Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt SA/Sz 1150/02
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2004-02-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 127 par. 3, art. 138 par. 1 pkt 1, art. 2, art. 4 ust. 1,2,,4, art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 152, art. 200
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący del.Sędzia NSA Elżbieta Makowska /spr./ Sędziowie Sędzia WSA Barbara Gebel Asesor WSA Arkadiusz Windak Protokolant : Beata Majewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lutego 2004r. sprawy ze skargi A.T. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w z dnia [...] r. Nr [...]. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, III. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na rzecz skarżącej A.T. kwotę [...] zł tytułem zwrotu kosztów sądowych.


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w decyzją z dnia [...] r. Nr [...]wydaną na podstawie art. 104 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn.zm.) - odmówił A.T. przyznania świadczenia pieniężnego.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że zainteresowana wystąpiła z wnioskiem o przyznanie świadczenia określonego w wyżej wskazanej ustawie z tytułu wywiezienia wraz z rodzicami do Austrii w okresie od [...]r. do [...]r. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że wnioskodawczyni jako [...] niemowlę została wysiedlona wraz ze swoimi rodzicami z [...] i wraz z nimi - jako robotnikami przymusowymi - skierowana do [...]. Wnioskodawczyni sama w swoim wniosku wskazała, że robotnikami przysłupowymi byfi jej rodzice, a nie ona sama - co zdaniem Kierownika Urzędu, jest oczywiste z racji wieku zainteresowanej.

Według organu, ustawa o świadczeniu pieniężnym za represję uznaje deportację do pracy przymusowej łącząc nierozerwalnie spełnienie naraz dwóch warunków i deportacji (przymusowego wywiezienia) i pracy, co wynika wprost z brzmienia art. 3 ust. 1 ustawy.

W tym stanie sprawy Kierownik Urzędu uznał, że w przypadku wnioskodawczyni nie został spełniony ustawowy wymóg do otrzymania świadczenia, czyli wykonywanie pracy przymusowej.

Dokonując powyższej oceny organ powołał się na wyroki NSA z podobnych sprawach (np. uchwałę z dnia 12.10.1998r. sygn.akt OPS 5/98, wyroki z dnia 24.09.1998r. sygn.akt II SA/Gd 728/98, z dnia 7.06.2001 r. sygn.akt II SA/Wr 840/99). We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A.T. zakwestionowała dokonaną w decyzji ocenę prawną ustalonego stanu faktycznego i powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazała, że odmowy przyznania świadczenia za wojenną deportację nie można uzasadniać tylko tym, że osoba, która się o nie ubiega była w wieku [...] w momencie wywiezienia do lii Rzeszy.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] . Nr [...], działając na podstawie art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 2 i art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn.zm.), po ponownym rozpatrzeniu sprawy - utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r.

W uzasadnieniu decyzji podkreślono, że strona przedstawiła materiał dowodowy, z którego wynika, że w okresie od [...]r. doznała prześladowań nie objętych dyspozycją art. 2 wyżej wskazanej ustawy. Wnioskowany rodzaj represji polegał na pozbawieniu Jej ciepła domowego i właściwej opieki matki, która musiała pracować przymusowo, a nie na wykonywaniu przez stronę pracy przymusowej, co biorąc pod uwagę jej wiek było wykluczone.

Natomiast we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona powołała się na możliwość przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu osadzenia w obozach pracy i powołała się na artykuły prasowe dotyczące wyroków sądów w podobnych sprawach. W związku z tym Kierownik Urzędu wskazał, że z przedłożonego materiału dowodowego nie wynika, aby strona wraz z rodziną była osadzona w obozie pracy. Odnosząc się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2000r. sygn.akt lii RN 112/99, na który powołała się strona, organ wyjaśnił, że wynika z niego to, iż nie ma obowiązku wykonywania pracy w obozie pracy, co nie odnosi się jednak do treści przepisu art. 2 pkt 2.

W konkluzji Kierownik Urzędu stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi osadzenie w obozie pracy, w związku z czym świadczenie pieniężne nie może być stronie przyznane.

W skardze złożonej w dniu 18 maja 2002r. do Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego [...] A.T. zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa tj. art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 31 maja 1L996r. o świadczeniu pieniężnym ... poprzez jego błędną interpretację i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji "i ustalenie prawa do świadczenia z wyżej wymienionej ustawy".

Zdaniem skarżącej, z wyroków Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2000r. (III RN 112/96) i z 6 kwietnia 2000r. (III RN 143/99) wynika, że osoby ubiegające się świadczenia pieniężne muszą jedynie wykazać, że podlegały represjom przez osadzenie lub deportację. Nie są natomiast zobowiązane do udowodnienia, że faktycznie wykonywały pracę przymusową. Skarżąca powołała się także na wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawach o sygn.akt II SA/Łd 659/99 i II SA/Ld 886/99.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odpowiadając na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Przepisy wprowadzające ustawę - prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy - prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Wniesiona w niniejszej sprawie skarga okazała się zasadna, chociaż nie wszystkie jej wywody i wnioski zasługują na uwzględnienie.

Dlatego na wstępie wyjaśnić trzeba, iż stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) sprawowany przez sądy administracyjne wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej następuje pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że sąd administracyjny nie wydaje rozstrzygnięć merytorycznych co do istoty sprawy, a więc nie przyznaje praw, nie nakłada obowiązków itp. Natomiast w przypadku stwierdzenia, że zaskarżona decyzja dotknięta jest istotnymi wadami prawnymi tj. narusza przepisy prawa materialnego lub przepisy postępowania administracyjnego w sposób określony w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), wówczas sąd uwzględnia skargę i uchyla taką decyzję lub stwierdza jej nieważność (w zależności od rodzaju stwierdzonego naruszenia prawa). Z tego powodu zawarty w skardze wniosek o "ustalenie prawa do świadczenia" nie mógł być uwzględniony mimo zasadności skargi.

W rozpatrywanej sprawie istota sporu sprowadza się do oceny, czy osoba, będąca [...] - miesięcznym dzieckiem w chwili deportacji wraz z matką do pracy przymusowej, o jakiej mowa w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn.zm.) jest uprawniona do uzyskania świadczenia pieniężnego przewidzianego w tej ustawie.

Stosownie do art. 1 ust. 1 powyższej ustawy (nazywanej w dalszej części uzasadnienia ustawą o świadczeniu pieniężnym), określone w niej świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkiwania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Art. 2 ustawy wyjaśnia, że represją, w jej rozumieniu, jest:

1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 -1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych,

2. deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z teryterium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium:

a. HI Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -

1945,

b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego

okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939r. do dnia 5 lutego 1946r.

oraz po tym okresie do końca 1948r. z terytorium państwa polskiego w jego

obecnych granicach.

Wykładnia art. 2 dokonania została w licznych wyrokach Sądu Najwyższego (por. wyroki z dnia 13 stycznia 2000r. sygn.akt III RN 112/99; 6 kwietnia 2000r. sygn.akt Ml RN 143/99; 11 lipca 2002r., sygn.akt III RN 14/02; 14 marca 2002r. sygn.akt III RN 161/01) i Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki z dnia 4 grudnia 2000r. sygn.akt V SA 647/99, 14 marca 2001 r. sygn.akt V SA 1631/00, 18 lipca 2001r. sygn.akt. II SA/Łd 659/99).

W świetle tej wykładni, uznać trzeba, iż z unormowania art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym nie wynika, aby uznanie za represję deportacji osoby do pracy przymusowej w III Rzeszy było uwarunkowane zdolnością tej osoby do wykonywania pracy w chwili jej wywiezienia. Intencją ustawodawcy było bowiem objęcie prawem do uzyskania rekompensaty pieniężnej za doznane krzywdy spowodowane deportacją, wszystkich osób, które poddane były tego rodzaju represji co najmniej 6 miesięcy w okresie wojny w iatach 1939 - 1945 i to bez względu na wiek. Osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, że spełnia określone w jej art. 2 przesłanki prawne, uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch, wymienionych w tym przepisie, kategorii osób represjonowanych.

Natomiast wykonywanie pracy uzyskuje znaczenie prawne dopiero na tle art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w którym określony został sposób obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego i jest mowa o tym, że świadczenie takie przysługuje "za każdy pełny miesiąc wykonywania pracy". We wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego skarżąca wskazała, że w [...] r. została deportowana (nosiła wówczas panieńskie nazwisko matki) wraz z całą rodziną ze strony matki (jej rodzicami i siostrami) z [...], do Austrii, gdzie dorośli członkowie rodziny pracowali przysłupowo w majątkach rolnych do końca działań wojennych.

Z treści zaskarżonej decyzji wynika, że okoliczności te nie są kwestionowane, bowiem znajdują potwierdzenie w dowodach dołączonych do wniosku. W związku z argumentacją Kierownika z Urzędu, który wykluczył możliwość pracy przymusowej skarżącej "biorąc pod uwagę jej wiek" należy zauważyć, że w przypadku wywiezienia na roboty przymusowe całej rodziny, uwzględniając antyhumanitarny i restrykcyjny charakter deportacji, nie można z góry zakładać, że cel wywozu dorosłych był inny niż w stosunku do dzieci będących członkami tej rodziny.

Czasookres przebywania obywateli polskich na deportacji w III Rzeszy nie był z góry określony przez władze niemieckie.

Bezterminowa deportacja obejmowała nie tylko osoby dorosłe i zdolne do pracy, lecz także dzieci. Wywożenie dzieci do III Rzeszy i umieszczanie ich wraz z dorosłymi członkami rodziny w gospodarstwach rolnych, w których dorośli wykonywali pracę przymusową, stanowiło tworzenie zaplecza przyszłej siły roboczej. Dzieci te bowiem w miarę dorastania, kierowane były do przymusowego wykonywania różnych prac w gospodarstwach, które niejednokrotnie przekraczały ich możliwości. W okresie II wojny światowej nie obowiązywały żadne przepisy chroniące dzieci wywożone do pracy przymusowej przed wyzyskiem.

A.T. przed zakończeniem działań wojennych była niespełna [...] letnim dzieckiem. Z uwagi na wyżej przedstawione racje nie można zatem a priori, bez dokładnego wyjaśnienia sprawy zakładać, że w ogóle żadnej pracy przymusowej nie wykonywała.

Postępowania toczące się na podstawie przepisów omawianej ustawy o świadczeniu pieniężnym jest postanowieniem administracyjnym i mają do niego zastosowanie przepisy kodeksu postępowania administracyjnego na co wyraźnie wskazuje art 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r.

Skarżąca, jak wynika to z materiałów postępowania administracyjnego, nie wskazała żadnych okoliczności, w świetle których możliwe byłoby ustalenie czy wykonywała w okresie deportacji jakąkolwiek pracę przymusową dającą podstawę do ustalenia wysokości świadczenia pieniężnego na zasadach przewidzianych w art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Zarówno we wniosku o przyznanie świadczenia, jak i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (a także w skardze) dała wyraz swemu przekonaniu, że nie jest zobowiązana do udowodnienia, że w okresie deportacji do pracy przymusowej faktycznie pracę tę wykonywała, co świadczyć może o tym, że okoliczności przebiegu Jej deportacji uznała za nieistotne dla sprawy-

Rzeczą Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych było w tej sytuacji, wyjaśnienie stronie znaczenia art. 3 ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, tym bardziej, że w dołączonym do wniosku oświadczeniu M.Z., tj. matki strony (k. 19 akt administracyjnych) widnieje zapis : "cała nasza rodzina, tzn. rodzice moi, rodzeństwo oraz moja córka A. byliśmy deportowani przez III Rzeszę do Austrii na roboty (...) gdzie pracowaliśmy do zakończenia wojny".

W tym celu należało jako dowód dopuścić wszystko, co mogło przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności, poza dokumentami mogły być to zeznania świadków (art. 75 § 1 kpa), a także -przesłuchanie strony (art. 86 kpa). Ciążący na organie obowiązek dokładnego wyjaśnienia sprawy wynika z art. 7, 77 § 1 i 80 kpa, jego niedopełnienie stanowi naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego i w niniejszej sprawie uniemożliwia prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego. Dlatego przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, celem dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego na okoliczność tego, czy w okresie deportacji, do pracy przymusowej skarżąca pracę tę wykonywała, co ma znaczenie dla ustalenia wysokości świadczenia pieniężnego, należy dokładnie przesłuchać skarżącą, a w miarę potrzeby i możliwości także członków Jej rodziny lub innych wskazanych przez stronę świadków, którzy byli razem z Nią deportowani i dokonać oceny tych dowodów, w tym również zebranych dotychczas.

Ponieważ, jak zostało to wyżej wykazane, zaskarżona decyzja (oraz decyzja ją poprzedzająca) narusza przepisy postępowania w stopniu mającym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, należało uwzględnić skargę i orzec jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 152 oraz art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.