Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 470/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-07-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 141  par. 4,  art. 145  par. 1  pkt 1  lit. c,  art. 151,  art. 185,  art. 209,  art. 210,  art. 250
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7,  art. 9,  art. 77  par. 1,  art. 107,  art. 145  par. 1  pkt 5,  art. 145a,  art. 151  par. 1  pkt 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2,  art. 4  ust. 1, 2 i 4
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 32  ust. 1,  art. 87  ust. 1,  art. 190  ust. 1 i 4
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz Sędziowie sędzia NSA Małgorzata Dałkowska – Szary (spr.) sędzia del WSA Wanda Zielińska - Baran Protokolant Hubert Sęczkowski po rozpoznaniu w dniu 1 lipca 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej J. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 4 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Bd 722/10 w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) maja 2010 r. nr (...) w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie przyznania świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy, wyrokiem z dnia 4 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Bd 722/10, oddalił skargę J. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) maja 2010 r. nr (...) w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie (dalej: Kierownik Urzędu) decyzją z dnia (...) października 1997 r. utrzymaną w mocy decyzją z dnia (...) marca 1998 r. na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 3 ust. 1 w zw. z art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej: ustawa o świadczeniu pieniężnym) odmówił J. M. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego wskazując, że w wieku 2 lat nie miał on dostatecznych możliwości fizycznych, aby wykonywać jakąkolwiek pracę. Naczelny Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 12 listopada 1998 r. oddalił skargę J. M. na ww. decyzję podzielając w argumenty organu.

W dniu 18 października 2004 r. J. M. ponownie zwrócił się do Kierownika Urzędu o przyznanie mu ww. świadczenia pieniężnego, jednak ten decyzją z dnia (...) grudnia 2004 r. odmówił zmiany swojej decyzji z dnia (...) marca 1998 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia (...) października 1997 r. Następnie, po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia (...) kwietnia 2005 r. utrzymał w mocy decyzję z dnia (...) grudnia 2004 r. Zdaniem organu wnioskodawca nie wykazał, aby za uchyleniem odmownej decyzji z dnia (...) marca 1998 r. przemawiał interes społeczny lub słuszny interes strony. W przypadku skarżącego nie miał też miejsca fakt deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Matka skarżącego w czasie II wojny światowej przebywała wprawdzie na terytorium III Rzeszy, jednakże pobyt na deportacji w tej miejscowości zakończył się przed narodzinami skarżącego. J. M. urodził się w R., tj. na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r.

W skardze na powyższą decyzję J. M. podniósł, że jego matka została deportowana z W. k/Ł. do G., gdy była w dziewiątym miesiącu ciąży ze skarżącym, zaś skarżący urodził się w dziewiątym dniu po deportacji.

WSA w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 1 marca 2006 r. oddalił powyższą skargę stwierdzając, że organ przeprowadził prawidłowe ustalenia w sprawie. Sąd dodał także, że miejscowość R. była wsią, która dopiero (...) stycznia 1973 r. została włączona w obręb granic administracyjnych miasta G.

W skardze kasacyjnej od ww. wyroku J. M. wskazał, że o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym można mówić w odniesieniu do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Z pisma z dnia 27 stycznia 2006 r. wynika, że matka skarżącego, po jego narodzinach na terytorium R., została deportowana do G.-B. do pracy przymusowej, a zatem na terytorium III Rzeszy. Dowodem na to, iż zaistniały ustawowe przesłanki do uwzględnienia żądania skarżącego miało być także zawiadomienie z Fundacji "P." z dnia (...) lutego 2003 r. o przyznaniu skarżącemu zasiłku.

Wyrokiem z dnia 15 grudnia 2006 r. Naczelny Sąd Administracyjny (sygn. akt II OSK 1514/06) oddalił skargę wywodząc, że § 1 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 111, poz. 1300) nakłada na wnioskodawcę obowiązek dołączenia dokumentów i innych dowodów służących wyjaśnieniu wszystkich okoliczności sprawy potwierdzających fakt podlegania represjom, o których mowa w ustawie. Skarżący nie wykazał przedstawiając właściwe dokumenty (bądź w przypadku ich braku oświadczenia, o których mowa w § 3 cyt. rozporządzenia) potwierdzające, że był deportowany na teren III Rzeszy. Rozstrzygające dla przyznania określonego w ustawie świadczenia pieniężnego jest wykazanie, że ubiegający się o to świadczenie podlegał represji - w niniejszej sprawie w formie deportacji - przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Pismem z dnia 2 maja 2007 r. skarżący wniósł o wznowienie postępowania, jednak Kierownik Urzędu decyzją z dnia (...) maja 2007 r. postępowanie umorzył. Następnie decyzją z dnia (...) lipca 2007 r., na skutek odwołania, utrzymał w mocy ww. decyzję wskazując, że skarżący przytaczał te same fakty, co w poprzednich wnioskach i innych pismach procesowych.

Skargę na powyższe postanowienie WSA w Bydgoszczy oddalił wyrokiem z dnia 17 stycznia 2008 r. Wyrok ten został następnie uchylony przez NSA wyrokiem z dnia 6 maja 2009 r., w uzasadnieniu którego wskazano, że do kolejnego wniosku z 10 maja 2007 r. o zmianę zaskarżonej decyzji skarżący dołączył nowe wnioski dowodowe mające świadczyć, że po narodzinach na terenie II Rzeczpospolitej został on wraz z matką zabrany na teren Wolnego Miasta G., gdzie został ochrzczony. Są to nowe dowody w sprawie, mające zdaniem skarżącego wykazać, że był on deportowany na terytorium III Rzeszy.

Wyrokiem z dnia 16 września 2009 r. WSA w Bydgoszczy uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu wskazując, że złożenie przez skarżącego nowych wniosków dowodowych obligowało organ do ich rozpoznania i merytorycznego rozpoznania sprawy, w związku z czym nie istniały przesłanki do zastosowania art. 105 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej: k.p.a.).

Decyzją z dnia (...) stycznia 2010 r. Kierownik Urzędu wznowił postępowanie i decyzją z dnia (...) marca 2010 r. odmówił uchylenia decyzji własnej w przedmiocie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Od powyższej decyzji J. M. złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, w wyniku którego Kierownik Urzędu w dniu (...) maja 2010 r. wydał decyzję, którą utrzymał w mocy własną decyzję z dnia (...) marca 2010 r. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że strona wielokrotnie modyfikowała swój wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia. Według wersji wniosku z dnia 31.03.2005 r. matka strony pracowała do wyzwolenia w R., a do G.-B. rodzina przeniosła się po wojnie. Po otrzymaniu decyzji z dnia (...).04.2005 r. o odmowie zmiany decyzji własnej z powodu braku deportacji z terytorium państwa polskiego na terytorium III Rzeszy, strona pismem z dnia 11.05.2005 r. zmodyfikowała wniosek twierdząc, że wraz z matką była deportowana do G.-B. (terytorium III Rzeszy). W piśmie z dnia 23.04.2007 r. i kolejnych jest to już osadzenie w obozie pracy przymusowej G.-B. Organ zaznaczył, że na okoliczność samego faktu pracy przymusowej matki strony - czy to w R., czy G. B. - brak jest jakichkolwiek dowodów. Dokumenty z koperty dowodu osobistego strony nie potwierdzają zamieszkania w G.-B. w latach 1943-1948 (pismo Urzędu Miasta B. z dnia 08.02.2006 r.). Poza tym protokół przesłuchania strony z dnia 8.03.2010 r. na okoliczność osadzenia w obozie pracy przymusowej w G.-B. jest lakoniczny i pomimo precyzyjnych pytań brak w nim podstawowych faktów o funkcjonowaniu takiego obozu, choćby z opowiadań matki strony. Zdaniem Kierownika Urzędu dokument stanowiący podstawę wznowienia postępowania (świadectwo chrztu Nr (...) z dnia (...).03.2006 r. wystawione przez Parafię rz-k. p.w. św. W. w G.-M.) nie daje podstaw do uchylenia decyzji Kierownika Urzędu z dnia (...) marca 1998 r.

W skardze na powyższą decyzję J. M. zarzucił organowi naruszenie:

1) art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego zebrania materiału dowodowego polegający na zaniechaniu przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego, w szczególności dowodów z dokumentów tj. karty osobowej i ankiety oraz poprzez uznanie, iż skarżący po narodzinach na terenie II RP nie został deportowany wraz z matką do G.-B. w celu wykonywania pracy przymusowej;

2) art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nie zawarcie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przyczyn, z powodu których odmówił wiarygodności i mocy dowodowej przedłożonym przez skarżącego dowodom z dokumentów tj. karcie osobowej i ankiecie;

3) art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, poprzez nietrafne przyjęcie, że: świadczenie pieniężne nie może zostać przyznane osobie, która została wywieziona do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego; przyznanie świadczenia pieniężnego jest uzależnione od udowodnienia przez wnioskodawcę faktu wykonywania pracy przymusowej; okres prenatalny nie może zostać zaliczony do okresu podlegania represjom.

W odpowiedzi na skargę organ, nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia, wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy, w uzasadnieniu przywołanego na wstępie wyroku z dnia 4 listopada 2010 r., którym oddalił powyższą skargę wskazał, że za wyjątkiem przesłuchania matki skarżącego, która niewątpliwie posiadała najwięcej informacji związanych z losami syna podczas II wojny światowej, organ przeprowadził postępowanie dowodowe w pełnym zakresie. Ponieważ, jak wynika z oświadczenia skarżącego, jego matka zmarła, przeprowadzenie dowodu z jej zeznań jest już niemożliwe. Sąd zwrócił jednak uwagę, że skarżący chcąc dochodzić roszczeń wynikających z ustawy o świadczeniu pieniężnym, winien ustalić z matką okoliczności mające wpływ na rozpatrzenie jego żądania. Znamienne zdaniem Sądu jest to, że skarżący przez długi okres trwania postępowania w ogóle nie podawał, że przebywał na terenie G.-B. wskazując jedynie, że urodził się w G.-R., co jednoznacznie wskazywało, że przebywał tam przez cały okres wojny. Zdaniem Sądu organ przeprowadził więc postępowanie dowodowe w pełnym zakresie i nie jest aktualnie możliwe jego uzupełnienie o inne dowody.

Przechodząc do oceny zebranego przez organ materiału dowodowego Sąd podkreślił, że nie była możliwa ponowna inna ocena dowodów, które zostały już poddane analizie przed wznowieniem postępowania. Dowody zebrane do dnia wydania przez NSA wyroku z dnia 15 grudnia 2006 r. nie mogą być ocenione w inny sposób, chyba że miałyby na to wpływ dowody przedłożone przez skarżącego później, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Można jedynie wskazać, że nie wynika z nich w żaden sposób fakt przebywania skarżącego w okresie wojny na terenie Wolnego Miasta G. Sąd wskazał, że nowymi dowodami w sprawie były: świadectwo chrztu skarżącego, przesłuchanie skarżącego, kwestionariusz, karta rejestru mieszkańców i ankieta. Dowody te również nie wskazują jednak na to, że skarżący przebywał z matką podczas II wojny światowej na ww. terenie.

Zdaniem Sądu, z przesłuchania skarżącego z dnia 8 marca 2010 r. wynika, że tuż po urodzeniu został wraz z matką przeniesiony na teren G.-B., gdzie jego matka pracowała. Nie podaje on jednak konkretnych szczegółów związanych z miejscem i okolicznościami pracy wykonywanej przez matkę. Biorąc pod uwagę długość trwania toczącego się postępowania oraz rozstrzygnięcia sądów i organu, skarżący miał wystarczającą ilość czasu, aby dokładnie wyjaśnić te kwestie. Sąd podkreślił, że skarżącego wezwano już wcześniej (25 marca 2005 r.) do udzielenia odpowiedzi na pytanie gdzie, jak długo i u kogo przebywał po urodzeniu. W odpowiedzi skarżący podał jedynie, że urodził się w R. – nie twierdził, że potem się przeprowadził (w szczególności do G.-B.). Natomiast w piśmie z dnia 31 marca 2005 r. podał, że po wyzwoleniu mieszkali w G. B. Zestawiając to z aktualnymi zeznaniami Sąd stwierdził, że skarżący stara się dopasować swoje zeznania do potrzeb postępowania w celu uzyskania korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia. Znamienne jest to, że skarżący, kiedy miał taką możliwość, nie złożył wniosku o przesłuchanie matki.

Odnośnie świadectwa chrztu skarżącego jak i świadectwa ślubu jego rodziców Sąd stwierdził, że w żaden sposób nie wskazują one na to, że w trakcie okupacji skarżący z matką przebywali w G.-B. Żadnego wpływu na ustalenie miejsca pobytu skarżącego w okresie II wojny światowej nie ma również karta rejestru mieszkańców, z której wynika, że brak skarżącego urodził się (...) października 1946 r. w B.

Odnośnie ankiety matki skarżącego, z której wynika, że w trakcie wojny przebywała ona w "P." (Niemcy) Sąd wskazał, że owe sformułowanie jest niejednoznaczne i nigdzie nie można odnaleźć jego rzeczywistego znaczenia. Same twierdzenia skarżącego, że nazwa obejmuje teren Pomorza należącego do Niemiec jest niewystarczające.

W związku z powyższym Sąd uznał za niezasadny zarzut naruszenia przez organ ww. rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999 r. Sąd dodał także, że organ nie miał możliwości odniesienia się do ankiety, gdyż dowód ten został przedłożony po wydaniu decyzji.

Niezasadne jest również, zdaniem Sądu, odwołanie się skarżącego do treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07), w którym stwierdzono, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Z treści uzasadnienia tego wyroku wynika, że w ocenie Trybunału intencją ustawodawcy było zrekompensowanie osobom deportowanym nie tylko poza granice Polski szczególnej represji, kiedy osoby te były wyrywane ze swojego środowiska, w szczególności z dala od rodziny i bliskich im osób, co świadczyło o dodatkowych cierpieniach z ich strony. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie skarżący nie spełnił wszystkich przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia, gdyż nie został poddany deportacji. Nie można uznać, iż nastąpiło odizolowanie od rodziny. W tym przypadku trudno mówić o zerwaniu więzi rodzinnych, skoro przebywał wraz z najbliższymi. Nie ma żadnych danych pozwalających na przyjęcie założenia, że fakt deportacji stanowił dla niego szczególną dolegliwość. Ponadto skarżącego nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana w warunkach klimatycznych czy z obiektywnych powodów spowodowanych jego wiekiem zmiana warunków społecznych, bariera językowa czy obyczajowa. Sąd podkreślił, że przepisy ustawy o świadczeniu społecznym nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy.

Sąd wskazał również, że w momencie zakończenia wojny skarżący miał niespełna półtora roku, a biorąc pod uwagę to, że G. został wyzwolony pod koniec marca 1945 r. – jeszcze mniej. Trudno mówić więc o możliwości świadczenia przez skarżącego pracy. Nie można mówić zatem w przypadku skarżącego o represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym. Nawet pomimo nieakceptowania powyższego poglądu brak jest, zdaniem Sadu, podstaw do przyjęcia, że skarżący był osobą deportowaną w rozumieniu ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z uwagi na brak szczególnych uciążliwości i cierpień z tym związanych.

Odnośnie zarzutu związanego z koniecznością zaliczenia do okresu deportacji okresu prenatalnego Sąd podkreślił, że ten zarzut pojawił się już wcześniej i podlegał badaniu w trybie odwoławczym przez WSA w Bydgoszczy i NSA, które nie znalazły podstaw do akceptacji tego stanowiska. Sąd w niniejszej sprawie w pełni podzielił ten pogląd.

Skargą kasacyjną J. M. zaskarżył powyższy wyrok w całości, zarzucając mu naruszenie:

1) prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, poprzez nietrafne przyjęcie, że:

- przyznanie świadczenia pieniężnego jest uzależnione od zaistnienia szczególnych uciążliwości i cierpień po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pieniężnego, a okoliczności te podlegają ocenie w toku postępowania administracyjnego i sądowo-administracyjnego,

- okres prenatalny nie może zostać zaliczony do okresu podlegania represjom,

2) naruszenie art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) poprzez przekroczenie przez sąd I instancji granic kontroli działalności administracji publicznej polegające na dokonywaniu własnej oceny materiału dowodowego i zastąpieniu w tym zakresie organu administracji, mimo iż kontrola działalności administracji publicznej może być sprawowana pod względem zgodności z prawem i ogranicza się w tym zakresie do kontroli, czy ocena materiału dowodowego dokonana w toku postępowania administracyjnego była legalna,

3) przepisów postępowania przed sądami administracyjnymi, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia zaskarżonego wyroku niezgodnie z przepisami prawa polegające na:

- zawarciu w uzasadnieniu sprzecznych twierdzeń dotyczących ustaleń co do tego, czy skarżący był deportowany;

- na nieustosunkowaniu się do wszystkich zarzutów podnoszonych w skardze tj. iż błędnie przyjęto, że świadczenie pieniężne nie może zostać przyznane osobie, która została wywieziona do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego; iż przyznanie świadczenia pieniężnego jest uzależnione od udowodnienia przez wnioskodawcę faktu wykonywania pracy przymusowej oraz że istotne jest czy skarżący w czasie II wojny światowej przebywał wraz z matką w R. czy też G.-B., podczas gdy Trybunał Konstytucyjny przesądził, że kryterium geograficzne jest kryterium nie mającym doniosłości prawnej (K 49/07), mimo iż w uzasadnieniu Sąd I instancji powinien wskazać dlaczego nie uwzględnił zarzutów skarżącego,

- niewskazaniu na podstawie jakich dowodów Sąd I instancji przyjął, iż skarżący nie spełnia kryteriów wymaganych do przyznania świadczenia pieniężnego,

- nieprzeprowadzeniu analizy pojęcia "deportacja" z art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym pod kątem przymusowej zmiany miejsca pobytu skarżącego i jego matki,

w wyniku czego nie jest możliwa merytoryczna kontrola, w tym kontrola kasacyjna, tego orzeczenia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy,

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 5, art. 151 § 1 pkt 1, art. 7, art. 9, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. polegające na nieuwzględnieniu przez Sąd I instancji skargi mimo, iż stan faktyczny ustalony został przez organy administracyjne niezgodnie z obowiązującą je procedurą zawartą w k.p.a., tj. w uzasadnieniu decyzji organu pominięto skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego wydanego w sprawie K 49/07 dla sytuacji prawnej skarżącego; niedostrzeżeniu, że organ we właściwym czasie nie pouczył skarżącego o możliwości złożenia wniosku o przesłuchanie jego matki oraz, że organ nie podjął wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, których podjęcie pozwoliłoby ustalić, czy skarżący oraz jego matka zostali deportowani, czyli organ nie ustalił czy R. było rodzinną miejscowością matki skarżącego, w wyniku czego nie jest możliwa merytoryczna kontrola, w tym kontrola kasacyjna tego orzeczenia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy,

c) art. 151 p.p.s.a. polegające na oddaleniu skargi, podczas gdy winna być ona uwzględniona.

Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych oraz o przyznanie kosztów nieopłaconej ani w części, ani w całości pomocy prawnej.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że Sąd I instancji nie wskazał, na podstawie jakich dowodów uznał, iż nie nastąpiło zerwanie więzi rodzinnych i z jakimi najbliższymi skarżący przebywał. Skarżący wskazał przy tym, że zarówno matce jak i jego siostrze Kierownik Urzędu przyznał świadczenie pieniężne na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zaakceptowanie rozumowania Sądu, iż skarżący przebywał wraz z matką, w związku z czym nie nastąpiło jego odizolowanie od rodziny i dlatego nie jest on osobą deportowaną prowadzi do kuriozalnego wniosku, iż dziecku, które wraz z matką przebywało na deportacji nie przysługuje świadczenie pieniężne. Ponadto pogląd Sądu, iż przeciwko przyznaniu skarżącemu przedmiotowego świadczenia przemawia fakt, iż nie świadczył on pracy ze względu na swój wiek pozostaje w rażącej sprzeczności z utrwaloną linia orzeczniczą sądów oraz kontrolowanym przez Sąd stanowiskiem Kierownika Urzędu. Gdyby zaakceptować powyższe, to również siostrze skarżącego nie powinno być przyznane świadczenie pieniężne.

Skarżący powołując się na orzecznictwo NSA i Sądu Najwyższego wywiódł, że na gruncie ustawy o świadczeniu pieniężnym o jego przyznaniu decyduje de facto sytuacja rodziców wnioskodawcy, gdyż to przez jej pryzmat należy ocenić kwestię spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek do otrzymania świadczenia pieniężnego. Podniósł on także, że Sąd w ogóle nie odniósł się do kwestii świadczenia pracy przez matkę skarżącego oraz zmiany jej miejsca pobytu po opuszczeniu S., mimo iż okoliczność ta ma kluczowe znaczenie w niniejszej sprawie. Sąd kwestię deportacji i skutków wyroku Trybunału analizował pod kątem ewentualnych szczególnych uciążliwości i cierpień skarżącego, mimo iż żadem przepis prawa, ani orzeczenie, nie upoważnia do dokonywania oceny w tym zakresie. Ponadto skarżący wskazał, że ów brak szczególnych uciążliwości i cierpień skarżącego jest w jego ocenie niesprawiedliwy i nie ma oparcia w dowodach zebranych w aktach sprawy – skarżący urodził się poważnie chory i nie był leczony, ponieważ okupant niemiecki zdecydował, iż on i jego rodzina zostaną wywiezieni do obozu koncentracyjnego w S. Dopiero po wojnie był on leczony w szpitalu, co uratowało jego życie, jednak w skutek nie leczonej choroby doszło do nieodwracalnego uszkodzenia narządów ciała i jest on obecnie w znacznym stopniu niepełnosprawny.

Odnośnie braku wniosku o przesłuchanie matki skarżący wskazał, powołując się na art. 9 k.p.a., że Kierownik Urzędu winien pouczyć go o możliwości złożenia takiego wniosku. Stwierdził on również, wskazując na datę wydania ww. wyroku przez Trybunał Konstytucyjny oraz na datę wydania zaskarżonej decyzji, że Kierownik Urzędu znał treść tego wyroku i w związku z tym winien był rozważyć kwestię deportacji skarżącego i jego matki w kontekście przymusowego przeniesienia z S. do R.. W skardze kasacyjnej podkreślono również, że na gruncie orzecznictwa Sądu Najwyższego i NSA ukształtowało się stanowisko w zakresie braku konieczności wykazywania faktu rzeczywistego wykonywania pracy przymusowej przez osoby deportowane do pracy przymusowej albo osadzone w obozach pracy przymusowej.

Odnośnie twierdzenia, że skarżący dopasowuje swoje zeznania dla potrzeb postępowania wskazano, że nie mógł on podać żadnych szczegółów związanych z pracą matki, gdyż z uwagi na wiek nie ma wspomnień z tego okresu a matka nie przekazywała mu bliższych informacji. Dopiero później na swoją prośbę uzyskał od niej bardziej szczegółowe informacje. Podkreślił on jednak, że na skutek ww. wyroku Trybunału kwestia czy wraz z matką przebywał on w G.-B., czy R., jest bez znaczenia, gdyż istotne jest czy w ogóle przymusowo zostało zmienione ich miejsce pobytu. Ponadto skarżący zwrócił uwagę, że przysługuje mu prawo do przedmiotowego świadczenia również wskutek zaliczenia okresu prenatalnego do okresu podlegania represjom.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem trafny jest podniesiony w niej zarzut naruszenia art. 141 § 4 k.p.a. , art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt. 5 k.p.a., art. 151 § 1 pkt. 1 k.p.a., art. 7 k.p.a., 9 k.p.a., 77 § 1k.p.a. i art. 107 k.p.a. w zakresie w jakim powołuje się na pominięcie przy rozpoznawaniu sprawy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu stanowiącego podstawę prawną rozstrzygnięcia.

Kontrolą Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie objęta była wydana w postępowaniu wznowieniowym decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) maja 2010 r. , którą organ utrzymał w mocy decyzję własną z dnia (...) marca 2010r. o odmowie uchylenia decyzji własnej z dnia (...) października 1997r. o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.

Decyzje wydano po wznowieniu postępowania administracyjnego w sprawie postanowieniem z dnia (...) stycznia 2010r. i rozstrzygnięcie oparto na podstawie art. 151 § 1 pkt. 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt. 5 k.p.a. w związku z art. 2 i art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.).

Zarówno w decyzji z dnia (...) marca 2010 r. jak i z dnia (...) maja 2010 r. oceny spełnienia przez skarżącego przesłanek do uzyskania świadczenia pieniężnego w świetle nowych dowodów organ dokonał przywołując treść przepisu art. 2 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym zgodnie z którym "Represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945."

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z 2009 r. nr 220 poz. 1734) stwierdził, że "art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 z 1998 r. nr 102, poz. 1118, z 1999 r. nr 28, poz. 257, z 2001 r., nr 154, poz. 1788, z 2003 r. nr 110, poz. 1060 oraz z 2005 r. nr 85, poz. 725) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej".

To rozstrzygnięcie nie zostało uwzględnione przez organ administracyjny orzekający w sprawie, jak i Sąd I instancji, który pomijając sentencję wyroku Trybunału Konstytucyjnego jedynie wybiórczo odniósł się do uzasadnienia tego wyroku, chociaż wyrok Trybunału Konstytucyjnego miałby wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z art. 190 ust. 1 i 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Natomiast orzeczenie Trybunału stwierdzające niezgodność z Konstytucją przepisu ustawy, na podstawie którego została wydana ostateczna decyzja administracyjna stanowi podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 a k.p.a.).

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz U. nr 153, poz. 1269) Naczelny Sąd Administracyjny oraz wojewódzkie sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem co obliguje te sądy z mocy prawa do uwzględniania w swoich rozstrzygnięciach orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, które mają moc powszechnie obowiązującą, podobnie jak akty normatywne wymienione w art. 87 ust. 1 Konstytucji RP.

Jeżeli, jak w niniejszym przypadku, w toku postępowania wznowieniowego zapadnie wyrok Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzający niekonstytucyjność przepisu, na podstawie którego wydawana jest decyzja, to wyrok ten musi być uwzględniony przez organ orzekający przy ustalaniu praw podmiotowych do świadczenia pieniężnego jak i przez Sąd rozpoznający skargę na decyzję organu. Pominięcie tej kwestii jest naruszeniem przepisów postępowania, które ma wpływ na wynik sprawy.

Mając powyższe okoliczności na względzie skład orzekający w sprawie uznał konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i na podstawie art. 185 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a. Zatem pełnomocnik strony skarżącej ze stosownym oświadczeniem winien wystąpić do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy.