Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 156/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2006-06-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6192 Funkcjonariusze Policji
Skarżony organ: Komendant Policji
Treść wyniku: Uchylono orzeczenie I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski, Sędziowie Sędzia NSA Janusz Nowacki (spr.), Asesor WSA Ewa Alberciak, Protokolant Asystent sędziego Jarosław Szkudlarek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 czerwca 2006 roku sprawy ze skargi K. M. na rozkaz personalny Komendanta Wojewódzkiego Policji w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie wysługi lat 1. uchyla zaskarżony rozkaz oraz poprzedzający go rozkaz personalny Komendanta Powiatowego Policji w P. nr [...] z dnia [...], 2. orzeka, że zaskarżony rozkaz podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku


UZASADNIENIE

Rozkazem Personalnym Nr [...] z dnia [...] Komendant Powiatowy Policji w P. na podstawie art. 6f ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 roku o Policji /Dz.U. z 2002 r., Nr 7, poz. 58 ze zm./ w związku z § 4 ust 1 i § 5 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 6 grudnia 2001 roku w sprawie szczegółowych zasad otrzymywania i wysokości uposażenia zasadniczego policjantów, dodatków do uposażenia oraz ustalania wysługi lat, od której jest uzależniony wzrost uposażenia zasadniczego /Dz.U. Nr 152, poz. 1732 ze zm./ oraz art. 1 ust 1 ustawy z dnia 20 lipca 1990 roku o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy /Dz.U. Nr 54, poz. 310/ po rozpatrzeniu wniosku K. M. o zaliczenie do wysługi lat, od której uzależniony jest wzrost uposażenia zasadniczego okresów zatrudnienia w gospodarstwie rolnym matki, zaliczył K. M. na dzień przyjęcia do służby tj. 21 stycznia 1985 roku, do wysługi lat uwzględnianej przy ustaleniu wzrostu uposażenia zasadniczego łączny okres w wymiarze 6 lat, 3 miesięcy i 20 dni, w tym pracę w gospodarstwie rolnym w wymiarze 3 miesięcy i 3 dni. Jednocześnie na dzień 1 maja 2002 roku określił termin nabycia prawa do wzrostu uposażenia zasadniczego z tytułu wysługi lat w wysokości 21,5% uwzględniając datę złożenia przez stronę wniosku oraz okres przedawnienia.

Od powyższej decyzji K. M. złożył odwołanie do Komendanta Wojewódzkiego Policji w Ł., wnosząc o uchylenia zaskarżonego rozkazu personalnego w części dotyczącej niezaliczenia do wysługi lat pracy w gospodarstwie rolnym rodziców w okresie od 1 września 1975 roku do 28 maja 1979 roku i zaliczenie wskazanego okresu do pracowniczego stażu pracy. W uzasadnieniu odwołania podniesiono, iż niezaliczenie pracy w gospodarstwie rolnym rodziców w czasie pobierania nauki w szkole średniej oddalonej o 50 km jest krzywdzące z uwagi na to, iż praca skarżącego była koniecznością życiową związaną ze śmiercią ojca. Ponadto podkreślił, iż mieszkał w internacie jedynie w okresie zimowym z uwagi na warunki atmosferyczne i brak prac polowych w tym okresie. Konieczność stałego pobytu w gospodarstwie rolnym nie była, w ocenie skarżącego, wymagana, bowiem prowadzone gospodarstwo skierowane było na produkcję roślinną, a nie zwierzęcą wymagającą codziennych czynności. O pracy w gospodarstwie świadczą również adnotacje ze świadectw szkolnych dotyczące nieobecności skarżącego w szkole w ilości ok. 200 godzin.

W wyniku powyższego odwołania Komendant Wojewódzki Policji w Ł. rozkazem personalnym Nr [...] z dnia [...]uchylił zaskarżony rozkaz personalny w części dotyczącej zaliczenia do wysługi lat uwzględnianej przy ustalaniu wzrostu uposażenia zasadniczego wyszczególnionych okresów zatrudnienia i służby, w pozostałej części dotyczącej prawa do wzrostu uposażenia z tytułu wysługi lat oraz terminu jego nabycia zaskarżony rozkaz utrzymał w mocy. W uzasadnieniu rozkazu organ odwoławczy wskazał, iż Komendant Powiatowy Policji w P. wydał decyzję nie posiadając pełnej dokumentacji m.in. dotyczącej potwierdzenia rozpoczęcia prowadzenia przez stronę gospodarstwa rolnego. Nadto zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. sygnatura akt II SA 3351/03 z dnia 22.09.2004 roku wskazanie w rozstrzygnięciu decyzji administracyjnej okresów zaliczanych do wysługi lat jest nieprawidłowe, gdyż brak jest do tego podstaw prawnych. Wyżej wymieniona kwestia nie może być przedmiotem odrębnej decyzji administracyjnej, będąc tylko jednym z elementów składowych w sprawie dotyczącej procentowego wzrostu uposażenia z tytułu wysługi lat i terminu jego nabycia. Mając powyższe na uwadze koniecznym było uchylenie zaskarżonego rozkazu personalnego w części dotyczącej zaliczenia do wysługi lat uwzględnianej przy ustalaniu wzrostu uposażenia zasadniczego wyszczególnionych w rozstrzygnięciu decyzji okresów zatrudnienia, służby i pracy w gospodarstwie rolnym. Na podstawie § 5 ust. 4 rozporządzenia z dnia 6 stycznia 2001 roku decyzja administracyjna dotyczyć może wyłącznie określania terminu prawa do nabycia wzrostu uposażenia zasadniczego z tytułu wysługi lat oraz jego procentowej wysokości. Organ II instancji pismem z dnia 2.12.2005 roku wezwał K. M. do uzupełnienia materiału dowodowego niezbędnego do podjęcia prawidłowej decyzji merytorycznej. Strona przedłożyła dokumenty potwierdzające rozpoczęcie prowadzenia gospodarstwa rolnego tj. zaświadczenie Urzędu Miejskiego w P. o posiadaniu przez K. M. gospodarstwa rolnego, oświadczenie sołtysa Gminy P. o jego prowadzeniu, zaświadczenie Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o nadaniu gospodarstwu numeru identyfikacyjnego oraz decyzję o ustaleniu wysokości opłacanego podatku rolnego. Dodatkowo zainteresowany dostarczył zaświadczenie PKS Ł. Sp. z o.o. potwierdzające istnienie stałego połączenia komunikacyjnego na trasie: Ł. – P. i Ł. - K. oraz potwierdzone notarialnie oświadczenie M. K. o zamieszkiwaniu K. M. w internacie i jego pracy w gospodarstwie rolnym matki w okresie prac polowych. W dniu 29 grudnia 2005 roku K. M. przesłuchano w charakterze strony. Wymieniony zeznał, że w czasie nauki w szkole średniej był zameldowany w internacie w K. na pobyt czasowy od dnia 1 września 1975 roku do dnia zakończenia nauki tj. do dnia 30 marca 1979 roku jednak w okresie prac polowych dojeżdżał do szkoły z domu aby pomagać matce w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Codzienna praca była wykonywana przez niego w okresie ferii i wakacji. Według zeznań odwołującego odległość od miejsca zamieszkania do szkoły wynosiła 52 km, a konieczny czas dojazdu autobusem PKP w jedną stronę wynosił 1.5 godziny. W wyniku analizy zebranego materiału dowodowego organ odwoławczy wykazał, że K. M. pomagał w prowadzeniu gospodarstwa rolnego swojej matce. Jednak zebrany materiał dowodowy nie potwierdził faktu codziennej pracy w gospodarstwie rolnym. Jednocześnie zamieszkiwanie w internacie wskazuje na to, że jego praca nie miała charakteru stałego zatrudnienia, a jedynie przyjętej zwyczajowo pomocy świadczonej przez dzieci rodzicom. W myśl ugruntowanego w orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądu możliwe jest zaliczenie do pracowniczego stażu pracy okresu faktycznie wykonywanej pracy na roli łączonej z nauką w szkole stacjonarnej. Jednak na przeszkodzie uznaniu tego okresu stoją codzienne wielokilometrowe dojazdy do znacznie oddalonej szkoły oraz zamieszkiwanie w internacie. W ocenie organu II instancji zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdza, iż K. M. pomagał matce w prowadzeniu gospodarstwa rolnego w okresie pobierania nauki w szkole średniej - jednak fakt korzystania z internatu, nawet w ograniczonym zakresie - dowodzi, iż świadczona pomoc nie miała charakteru stałej pracy i nie można jej zaliczyć do pracowniczego stażu pracy. Biorąc powyższe pod uwagę po obliczeniu okresów pracy i służby K. M. na dzień jego przyjęcia do służby w Policji tj. 21 stycznia 1985 roku podlegają zaliczeniu do wysługi lat niżej wymienione okresy pracy uwzględniane przy ustalaniu wzrostu uposażenia zasadniczego: praca w zakładach cywilnych - 4 lata i 26 dni, praca w gospodarstwie rolnym - 5 miesięcy i 1 dzień, służba wojskowa - 1 rok, 11 miesięcy i 21 dni. Łącznie : 6 lat 5 miesięcy i 18 dni. Uwzględniony okres pracy w gospodarstwie rolnym obejmuje czas od zakończenia korzystania z internatu w K. do rozpoczęcia pracy za granicą tj. okres dłuższy od uwzględnionego przez organ l instancji. Jednocześnie, zgodnie z § 5 ust. 4 i § 3 ust. 1 przywołanego rozporządzenia termin nabycia prawa do wzrostu uposażenia określono na dzień 1 maja 2002 roku w wysokości 21,5% płatnej wysługi, uwzględniając 3 letni okres przedawnienia roszczeń finansowych związanych z uposażeniem wynikający z art. 107 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 roku o Policji.

Na powyższy rozkaz personalny Komendanta Wojewódzkiego Policji w Ł. K. M. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi w części dotyczącej utrzymania w mocy niezaliczenia do wysługi lat okresu w gospodarstwie rolnym od 1 września 1975 roku do 30 marca 1979 roku. W uzasadnieniu skargi powtórzył argumentację wyrażoną w odwołaniu.

W odpowiedzi na skargę Komendant Wojewódzki Policji w Ł. wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko i argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonego rozkazu personalnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Skarga K. M. jest uzasadniona.

Zgodnie z treścią art.1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. prawo o ustroju sądów administracyjnych/Dz.U. nr 153 poz.1269/ sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.

W myśl zaś art.1 § 2 wymienionej ustawy kontrola o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zgodnie z treścią art.3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi/Dz.U. nr 153 poz.1270/ sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.

W myśl zaś art.145 § 1 wymienionej ustawy sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie:

1./ uchyla decyzje lub postanowienie w całości lub w części jeżeli stwierdzi:

a./ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy

b./ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego

c./ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy

2./ stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art.156 kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach

3./ stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach.

Z wymienionych przepisów wynika, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji czy jest ona zgodna z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

W rozpoznawanej sprawie organy administracji naruszyły przepisy postępowania a mianowicie art.7, 77 § 1 i 80 kpa i naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podstawą prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 6 grudnia 2001r. w sprawie szczegółowych zasad otrzymywania i wysokości uposażenia zasadniczego policjantów, dodatków do uposażenia oraz ustalania wysługi lat, od której jest uzależniony wzrost uposażenia zasadniczego(Dz.U. nr 152 poz.1732 z późn. zm.) oraz przepisy ustawy z dnia 20 lipca 1990r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy(Dz.U. nr 54 poz.310).

Zgodnie z treścią § 4 ust.1 pkt.5 wymienionego rozporządzenia do wysługi lat przy ustalaniu wzrostu uposażenia zasadniczego zalicza się inne, niż wymienione w punktach 1-4, okresy pracy, jeżeli na podstawie odrębnych przepisów podlegają one wliczeniu do okresu pracy lub służby, od którego zależą uprawnienia pracownicze lub wynikające ze stosunku służbowego.

W myśl zaś art.1 ust.1 pkt.2 ustawy z dnia 20 lipca 1990r. ilekroć przepisy prawa lub postanowienia układu zbiorowego pracy albo porozumienia w sprawie zakładowego systemu wynagradzania przewidują wliczenie do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownika wynikające ze stosunku pracy, okresów zatrudnienia w innych zakładach pracy, do stażu tego wlicza się pracownikowi także przypadające przed dniem 1 stycznia 1983r. okresy pracy po ukończeniu 16 roku życia w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez rodziców lub teściów, poprzedzające objęcie tego gospodarstwa i rozpoczęcie jego prowadzenia osobiście lub wraz ze współmałżonkiem.

Z przepisu art.1 ust.1 pkt.2 ustawy z dnia 20 lipca 1990r. wynika, iż pracownikowi zalicza się do stażu pracy okres pracy w gospodarstwie rolnym o ile było to gospodarstwo rodziców lub teściów a ponadto musi później nastąpić objęcie tego gospodarstwa i rozpoczęcie jego prowadzenia osobiście lub wraz ze współmałżonkiem. Należy zaznaczyć, iż objęcie gospodarstwa nie musi nastąpić bezpośrednio po zaprzestaniu w nim pracy. Dopuszczalna jest także przerwa między pracą w gospodarstwie a jego objęciem. Nie jest również konieczne objęcie całego gospodarstwa, w którym dana osoba pracowała. Wystarczające jest objęcie jedynie części tego gospodarstwa. Pogląd taki wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 września 1999r. w spr. I PKN 250/99(OSNP nr 1 z 2001r. poz.10) i z 16 grudnia 1994r. w spr. I PRN 115/94(OSNP nr 16 z 1995r. poz.205).

Analiza przepisu art.1 ust.1 pkt.2 ustawy z dnia 20 lipca 1990r. wskazuje, iż do stażu pracy zalicza się "okresy pracy" w gospodarstwie rolnym rodziców. Wymieniony przepis nie uzależnia takiego zaliczenia od ilości czasu pracy poświęconego na pracę w gospodarstwie. Nie został bowiem określony minimalny dobowy wymiar czasu pracy w gospodarstwie. Zaliczeniu może zatem podlegać okres pracy nawet wówczas gdy pokrywa się on z okresem nauki w szkole średniej lub wyższej poza miejscem zamieszkania. W sytuacji gdy pracownik uczył się w innej miejscowości i w związku z tym mieszkał w internacie lub akademiku istotne jest to czy możliwy był jego codzienny powrót do domu i codzienna praca w gospodarstwie. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż zaliczeniu podlega jedynie praca w gospodarstwie o charakterze stałym. Musi to być praca codzienna a nie jedynie okazjonalna pomoc świadczona przez dzieci rodzicom. W przypadku gdy osoba zamieszkująca w internacie lub akademiku ze względu na odległość, nie mogła codziennie wracać do domu lub też nie czyniła tego z innych powodów to nie można uznać, iż w czasie nauki stale pracowała w gospodarstwie rolnym swoich rodziców.

W rozpoznawanej sprawie sporna pozostaje kwestia zaliczenia skarżącemu okresu pracy w gospodarstwie rolnym jego matki od dnia 1 września 1975r. do dnia 30 marca 1979r. Nie budzi wątpliwości fakt, iż w tym czasie gospodarstwo rolne we wsi P. było prowadzone przez matkę skarżącego Z. M. zaś K. M. w dniu 22 lipca 1997r. objął jego część i od tego czasu prowadzi je osobiście. W spornym okresie skarżący uczył się w Liceum Zawodowym w K. i od 1 września 1975r. był zameldowany w internacie znajdującym się przy szkole.

Organy administracji obu instancji odmawiając zaliczenia skarżącemu okresu pracy w gospodarstwie rolnym nie wyjaśniły w dostateczny sposób stanu faktycznego. Zasadnicze znaczenie w niniejszej sprawie miało ustalenie czy K. M., ze względu na odległość do szkoły, mógł stale pracować w gospodarstwie prowadzonym przez jego matkę. Aby odpowiedzieć na to pytanie niezbędne było dokładne wyjaśnienie okoliczności faktycznych sprawy czego organy administracji nie uczyniły.

Jak wynika z zebranego materiału dowodowego odległość pomiędzy P. a K wynosiła 52 km. Nie zostało dostatecznie wyjaśnione w jakich godzinach skarżący miał zajęcia w szkole a mianowicie o której godzinie zaczynały się zajęcia a o której się kończyły. K. M. podał w swoich zeznaniach, iż do domu wracał około godziny 1400 – 1500. Uwzględniając czas dojazdu, zajęcia w szkole musiałyby się kończyć około godz.1200 – 1300. Wersja taka wydaje się wątpliwa. Jest bowiem rzeczą powszechnie znaną, iż zajęcia w szkole średniej nie kończą się w zasadzie o tak wczesnej porze jak podał to skarżący. Organ administracji nie wyjaśnił także czy poza zajęciami w szkole K. M. miał także praktyki a jeżeli tak to przez ile dni w tygodniu, gdzie i w jakich godzinach.

Nie ustalono również dokładnie ile czasu skarżący poświęcał na dojazd do szkoły i powrót do domu. K. M. wyjaśnił, iż przejazd autobusem PKS z P. do K. trwał około 1,5 godziny. Ta ilość czasu może budzić wątpliwość. Jak wynika bowiem z zaświadczenia PKS z Ł. w okresie od 1975r. do 1979r. nie było bezpośrednich połączeń pomiędzy P. a K.. Połączenia takie istniały na trasie P. – Ł. oraz Ł. – K.. Skoro zatem skarżący musiał się przesiadać w Ł. to musiało to wpływać na czas przejazdu i wersja skarżącego, że przejazd autobusem trwał 1,5 godziny budzi wątpliwości. Nie zostało również wyjaśnione ile czasu zajmowało skarżącemu dojście z domu do przystanku PKS w P. ani ile czasu zajmowało K. M. dojście z dworca PKS w K. do szkoły. Dokładne wyjaśnienie czasu podróży skarżącego z domu do szkoły i z powrotem ma istotne znaczenie dla ustalenia czy mógł on codziennie i stale pracować w gospodarstwie rolnym swojej matki. Wpływ na to miało również kwestia ile czasu dziennie zajmowało skarżącemu wykonywanie w domu innych czynności takich jak odrabianie lekcji czy odpoczynek. Kwestie te nie zostały jednak wyjaśnione.

Organy administracji pominęły również okres wakacji letnich. Z zebranego materiału dowodowego nie wynika czy w tym okresie skarżący pracował w gospodarstwie rolnym czy też wyjeżdżał a jeżeli tak to w jakim czasie. W przypadku gdyby okazało się, że K. M.w czasie wakacji nigdzie nie wyjeżdżał lecz spędzał je u swojej matki to istniałaby podstawa do zaliczenia tego okresu do wysługi lat. W kwestii tej w aktach administracyjnych brak jest jakichkolwiek ustaleń.

Organy administracji przyjęły, iż skarżący, w czasie nauki w szkole średniej, pomagał jedynie swojej matce w prowadzeniu gospodarstwa uznając, iż ze względu na fakt korzystania z internatu i stosunkowo dużą odległość do domu nie mógł pracować codziennie w gospodarstwie. Dla ustalenia czy skarżący faktycznie stale pracował w gospodarstwie rolnym konieczne jest jednak dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego a tego organy administracji nie uczyniły. Przesłuchano wprawdzie skarżącego w charakterze strony lecz zeznania te nie wyjaśniły w dostateczny sposób wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Nie wyjaśniono w jakich godzinach skarżący miał zajęcia w szkole oraz czy miał praktyki a jeżeli tak to jak często i w jakich godzinach. Nie ustalono ile czasu trwał dojazd do szkoły oraz gdzie K. M. spędzał wakacje letnie. Organy administracji nie podjęły zatem wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego ani w też w sposób wyczerpujący nie zebrały i nie rozpatrzyły całego materiału dowodowego. Naruszyły tym przepisy art.7, 77 § 1 i 80 kpa i naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając to na uwadze, na podstawie art.145 § 1 pkt.1b.) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r., sąd uchylił zaskarżony rozkaz oraz poprzedzający go rozkaz Komendanta Powiatowego Policji w P. z dnia [...]

Z uwagi na to, iż skarga została uwzględniona zaś skarżącemu przyznane zostało prawo do wzrostu uposażenia z tytułu wysługi lat, na podstawie art.152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r., sąd orzekł, iż zaskarżony rozkaz podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji winny dokładnie wyjaśnić okoliczności faktyczne. Należy wyjaśnić w jakich godzinach skarżący miał zajęcie w szkole i czy miał także praktyki oraz ewentualnie kiedy, gdzie i w jakich godzinach. Należy również ustalić ile czasu trwał dojazd od szkoły od momentu wyjścia z domu uwzględniając fakt, iż dojazd autobusem PKP wymagał przesiadki w Ł.. Należy także wyjaśnić czy K. M. wyjeżdżał w czasie wakacji letnich i ewentualnie w jakich okresach czy też spędzał je w gospodarstwie rolnym swojej matki. Ustalenie wymienionych okoliczności winno dotyczyć jedynie okresu od połowy marca do końca października każdego roku. Skarżący sam bowiem przyznał, iż od listopada do połowy marca następnego roku mieszkał w internacie i nie wracał w tym czasie do domu aby pomagać w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Dopiero po zebraniu całego materiału dowodowego należy dokonać wnikliwej jego analizy i ustalić czy skarżący rzeczywiście stale pracował w gospodarstwie prowadzonym przez jego matkę czy też jedynie dorywczo pomagał jej w wykonywaniu czynności gospodarskich.