Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 118/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2019-03-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Adam Matuszak sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) Protokolant referent Małgorzata Gaida po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 marca 2019 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r.

Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096, dalej jako: k.p.a.) w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1 a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2220, dalej jako: u.ś.r.), po rozpatrzeniu odwołania A. K. od decyzji Wójta Gminy

"[...]" (z upoważnienia którego działała Dyrektor Gminnego Ośrodka Pomocy

Społecznej) z dnia "[...]",

w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu

rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki

nad niepełnosprawnym mężem R. K. – utrzymało w mocy zaskarżona decyzję.

Zakwestionowana decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym.

Decyzją z dnia "[...]" organ I instancji odmówił A. K. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem R. K. W ocenie organu w sprawie nie została spełniona przesłanka uprawniająca do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność R. K. istnieje od 38 roku życia, ustalony stopień datuje się od 28sierpnia 2018 r. Ponadto, wątpliwość budzi również istnienie obowiązku alimentacyjnego w stosunku do współmałżonków, który ustawodawca wskazuje jako niezbędny w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.. Organ wyjaśnił, że choć Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 27 zobowiązuje oboje małżonków do przyczyniania się zaspokajaniu potrzeb rodziny, którą założyli przez swój związek małżeński to jednak nie może stanowić podstawy, na której organ powinien się oprzeć rozpatrując przedmiotową sprawę. Zdaniem organu realizacja obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny może występować w różnych postaciach m.in.: wykonywanie pracy zarobkowej i dostarczanie rodzinie środków finansowych, prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego, wykonywanie codziennych prac domowych, czy też wychowywanie dzieci. Nie można zatem przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny jednoznacznie utożsamiać z obowiązkiem alimentacyjnym, o którym mowa wart. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wyraźnie określającego, że obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Organ wskazał, że małżonkowie pomimo obowiązku wzajemnej pomocy nie są jednak osobami pomiędzy którymi istnieje pokrewieństwo.

W odwołaniu od powyższej decyzji A. K. wniosła o jej uchylenie i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie skarżącej odmowa

przyznania świadczenia, w sytuacji gdy Trybunał Konstytucyjny w wyroku sygn. akt K 38/13 orzekł o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1 b u.śr., w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Wskazała nadto, że niepełnosprawność jej męża istnieje od 38 roku życia; jest on osobą schorowaną – nowotwór naczyniówki oka prawego (po zabiegu usunięcia prawej gałki ocznej w 2016 r.) obecnie z przerzutami do wątroby. Mąż ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie sam funkcjonować i wymaga pomocy w wielu czynnościach między innymi: przygotowanie posiłków, zrobienie zakupów, przygotowanie opału, rozpalenie w piecu, dowiezienie do placówek służby zdrowia (również na chemioterapię), wykupienie leków i w wielu innych pracach. Nie podejmuje żadnego zatrudnienia z uwagi na pogarszający się stan zdrowia męża i konieczność sprawowania nad nim opieki.

W uzasadnieniu decyzji z dnia "[...]" Kolegium podniosło, że w sprawie z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia

pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym

mężem R. K., wystąpiła jego żona – A. K.

Wnioskodawczyni - zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym - może być

osobą podmiotowo uprawnioną, której przysługiwać będzie prawo do świadczenia

pielęgnacyjnego "na męża", ale tylko pod warunkiem łącznego spełnienia warunku

określonego w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Z akt sprawy wynika, że R. K. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a ustalony stopień niepełnosprawności

datuje się od 28 sierpnia 2018 r. (orzeczenie nr "[...]" Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w "[...]" z "[..] wydane okresowo do dnia 30 września 2019 r.). Organ I instancji ustalił, że R. K. - ojciec R. K. nie żyje, natomiast matka – D. K. otrzymuje świadczenia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od dnia 7 lipca 2004 r. i nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Kolegium stwierdziło, że jeśli ustawodawca uzależnił prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez inne osoby niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (taką "inną" osobą jest A. K.) od takich okoliczności jak: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do przyznania A. K. wnioskowanego świadczenia. Skoro zatem ustawodawca dokonał zmian zasad pierwszeństwa w dostępie do świadczenia pielęgnacyjnego (na nowo uregulował powyższą kwestię), to należy przyjmować, że nie jest w świetle obowiązującego stanu prawnego zasadny pogląd, że także inne okoliczności - poza szczegółowo i enumeratywnie wyliczonymi w przepisie art. 17 ust. 1a u.ś.r.- mogą uzasadniać skuteczne ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne przez inne osoby niż osoby spokrewnione w pierwszym stopniu. Dodatkowo Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej: k.r.o.) - obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze

określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych

staraniach.

W skardze wywiedzionej do tut. Sądu na decyzję Kolegium A. K., w całości przytaczając argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji organu I instancji, zwróciła się o pozytywne załatwienie sprawy.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107), sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treścią art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1302, dalej: p.p.s.a.). Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co wynika z art. 145 § 1 pkt. 1 p.p.s.a.

Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wójt Gminy "[...]" uznał, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje A. K. z tytułu rezydencji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem R. K. z uwagi na fakt, ze niepełnosprawność męża wymagającego opieki istnieje od 38 roku życia, a zatem nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia (art. 17 ust. 1b kt 1 ustawy) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (art. 17 ust. 1b pkt 2 tej ustawy) ,a nadto pomiędzy małżonkami nie ma typowego obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Z kolei Kolegium utrzymując w mocy decyzję Wójta Gminy, jako przesłankę odmowy przyznania rzeczonego świadczenia, powołało art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. wskazujący, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ustalając, że D. K. – matka R. K. wprawdzie otrzymuje świadczenie z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od 7 lipca 2004 r., lecz nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Odnosząc się do niemożności przyznania rzeczonego świadczenia z uwagi na datę powstania niepełnosprawności u R. K. Sąd podaje, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn., akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok ten był już przedmiotem licznych analiz Naczelnego Sądu Administracyjnego, co pozwala na przyjęcie, że w tym zakresie ukształtowała się utrwalona linia orzecznicza. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 4 listopada 2016 r., sygn., akt I OSK 1578/16, wskazał, iż: "jest niewątpliwe, że w myśl art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, to Trybunał Konstytucyjny orzeka o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją (...). Niezależnie jednak od unormowania art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, obowiązuje wynikająca z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasada ustrojowa bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji. Jedną z form bezpośredniego stosowania Konstytucji przez sądy jest oparcie wyroku na stanowisku wyrażonym w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego". Tym samym oznacza to, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później (a co ma miejsce w niniejszej sprawie), kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Tym samym w odniesieniu do tych osób, a w niniejszej sprawie do męża skarżącej, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało i należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (por. wyroki NSA I OSK 2593/16, I OSK 2407/16, I OSK 1622/15, I OSK 1614/16.

W dalszej kolejności należy odnieść się do tezy Wójta Gminy o braku obowiązku alimentacyjnego (typowego) pomiędzy małżonkami w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Sąd zwraca uwagę, że stosunki rodzinne reguluje ustawa dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.2017,. poz. 682 j.t., dalej jako k.r.o.), który dzieli się na trzy części zwane tytułami. Tytuł I - "Małżeństwo" zawiera przepisy od art. 1 do art. 616, Tytuł II - "Pokrewieństwo i powinowactwo" - od art. 617 do art. 1441 i Tytuł III - "Opieka i kuratela" - od art. 145 do art. 184. Obowiązek alimentacyjny małżonków uregulowany jest w Tytule I k.r.o. "Małżeństwo", a obowiązek alimentacyjny krewnych (rodziców, dzieci, dziadków) i innych osób (np. pasierbów, macochy, ojczyma) w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo". Zgodnie z treścią art. 128 k.r.o. obowiązek alimentacyjny to obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Sąd jednocześnie zauważa, że obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o których mowa w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie. Zgodnie bowiem z art. 23 k.r.o. małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Z kolei art. 130 k.r.o. stanowi, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Wobec powyższego bezspornie małżonek należy do tego kręgu. Wynika to jednoznacznie z treści art. 130 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 k.r.o. Reasumując, niewątpliwym jest, że małżonek jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego wymienioną w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem jest, poza wymienionymi w 1-3 art. 17 ust. 1 (matką, ojcem, opiekunem faktycznym dziecka, rodziną zastępczą) inną osobą, na której, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny. Ustawa o świadczeniach rodzinnych, poza wyłączeniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego małżonka będącego osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (zgodnie z treścią przytoczonego wyżej art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.), nie wymienia żadnych innych przesłanek w stosunku do małżonka poza ogólnymi przesłankami dotyczącymi wszystkich uprawnionych. W rezultacie powyższe nie podlega jakimkolwiek wątpliwościom, że małżonek jest osobą, na której – w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. - zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny względem współmałżonka. W tej mierze Sąd nie podziela poglądu Wójta, jako niemającego wprost oparcia w analizowanym artykule.

Z powyższym stwierdzeniem koreluje zagadnienie, czy współmałżonek jest inną - w rozumieniu art. 17 ust. 1a u.ś.r. - osobą, niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, której rzeczone świadczenie przysługuje tylko w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na którą to przesłankę powołało się Kolegium (pkt 1) - nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2) i nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 3). W ocenie Sądu, art. 17 ust. 1a u.ś.r., mówiąc o innych osobach, na których (oprócz wymienionych w pkt 1-3) ciąży obowiązek alimentacyjny, dotyczy tylko i wyłącznie osób spokrewnionych, do których małżonek nie należy, albowiem przepis mówi wprost: "innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki". Gdyby do tych osób "innych" z art. 17 ust. 1a u.ś.r. ustawodawca chciał włączyć małżonka i jedynie doprecyzować art. 17 ust. 1 pkt 4, to pozostawiłby określenie z tego przepisu: "osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4" i dalej "przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:..", a tego nie uczynił. Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela tezę Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartą w wyroku z dnia 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14 (opubl. LEX nr 1658509), że "Analiza art. 17 ust. 1 a u.ś.r. prowadzi do wniosku, że przepis ten dotyczy tylko innych osób, na których zgodnie z przepisami k.r.o. w stosunku do osoby niepełnosprawnej ciąży obowiązek alimentacyjny wynikający z pokrewieństwa, a nie małżonka ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne na współmałżonka będącego osobą niepełnosprawną.". Powyższe upoważnia do uznania, że osoba inna, niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 a. u.ś.r., nie odnosi się do współmałżonka, na którym - zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - ciąży obowiązek alimentacyjny, o czym wprost stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 tej ustawy w zakresie "(...) innym niż spokrewnione (...)", gdyż małżonkowie nie pozostają względem siebie w stosunku pokrewieństwa. Normatywnym potwierdzeniem tej oczywistej konstatacji są pozostałe przesłanki wyszczególnione w pkt 1-3 ust. 1a art. 17 u.ś.r., gdyż zarówno rodzice osoby wymagającej opieki (pkt 1), jak i inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu (pkt 2) są związani węzłem pokrewieństwa, zaś inne osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 (pkt 3), tj. opiekuni faktyczny dziecka, czy osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej w ogóle nie odnoszą się do statusu pokrewieństwa, jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Wreszcie omawiając powyższą problematykę nie sposób nie dostrzec art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.s.r. ustawy stanowiącego, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w pierwotnym brzmieniu przewidywał, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem przysługiwało matce lub ojcu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie obniżoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz koniecznością stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z przepisem tym korespondował przepis art. 17 ust. 2 pkt 5 lit. a powołanej ustawy, w myśl którego świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Powyższa regulacja związana była z faktem, że - zgodnie z art. 133 § 1 i § 2 k.r.o. - obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka istnieje do czasu, w którym dziecko jest już w stanie utrzymać się samodzielnie chyba, że pozostaje w niedostatku. Obowiązek alimentacyjny między małżonkami, a nawet obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa, wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka (art. 130 k.r.o.). Z tego powodu ustawodawca przyjął, że zawarcie związku małżeńskiego przez osobę wymagającą opieki powodowało, że rodzice dziecka tracąc - z tą chwilą - obowiązek alimentacyjny względem niego tracili jednocześnie prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Obowiązek opieki nad taką osobą przechodził bowiem na małżonka, który z mocy art. 27 k.r.o., miał od tego momentu m.in. obowiązek zaspakajania potrzeb nowopowstałej rodziny. Odczytywanie regulacji prawnej obowiązującej obecnie przy zastosowaniu wyłącznie wykładni gramatycznej nie jest wystarczające, a konieczne jest zastosowanie wykładni uwzględniającej stanowisko Trybunału Konstytucyjnego. Wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Skutkiem tego wyroku przepisem art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z 17 października 2008 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych znowelizowano przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., który obecnie przewiduje, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U.2017, poz. 682 j.t.) ciąży obowiązek alimentacyjny. Nowelą tą nie uchylono ani nie przeredagowano przepisu 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy. Trybunał Konstytucyjny zwrócił również uwagę, iż wprawdzie orzeczenie o niekonstytucyjności dotyczy wyłącznie art. 17 ust. 1 u.ś.r., jednakże do organów stosujących przepisy tej ustawy należeć będzie ocena skutków stwierdzenia niekonstytucyjności tego przepisu w konfrontacji z innymi przesłankami określającymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego (tu Trybunał wskazał w szczególności na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Literalna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, z uwzględnieniem zmian wprowadzonych ustawą z 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w związku z art. 17 ust. 1 tej ustawy nie czyni zadość wywodom zawartym w cytowanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Brzmienie 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. musi zatem być odczytywane - zdaniem Sądu - przez pryzmat przepisu art. 17 ust. 1. Jeżeli bowiem prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy niweczyłoby skutki wyroku Trybunału w stosunku do osób pozostających w związku małżeńskim. Takie stanowisko prezentuje Naczelny Sąd Administracyjny opowiadając się za koniecznością wykładania tych przepisów zgodnie z Konstytucją: "Świadczenie pielęgnacyjne będzie mogło być przyznawane na rzecz współmałżonka, jeśli zostaną spełnione pozostałe przesłanki, warunkujące - co do zasady - możliwość ubiegania się o ten rodzaj świadczenia" (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 115/10 - opubl. LEX nr 594927). Na skutek tego wyroku Trybunału Konstytucyjnego ustawodawca znowelizował art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, rozszerzając krąg osób uprawnionych do świadczenia na "osoby, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny", a w dalszej kolejności dodał do tej ustawy art. 17 ust. 1a), który stanowi, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. W ten sposób poszerzony został krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże w dalszym ciągu nie dokonano zmiany art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., który eliminował możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w każdej sytuacji, gdy podlegający opiece pozostawał w związku małżeńskim, z uwagi na co Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010 r., sygn. S 1/10, OTK-A 2010/5/54, przedstawił Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. W wyniku podjęcia tych działań w dniu 19 sierpnia 2011 r. uchwalona została zmiana art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez dodanie w ww. przepisie wyrazów: "chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". Zmiana ta zawarta została w art. 1 pkt 6 lit. b ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentówi weszła w życie w dniu 14 października 2011 r., obowiązując nadal.

W reasumpcji powyższego stwierdzić należy, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje – wnioskowanie a contrario – jeżeli osoba wymagająca opieki wprawdzie pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, z czego z kolei wynika niepodważalny wniosek, że na współmałżonku osoby wymagającej opieki ciąży – w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. - zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, który to obowiązek alimentacyjny wyprzedza rzeczoną powinność rodziców (art. 17 ust. 1 pkt 1 i 1a u.ś.r.), gdyż współmałżonek nie jest osobą inną niż spokrewniona w rozumieniu art. 17 ust. 1a tej ustawy, a zatem ów artykuł, z założenia, nie ma zastosowania do współmałżonka.

W tym kontekście, błędne jest stanowisko organów, że skoro matka męża skarżącej żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to przepis ten wyklucza skarżącą z grona uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym mężem. Innymi słowy, wskazanie przez organy z kręgu osób zobowiązanych do opieki, w pierwszej kolejności matki męża skarżącej (z pominięciem jego żony), w sytuacji gdy faktyczną opiekę sprawuje nad R. K. mieszkająca z nim jego żona, pozostaje w sprzeczności z analizowanymi powyżej przepisami, a nadto narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

Rozpoznając sprawę ponownie organy zastosują się do wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a pkt 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., a przedmiotem postępowania uczyni weryfikacje pozostałych przesłanek przyznania rzeczonego świadczenia wskazanych w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W tym stanie rzeczy w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżoną i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.