obecnie obowiązującego stanu prawnego.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.