Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 123/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2012-03-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2007 nr 11 poz 74
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art.11, art.77 par 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Sygn. akt I SA/Kr 123/12 | | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 marca 2012 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Jarosław Wiśniewski, Sędzia: WSA Agnieszka Jakimowicz (spr.), Sędzia: WSA Ewa Michna, Protokolant: Aleksandra Osipowicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 marca 2012 r., sprawy ze skargi I. Ł., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 30 listopada 2011 r. Nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy - uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 2 września 2011r. , znak [...]-


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 31 listopada 2011 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia 2 września 2011 r. nr [...], którą odmówiono I. Ł. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek ubezpieczeniowych za prowadzącego działalność gospodarczą za okres od stycznia 2000 r. do marca 2010 r. wraz z należnymi odsetkami w łącznej wysokości 20.753,21 zł oraz umorzono postępowanie w zakresie umorzenia składek na ubezpieczenia za okres od października 1995 r. do września 2000 r. z uwagi na ich przedawnienie.

Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym sprawy.

Wnioskiem datowanym na dzień 5 maja 2010 r. I. Ł. zwrócił się o umorzenie zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy za okres od 5 października 1995 r. do 29 marca 2010 r. wraz z należnymi odsetkami. Wnioskodawca wskazał, że wspólnie z żoną osiągają dochód 1.414,65 zł brutto miesięcznie, z tego opłaca media i wyżywienie, oszczędzając przy tym na niezbędnych lekarstwach. Ze względu natomiast na podeszły wiek oraz stan zdrowie nie może znaleźć dodatkowego zatrudnienia. Nadto oświadczył, że nie ma żadnych oszczędności ani środków majątkowych, które mogłyby posłużyć spłacie zadłużenia.

W toku postępowania organ rentowy ustalił, że I. Ł. był zgłoszony jako płatnik składek w okresie od dnia 5 października 1995 r. do dnia 29 marca 2010 r., z tytułu prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej w zakresie usług pogrzebowych oraz sprzątania i czyszczenia obiektów. Płatnik nie dopełnił ciążącego na nim obowiązku opłacenia składek ubezpieczeniowych i stał się dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który naliczył odsetki od nieopłaconych w terminie należności. Zaległości te zostały skierowane do przymusowego dochodzenia, w ramach którego dokonano zajęcia świadczenia rentowego płatnika, w wyniku którego dokonano wpłat na kwotę 1.102,52 zł.

Zobowiązany nie korzystał z pomocy publicznej de minimis, o której mowa w art. 2 ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (Dz. U. 2007 r. nr 59, poz. 404 z późn. zm.) i aktualnie nie złożył wniosku o udzielenie takiej pomocy do innego organu.

Zobowiązany pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, żoną, synem, synową i wnuczką. Płatnik wraz z żoną osiągają według oświadczenia łączny dochód w kwocie 1.414,65 zł brutto miesięcznie, w skład którego wchodzi pobierane przez płatnika od dnia 27 lutego 1994 r. świadczenie rentowe w wysokości 713,63 zł brutto (622,40 zł netto). Matka płatnika otrzymuje świadczenie emerytalne, którego wysokość wynosi 713,35 zł netto miesięcznie. Zgodnie z oświadczeniem, miesięczny dochód przypadający na członka rodziny wynosi 352,44 zł, z tym, że płatnik nie określił wysokości dochodów uzyskiwanych przez pozostałych członków rodziny.

Z zeznań podatkowych złożonych przez wnioskodawcę wynika, że w 2008 r. wykazał z tytułu prowadzonej działalności przychody w wysokości 3.300 zł, a w 2009 r. w wysokości 5.400 zł. Oprócz tego zobowiązany był zatrudniony na podstawie umowy zlecenia w Urzędzie Miasta i Gminy M. w okresie od stycznia 1999 r. do stycznia 2010 r. z tego tytułu uzyskując dochód w kwocie 320 zł miesięcznie (zgodnie z imiennym raportem miesięcznym ZUS RCA dochód za grudzień 2009 r. wyniósł 640 zł).

Ustalono też, że żona płatnika nie jest zgłoszona do ubezpieczeń, jego syn figuruje jako osoba bezrobotna pobierająca zasiłek dla bezrobotnych, natomiast synowa zgłoszona jest do ubezpieczeń jako osoba wykonująca umowę zlecenia, według raportu miesięcznego ZUS RCA za lipiec 2010 r. z tego tytułu osiągnęła wynagrodzenie w kwocie 151,20 zł.

Ustalając wysokość miesięcznych wydatków stwierdzono, że wnioskodawca nie posiada żadnych zobowiązań poza miesięcznymi wydatkami związanymi z utrzymaniem gospodarstwa domowego w wysokości 550 zł (energia elektryczna, gaz, woda, telefon), na którą to okoliczność przedłożono stosowne rachunki.

Odnosząc się do sytuacji zdrowotnej w rodzinie wnioskodawcy stwierdzono, że matka wnioskodawcy cierpi z powodu niewydolności krążenia, miażdżycowego uszkodzenia mięśnia sercowego i nadciśnienia tętniczego, w związku z czym była hospitalizowana. Sam wnioskodawcy przebywał w szpitalu z powodu rany ciętej lewej stopy, a zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 22 listopada 2005 r. jest częściowo i czasowo niezdolny do pracy.

Ustalając stan posiadania wnioskodawcy podano, że figuruje jako właściciel ciągnika rolniczego Ursus C4011 z 1971 r. oraz samochodu marki Peugeot 106 z 1992 r. Nie figuruje natomiast w ewidencji podatkowej jako podatnik podatku rolnego z gruntów stanowiących gospodarstwo rolne.

Oceniając przesłanki umorzenia należności składkowych wynikające z art. 28 ust. 2 oraz art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, a także § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, organ rentowy powołał się na uznaniowość decyzji w przedmiocie umorzenia, stwierdził, że ciężar udowodnienia tych przesłanek spoczywa na wnioskodawcy i w tym kontekście stwierdził, że w przypadku wnioskodawcy nie zachodzi całkowita nieściągalność składek. Wskazano, że wnioskodawca nie prowadzi już wprawdzie działalności gospodarczej, niemniej posiada stałe źródło utrzymania w postaci świadczenia rentowego w wysokości 713,63 zł brutto (622,40 zł netto). Choć wnioskodawca nie jest właścicielem jakiejkolwiek nieruchomości, a niska wartość posiadanych pojazdów uniemożliwia uzyskanie zabezpieczenia, to zaległości figurujące na koncie płatnika zostały skierowane do przymusowego dochodzenia. Ponieważ egzekucja ze świadczenia rentowego jest aktualna i skuteczna, toteż nie można wykluczyć możliwości wyegzekwowania całości należności z tytułu nieopłaconych składek. Podkreślono, że w dłuższej perspektywie czasowej, w granicach której zaległe składki mogą być przymusowo dochodzone, na organie ciąży obowiązek podejmowania wszelkich działań zmierzających do dochodzenia wierzytelności.

Jednocześnie oceniono, że wnioskodawca nie wykazał okoliczności, które wskazałyby, że jego sytuacja uległa pogorszeniu, które świadczyłyby o zaistnieniu przesłanki braku dochodu i całkowitej nieściągalności.

W ocenie organu nie zostały również spełnione przesłanki wymienione w cyt. rozporządzeniu, wnioskodawca nie wykazał bowiem, ażeby ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie był wstanie opłacić należności, co miałoby pociągnąć dla niego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki, pozbawiając możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Stwierdzono, że wnioskodawca wprawdzie nie prowadzi działalności gospodarczej, jednak posiada stałe źródło dochodów w postaci świadczenia rentowego, a wraz z żoną osiąga łączny dochód w kwocie 1.414,65 zł brutto miesięcznie, zatem odliczając kwotę świadczenia dłużnika, także jego małżonka uzyskuje dochód, który nie został udokumentowany. Oprócz tego źródłem utrzymania rodziny jest świadczenie emerytalne z KRUS jego matki. Świadczenia te są wypłacane regularnie i niezależne od stanu ich zdrowia.

Organ nie zakwestionował stanu zdrowia wnioskodawcy ani jego matki, jednakże wnioskodawca nie wykazał, aby sprawował stałą opiekę nad matką z powodu jej schorzeń albo sam musiał pozostawać pod nieprzerwaną i stała opieką, co ograniczałoby możliwość osiągania przez niego dochodów.

Wskazano, że zobowiązany określił wydatki na utrzymanie rodziny i gospodarstwa domowego na kwotę 550 zł, przy czym nie powołał się na trudności w terminowym regulowaniu rachunków. Zdaniem organu nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w gospodarstwie wnioskodawcy pozostaje również syn z synową, która wykonywała prace na umowę zlecenie i z tego tytułu osiągała wynagrodzenie na kwotę 151,20 zł miesięcznie, a także małoletnia wnuczka. Średni miesięczny dochód przypadający na członka rodziny określono na kwotę 352.44 zł.

Organ ustalił ponadto, że syn wnioskodawcy jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, zatem należy przyjąć, że nie wyczerpał on wszystkich dostępnych możliwości aktywnego poszukiwania pracy. W związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego syn wnioskodawcy może osiągać dochody, jednak nie udokumentowano powierzchni gruntów rolnych, tak więc organ nie miał możliwości ustalenia dochodu jaki mógłby osiągać z hektara przeliczeniowego.

W konsekwencji organ odmówił umorzenia należności, gdyż nie kwestionując sytuacji, w jakiej się znalazł się dłużnik i jego rodzina, oceniono, że sytuacja ta nie ma charakteru trwałego, a jedynie przejściowy i nie jest na tyle trudna, aby pozbawić płatnika i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Podjęcie pracy zarobkowej przez syna wnioskodawcy i jego małżonkę znacznie przyczyni się do poprawy sytuacji finansowej oraz umożliwi spłatę należności z tytułu składek.

Okoliczność, że wnioskodawca nie posiada żadnych zobowiązań sprawia, że sytuacja zobowiązanego jest trudna, ale stabilna, tym bardziej że nie korzystał on z pomocy społecznej dla osób pozostających w trudnej sytuacji życiowej.

Organ po przeanalizowaniu powyższego stanu faktycznego doszedł do wniosku, że pomimo trudności zobowiązany ma możliwość spłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenia, a jego sytuacja finansowa nie daje podstaw do uznania, że on i jego rodzina znajduje się w sytuacji bytowej, w której podjęcie spłaty zadłużenia pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a właśnie taka okoliczność stanowi określoną prawem przesłankę do ewentualnego umorzenia.

W przedmiotowej sprawie za odmową umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek przemawiał zdaniem organu interes społeczny w postaci zapewnienia dochodów budżetu państwa, z których jest zapewniana bieżąca ochrona ubezpieczeniowa. Wskazano również, że każda osoba prowadząca działalność gospodarczą i podlegająca ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu, musi liczyć się z obowiązkiem odprowadzenia należnych składek na te ubezpieczenia i wykazywać staranność w prowadzeniu spraw firmy. Zasadą jest bowiem opłacanie składek, a nie ich umarzanie.

W odniesieniu do należności z tytułu składek na ubezpieczenia za okres od października 1995 r. do grudnia 1998 r., organ stwierdził, że na koncie wnioskodawcy nie figurują zaległości za ten okres. Natomiast należności za okres od stycznia 1999 r. do września 2000 r. wraz z należnymi odsetkami uległy przedawnieniu, a zatem zobowiązanie w tym zakresie wygasło, zgodnie z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej. Umarzając w tym zakresie postępowanie organ powołał się na treść art.105 § 1 k.p.a., zgodnie z którym jeżeli postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ wydaje decyzję o umorzeniu postępowania.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie jego sprawy I Ł. przedstawiając swoją sytuację stwierdził, że przychody jego rodziny są tak niskie, że opłacenie zaległych należności składkowych pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Jego podeszły wiek oraz niezdolność do pracy uniemożliwiają mu podjęcie zatrudnienia. Gospodarstwo rolne, które posiadał wnioskodawca prowadzi obecnie jego syn. Wnioskodawca jest właścicielem 18-letniego samochodu marki Peugeot 106, który ma obecnie bardzo niską wartość rynkową i jest również użytkowany przez syna wnioskodawcy.

Z uwagi na to, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł podstaw do zmiany swojego stanowiska w sprawie wnioskodawca złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie.

Wyjaśnił w niej, że został poinformowany o braku obowiązku opłacania składek ubezpieczeniowych z tytułu prowadzonej przez niego działalności. Jego przychód był niższy od należnych składek, dlatego wiedząc o konieczności ich opłacania zlikwidowałby działalność gospodarczą wcześniej. Ponadto ponownie przedstawił okoliczności związane ze swoją sytuacją finansową i zdrowotną i zwrócił się z wnioskiem o umorzenie należności składkowych.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, w całości podtrzymując stanowisko i argumentację zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na mocy przepisu § 1 pkt 3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 sierpnia 2008 r. w sprawie przekazania rozpoznawania innym wojewódzkim sądom administracyjnym niektórych spraw z zakresu działania ministra właściwego do spraw finansów publicznych, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. U. nr 163, poz. 1016).

Art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) stanowi, że kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270, z późn. zm.) sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, zgodnie z art. 145 § 1 tejże ustawy, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności orzeczenia.

Przechodząc zatem do merytorycznego rozpoznania skargi stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. nr 11, poz. 74 z późn. zm.), jak również art. 28 ust. 3a cytowanej ustawy oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 143, poz. 1365). Zgodnie zatem z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu w pkt od 1 do 6.

W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi przepis art. 28 ust. 3a powołanej wyżej ustawy wprowadził wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności. Zgodnie z jego brzmieniem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane przez Zakład, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Z kolei odnoszący się do takich sytuacji przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 143, poz. 1365) stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przy czym podnieść należy, że w art. 24 ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej wskazano, iż pojęciem "należności z tytułu składek" objęte są składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata. Na uwadze należy mieć też treść art. 32 tejże ustawy, który z kolei do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie stosowania umorzeń nakazuje stosowanie odpowiednie przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne.

Z treści przytoczonych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie i w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. uzasadnienie wyroku NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07, LEX nr 471116). W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa.

W wyroku z dnia 16 listopada 1999 r. (sygn. akt III SA 7900/98 LEX nr 47243) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż "w celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Obowiązki organu administracyjnego w zakresie postępowania dowodowego są nawet większe niż przy ustawowym skrępowaniu, gdyż w poszukiwaniu materialnego kryterium do wydania decyzji powinien on wszechstronnie zbadać stan faktyczny, w wymiarze wychodzącym poza okoliczności typowe w sytuacjach związania, mając na uwadze szczególną rolę w decyzji uznaniowej jej zgodności z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela z art. 7 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego". Z kolei w wyroku z 28 kwietnia 2003 r. (sygn. akt II SA 2486/01 LEX nr 149543) Naczelny Sąd Administracyjny zawarł tezę, iż "podejmując decyzję uznaniową organ administracji stosownie do art. 7 k.p.a., ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny ani nie przekracza to możliwości organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków prawnych".

Podkreślić więc trzeba, iż rozstrzyganie w ramach uznania wymaga od organu nie tylko poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. W orzecznictwie zaznacza się, iż obowiązkiem każdego organu administracji jest wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia. W istocie chodzi o wytłumaczenie stronie, dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych lub uznał go za niewłaściwy. Zasada przekonywania nie zostanie zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre dowody zgromadzone w sprawie, czy też twierdzenia, wyjaśnienia strony, albo nie odniesie się do faktów istotnych dla sprawy bądź okoliczności podnoszonych przez stronę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, dokonując oceny zaskarżonej decyzji w omówionym wyżej zakresie, a także mając na uwadze okoliczność, że zgodnie z art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, iż Sąd zobowiązany jest dokonać oceny legalności zaskarżonej decyzji niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa w sposób powodujący konieczność jej wyeliminowania z porządku prawnego.

W pierwszym rzędzie należy przyznać rację organom, że w stosunku do skarżącego nie można mówić o spełnieniu przesłanki całkowitej nieściągalności. Zamknięty katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten stanowi, że całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Analiza w/w przepisu prowadzi do wniosku, że żadna z wymienionych przesłanek nie ma zastosowania względem skarżącego, albowiem figurujące na koncie płatnika nieopłacone należności składkowe skierowane zostały do przymusowego dochodzenia. Od listopada 2010 r. wpływają systematyczne wpłaty na pokrycie zadłużenia (po 170 zł miesięcznie), w rezultacie czego stan zadłużenia sukcesywnie ulega zmniejszeniu. Egzekucja jest aktualna i skuteczna.

Dokonując natomiast analizy stanowiska organu dotyczącego odmowy umorzenia wskazanych należności w oparciu o § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 143, poz. 1365) należy podkreślić, że nie zostało ono poparte szczegółową oceną wskazywanej przez skarżącego sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej.

Organ rentowy zarzucił skarżącemu m. inn. brak współdziałania w sprawie polegający na niepełnym przedstawieniu sytuacji materialnej w zakresie wysokości i źródła uzyskiwanego dochodu przez żonę skarżącego, wielkości gospodarstwa rolnego należącego do syna I. Ł. i wysokości osiąganych przez niego dochodów z uprawy gruntów rolnych i wysokości dochodów synowej skarżącego, kosztów leczenia.

Odnosząc się do powyższej kwestii wskazać należy, że jak podnosi się w literaturze "z przepisów art. 7 i 77 § 1 k.p.a., wynika jednoznacznie, że postępowanie dowodowe jest oparte na zasadzie oficjalności, co oznacza, że organ administracyjny jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy. To organ administracyjny jest "gospodarzem postępowania" i to on określa kierunek jego prowadzenia, a także określa, jakie dowody w danym postępowaniu są niezbędne do prawidłowego załatwienia sprawy" (Komentarz do art. 7 kodeksu postępowania administracyjnego (Dz.U.00.98.1071), [w:] G. Łaszczyca, A. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-103, LEX, 2007, wyd. II). Oczywiście, zasada ta nie zwalnia strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku, zwłaszcza w sytuacji, gdy nieudowodnienie określonej czynności faktycznej może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony (por. wyrok NSA z dnia 26 października 1984 r., sygn. akt II SA 1205/84, ONSA 1984, z. 2, poz. 98). Jednakże organ prowadzący postępowanie w przedmiocie umorzenia należności składkowych powinien wezwać stronę do przedstawienia stosownych dowodów na potwierdzenie zasadności wniosku. Dopiero gdy strona nie wskaże takich konkretnych okoliczności, mimo że na niej spoczywa ciężar dowodowy, można z tego wywieść negatywne dla niej wnioski (por.: wyroki NSA z dnia 20 maja 1998 r., sygn. akt I SA/Ka 1605/96, LEX nr 33414 oraz z dnia 23 września 1998 r., sygn. akt III SA 2792/97, LEX nr 44742). Jest to zatem sytuacja szczególnego rodzaju i należy stronę o tych ewentualnych konsekwencjach poinformować.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy zaznaczyć należy, że organ rentowy oprócz kilku pism kierowanych do skarżącego, w których przytoczono szeroko treść przepisów regulujących instytucję umorzenia należności składkowych oraz wskazano ogólnikowo, że istnieje możliwość uzupełnienia wniosku o dodatkowe dokumenty potwierdzające okoliczności uzasadniające umorzenie, nie wzywał skarżącego o przedłożenie konkretnych dokumentów, czy podanie szczegółowych informacji w zakresie budzącym wątpliwości organu. Skoro zatem organ nie dysponował danymi pozwalającymi na rzetelną ocenę sytuacji wnioskodawcy i jego możliwości płatniczych, to winien wezwać go podanie i udokumentowanie owych danych, ewentualnie pozyskać je z urzędu. Strona nie może bowiem domyślać się jakie informacje niezbędne są organowi do podjęcia rozstrzygnięcia. Dopiero w sytuacji milczenia strony lub odmowy udzielenia żądanych informacji, organ ma prawo wywodzić w tym zakresie negatywne skutki dla wnioskodawcy, o których zresztą należało go wcześniej pouczyć.

Wskazać nadto należy, że postępowanie w niniejszej sprawie toczyło się dość długo, gdyż wniosek o umorzenie należności został złożony w maju 2010 r., zaś ostatnia decyzja zapadła w listopadzie 2011 r. Przed jej wydaniem jednak organ nie zweryfikował aktualności danych, na których opierał się wydając rozstrzygnięcie i nie zbadał, czy od czasu wszczęcia postępowania zmieniła się i ewentualnie w jakim zakresie sytuacja wnioskodawcy.

Z pola widzenia nie może umknąć również fakt, że organ w istocie nie zanalizował sytuacji zdrowotnej i finansowej wnioskodawcy, ale osób wprawdzie z nim zamieszkujących, jednak stanowiących odrębną rodzinę. Najpierw zatem należało wyjaśnić, czy matka skarżącego, jego syn z synową i dzieckiem prowadzą odrębne gospodarstwa domowe, z osobnymi, indywidualnymi budżetami (dochodami i wydatkami), czy też wszyscy pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym. Sam fakt zamieszkiwania pod jednym dachem nie przesądza bowiem jednoznacznie powyższej kwestii. Dopiero zatem po zweryfikowaniu wskazanej okoliczności i ustaleniu, że członkowie rodziny prowadzą wspólne gospodarstwo domowe należało zbadać strukturę wydatków i obciążeń całej rodziny oraz relację pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji jej członków.

Nie zasługuje również na akceptację stanowisko organu, zgodnie z którym trudna sytuacja finansowa skarżącego nie ma charakteru trwałego, a jedynie przejściowy i nie jest na tyle trudna, aby pozbawić płatnika i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, gdyż podjęcie pracy zarobkowej przez syna wnioskodawcy i jego małżonkę znacznie przyczyni się do poprawy sytuacji finansowej oraz umożliwi spłatę należności z tytułu składek. Po pierwsze wskazać należy, że zobowiązanym do spłaty zaległych składek jest skarżący I. Ł., a nie jego syn, czy synowa. Dlatego też niezrozumiałe jest dążenie do obciążania ich przez organ rentowy obowiązkiem spłaty zaległych należności i żądanie, by z ich ewentualnych, przyszłych wynagrodzeń pokrywać przedmiotowe składki. Po drugie wskazać należy, że organy mają obowiązek oceniać obecną, bieżącą i aktualną sytuację materialną podmiotu wnioskującego o umorzenie należności składkowych mającą wpływ na możliwość zapłaty. Zdarzenia przyszłe i niepewne, a w szczególności przypuszczenia i twierdzenia o charakterze prognostycznym i to nie odnoszące się bezpośrednio do zobowiązanego, nie mogą stanowić podstawy do wydania rozstrzygnięcia w sprawie. Mogą mieć oczywiście pewien wpływ, ale tylko w sytuacji ich uprawdopodobnienia zgodnie z zasadami logiki, dostępnej wiedzy i doświadczenia życiowego, czego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zabrakło (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 10 marca 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 2966/09, LEX 501036).

Stwierdzić również należy, że wprawdzie, jak to wspomniano na wstępie, decyzje dotyczące umorzenia mają charakter uznaniowy, to jednak okoliczność ta nie oznacza sytuacji, w której instytucja określona w art. art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne może przybrać charakter wyłącznie papierowy i nie znaleźć żadnego zastosowania w praktyce. Wydając decyzję w przedmiocie umorzenia należności organ orzekający winien zawsze brać pod uwagę fakt, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności po spełnieniu określonych przesłanek, odmowa umorzenia nie może więc być traktowana jako zasada postępowania przy rozstrzyganiu tego typu spraw (por. uzasadnienie wyroku WSA w Warszawie z dnia 22 sierpnia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 485/07, LEX nr 447314).

W sytuacji zatem spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek wskazanych w wyżej przytoczonych przepisach, organ winien rozważyć możliwość przychylenia się do wniosku o umorzenie należności składkowych. W przeciwnym razie w uzasadnieniu podjętej odmowy umorzenia należności składkowych winien przekonać wnioskującą stronę, iż nie ma racji twierdząc, że nie jest w stanie spłacić należności i jednocześnie wskazać jakie możliwości w tym zakresie strona realnie posiada. To ostatnie stwierdzenie jest o tyle istotne, że skarżący podkreślał, iż jego dochód plasuje się na bardzo niskim poziomie (ok. 513 zł netto), a dodatkowo obciążony jest z tytułu prowadzonej egzekucji, jest osobą schorowaną, uznany za częściowo niezdolnego do pracy, nie jest w stanie wykonywać żadnych cięższych prac fizycznych, w podeszłym wieku, co skutecznie uniemożliwia mu znalezienie zatrudnienia.

Organ winien wziąć również pod uwagę podnoszone przez skarżącego okoliczności niezawinionych przyczyn powstania zaległości składkowych (brak wiedzy w zakresie zmiany przepisów wprowadzających obowiązek zapłaty składek w sytuacji wcześniejszego zwolnienia z tego obowiązku).

Mając powyższe na względzie, z uwagi na wykazane wyżej uchybienia, sprowadzające się do naruszenia przepisów postępowania, w szczególności art. 7, art. 11, art. 77 § 1 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, należało w oparciu o art. 145 § 1 ust. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) orzec jak w sentencji. Działając zaś na podstawie art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł o wyeliminowaniu z obrotu prawnego także decyzji poprzedzającej zaskarżoną decyzję, gdyż było to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy, której dotyczyła skarga.

Sąd zaniechał orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że skarżący występował w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika, a z mocy art. 239 pkt 1lit. e Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zwolniony był z obowiązku uiszczania kosztów sądowych w niniejszej sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych.