Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Ka 396/03
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2005-02-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Leszek Kiermaszek ( spr.), Sędziowie WSA Elżbieta Kaznowska, asesor Krzysztof Targoński, Protokolant starszy referent Magdalena Jankowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lutego 2005 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddala skargę.


UZASADNIENIE

Wnioskami z dnia [...]r. i [...]r. J. S. i E. S. (spadkobiercy poprzednich właścicieli nieruchomości) wystąpili do Prezydenta Miasta R. z wnioskiem o zwrot nieruchomości o powierzchni 1740 m2, położonej w B., składającej się z działek nr [...] i [...], dla której prowadzona była księga wieczysta B., Tom [...], wykaz [...]. Nieruchomość ta została przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 – 1945 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237).

Pierwszą wydaną w sprawie decyzją z dnia [...]r. nr [...] Prezydent Miasta R. umorzył postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Na skutek odwołania J. S. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...]r. nr [...] uchylił decyzję organu I instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Prezydent Miasta R. decyzją z dnia [...] r. Nr [...], działając w oparciu o art. 105 kpa umorzył postępowanie w sprawie zwrotu nieruchomości, oznaczonej obecnie numerami działek: [...],[...],[...],[...].

W uzasadnieniu organ wskazał, że przepis art. 216 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) nie przewiduje możliwości zastosowania przepisów tej ustawy dotyczących zwrotu wywłaszczonych nieruchomości w odniesieniu do dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny. Organ podkreślił również, że nabycie przedmiotowej nieruchomości przez Skarb Państwa odbyło się na podstawie aktu konfiskaty przeprowadzonej na mocy art. 2 § 2 powołanego wyżej dekretu. Wobec tego brak jest przepisu dającego podstawę do zwrotu przejętej nieruchomości, a tym samym postępowanie administracyjne, jako bezprzedmiotowe, należało umorzyć. Z tego też powodu organ I instancji odstąpił od żądania uzupełnienia wniosku o zwrot nieruchomości poprzez oświadczenia pozostałych spadkobierców byłych właścicieli nieruchomości.

Od decyzji tej odwołanie wnieśli J. S. i E. S. zarzucając naruszenie art. 2 § 2 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 – 1945 r. i domagając się jej uchylenia. W ocenie odwołujących się przepis ten został uchylony dekretem z dnia 2 października 1947 r. o przepadku majątku, stąd odpadła podstawa konfiskaty. W dalszej kolejności zakwestionowana została prawidłowość orzeczenia Sądu Powiatowego w N.. z dnia [...]r. orzekającego o przepadku majątku A. i F. S. Za błędny uznano wobec tego pogląd organu I instancji, iż w niniejszej sprawie zastosowanie znajduje przepis art. 216 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, który nie wymienia dekretu z 28 czerwca 1946 r.

Po rozpatrzeniu odwołania Wojewoda [...] decyzją z dnia [...]r. nr [...] na podstawie art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 105 kpa utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Wojewoda wskazał, że będąca przedmiotem postępowania nieruchomość została skonfiskowana na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o przepis art. 2 § 2 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 – 1945 r., co wynika z postanowienia Sądu Powiatowego w N. z dnia [...]r. sygn. akt [...]. Potwierdzeniem tego jest również postanowienie Sądu Powiatowego w R. z dnia [...]r. umarzające postępowanie w sprawie zwrotu majątku, wszczęte na skutek wniosku J. S. Zgodnie z art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami przepisy dotyczące zwrotu wywłaszczonych nieruchomości i wypłaty odszkodowań stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie aktów prawnych w przepisie tym wymienionych. W odniesieniu do wspomnianego przepisu nie jest dopuszczalna wykładnia rozszerzająca, a to oznacza, że o ile akt prawny na podstawie którego przejęto nieruchomość nie został w nim wymieniony, to tym samym nie jest dopuszczalny zwrot nieruchomości. Wobec tego zasadnym było umorzenie postępowania administracyjnego w odniesieniu do wspomnianej nieruchomości.

Na decyzję tę skargę do Sądu wnieśli J. S. i E. S. zarzucając jej naruszenie prawa materialnego polegające na błędnej wykładni przepisu art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami, niewyjaśnienie podstawy prawnej przejęcia nieruchomości oraz błąd w ustaleniach faktycznych polegający na założeniu, że organ administracji publicznej związany był orzeczeniem sądu powszechnego. W ocenie skarżących nie jest trafne stanowisko organu, który przyjął, iż wobec niewymienienia w art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. wykluczony jest zwrot nieruchomości przejętych na jego podstawie. W szczególności skarżący stwierdzili, że wspomniany dekret został uchylony ustawą z dnia 20 lipca 1950 r. o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej, natomiast art. 2 tego dekretu został uchylony przez dekret z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku. Ponadto wskazano, iż "nie da się wykluczyć, że orzeczenie przepadku majątku w wyroku Sądu Powiatowego w N. dotyczy czegoś innego, względnie przejęcie na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości o powierzchni 1700 m2 zabudowanej domem mieszkalnym nastąpiło w trybie innych aktów prawnych wymienionych w przepisie art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami, czy też w tych aktach prawnych, do których odnoszą się orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, np. ustawy z dnia 25.06.1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli".

W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] wniósł o jej oddalenie przedstawiając przebieg postępowania oraz przywołując stanowisko i argumentację zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W toku postępowania sądowego zmarła skarżąca E. S. Drugi ze skarżących – J. S. przedkładając odpis prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku wykazał, że jest jej jedynym spadkobiercą.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W postępowaniu o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, prowadzonym w oparciu o przepisy ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.), zwanej dalej ustawą, realizacja roszczenia o zwrot jest uzależniona od spełnienia szeregu przesłanek warunkujących ewentualną restytucję wywłaszczonego prawa do nieruchomości. Przy analizie owych przesłanek niezbędnym jest zaś zachowanie określonej sekwencji ich badania.

Zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu". Z kolei w myśl art. 216 tej ustawy przepisy rozdziału 6 działu III ustawy stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów wymienionych w powołanej normie prawnej.

Zatem zagadnieniem o fundamentalnym znaczeniu dla prowadzonego postępowania jest ustalenie, w jakim trybie i w oparciu o jakie przepisy nastąpiło przejęcie nieruchomości objętej wnioskiem na rzecz Skarbu Państwa. Poza sporem pozostaje, że A. i F. S. w przeszłości byli współwłaścicielami nieruchomości o powierzchni 1740 m2 położonej w B., składającej się z działek nr [...] i [...]. Na podstawie orzeczenia Urzędu Likwidacyjnego w K. z dnia [...]r. nieruchomość ta została zajęta na rzecz Skarbu Państwa, zaś postanowieniem Sądu Powiatowego w N. z dnia [...]r., wydanym w oparciu o art. 13 § 5 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 – 1945 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237) orzeczono jej przepadek na rzecz Skarbu Państwa. Dalszym orzeczeniem sądowym (postanowieniem Sądu Powiatowego w R. z dnia [...]r. sygn. akt [...]) umorzono, zainicjowane wnioskiem J. S., postępowanie o zwrot wymienionej nieruchomości.

Mając to na względzie słusznie przyjęły organy administracyjne, że przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa nastąpiło w trybie przepisów dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r., gdyż wynika to w sposób wyraźny z powołanych orzeczeń sądowych. Skoro orzeczenia te nie zostały wyeliminowane z obrotu prawnego, korzystają więc z domniemania mocy obowiązującej, stąd treścią tych orzeczeń, w tym podstawą prawną odjęcia prawa własności, związane były orzekające w sprawie organy administracyjne.

Za chybione uznać zatem trzeba zawarte w skardze twierdzenia, iż "nie da się wykluczyć, że orzeczenie przepadku majątku w wyroku Sądu Powiatowego w N. dotyczy czegoś innego, względnie przejęcie na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości o powierzchni 1700 m2 zabudowanej domem mieszkalnym nastąpiło w trybie innych aktów prawnych wymienionych w przepisie art. 216...". Skarżący formułując taki zarzut nie wskazał jednak w oparciu o jakie inne akty miało zostać wydane orzeczenie Sądu Powiatowego w N., zaś ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika w sposób jednoznaczny, że podstawą tego orzeczenia był tylko art. 13 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 – 1945 r., a orzeczenie odnosi się do nieruchomości, której dotyczy wniosek.

Niezależnie od tego zauważyć przyjdzie, że pojęcie "wywłaszczenie" ma w doktrynie ugruntowane znaczenie i przyjmuje się, że oznacza ingerencję organu władzy publicznej w prawa rzeczowe do nieruchomości, dokonywaną w drodze indywidualnego aktu administracyjnego, która podejmowana jest dla realizacji celu publicznego (por. np. G. Bieniek, S. Rudnicki: Nieruchomości. Problematyka prawna. Warszawa 2004 r. str. 681 i nast., T. Woś Wywłaszczenie i zwrot wywłaszczonych nieruchomości Warszawa 2004 r. str. 19 i nast., J. Szachułowicz, M. Krassowska, A. Łukaszewska Gospodarka nieruchomościami. Komentarz. Warszawa 2003 r., str. 314 i nast.). Podkreślić należy również, że nieodzownym elementem instytucji wywłaszczenia, który w obecnie obowiązującym stanie prawnym osiągnął rangę zasady konstytucyjnej jest odszkodowanie (por. art. 21 ust.2 Konstytucji RP). Nie może być zatem traktowane jako wywłaszczenie przejęcie nieruchomości w oparciu o akt o charakterze generalnym (nacjonalizacja) lub orzeczenie sądu powszechnego pozbawiające prawa do nieruchomości (konfiskata, przepadek mienia). Wobec tego, aby skutecznie dochodzić zwrotu nieruchomości na drodze administracyjnej niezbędnym jest wykazanie, że nastąpiło jej wywłaszczenie, w podanym wyżej rozumieniu, lub nabycie w drodze umowy, na podstawie przepisów wymienionych w art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Tak w literaturze, jak i w orzecznictwie panuje jednolity pogląd, iż wyliczenie zawarte w art. 216 ma charakter enumeratywny i nie podlega wykładni rozszerzającej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 kwietnia 2000 r. sygn. akt I SA 775/99 – LEX nr 55776 i z dnia 5 maja 2000 r. sygn. akt I SA 537/99 – LEX nr 77630 oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2001 r. sygn. akt SK 22/01 – OTK 2001/7/216) .

Rozważyć trzeba, w związku z podniesionymi przez skarżącego zarzutami, czy przejęcie nieruchomości, o której zwrot ubiegają się skarżący posiadało wskazane wyżej cechy wywłaszczenia. Art. 1 § 1 powołanego dekretu stanowił, że "kto będąc obywatelem polskim, w czasie pomiędzy 1 września 1939 r. a 9 maja 1945 r. zgłosił swoją przynależność do narodowości niemieckiej lub uprzywilejowanej przez okupanta podlega karze więzienia do lat 10". W art. 2 § 1 ustanowiono z kolei zasadę, że "obok kary pozbawienia wolności sąd może orzec grzywnę i jako kary dodatkowe: utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych oraz przepadek całości lub części majątku...". Istota tych przepisów sprowadzała się zatem do ustanowienia sankcji karnej za określone zachowanie obywateli polskich w czasie wojny. Zwolnienie wymienionego w art. 2 § 2 majątku spod zajęcia mogło nastąpić dopiero po wydaniu wyroku nie zawierającego orzeczenia o przepadku majątku bądź postanowienia o zaniechaniu ścigania, przy spełnieniu następujących warunków: majątek znajdował się w posiadaniu właściciela albo zgłoszenie przynależności do narodowości niemieckiej lub uprzywilejowanej przez okupanta następowało w okolicznościach wskazanych w art. 3 dekretu, a szczególne względy państwowe lub społeczne nie stały temu na przeszkodzie (art. 13 § 3 dekretu). O ile zaś majątek nie został zwolniony przez sąd spod zajęcia, wówczas przechodził na własność Skarbu Państwa (art. 13 § 4 dekretu). Skoro zaś majątek poprzednich właścicieli nieruchomości nie został zwolniony spod zajęcia, gdyż nie wydano wyroku "nie zawierającego orzeczenia o przepadku majątku", ani też nie postanowiono o zaniechaniu ścigania (art. 13 § 3), przeszedł on z mocy ustawy na własność Skarbu Państwa (art. 13 § 4 ). Orzeczenie to miało zatem charakter deklaratoryjny. Nietrafny jest w związku z tym podnoszony w skardze inny zarzut, iż orzeczenie Sądu Powiatowego w Nowym Bytomiu zostało wydane na podstawie przepisu art. 2 § 2 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. uchylonego dekretem z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 390 ze zm.) względnie, iż nie uwzględnia mocy obowiązującej przepisów ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej (Dz. U. Nr 29, poz. 270).

Nie do obrony zatem, w świetle powyższej argumentacji, jest pogląd, iż nabycie wnioskowanych do zwrotu nieruchomości nastąpiło na skutek wywłaszczenia w rozumieniu ustawy o gospodarce nieruchomościami bądź przepisów wymienionych w art. 216 ustawy. Akt przejęcia majątku poprzednich właścicieli nie posiadał bowiem cech charakterystycznych dla wywłaszczenia. W szczególności przejęcie to nie nastąpiło dla realizacji jakiegokolwiek celu publicznego, orzeczenie w tym zakresie wydał sąd powszechny, a za utracony majątek byli właściciele nie otrzymali ekwiwalentu. Nie można w związku z tym skutecznie twierdzić, że przejęcie nieruchomości nastąpiło na drodze wywłaszczenia.

Całokształt przedstawionych rozważań nie dawał podstaw do powzięcia wątpliwości co do zgodności z Konstytucją RP przepisu art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami w zakresie, w jakim wyłącza odpowiednie stosowanie przepisów rozdziału 6 działu III tej ustawy do nieruchomości przejętych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 13 § 5 w związku z art. 2 § 1 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 – 1945 r.

Mając na względzie wskazane wyżej okoliczności Sąd orzekł jak w sentencji wyroku w oparciu o przepis art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.).