Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 29/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2021-09-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 1, ust. 2, art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Sieniuć (spr.) Asesor WSA Anna Dębowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 września 2021 r. sprawy ze skargi P.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r., nr [...]. dc


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.), dalej jako: "k.p.a.", oraz art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6 i ust. 3 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.), dalej jako: "u.p.p.w.d.", utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego.

Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 12 sierpnia 2019 r. P.M. wniósł o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci: N.M. i M.M. na okres świadczeniowy 2019/2021.

Prezydent Miasta Ł. przyznał stronie prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci w wysokości 500,00 zł miesięcznie na każde z nich, na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r., uznając, że spełnione zostały kryteria określone w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, o czym wnioskodawca został poinformowany w dniu 23 sierpnia 2019 r.

Następnie w dniu 22 czerwca 2020 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. wpłynęło oświadczenie P.M. o rezygnacji z pobierania świadczeń wychowawczych z uwagi na fakt, że od dnia 16 kwietnia 2020 r. dzieci wraz z ich matką – D.M. zmieniły miejsce zamieszkania.

Wobec powyższego Prezydent Miasta Ł. decyzją z dnia [...]r. orzekł o zmianie prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci w ten sposób, że odmówił P.M. przyznania świadczenia wychowawczego na dzieci: N.M., M.M. od dnia 1 maja 2020 r.

Z kolei decyzją z dnia [...] r., nr [...], Prezydent Miasta Ł. orzekł o:

1. uznaniu za nienależnie pobrane:

- świadczenie wychowawcze na dziecko N.M. w wysokości 500,00 zł miesięcznie za okres od dnia 1 maja 2020 r. do dnia 30 czerwca 2020 r.,

- świadczenie wychowawcze na dziecko M.M. w wysokości 500,00 zł miesięcznie za okres od dnia 1 maja 2020 r. do dnia 30 czerwca 2020 r.;

2. zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dzieci: N.M. i M.M. w wysokości 2000,00 zł za okres od dnia 1 maja 2020 r. do dnia 30 czerwca 2020 r. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi do dnia wydania decyzji w kwocie 18,10 zł, co łącznie stanowi kwotę 2018,10 zł.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł P.M. Odwołujący, nie zgadzając się z rozstrzygnięciem organu I instancji, podniósł, że świadczenia wychowawcze na dzieci wpływały na konto jego żony – D.M.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., po rozpatrzeniu powyższego odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W ocenie Kolegium, organ I instancji prawidłowo uznał, że sytuacja rodzinna odwołującego powoduje brak jego uprawnień do pobierania świadczenia wychowawczego na dzieci od dnia 1 maja 2020 r., gdyż odwołujący od dnia 16 kwietnia 2020 r. nie sprawuje bezpośredniej opieki nad synami. Organ przypomniał, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Stosownie zaś do art. 4 ust. 2 pkt 1 powołanej ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (tj. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach). Tym samym, zdaniem organu, przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w sposób niebudzący wątpliwości wskazują, że prawo do pobierania świadczeń powinno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania. Przy czym sformułowanie "wspólne zamieszkanie" należy rozumieć jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u osoby, która sprawuje faktycznie nad nim opiekę i faktycznie zaspokaja jego potrzeby życiowe. Wskazuje na cel, na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze, określony w art. 4 ust. 1 powołanej ustawy. Tym samym granice przedmiotowe ustanowione przez ustawodawcę, wyznaczają przesłanki: "zamieszkiwania", "wychowywania", "opieki" i "zaspakajania potrzeb życiowych dziecka". Tymczasem jak wynika z akt sprawy, a także z treści samego odwołania strony, małoletni N.M. i M.M. od kwietnia 2020 r. zamieszkują wspólnie z matką – D.M., która sprawuje opiekę nad dziećmi. Odwołujący w istocie nie zamieszkuje wspólnie z dziećmi, a także nie sprawuje nad nimi bieżącej i stałej faktycznej opieki, gdyż opiekę tę sprawuje matka dziecka.

Wychodząc z powyższych ustaleń Kolegium stwierdziło, że pomimo braku uprawnień P.M. do świadczenia wychowawczego świadczenia te wypłacone zostały za okres od dnia 1 maja 2020 r. do dnia 30 czerwca 2020 r. nienależnie, a zatem spełniona została przesłanka określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 powołanej ustawy. Świadczenia nienależnie pobrane za powyższy okres, zgodnie z art. 25 ust. 1 i ust. 3 u.p.p.w.d. podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Odnosząc się do treści odwołania, zgodnie z którym świadczenia przekazywane były na konto żony P.M., organ wskazał, że świadczenia wychowawcze na dzieci przekazywane były osobie uprawnionej, tj. odwołującemu, na konto wskazane we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z dnia 12 sierpnia 2019 r., którego odbiorcą był P.M. Świadczą o tym także dołączone do odwołania potwierdzenia realizacji przelewu za miesiące maj 2020 r. i czerwiec 2020 r.

W konkluzji organ odwoławczy uznał, że odwołujący bezspornie utracił uprawnienia do świadczenia wychowawczego na dzieci od maja 2020 r., co zostało orzeczone ostateczną decyzją Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r., a zatem spełniona została przesłanka określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniósł P.M. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy mających istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie oraz niewłaściwe przeprowadzenie postępowania i wybiórczą ocenę materiału dowodowego, w szczególności w zakresie braku uwzględnienia okoliczności, że świadczenia wychowawcze za miesiące maj i czerwiec 2020 r. na synów zostało wpłacone przez Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. na konto matki – D.M., z którą w tych miesiącach dzieci zamieszkiwały oraz pominięciu faktu, że do chwili obecnej decyzja o przyznaniu świadczenia wychowawczego na synów nie została uchylona, tylko zmieniona, oraz naruszenie słusznego interesu obywateli.

Skarżący zarzucił ponadto naruszenie art. 138 § 2 w zw. z art. 107 § 1 pkt 4 k.p.a. i 155 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji o uznaniu świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane i o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego, w sytuacji gdy pozostaje w mocy decyzja o przyznaniu świadczenia wychowawczego, bowiem nie wydano decyzji o jej uchyleniu. Zarzucił także nieważność decyzji jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa, a ponadto naruszenie art. 4 ust. 1 pkt 2 i art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.przez błędną ich wykładnię polegającą na przyjęciu, że świadczenie przyznane ojcu i wypłacone na konto matki dzieci, z którą dzieci zamieszkują, jest świadczeniem nienależnym.

Z powyższych względów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji organu II instancji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że beneficjntem świadczenia jest matka dzieci – D.M., na której konto Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. przekazało świadczenia wychowawcze w dniu 5 maja 2020 (1000,00 zł) i w dniu 4 czerwca 2020 r. (1000,00 zł). W czerwcu 2020 r. matka dzieci poinformowała skarżącego, że wraz z dziećmi zmieniła miejsce zamieszkania. Skarżący poinformował organ niezwłocznie o tym fakcie. W dniu [...] r. Prezydent Miasta Ł. decyzją orzekł o zmianie prawa do świadczenia wychowawczego w ten sposób, że odmawia prawa do świadczeń w okresie od 1 maja 2020 r. Zdaniem skarżącego, zmiana prawa do świadczenia nie powoduje uchylenia prawa do tego świadczenia, a zatem decyzja o posiadaniu prawa do świadczeń pozostaje w obrocie prawnym, skutkiem czego jest nieważność decyzji organu I instancji orzekającej o uznaniu świadczenia za nienależne i o zwrocie świadczenia ( art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.).

Skarżący podkreślił przy tym, że zaskarżoną decyzją organ II instancji utrzymał w mocy decyzję organu I instancji pomijając istotną w sprawie okoliczność, iż świadczenia wychowawcze zostały przekazane do rąk matki – D.M. na jej konto bankowe, zatem do osoby uprawnionej i zostały zużyte na potrzeby dzieci. Kolegium nie wyjaśniło natomiast, do czyich rąk zostało wypłacone świadczenie. Skarżący stwierdził, że dokonana w sprawie wykładnia językowa art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nastąpiła w oderwaniu od art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. określającego cel przyznania świadczenia, jakim jest "częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych" oraz prawo osób pod faktyczną opieką, których dzieci pozostają. W uzasadnieniu do projektu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wskazano, że jej celem jest przede wszystkim pomoc finansowa kierowana do rodzin wychowujących dzieci. Rozwiązanie to ma zmniejszyć obciążenia finansowe rodzin związane z wychowywaniem dzieci, a tym samym zachęcać do podejmowania decyzji o posiadaniu potomstwa. Cel ustawy i jej art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 jednoznacznie wskazują, że świadczenie wychowawcze ma trafić do rąk matki lub ojca, z którymi dziecko na co dzień przebywa (sprawują codzienną faktyczną opiekę). Jeżeli rodzice pozostają w rozłączeniu, ale nie sprawują opieki naprzemiennej, to wpływ świadczenia na konto rodzica sprawującego codzienną opiekę nad dzieckiem realizuje cel ustawy. Skarżący dodał, że dzieci mają po 3 lata, pozostają na utrzymaniu obojga rodziców, którym przysługują pełne prawa rodzicielskie. Z tych względów, zdaniem skarżącego, organ II instancji dokonał błędnej wykładni art. 4 ust. 1 i ust.2 pkt. 1 oraz art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji. W odniesieniu do zarzutów skargi organ stwierdził, że skarżący nie może na etapie postępowania w sprawie o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze podważać prawidłowości decyzji zmieniającej okres przyznania skarżącemu świadczeń wychowawczych, gdyż decyzja ta stała się ostateczna.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skargę należało uwzględnić.

Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842), powoływanej dalej jako: "ustawa covidowa". W związku ze zmianą art. 15 zzs4 tej ustawy wynikającą z art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1090), która weszła w życie 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 wskazanej ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Na tle powołanego przepisu w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażono pogląd, iż "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19. Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego" (zob. uchwała NSA z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, dostępna na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z dnia 21 lipca 2021 r., jednakże rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na fakt, że skarżący wskazał na brak możliwości technicznych w tym zakresie, a organ z kolei nie potwierdził możliwości technicznych uczestniczenia w tej rozprawie, mimo wezwania, co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie wskazanego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione w drodze zarządzenia z dnia 19 sierpnia 2021 r.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że wymagany przywołaną wyżej uchwałą NSA standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji (zarządzenie o rozprawie zdalnej z dnia 21 lipca 2021 r.).

Przechodząc zatem do kontroli legalności zaskarżonej decyzji należy wyjaśnić, że stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art.145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).

W niniejszej sprawie przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze na dzieci skarżącego w okresie od dnia 1 maja 2020 r. do 30 czerwca 2020 r.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.), powoływanej w niniejszym uzasadnieniu także jako: "u.p.p.w.d.". Zgodnie z art. 25 tej ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (ust. 1); przy czym "za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia" (ust. 2 pkt 6).

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, przyczyną wydania kwestionowanych w sprawie decyzji było ustalenie, w oparciu o złożone przez skarżącego oświadczenie, że dzieci skarżącego wraz z matką zmieniły miejsce zamieszkania od dnia 16 kwietnia 2020 r. Wobec tego organy uznały, że skarżący od tego dnia nie sprawuje opieki nad dziećmi, a zatem nie spełnia przesłanki z art. 4 ust. 1 i ust. 2 u.p.p.w.d, co powoduje brak uprawnień do świadczenia wychowawczego począwszy od maja 2020 r.

Kluczową zatem kwestią dla oceny legalności zaskarżonej decyzji stało się ustalenie, czy orzekające w niniejszej sprawie organy administracji prawidłowo uznały, że skarżący nienależnie pobrał przedmiotowe świadczenie wychowawcze, w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.

Przystępując do oceny prawidłowości dokonanych przez organy ustaleń w powyższym względzie przede wszystkim należy zauważyć, że w orzecznictwie sądów administracyjnych (ukształtowanym na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, aczkolwiek zachowującym aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci) podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Podczas gdy "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 ustawy, analogicznie jak art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy art. 25 u.p.p.w.d. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany zatem ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 4 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 395/20, dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W kontrolowanej sprawie, w ocenie Sądu, nie budzi wątpliwości, że skarżący został pouczony (podpisując formularz wniosku) o warunkach przyznania świadczenia wychowawczego, tj. w szczególności, że świadczenie przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca (art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy). Ponadto, został w ten sam sposób pouczony o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Potwierdzeniem tych ustaleń jest bowiem sam fakt powiadomienia organu, choć spóźnionego, o zmianie miejsca zamieszkania matki z dziećmi. Okoliczności sprawy świadczą zatem o dostatecznym pouczeniu i zrozumieniu przez stronę pouczenia w kwestii okoliczności skutkujących brakiem prawa do przedmiotowego świadczenia. Nie sposób zatem uznać, aby skarżący nie miał świadomości, że sytuacja, w której się znalazł, skutkuje utratą prawa do świadczenia wychowawczego, skoro sam w oświadczeniu przyznał, że z pobierania świadczenia rezygnuje. Niemniej jednak z punktu widzenia poprawności działań organów w kontrolowanej sprawie, w ocenie Sądu, uwagę zwraca okoliczność, że organ II instancji nie ustosunkował się w żadnej mierze do argumentów strony zawartych w odwołaniu, wedle których świadczenie wychowawcze nie było pobierane przez ojca dzieci, lecz przez matkę, pod której opieką się znajdowały, z przeznaczeniem na pokrycie wydatków związanych z ich utrzymaniem. Tymczasem okoliczność ta miała istotne znaczenie dla prawidłowości rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy.

W rozważanym aspekcie zauważyć bowiem należy, że sądy administracyjne orzekające w sprawach zasiłków rodzinnych podkreślają, że podmiotem uprawnionym do świadczenia jest rodzic, to de facto beneficjentem świadczenia jest dziecko. Taka prokonstytucyjna wykładnia przepisu prawa materialnego powinna znaleźć również zastosowanie w sprawach z zakresu prawa do świadczenia wychowawczego. Celem świadczenia wychowawczego jest bowiem, podobnie jak w przypadku zasiłków rodzinnych, zapewnienie pokrycia kosztów utrzymania dziecka, które niewątpliwie wpisują się w zaspokajanie jego potrzeb życiowych. Decydujące znaczenie ma zatem najistotniejsze w sprawie dobro – dobro dziecka, w tym zwłaszcza dobro dziecka niepełnosprawnego (jedno z dzieci skarżącego, jak wynika z akt - cierpi na autyzm), które z uwagi na cel ustawy wyrażony w art. 4 ust. 1 wymaga wzmożonej ochrony, o której organy prowadzące postępowanie nie mogą zapominać. Wszakże mocą art. 72 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP ciąży na nich obowiązek zapewnienia ochrony praw dziecka w kontekście rozpoznawanej przez nie sprawy, tak aby dziecko nie zostało w nieuprawniony sposób pozbawione środków na pokrycie kosztów swego utrzymania i zaspokojenie potrzeb życiowych.

W niniejszej sprawie skarżący podkreślił w odwołaniu od decyzji organu I instancji, że przyznane świadczenie było przelewane na konto bankowe matki dzieci, zatem skarżący świadczenia de facto nie pobierał. W przekonaniu tym nie sposób dopatrzeć się owej, wskazanej w orzecznictwie sądowym, złej wiary skutkującej nałożeniem na skarżącego obowiązku zwrotu przedmiotowego świadczenia, poprzedzonego uznaniem go za nienależnie pobrane we wskazanym okresie.

Uwagę zwraca przy tym fakt, że dołączone do odwołania potwierdzenia realizacji przelewu nie wskazują, kto jest właścicielem rachunku bankowego, na który wpływały sporne świadczenia, wskazują tylko adresata przelewu. Organy przemilczały jednak główny i w zasadzie jedyny argument odwołania, jakim było oświadczenie skarżącego, wedle którego świadczenia pobierała matka dzieci. Z materiału zgromadzonego w sprawie również nie wynika, kto mógł sporne świadczenia pobrać.

Biorąc pod uwagę powyższe należało stwierdzić, że organy nie wyjaśniły w sposób wyczerpujący okoliczności istotnych dla dokonania prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, czym naruszyły przepisy postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w stopniu mającym istotny wpływ na wynik kontrolowanej sprawy. Z tego względu decyzję organu odwoławczego uznać należy za przedwczesną. Organy nie zbadały bowiem należycie, czy przedmiotowe świadczenie w rzeczywistości zostało przez skarżącego "nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ uwzględni ocenę prawną oraz zastosuje się do wskazań wynikających z niniejszego wyroku i podejmie rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom prawa znajdującym w niej zastosowanie, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z regulacją art. 107 § 3 k.p.a.

Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

is