Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt I SA/Rz 116/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-04-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Finanse publiczne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 153, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 105 § 1
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S.WSA Grzegorz Panek, Sędzia NSA Jacek Surmacz, Sędzia WSA Jacek Boratyn /spr./, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 kwietnia 2021 r. spraw ze skarg E.S. i A.S. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na funduszu emerytalno-rentowym i wypadkowo-chorobowo-macierzyńskim za poszczególne okresy lat 1999-2001 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) umarza postępowanie administracyjne, 3) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie radcy prawnej A.M.-K. wynagrodzenie w kwocie 590,40 (pięćset dziewięćdziesiąt 40/100) złotych, w tym podatek od towarów i usług w kwocie 110,40 (sto dziesięć 40/100) złotych za pomoc prawną udzieloną skarżącym z urzędu oraz kwotę 17,70 (siedemnaście siedemdziesiąt 17/100) złotych tytułem zwrotu poniesionych wydatków.


UZASADNIENIE

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: Prezes KRUS), po rozpatrzeniu wniosków E.S. i A.S. (zwanych dalej skarżącymi) w o umorzenie należności z tytułu składek na fundusz ubezpieczenia emerytalno-rentowe i wypadkowo chorobowe, za okres od III kwartału 1992 r. do II kwartału 1994 r., od IV kwartału 1994 r. do II kwartału 1995 r., od IV kwartału 1995 r. do I kwartału 1997 r., od I kwartału 1998 r. do I kwartału 1999 r., od IV kwartału 1999 r. do I kwartału 2001 r., wraz z odsetkami, w łącznej kwocie 13 250,70 zł (należność główna wyniosła 4 205,40 zł, natomiast kwota odsetek 9 045,30 zł), decyzją z [...] listopada 2020 r., nr [...], odmówił umorzenia należności.

W stanie faktycznym sprawy skarżący zwrócili się do Prezesa KRUS o umorzenie swoich należności składkowych, za okres od III kwartału 1992 r. do II kwartału 1994 r., od IV kwartału 1994 r. do II kwartału 1995 r., od IV kwartału 1995 r. do I kwartału 1997 r., od I kwartału 1998 r. do I kwartału 1999 r., od IV kwartału 1999 r. do I kwartału 2001 r., wraz z odsetkami, w łącznej kwocie 13 250,70 zł.

Prezes KRUS, rozpatrując sprawę ustalił, że skarżący zostali wyłączeni z ubezpieczenia społecznego rolników z dniem 1 kwietnia 2001 r., tj. z końcem kwartału, w którym ich gospodarstwo rolne uległo pomniejszeniu do areału poniżej 1 ha przeliczeniowego. W trakcie trwania podlegania ubezpieczeniu, pomimo wielokrotnie wysyłanych upomnień oraz przeprowadzanych w gospodarstwie wizytacji, nie opłacili ani jednej należności składkowej. Skutkiem tego było zabezpieczenie, w dniu 10 czerwca 2002 r., nieopłaconych składek ubezpieczeniowych za okres od III kwartału 1992r. do I kwartału 2001r. w księdze wieczystej gospodarstwa będącego własnością skarżących, a następnie regularne ich odpisywanie z uwagi na przedawnienie.

Prezes KRUS stwierdził, że zgodnie z art. 41a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 266 ze zm., dalej: ustawą ubezpieczeniową) istnieje możliwość udzielenia, na wniosek rolnika, ulgi w spłacie należności w postaci rozłożenia ich spłaty na raty lub odroczenia terminu ich płatności, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach, także umorzenia niespłaconych należności. Organ stwierdził równocześnie, że jest zobowiązany ustawowo do dochodzenia zaległych należności. Działania podejmowane w tym zakresie dotyczą dochodzenia należności, które nie uległy przedawnieniu.

Prezes KRUS przywołał następnie treść art. 41b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej, zgodnie z którym, nie podlegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczonych hipoteką, jednakże po upływie terminu ich przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę, liczonych od dnia przedawnienia. W stosunku do tych zaległości, zdaniem organu, Kasa nie ma prawa podejmować żadnych decyzji, ani o spłacie w ratach, ani o ich umorzeniu.

Prezes KRUS w dalszej kolejności stwierdził, że na dzień złożenia wniosku o umorzenie należności, konto skarżących nie wykazuje zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek ubezpieczeniowych, ponieważ zgodnie z art. 41b ust. 1 ustawy ubezpieczeniowej, uległy one w całości odpisaniu w związku z upływem terminu ich przedawnienia.

Jednakże z uwagi na fakt, że nieopłacone składki ubezpieczeniowe za okres od III kwartału 1992 r. do I kwartału 2001 r. zostały w dniu 10 czerwca 2002 r. zabezpieczone wpisem hipotecznym w księdze wieczystej gospodarstwa skarżących, organ stwierdził, że nie może podjąć żadnych innych działań, niż ich dochodzenie z przedmiotu hipoteki. W związku z tym również nie ma prawa do umorzenia należności.

W związku z powyższym Prezes KRUS, decyzją z [...] sierpnia 2019 r., umorzył postępowanie w sprawie.

Sąd, wyrokiem z 21 stycznia 2020 r., sygn. I SA/Rz 695/19, uchylił zaskarżoną decyzję stwierdzając, że Prezes KRUS, umarzając postępowanie w sprawie, nie wyjaśnił z jakich to przyczyn stało się ono bezprzedmiotowe, w rozumieniu art. 105 § 1 K.p.a. (ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 z późn. zm.), na który to przepis organ się powołał.

Oprócz tego Sąd stwierdził, że pomiędzy samą sentencją zaskarżonej decyzji, a jej uzasadnieniem zachodzą daleko idące sprzeczności, w wyniku których nie jest jasne ostateczne stanowisko organu co do tego, czy organ umarza prowadzone postępowania z uwagi na przedawnienie należności, a więc brak przedmiotu postępowania w postaci istniejących należności, czy też uznaje, że należności te nie uległy przedawnieniu, gdyż są zabezpieczone hipoteką, a zatem organ nie ma prawnej możliwości ich umorzenia i może nadal prowadzić egzekucję.

Odnosząc się do kwestii przedawnienia należności składkowych, zabezpieczonych hipoteką Sąd stwierdził, że podziela w pełni stanowisko zajęte w szeregu orzeczeń sądów administracyjnych, które odnoszą się do konieczności uwzględnienia przy wykładni art. 41b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12 (Dz.U.2013.1313) zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.

W uzasadnieniu wskazanego wyżej wyroku Trybunał stwierdził, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., stanowił: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki". Obecnie (tj. po zmianach dokonanych przez art. 1 pkt 58 ustawy z 12 września 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie innych ustaw, (Dz.U. nr 169, poz. 1387, ze zm.), odpowiednikiem tego przepisu jest art. 70 § 8 wskazanej ustawy: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu". Zdaniem Trybunału, przepis ten różnicuje w istotny sposób zakres czasowy odpowiedzialności podatników w zależności od arbitralnego i przypadkowego kryterium, tj. posiadania lub nieposiadania składników majątkowych pozwalających na ustanowienie zabezpieczenia w formie hipoteki przymusowej. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż nie widzi powodu do tego, aby akurat to właściciele nieruchomości mieli dożywotnio odpowiadać za należności podatkowe. Nie do obrony jest np. teza, że są to podmioty szczególnie zamożne, wobec czego nie ma powodu do przyznawania im dobrodziejstwa przedawnienia. Ich ogólna sytuacja finansowa może być gorsza niż podmiotów, których należności są zabezpieczone np. gwarancją bankową, czy zajęciem wierzytelności na rachunkach bankowych i wygasają po upływie ustawowych terminów. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, art. 70 § 6 Ordynacji w powyższym brzmieniu powoduje, że przedawnienie w odniesieniu do podatników, których należności zabezpieczono hipoteką przymusową w toku kontroli podatkowej, staje się instytucją pozorną i wydrążoną z treści, co jest bezwzględnie niedopuszczalne. Trybunał stwierdził, że wprawdzie ustawodawca dysponuje dużym marginesem swobody decyzyjnej określania zasad i terminów przedawnienia należności podatkowych, jednak granice dla działań prawodawczych wyznaczają zasady, wartości i normy konstytucyjne, które zabraniają tworzenia instytucji pozornych, niesprawiedliwych, nadmiernie ograniczających prawa podatnika oraz podważających jego zaufanie do państwa i stanowionego przez nie prawa. Warunków tych nie spełniałoby rozszerzenie zasad przewidzianych w zaskarżonym przepisie na wszystkie należności, które w toku kontroli podatkowej zostały zabezpieczone w jakikolwiek sposób. Taka operacja nie doprowadziłaby bowiem do zrównania sytuacji wszystkich podatników (w dalszym ciągu przedawniałyby się zobowiązania podatkowe osób nieposiadających żadnego majątku), z których część byłaby "dożywotnimi" dłużnikami państwa.

Oczywistość niezgodności ww. przepisu z Konstytucją RP oraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału stanowią wystarczające przesłanki do odmowy zastosowania przez Sąd także przepisu art. 41b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej. Przepis ten, zbieżny w treści z przepisem prawa podważonym przez Trybunał Konstytucyjny, objęty jest bowiem takimi samymi zastrzeżeniami co do jego konstytucyjności, jak uregulowanie zawarte w art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, obowiązującym na dzień ustanowienia hipoteki.

Uwzględniając zatem stanowisko przedstawione w przywołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego Sąd stwierdził, że w ugruntowanym orzecznictwie sądowoadministracyjnym jednolicie przyjmowany jest pogląd, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia należności biegnie na zasadach ogólnych. Zatem przepis art. 41b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, nie może stanowić podstawy prawnej do ustalenia, że należności zabezpieczone hipoteką nie uległy przedawnieniu, a w konsekwencji, że dopuszczalne jest nadal prowadzenie egzekucji z nieruchomości objętej hipoteką (por. wyroki WSA w Łodzi z dnia 31 stycznia 2018 r. sygn. akt III SA/Łd 1071/17 i z dnia 17 października 2019 r., sygn. akt III SA/Łd 651/19, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 stycznia 2019 r. sygn. akt III SA/Po 601/18, z dnia 4 czerwca 2019 r. sygn. akt III SA/Po 25/19, wyrok WSA w Opolu z dnia 12 czerwca 2019 r. sygn. akt I SA/Op 63/19, wyrok WSA w Kielcach z dnia 25 lipca 2019 r. sygn. akt I SA/Ke 172/19 dostępne w CBOiS, na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes KRUS, decyzją z [...] listopada 2020 r., odmówił umorzenia skarżącym należności składkowych za okres od III kwartału 1992 r. do II kwartału 1994 r., od IV kwartału 1994 r. do II kwartału 1995 r., od IV kwartału 1995 r. do I kwartału 1997 r., od I kwartału 1998 r. do I kwartału 1999 r., od IV kwartału 1999 r. do I kwartału 2001 r., wraz z odsetkami, w łącznej kwocie 13 250,70 zł.

W uzasadnieniu przedmiotowego rozstrzygnięcia zwrócił uwagę na wyjątkowy i uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia. Jego zdaniem rolnik może skorzystać z niej jedynie w sytuacji, w której dotknięty został skutkami zdarzeń od niego niezależnych i których wystąpienie miało wpływ na powstanie zwłoki w opłaceniu składek. Co do zasady chodzi tu więc o pewne zdarzenia losowe, klęski żywiołowe i inne nadzwyczajne zdarzenia, skutkujące pozbawieniem rolnika możliwości umorzenia jego zaległości. Dodatkowo też w tym wypadku brane winny być pod uwagę także inne okoliczności, takie jak: sposób i data powstania zadłużenia, możliwość jego spłaty we wcześniejszych latach, sytuacja gospodarstwa, w którym rolnik zamieszkuje oraz wykorzystanie wcześniej przyznanych ulg.

Prezes KRUS podkreślił również spoczywający na nim obowiązek dochodzenia zaległych należności, celem zapewnienia prawa do świadczeń osobom do nich uprawnionym.

Organ stwierdził, że wnosząc o umorzenie należności składkowych skarżący uzasadnili to swoją sytuacją materialną i zdrowotną, a także okolicznościami losowymi, tj. pożarem domu w 1993 r. Te okoliczności, według ich stwierdzeń, uniemożliwiały im opłacanie składek.

Do wniosku skarżący dołączyli karty leczenia szpitalnego z lat 2004-2017, orzeczenie o niepełnosprawności skarżącej i decyzję o waloryzacji jej emerytury. Oprócz tego przedstawili decyzję o przyznaniu im zasiłku stałego z pomocy społecznej w 2018 r., a także inne dokumenty potwierdzające fakt pożaru domu.

Odmawiając umorzenia skarżącym ich należności składkowych organ podkreślił, że podczas licznych wizytacji w ich gospodarstwie, nie deklarowali oni woli uregulowania zaległości. Nigdy też nie zwracali się o rozłożenie ich na raty, ani nie ubiegali się o ich umorzenie.

Podczas wizytacji nie zgłaszali także jakichkolwiek klęsk żywiołowych (poza pożarem z 1993 r.), których skutki by bezpośrednio odczuwali.

W trakcie wizytacji zamieszkiwali w domu murowanym, krytym eternitem, w skromnych warunkach. Do 2008 r. nie mieli bieżącej wody, gazu, a umeblowanie z którego korzystali było stare.

Podobnie budynki gospodarcze do nich należące były skromne, skarżący nie posiadali maszyn rolniczych, ani żywego inwentarza, poza kurami.

Prezes KRUS zaznaczył, że powodem zabezpieczenie należności składkowych na nieruchomościach skarżących w 2002 r. był ich całkowity brak inicjatywy, w zakresie spłaty należności.

Organ stwierdził także, że choć należności skarżących uległy przedawnieniu, w konkretnych, podanych przez niego datach, to zgodnie z art. 41 b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej mogą być one egzekwowane z przedmiotu hipoteki.

Z uwagi na przedawnienie owe należności zostały więc odpisane z konta skarżących, stąd też nie ma on prawa podejmować żadnych decyzji ani o ich spłacie, ani umorzeniu.

Prezes KRUS zwrócił także uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20 maja 2020 r., sygn. P 2/18, zgodnie z którym art. 24 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266, 321, 568, 695 i 875) w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Organ zaznaczył, że wyrok ten odnosi się do składek płaconych na rzecz ZUS, jednakże brzmienie art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest identyczne z art. 41 b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej.

Skargę na decyzję Prezesa KRUS z 20 listopada 2020 r. wnieśli skarżący, domagając się umorzenia swoich zaległości składkowych, ewentualnie przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia przez Prezesa KRUS.

Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucili brak wszechstronnej analizy materiału dowodowego i niedokonanie dogłębnego rozważenia okoliczności faktycznych i prawnych sprawy.

W uzasadnieniu skargi podkreślono, że skarżąca od marca 2019 r. pobiera emeryturę w wysokości 483,37 zł, miesięcznie. Do tego z pomocy społecznej otrzymuje zasiłek stały w wysokości 292,42 zł, z uwagi na swoją sytuację materialną i zdrowotną.

Skarżący natomiast jest osobą bezrobotną, zgłoszoną przez żonę do ubezpieczenia. Ich łączny dochód miesięczny to niespełna 800 zł .

Obydwoje się leczą z licznych i poważnych dolegliwości, co pochłania znaczną część pozostających w ich dyspozycji środków.

Prezes KRUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Przedmiotem sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa KRUS w przedmiocie odmowy umorzenia skarżącym ich zaległości składkowych, której podstawa wydania stanowił z art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy ubezpieczeniowej, w myśl którego Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części.

Organ rozpatrując wniosek skarżących o udzielenie im ulgi w postaci umorzenia ich należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, po rozważeniu sytuacji wnioskodawców nie przychylił się do ich prośby, uznając podjęcie żądanego przez nich rozstrzygnięcia za niecelowe.

Jednocześnie organ odniósł się do kwestii istnienie samej zaległości skarżących z tytułu nieuiszczonych w terminie składek, stwierdzając, że choć należności skarżących uległy już przedawnieniu, z uwagi na upływ odpowiednich terminów, to zgodnie z art. 41 b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej mogą być one egzekwowane z przedmiotu hipoteki. W związku z tym, z uwagi na przedawnienie, owe należności zostały więc odpisane z konta skarżących, wobec tego nie ma on prawa podejmować żadnych decyzji ani o ich spłacie, ani umorzeniu.

Mając na uwadze powyższe okoliczności, na wstępie niniejszych rozważań stwierdzić należy, że w ramach postępowania zainicjowanego wnioskiem o umorzenie należności składkowych, przystępując do oceny przesłanek udzielenia tego rodzaju ulgi, organ winien jasno zdefiniować jeden z wyznaczników zakresu przedmiotowego postępowania, tzn. winien przede wszystkim kategorycznie wypowiedzieć się w kwestii istnienia określonej zaległości składkowej, jak również należnych od niej odsetek. Nieistnienie zaległości powoduje bowiem, że całe postępowanie staje się bezprzedmiotowe i jako takie winno zostać umorzone.

W niniejszej sprawie organ stwierdził co prawda, że należności składkowe skarżących uległy przedawnieniu (upłynęły terminy przedawnienia konkretnych należności składkowych), jednakże ich egzekwowanie jest możliwe z przedmiotu, na którym te kwoty zostały zabezpieczone. W niniejszym przypadku są to nieruchomości skarżących, na których została ustanowiona hipotek przymusowa. Zdaniem Prezesa KRSU takie stanowisko znajduje potwierdzenie w treści art. 41 b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej. Zgodnie z jego treścią nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Organ podkreślił, że przepis ten nie został zakwestionowany i jako taki stanowi część systemu prawnego.

Podobny pogląd Prezes KRUS prezentował w poprzednio wydanej decyzji, która została uchylona wyrokiem Sądu z 21 stycznia 2020 r., sygn. I SA/Rz 695/19. W jego uzasadnieniu Sąd stwierdził, w sposób kategoryczny i jednoznaczny, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia należności biegnie na zasadach ogólnych, zaś art. 41 b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej nie może stanowić podstawy prawnej do ustalenia, że należności zabezpieczone hipoteką nie uległy przedawnieniu, a w konsekwencji, że dopuszczalne jest nadal prowadzenie egzekucji z nieruchomości. W tym zakresie odwołał się do motywów zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r., sygn. SK 40/12, dotyczących wadliwości tego rodzaju konstrukcji prawnej, rozpatrywanej na gruncie podobnych regulacji Ordynacji podatkowej.

Wskazany wyżej wyrok Sądu 21 stycznia 2020 r., sygn. I SA/Rz 695/19 uzyskał walor prawomocności, gdyż ani skarżący ani Prezes KRUS nie wnieśli od niego skargi kasacyjnej.

Zgodnie zaś z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., zwanej dalej P.p.s.a.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Tak więc ocena prawna wyrażona przez Sąd, w wyroku z 21 stycznia 2020 r., sygn. I SA/Rz 695/19 była dla organu prawnie wiążąca, jako że przepis art. 41b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej, na gruncie którego została sformułowana, nie uległ zmianie.

Jak to już wyżej stwierdzono, w związku z upływem terminów przedawnienia, a także przesądzeniem w prawomocnym wyroku, że zabezpieczenie zaległości składkowych hipoteką nie może skutkować dopuszczalnością ich dochodzenia z samego przedmiotu zabezpieczenia, należności te nie mogą być egzekwowane. Obowiązek ich uiszczenia wygasa bowiem na podstawie art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji, stosowanej odpowiednio, zgodnie z art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy ubezpieczeniowej.

W omawianej kwestii na uwzględnienie nie zasługuje twierdzenie organu, że pogląd Sądu, co do wykładni i zastosowania art. 41 b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej stracił na aktualności, wobec wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 maja 2020 r., sygn. P 2/18, zgodnie z którym art. 24 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266, 321, 568, 695 i 875) w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W tym bowiem orzeczeniu Trybunał odnosił się bowiem wyłącznie do kwestii zgodności z Konstytucją przepisu innej ustawy, niż ta która była podstawą rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie. Choć więc oceniana regulacja (ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 423 z późn. zm.) jest w znacznym stopniu zbieżna, co do przedmiotu i sposobu regulacji, znajdującej zastosowanie w niniejszym przypadku, to jednak nie można stwierdzić, że wyrok Trybunału z 20 maja 2020 r., sygn. P 2/18, skutkował zmianą stanu prawnego, w odniesieniu do art. 41 b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej. Tylko zaś stwierdzenie takiej zmiany dałoby podstawy do odstąpienia od wyrażonej przez Sąd wyroku z 21 stycznia 2020 r., sygn. I SA/Rz 695/19 oceny prawnej.

W związku z powyższym stwierdzić więc należy, że wobec upływu terminów przedawnienia, wygasły obowiązki skarżących do uiszczenia zaległych składek, tak więc postępowanie w przedmiocie ich umorzenia jest bezprzedmiotowe i jako takie winno podlegać umorzeniu, na podstawie art. 105 K.p.a.

Prezes KRUS wydając zaskarżoną decyzję, nie uwzględnił wiążącej go oceny prawnej wyrażonej przez Sąd, w wyroku z 21 stycznia 2020 r., sygn. I SA/Rz 695/19, czym dopuścił się naruszenia nie tylko art. 153 P.p.s.a., ale także art. 105 § 1 K.p.a. i art. 41 b ustawy ubezpieczeniowej. W związku z tym, kierując się art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c uchylił zaskarżoną decyzję.

Na podstawie art. 145 § 3 P.p.s.a. Sąd umorzył postępowanie w sprawie, stwierdzając jego bezprzedmiotowość, w rozumieniu art. 105 § 1 K.p.a., który to przepis obliguje organ do umorzenia prowadzonego przez niego postępowania, w takie właśnie sytuacji.

Na marginesie niniejszych rozważań zasygnalizować jedynie należy, że wyrażone w zaskarżonej decyzji stanowisko organu, odnośnie tego, że przedawnienia należności składkowych, na skutek upływu ustawowych terminów, nie wyklucza mimo tego możliwości ich dochodzenia z przedmiotu zabezpieczenia, nie jest zgodne z literalną wykładnią art. 41 b ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej, który posługuje się terminem "nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką". Podobnie brak jest podstaw do przyjęcia, że w odniesieniu do należności zabezpieczonych hipoteką, których ustawowe terminy przedawnienia już upłynęły, organ nie ma prawa podejmować żadnych decyzji ani o ich spłacie, ani umorzeniu.

Na podstawie art. 250 § 1 P.p.s.a., art. 22 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 75 z późn. zm.) oraz § 2 pkt 1 i pkt 2, a także § § 4 ust. 1 i ust. 3 i § 21 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 68, zwanego dalej rozporządzeniem) Sąd przyznał radcy prawnemu AMK kwotę 590,40 zł, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną obojgu skarżącym z urzędu, która nie została opłacona. Wysokość tego wynagrodzenia została wyliczona jako suma indywidualnych stawek, wynoszących po 240 zł (§ 21 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia), powiększonych o wartość podatku od towarów i usług, wyliczoną według stawki 23 %, w kwocie 55,20 zł.

Sąd nie uwzględnił wniosku pełnomocnika o przyznanie wynagrodzenia, niepowiększonego o podatek od towarów i usług (z powodu nierozliczania przez pełnomocniczkę podatku od towarów i usług), gdyż z uwagi na uregulowania rozporządzenia, a także przepisy ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 685 z późn. zm., zwanej dalej ustawa o podatku od towarów i usług), w szczególności art. 5, art. 15 ust. 1 ust. 2 i ust. 3 art. 113 tej ustawy, nie mógł przyznać wynagrodzenia bez uwzględnienia kwoty należnego podatku.

Radca prawny nieprowadzący działalności gospodarczej, podlegającej ujawnieniu w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, świadcząc pomoc prawną z urzędu, uzyskuje przychód z działalności wykonywanej osobiście, w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym, która to działalność na gruncie przepisów ustawy o podatku od towarów i usług stanowi działalność gospodarczą osoby fizycznej, podlegająca opodatkowaniu. Zgodnie bowiem z art. 15 ust. 2 tejże ustawy, działalnością gospodarczą jest między innymi działalność osób wykonujących wolne zawody. Wprawdzie, jak stanowi art. 15 ust. 3 ustawy o podatku od towarów i usług, za wykonywaną samodzielnie działalność gospodarczą, o której mowa w ust. 1, nie uznaje się czynności z tytułu których przychody zostały wymienione w art. 13 pkt 2-9 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, jeżeli z tytułu wykonania tych czynności osoby te są związane ze zlecającym wykonanie tych czynności prawnymi więzami tworzącymi stosunek prawny pomiędzy zlecającym wykonanie czynności i wykonującym zlecane czynności co do warunków wykonywania tych czynności, wynagrodzenia i odpowiedzialności zlecającego wykonanie tych czynności wobec osób trzecich, jednakże zależność o której mowa w tym przepisie nie występuje pomiędzy sądem, ustanawiającym pełnomocnika z urzędu, a świadczącym pomoc prawną radcy prawnym.

W przypadku radcy prawnego świadczącego pomoc prawną z urzędu brak jest też możliwości zastosowania zwolnienia z art. 113 ustawy o podatku od towarów i usług, gdyż z mocy ust. 13 pkt 2 lit. a przedmiotowego art. zwolnienia kwotowego nie stosuje się do usług prawniczych.

Tak więc zakwalifikowanie przychodu z tytułu świadczenia pomocy prawnej z urzędu przez radcę prawnego, jako przychodu z tytułu działalności wykonywanej osobiście, ma znaczenie jedynie na gruncie przepisów o podatku dochodowym i nie wpływa na to, że tego rodzaju działalność należy zakwalifikować jako wykonywanie działalności gospodarczej na gruncie przepisów o podatku od towarów i usług, podlegające opodatkowaniu tym podatkiem. Tak więc każdy radca prawny wykonujący swój zawód winien się więc zarejestrować jako podatnik podatku od towarów i usług, dokumentować fakturami dostarczane usługi udzielania pomocy prawnej oraz składać odpowiednie deklaracje podatkowe.

Wobec powyższego Sąd nie miał możliwości przyznawania pełnomocnikowi świadczącemu pomoc prawną z urzędu wynagrodzenia, bez uwzględnienia należnego z tego tytułu podatku od towarów i usług.

Przedstawiony wyżej pogląd podzielił Naczelny Sąd Administracyjny, w postanowieniu z 25 stycznia 2019 r., sygn. I GZ 498/18 (dost. w CBOiS).

Jeżeli chodzi o zwrot wydatków, to w tym zakresie, zgodnie z § 2 pkt 2 rozporządzenia, koszty nieopłaconej pomocy prawnej obejmują zwrot niezbędnych i udokumentowanych wydatków radcy prawnego ustanowionego z urzędu. W nieniniejszym przypadku za takie uznać można jedynie koszty kierowanej przez pełnomocniczkę, bezpośrednio do skarżących, lub w ich sprawie korespondencji, wysokości 17,70 zł.

Jako niezbędny wydatek nie sposób uznać kosztów dojazdu pełnomocnika do Sądu, celem zaznajomienia się z aktami sprawy, albowiem radca prawna miała możliwość zapoznania się z nimi w sposób zdalny, uzyskując do nich dostęp drogą elektroniczną. Jak wynika jednak z jej pisma z 30 marca 2021 r., stanowiącego wniosek o wgląd do akt sprawy, niemożność skorzystania z tej opcji wynikała z problemów związanych z zalogowaniem się do profilu zaufanego pełnomocniczki, będących konsekwencją zmiany nazwiska. Tak więc konieczność osobistego udania się do Sądu i celem zaznajomienia się z aktami, podyktowana była przyczynami leżącymi po jej stronie, stąd wydatku na dojazd nie można zakwalifikować jako niezbędnego, w rozumieniu przepisów rozporządzenia.