Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 397/17
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-10-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Roman Ciąglewicz Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędzia del. WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska (spr.) Protokolant asystent sędziego Katarzyna Kasprzyk po rozpoznaniu w dniu 20 października 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. W. i O. W. - reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego R. H. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 października 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 875/16 w sprawie ze skargi K. W. i O. W. - reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego R. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 28 października 2016 r., sygn. akt II SA/Wa 875/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę małoletnich K. i O. W. – reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego R. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny przedstawił następujące ustalenia faktyczne i prawne sprawy.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako "organ" lub "Prezes ZUS") decyzją z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 748 ze zm., dalej jako "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), odmówił przyznania małoletnim K. i O. W. reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego R. H. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.

W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ww. ustawy jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnia łącznie wszystkie przesłanki wymienione w tym przepisie. Powołany przepis może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Renta rodzinna jest zaś pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej.

Prezes ZUS wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, iż na przestrzeni [...] lat życia zmarłego ojca dzieci zostało udokumentowane jedynie 6 lat, 3 miesiące i 1 dzień łącznych okresów ubezpieczenia. Pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniem społecznym ojca dzieci nastąpiło w dniu 9 sierpnia 2003 r., tj. w wieku [...] lat.

W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem w tym czasie przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Reasumując, w tym stanie faktycznym, organ nie znalazł podstaw do przyznania małoletnim dzieciom renty rodzinnej na mocy przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Organ dodatkowo wyjaśnił, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, ale nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy w imieniu małoletnich wniosła R. H. jako ich przedstawiciel ustawowy.

W uzasadnieniu wniosku podniosła, że w sprawie zostały wykazane szczególne okoliczności, bowiem śmierć człowieka, który został zamordowany, jest wydarzeniem o charakterze nadzwyczajnym.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...], Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23, dalej jako "Kpa") utrzymał w mocy decyzję poprzedzającą z dnia [...] stycznia 2016 r.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że z akt sprawy wynika, że ojciec dzieci na przestrzeni [...] lat życia posiada udokumentowany okres składkowy wynoszący tylko 8 lat, 3 miesiące i 29 dni okresów składkowych. Ponadto organ wskazał, że na przestrzeni 27 lat nie został udokumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Analiza przebiegu ubezpieczenia ojca dzieci doprowadziła Prezesa ZUS do wniosku, że niespełnienie przez ojca dzieci warunków na zasadach ogólnych, nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w wyżej wymienionych okresach nie została ustalona u ojca dzieci przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy przed dniem śmierci. Zatem nie istniały przeciwwskazania, uniemożliwiające kontynuowanie ubezpieczenia, w celu nabycia uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli K. i O. W. reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego – R. H. zarzucając jej naruszenie:

– prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, polegającą na uznaniu, że w okolicznościach faktycznych sprawy nie zachodzą szczególne okoliczności dla przyznania małoletnim dzieciom świadczenia rentowego w drodze wyjątku,

– przepisów postępowania, w tym słusznego interesu strony - art. 7, art. 77 i art. 80, art. 77 § 1 Kpa, poprzez niedopełnienie obowiązków spoczywających na organie,

– art. 67 Konstytucji RP.

W związku z powyższym zarzutami skarżąca wniosła o uchylenie obu decyzji Prezesa ZUS oraz nakazanie organowi przyznanie przedmiotowego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik organu wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę wskazał, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie przesłanek wymienionych w powołanym przepisie przez zmarłego ojca dzieci.

Jak wynika z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przyznanie świadczenia możliwe jest w sytuacji kumulatywnego wystąpienia trzech zasadniczych przesłanek: (1) braku możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu wieku lub całkowitej niezdolności do pracy osoby wnioskującej, (2) braku niezbędnych środków utrzymania, (3) wystąpienia szczególnych okoliczności jako powodu niespełnienia wymagań dających prawo do emerytury lub renty.

Ostatnia z wymienionych przesłanek określona została przez ustawodawcę w postaci zwrotu ocennego, wymagającego od organu ustalenia odpowiednich faktów oraz ich oszacowania co do skali czy natężenia ich wystąpienia tak, aby można było tym faktom przypisać status okoliczności szczególnych. Dopiero kiedy ma miejsce ustalenie wystąpienia powyższych przesłanek, uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy przesłanki te wystąpią, decyzja organu nie musi być decyzją przyznającą świadczenie, jeśli jakieś inne okoliczności (np. stan środków finansowych) to uniemożliwiają. Ponadto, świadczenie to może być przyznane "na zasadzie wyjątku", co wzmacnia uznaniowy charakter decyzji oraz wskazuje na zaostrzenie sposobu szacowania w ramach oceny faktów "szczególnych okoliczności", stanowiących najistotniejszą przesłankę merytoryczną, decydującą o zaktualizowaniu się możliwości przyznania tego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 130/10, publ. CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.

W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, że w sprawie nie zachodzą okoliczności szczególne, które uniemożliwiły zmarłemu ojcu dzieci przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Długotrwały okres pozostawania ojca dzieci poza ubezpieczeniem bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym jego zgon wyłącza przesłankę szczególnych okoliczności wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W orzecznictwie ugruntowany został pogląd, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności (przykładowo wyrok NSA z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05 – dostępny CBOSA).

Konkludując, stwierdzić należy, że przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, iż zmarły wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jego dzieciom jest zasadne. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty podlega badaniu w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Należności wypłacane przez organ rentowy nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne lub rentowe stanowi więc wypadkową okresu, przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma zatem okres przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu, który winien być adekwatny do wieku uprawnionego, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności (por. wyrok NSA z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05, publ. LEX nr 194870). W rozpatrywanej sprawie wskazana adekwatność nie występuje, gdyż okres, przez jaki zmarły ojciec dzieci pozostawał w ubezpieczeniu, nie jest odpowiedni do jego wieku.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli K. i O. W. reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego – R. H. zarzucając mu:

1. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez błędną wykładnię tego przepisu, polegającą na przyjęciu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a mianowicie, że nie zachodzą "szczególne okoliczności" określone ww. normą, a tym samym poprzez przyjęcie, że przepis ten nie odnosi się do sytuacji, w której znaleźli się skarżący.

2. naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa w zw. żart. 7, art. 77 oraz art. 107 § 3 Kpa polegające na niedostrzeżeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie naruszenia przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powołanych przepisów Kpa, skutkujące oddaleniem skargi w sytuacji, gdy obowiązkiem Sądu dokonującym kontroli legalności działania organu administracji publicznej było uchylenie zaskarżonej decyzji z uwagi na uchybienia, których dopuścił się organ, a to niedostateczne wyjaśnienie wszelkich istotnych dla sprawy okoliczności, skutkujące brakiem możliwość, jej wszechstronnego rozpoznania oraz błędne, zdawkowe i oderwane od realiów niniejszej sprawy uzasadnienie decyzji.

Wskazując na powyższe strona wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.

W uzasadnieniu skarżący kasacyjnie wyjaśnili, że ojciec małoletnich zmarł w 2014 r. Od tego czasu ich utrzymaniem zajmuje się jedynie matka dzieci R. H., która z ogromnym trudem stara się zaspokoić podstawowe bieżące potrzeby małoletnich. Ich sytuacje komplikuje dodatkowo stan zdrowia małoletniego O., który cierpi na wrodzoną wadę serca i pozostaje pod stałą opieką kardiologa. Skarżący jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Dodatkowo cierpi na astmę oskrzelową, wymaga kosztownego leczenia farmakologicznego. Z uwagi na wiek obydwoje skarżący potrzebują opieki osoby dorosłej. Wobec stale wzrastających kosztów utrzymania rodziny oraz braku środków pochodzących niegdyś od ojca dzieci, ich niepełnosprawna w stopniu umiarkowanym matka musiała sprostać obowiązkom wynikającym z pracy zawodowej i bieżącej pieczy nad dziećmi. Jak wynika z uzasadnienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, R. H. niejednokrotnie stawała przed dylematem, czy środki jakimi dysponuje przeznaczyć na leczenie syna, czy bieżące koszty utrzymania rodziny. Powyższe jest konsekwencją nagłej śmierci W. W., który wcześniej samodzielnie zapewniał byt rodzinie. W wyniku utraty ojca małoletni utracili źródło swojego utrzymania i znaleźli się w niedostatku.

Strona podniosła, że nie sposób przyjąć przy tym, że małoletni skarżący nie spełniają przesłanek do przyznania im w drodze wyjątku renty rodzinnej, w sytuacji gdy z uwagi na wiek nie mogą podjąć pracy, lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, nie spełniają także warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty i nie mają niezbędnych środków utrzymania, co jest wynikiem nagłej i nieoczekiwanej oraz będącej wynikiem przestępstwa śmierci ich ojca. Tym samym przyjęcie, że przepis art. 83 ustawy o rentach i emeryturach z FUS nie odnosi się do sytuacji, w której znaleźli się skarżący, należy uznać za zbyt daleko idący i godzący w interesy skarżących. Rolą świadczenia jakiego domagają się małoletni jest bowiem substytucyjne dostarczenie środków utrzymania członkom rodziny ubezpieczonego, którzy w dacie jego śmierci pozostawali na jego utrzymaniu. Za przyznaniem małoletnim świadczenia przemawia nie tylko ich stan rodzinny, finansowy i zdrowotny, ale i okoliczność, że okres ubezpieczania ich ojca został brutalnie przerwany w wyniku przestępstwa.

Abstrahując od powyższego, gdyby nawet przyjąć, że słusznym jest stanowisko organu uzależniające świadczenie małoletnich od ewentualnego świadczenia zmarłego, wskazać należy, że organ nie zbadał czy i ewentualnie jakie szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia zachodziły po stronie W. W. Dla przykładu organ nie poddał pod rozwagę ani przesłanek związanych z problemami rynku pracy tj. wpływu wysokiej stopy bezrobocia w regionie na możliwość podjęcia zatrudnienia i aktywności podejmowanych przez W. W. w tym zakresie, ani stanu zdrowia ubezpieczonego oraz jego wpływu na możliwość świadczenia pracy, ani też możliwości zarobkowania zmarłego wobec jego skomplikowanej sytuacji rodzinnej (codzienna piecza nad dziećmi, w tym nad jednym niepełnosprawnym). Stąd też zasadnym jest zarzut naruszenia przez Sąd prawa procesowego, a przejawiającego się niedostrzeżeniu w pierwotnej działalności organu niedostatecznego wyjaśnienia okoliczności sprawy i niezebrania kompleksowego materiału dowodowego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Na wstępie wskazać należy, że stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2017r., poz. 1369 ze zm. – dalej "Ppsa"), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania.

Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 Ppsa, a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 Ppsa, które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał takiej kontroli zaskarżonego wyroku jedynie w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach wskazanych w art. 174 Ppsa, w związku z tym w pierwszej kolejności wymagają oceny zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, gdyż zarzut dotyczący naruszenia prawa materialnego może podlegać ocenie dopiero wówczas, gdy stan faktyczny przyjęty za podstawę zaskarżonego wyroku nie nasuwa zastrzeżeń.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa w zw. art. 7 i art. 77 § 1 Kpa poprzez niedostateczne wyjaśnienie wszelkich istotnych dla sprawy okoliczności nie zasługuje na uwzględnienie.

Podkreślić należy, iż warunkiem uwzględnienia skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa jest ustalenie przez Sąd I instancji istnienia naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej rozpatrujący daną sprawę oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a więc gdyby nie było stwierdzonego naruszenia przepisów prawa, to rozstrzygnięcie sprawy najprawdopodobniej byłoby inne. Oznacza to, że można zarzucić Sądowi I instancji naruszenie wyżej wymienionego przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdził takie naruszenie prawa, a mimo to nie spełnił dyspozycji powołanej normy prawnej i nie uchylił zaskarżonego orzeczenia. W rozpatrywanej sprawie przedstawione przez Sąd I instancji przesłanki oddalenia skargi nie pozwalały na zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa, gdyż nie stwierdzono takich naruszeń prawa, które mogły mieć wpływ na sposób jej rozpatrzenia przez organ. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał wnikliwej, merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy prawa nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej we właściwie przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym oraz dokonał oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał okresy podlegania ubezpieczeniu oraz okresy, w których ojciec skarżących kasacyjnie małoletnich nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem, bądź okresy, które do stażu ubezpieczeniowego nie zostały zaliczone. Do okoliczności tych odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia.

Podkreślić należy, że z akt sprawy jednoznacznie wynika, że ojciec dzieci na przestrzeni [...] lat życia posiada udokumentowany okres składkowy wynoszący tylko 8 lat, 3 miesiące i 29 dni okresów składkowych. Ponadto organ wskazał, że na przestrzeni 27 lat nie został udokumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Ponadto w niniejszej sprawie należy mieć na uwadze, że w okresach pozostawiania bez pracy ani do dnia śmierci nie została ustalona u ojca dzieci przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem skarżący był zdolny do podjęcia pracy zarobkowej.

Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Podkreślić należy, że przytoczona regulacja ma charakter szczególny, albowiem pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Z treści omawianego przepisu wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.

Wnioskowana przez skarżących kasacyjnie renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby ich zmarłemu ojcu.

Trzeba pamiętać, że sama, nawet najtrudniejsza, sytuacja materialna danej osoby nie jest podstawą przyznania świadczeń w drodze wyjątku (tak wyrok NSA w Warszawie z dnia 12 marca 2002 r., II SA 2955/01, LEX nr 83734 oraz wyrok NSA z dnia 25 lipca 2012 r., I OSK 878/12, LEX nr 1225540). Z uprawnień przewidzianych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych mogą skorzystać ci ubezpieczeni (członkowie rodziny), którzy spełniają łącznie następujące wymogi: 1) wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty; 2) nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym; 3) nie mają niezbędnych środków utrzymania.

Jako okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, LEX nr 53784). Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., sygn. akt II SA 954/00, LEX nr 53788).

W wyroku z dnia 30 stycznia 2009 r. (sygn. akt I OSK 733/08, baza orzeczeń NSA) Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że "szczególne okoliczności" to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy i pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców, również takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, chociaż nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej, a jedynie o częściowej, niezdolności do pracy".

Ponadto na gruncie niniejszej sprawy należy mieć na uwadze, że za "szczególną okoliczność" w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie można także uznać samego faktu występowania zjawiska, jakim jest bezrobocie. W praktyce powodowałoby to obowiązek przyznawania wspomnianego świadczenia – nie w drodze wyjątku – jak stanowi o tym ustawa a powszechnie. Ponadto w odniesieniu do okoliczności podnoszonych w skardze kasacyjnej wskazać należy, że za szczególne okoliczności nie można uznać rezygnacji z pracy z uwagi na sprawowanie opieki nad członkiem rodziny. Jest to bowiem dobrowolny wybór każdej osoby i nie może być traktowany jako przesłanka przyznawania świadczenia w myśl art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt I OSK 1610/14, dostępny w bazie orzeczeń sądów administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym samym podnoszona przez stronę okoliczność, co do trudnej sytuacji rodzinnej nie mogą zostać uznane za szczególne okoliczności, z powodu których ojciec zmarłych dzieci nie podejmował zatrudnienia.

Natomiast okoliczność niemożności podjęcia zatrudnienia przez ojca dzieci z uwagi na stan zdrowia w żaden sposób nie została udokumentowana. Z akt sprawy niezbicie wynika, że ojciec dzieci nie legitymował się orzeczeniem o niezdolności do pracy, co zaś oznacza, że taką zdolność posiadał. Ponadto strona dopiero w skardze kasacyjnej zarzuciła, że organ rozpoznając sprawę nie wziął pod uwagę stanu zdrowia ojca dzieci. Do czasu wniesienia tego środka zaskarżenia strona w żadnym piśmie nie podnosiła okoliczności złego stanu zdrowia ojca dzieci.

Tym samym nie można uznać, że ojciec dzieci nie był zatrudniany w uwagi na "szczególne okoliczności".

Wobec powyższego stwierdzić należy, że stan faktyczny niniejszej sprawy wskazuje na to, iż prawidłowe jest uznanie, że nie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. O wyjątkowości podnoszonych przez stronę okoliczności nie może zwłaszcza przesądzać jej subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne (wyjątkowe). Z pewnością do tych okoliczności nie można zaliczyć trudności w znalezieniu pracy lub złej sytuacji majątkowej rodziny wnioskodawcy, wniosek nie dotyczy bowiem świadczenia z pomocy społecznej.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając w oparciu o art. 184 Ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.