Wyrok NSA oz. w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 535/00
NSA oz. w Łodzi
Data orzeczenia: 2002-06-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz. 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Teza: Tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./.

Przepis ten stanowi o deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy w okresie wojny, która trwała do 8 maja 1945 r. Zdaniem Sądu, ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Przed zakończeniem działań wojennych nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski bowiem trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Ponadto działania wojenne na terenie Europy okupowanym przez III Rzeszę kończyły się w różnym okresie. Tak więc trudne jest rozeznanie co do dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i przechodzenie konkretnych terenów z rąk do rąk.

TEZY

Tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./.

Przepis ten stanowi o deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy w okresie wojny, która trwała do 8 maja 1945 r. Zdaniem Sądu, ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Przed zakończeniem działań wojennych nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski bowiem trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Ponadto działania wojenne na terenie Europy okupowanym przez III Rzeszę kończyły się w różnym okresie. Tak więc trudne jest rozeznanie co do dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i przechodzenie konkretnych terenów z rąk do rąk.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu na rozprawie sprawy ze skargi Bronisławy K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 8 marca 2000 r. (...) w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji - uchyla zaskarżoną decyzję; (...).


UZASADNIENIE

Decyzją z 8 marca 2000 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swą własną decyzję z 16 czerwca 1999 r. (...) o odmowie przyznania Bronisławie K. uprawnień do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./. W uzasadnieniu stwierdzono, że stosownie do art. 2 pkt 2 lit. "a" tej ustawy represją jest "deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Strona została wywieziona do Niemiec 29 kwietnia 1944 r., a rejon Rocroi wyzwolony został przez wojska koalicji antyhitlerowskiej przed dniem 15 września 1944 r. - "Atlas II Wojny Światowej" red. J. Keegan, Warszawa 1995. W związku z tym praca przymusowa strony "jeżeli nawet miała miejsce trwała krócej niż wymagane 6 miesięcy". W decyzji z 16 czerwca 1999 r. organ administracji stwierdził dodatkowo, iż pracy po dniu wyzwolenia nie można uznać za pracę przymusową na rzecz III Rzeszy. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził też w tej samej decyzji, że z uwagi na wiek strony urodzonej w 1938 r. należy wykluczyć jej wywiezienie w charakterze robotnika przymusowego, a tylko taki rodzaj represji daje podstawę do przyznania świadczenia przewidzianego ustawą.

W skardze na tą decyzję skarżący podnosi, że fakt, iż była osadzona w obozie przesiedleńczym od 4 kwietnia 1944 r. do 28 kwietnia 1944 r., a piętno tych przeżyć odbiło się na jej zdrowiu.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi. Podtrzymał też argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powołując się na szereg wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego. Stwierdził też, że w swej skardze skarżąca wnosi o przekwalifikowanie wniosku i przyznanie jej uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym, jednak do tej pory nie zwróciła się w tej sprawie do organu administracji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W rozpatrywanej sprawie jest niesporne, iż skarżąca wraz z rodziną dnia 28 kwietnia 1944 r. została wywieziona na roboty przymusowe do miejscowości Rocroi w Ardenach - Francja. Z zaświadczenia Mera Rocroi z dnia 19 marca 1998 r. wynika, iż przebywała tam do 1945 r. Odmówiono jej jednak wypłaty świadczenia przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. bowiem jako dziecko nie mogła ona wykonywać pracy przymusowej.

W przepisie art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./ zdefiniowano pojęcie represji na użytek ustawy, uznając za nią: osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych. Deportacja do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na teren III Rzeszy lub państw przez nią okupowanych bądź na teren ZSRR i obszarów przez niego okupowanych. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 kwietnia 2000 r., III RN 143/99 - Wokanda 2000 nr 9 str. 31, przyjął, a pogląd ten podziela skład orzekający w niniejszej sprawie, iż przytoczony art. 2 ustawy dotyczy dwóch kategorii osób, a osoba ubiegająca się o świadczenie w oparciu o pkt 1 tego art. 2 nie musi wykazywać czy w czasie pobytu w obozie wykonywała pracę przymusową. Zdaniem Sądu Najwyższego okoliczność, że w przepisie art. 3 ust. 1 tej ustawy mowa jest o tym, że świadczenie przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy" ma to znaczenie, że organ prowadzący postępowanie jest obowiązany ustalić faktyczny czas przebywania wnioskodawcy w obozie pracy, nie może zaś być interpretowany jako obowiązek wykazania, że osoba ta faktycznie wykonywała pracę przymusową. Identyczny pogląd wyraził wcześniej Naczelny Sąd Administracyjny w niepublikowanym wyroku z dnia 13 stycznia 1999 r. V SA 759/98, a także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 stycznia 2000 r. /III RN 112/99 - OSNAPU 2000 nr 20 poz. 736. Skarżąca spełnia więc kryteria represji z tytułu wywiezienia jej wraz z rodzicami do pracy przymusowej. Do rozważenia pozostaje jednak kwestia czy okres owego wywiezienia trwał co najmniej 6 miesięcy, jak wymaga tego art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. Przepis ten stanowi o deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny 1939-1945. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999 r., III RN 158/98 - OSNAPU 2000 nr 3 poz. 86, przyjęto, iż "pojęcie /deportacji/ odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny Światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r." Sąd stwierdził ponadto, że praca po zakończeniu wojny straciła charakter represji i nie może być uznawana za pracę przymusową. Rodzi się jednak pytanie, czy określenie "zakończenie wojny" odnieść należy do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze /tereny Niemiec/, czy też do daty 8 maja 1945 r. Skład orzekający w niniejszej sprawie reprezentuje pogląd, iż decydująca musi być data zakończenia wojny - 8 maja 1945 r. Przemawiają za tym następujące przesłanki. Po pierwsze, w powołanym przepisie art. 2 stanowi się o deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy w okresie wojny, która trwała do 8 maja 1945 r. Ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Po drugie, przed zakończeniem działań wojennych nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski - trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Po trzecie wreszcie, działania wojenne na terenie Europy okupowanym przez III Rzeszę kończyły się w różnym okresie. Trudno, żeby centralny organ administracji publicznej, który jest uprawniony do orzekania w przedmiotowej kategorii spraw miał pełne rozeznanie, nawet przy zatrudnianiu historyków, co do konkretnego dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym - przechodzenia konkretnych terenów z rąk do rąk. W tej sytuacji, zdaniem składu orzekającego tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniająca dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Ponadto z zaświadczenia Archiwum Państwowego w Ł. z 20 lipca 1999 r. wynika, że przed deportacją skarżąca wraz z rodziną przebywała w obozie przesiedleńczym. Faktu tego nie rozważył Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydając swoją decyzję z 8 marca 2000 r.

Trafnie Jednak w odpowiedzi na skargę wskazano, iż wniosek o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu przebywania w obozie przesiedleńczym powinien być złożony do organu administracji - a nie Sądu.

Mając na względzie podniesione wyżej argumenty Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ orzekł jak w sentencji. O kosztach sądowych orzeczono na podstawie art. 55 ust. 1 tej samej ustawy.