Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 2029/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2  pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Czapska - Górnikiewicz Sędziowie Sędzia NSA Robert Sawuła (spr.) Sędzia del. WSA Agnieszka Wilczewska - Rzepecka Protokolant starszy asystent sędziego Paweł Konicki po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Kr 1461/13 w sprawie ze skargi W. N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 marca 2014 r., sygn. akt II SA/Kr 1461/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny (powoływany dalej jako: WSA) w Krakowie oddalił skargę W. N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji dotyczącej świadczenia pieniężnego. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

W dniu 9 marca 2000 r. W.N. złożył do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej także "Kierownik Urzędu") wniosek o przyznanie mu uprawnienia do świadczenia pieniężnego, na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej Uśp). Rozpoznając powyższy wniosek decyzją z dnia [...] marca 2004 r. nr [...], na postawie art. 1 ust. 1 i art. 4 Usp Kierownik Urzędu orzekł o odmowie przyznania przedmiotowego świadczenia. Od powyższej decyzji strona wniosła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją z dnia [...] września 2004 r. nr [...] Kierownik Urzędu, rozpoznając powyższy wniosek, działając na podstawie art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 Uśp, utrzymał w mocy własną decyzję odmowną z dnia [...] marca 2004 r.

Decyzją z dnia [...] lutego 2005 r. [...], po rozpoznaniu wniosku W.N. o zmianę ostatecznej decyzji odmawiającej świadczenia pieniężnego, na podstawie art. 154 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 4 ust. 4 Uśp Kierownik Urzędu odmówił zmiany własnych decyzji z dnia [...] września 2004 i z dnia [...] marca 2004 r. Postanowieniem z dnia [...] września 2005 r. nr [...] Kierownik Urzędu odmówił W.N. przywrócenia terminu do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...], po rozpoznaniu kolejnego wniosku W.N. z dnia [...] października 2005 r., zakwalifikowanego przez organ jako wniosek o uchylenie decyzji ostatecznej, działając na podstawie art. 154 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 Uśp, Kierownik Urzędu odmówił uchylenia własnej decyzji z dnia [...] września 2004 r. i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] marca 2004 r. Ta decyzja została następnie decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...]Kierownika utrzymana w mocy.

Decyzją z dnia [...] lipca 2010 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku W.N. z dnia 22 czerwca 2010 r. zakwalifikowanego przez organ jako następny wniosek o zmianę decyzji, działając na podstawie art. 154 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 2 pkt 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 Uśp, Kierownik Urzędu orzekł o odmowie zmiany decyzji własnej z dnia 28 września 2004 r. i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] marca 2004 r.

Od powyższej decyzji odmawiającej zmiany decyzji ostatecznych W.N. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego (TK) z dnia 16 grudnia 2009 r. Wskazał, że w ww. wyroku TK orzeczono o niezgodności art. 2 pkt 2 Uśp z Konstytucją RP.

Decyzją z dnia [...] września 2010 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 2 i 4 ust. 1, 2 i 4 Uśp, Kierownik Urzędu utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2010 r. wskazując, że za jej zmianą nie przemawia interes społeczny, bowiem w analogicznych sprawach wydawano decyzje o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Wyrokiem z dnia 28 lutego 2011 r. II SA/Kr 1383/10, WSA w Krakowie oddalił skargę W.N. na ww. decyzję, wyrok ten stał się przedmiotem skargi kasacyjnej skarżącego. Wyrokiem z dnia 29 stycznia 2013 r. II OSK 1646/11 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzję Kierownika Urzędu z dnia [...] września 2010 r. i poprzedzającą ją decyzję tego samego organu z dnia [...]lipca 2010 r..

Rozpoznając ponownie sprawę, pismem z dnia 6 maja 2013 r. organ zwrócił się do W.N. z zapytaniem, czy postępowanie w sprawie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego ma być prowadzone w oparciu o przepisy ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (Dz. U. z 2011 r., Nr 72, poz. 380, dalej "ustawa zmieniająca Uśp z 2011"), czy też intencją strony jest rozpoznanie wniosku w trybie nadzwyczajnym przewidzianym przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego.

W odpowiedzi na powyższe W.N. podał, że wnosi o rozpoznanie wniosku zgodnie z pierwotnym żądaniem.

Pismem z dnia 28 maja 2013 r. organ administracji po raz kolejny zwrócił się do W.N. z zapytaniem, w którym z trybów nadzwyczajnych ma być prowadzone dalsze postępowanie w sprawie wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Wskazał organ również, że przepis art. 2 pkt 2 Uśp został znowelizowany ustawą zmieniającą Uśp z 2011. Tym samym istnieje możliwość rozpoznania sprawy na podstawie przepisu art. 2 ustawy zmieniającej Uśp z 2011 i potraktowania ostatniego wniosku strony jako wniosku o zmianę decyzji ostatecznej.

W odpowiedzi na powyższe, W.N. pozostawił organowi administracji do uznania sposób zakwalifikowania jego wniosku. Natomiast w piśmie z dnia 19 czerwca 2013 r. wniósł o rozpoznanie go w trybie przepisów o wznowieniu postępowania administracyjnego.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] Kierownik Urzędu, działając na podstawie art. 1 pkt 1 i art. 2 ustawy zmieniającej Uśp z 2011, odmówił uchylenia własnej decyzji z dnia [...] marca 2004 r. i decyzji z dnia [...] września 2004 r.

W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że wniosek strony należało rozpoznać na podstawie powołanych w podstawie prawnej przepisów. Organ podał, że warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego w świetle brzmienia Uśp jest stwierdzenie faktu "deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej". Deportacja rozumiana jest przy tym nie jako sama zmiana miejsca pobytu, powiązana winna być z egzystencją osoby poddanej deportacji w znacznym oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania i w izolacji od dotychczasowego środowiska, w trudnych warunkach bytowych i klimatycznych. W niniejszej sprawie strona pracowała w okolicy swojego miejsca zamieszkania i miała możliwość kontaktu z członkami rodziny, nie ma więc podstaw do przyjęcia, że została deportowana do pracy przymusowej.

Od powyższej decyzji W.N. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jednol. Dz. U. z 2013 r., poz. 267, dalej K.p.a.) oraz art. 1 pkt 1 i art. 2 ustawy zmieniającej Uśp z 2011, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2013 r. o odmowie uchylenia decyzji ostatecznych wydanych w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego.

Na powyższe rozstrzygnięcie W.N. złożył skargę do WSA w Krakowie, zarzucając naruszenie przepisów art. 2 pkt 2 Uśp oraz art. 7 w zw. z art. 77 K.p.a. poprzez brak wyczerpującego rozpatrzenia całości materiału dowodowego w sprawie. Podniósł skarżący, że organ administracji błędnie przyjął, iż nie została spełniona materialnoprawna przesłanka minimum 6-miesięcznej deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, warunkującej przyznanie przedmiotowego świadczenia. Wadliwie uznano, że mimo przesłuchania strony w dniu 10 lipca 2013 r. brak jest dowodów na wykonywanie przez skarżącego pracy w warunkach deportacji przez 6 miesięcy, gdyż wnioskodawca przez większość okresu wykonywania pracy miał możliwość kontaktu z rodziną i powrotu po pracy do domu. Wedle skarżącego zostało jednak wykazane wykonywanie przez niego pracy przymusowej w warunkach deportacji przez okres dwóch lat.

W motywach wyroku oddalającego skargę WSA w Krakowie uznał, że przed datą wejścia w życie ustawy zmieniającej Uśp z 2011 rozwiązań pozwalających na uwzględnienie słusznych roszczeń osób, co do których wydano już decyzje odmowne, należało poszukiwać w obowiązującym systemie prawnym. Drogę tych poszukiwań wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku wydanym w granicach sprawy. Po wejściu w życie zaś ustawy zmieniającej Uśp z 2011 podstawę działania organu stanowi jej art. 2. Taką też podstawę rozstrzygnięcia prawidłowo – zdaniem tegoż sądu − przyjął organ w rozpoznawanej sprawie.

W ocenie sądu I instancji słusznie również przyjął organ administracji, że warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego, w świetle przepisów Uśp, jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. W konsekwencji zaś brak było dowodów na okoliczność wykonywania przez skarżącego pracy przymusowej w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Skargą kasacyjną – reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu – W.N. zaskarżył w całości ww. wyrok i zarzucił temuż orzeczeniu naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 Uśp, poprzez błędną wykładnię zawartej w cyt. przepisie przesłanki deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, a także przyjęcie pozaustawowych przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia, w postaci znacznej odległości wywiezienia do pracy przymusowej oraz zerwania więzi z rodziną.

Powołując się na powyższe, strona skarżąca kasacyjnie wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku WSA w Krakowie i poprzedzających go decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2013 r. oraz z dnia [...] sierpnia 2013 r., oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania wg norm przepisanych za I i II instancję oraz kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które nie zostały opłacone w całości ani w części. Ewentualnie wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania wg norm przepisanych, w tym także kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które nie zostały opłacone w całości ani w części.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zaznaczono, że przepis art. 2 pkt 2 Uśp zawiera własną, legalną definicję "deportacji" i termin ten znajduje doprecyzowanie przez dodanie słowa "wywiezienie". Oznacza to, że praca przymusowa nie byłaby wykonywana w warunkach deportacji jedynie wtedy, gdyby była świadczona w miejscu zamieszkania przymusowego pracownika i nie była powiązana z oderwaniem od tego miejsca zamieszkania. W ocenie skarżącego sąd wojewódzki dokonać miał nieuprawnionej wykładni cyt. przepisu dodając kryteria pozaustawowe, takie jak przymusowe wywiezienie na znaczną odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania osoby represjonowanej, Tymczasem Uśp zawiera własną definicję "deportacji", gdzie ograniczono się wyłącznie do użycia terminu "wywiezienie", w skardze kasacyjnej przywołano te orzeczenia sądów administracyjnych, które – w przekonaniu autora skargi kasacyjnej – wzmacniają prezentowaną w niej argumentację.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. ( Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej Ppsa, skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 Ppsa rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Przytoczenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które - zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną - zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 § 1 Ppsa, obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych (por. uchwała NSA z dnia 26 października 2009 r., I OPS 10/09, opubl. ONSAiwsa z 2010 r., nr 1, poz. 1).

W niniejszej sprawie żadnej z wymienionych w art. 183 § 2 Ppsa przesłanek nieważności postępowania Sąd się nie dopatrzył, wobec czego kontrola ograniczyć się musiała wyłącznie do zbadania zawartych w skardze kasacyjnej zarzutów.

Skarga kasacyjna została oparta wyłącznie na podstawie z art. 174 pkt 1 Ppsa, ograniczono ją do zarzutu błędnej wykładni przepisu art. 2 pkt 2 Uśp poprzez wprowadzenie dodatkowych kryteriów, mających warunkować przyznanie świadczenia pieniężnego przewidzianego przepisami cyt. ustawy. Naczelny Sąd Administracyjny będąc w przedmiotowej sprawie związanym zarzutami skargi kasacyjnej przyjmuje – biorąc pod uwagę treść skargi kasacyjnej – że nie podważono w niej ustaleń faktycznych.

Biorąc pod uwagę treść skargi kasacyjnej zdaje się nie dostrzegać skarżący, że sprawa przyznania mu świadczenia pieniężnego przewidzianego przepisami Uśp była już rozpatrywana i zakończona ostateczną decyzją administracyjną. Sprawa, w której zapadła zaskarżona decyzja, została wywołana wnioskiem strony o zmianę ostatecznej decyzji odmawiającej świadczenia pieniężnego, w konsekwencji zmiany stanu prawnego w następstwie wyroku TK z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. K 49/07. Kierownik Urzędu odmawiając uchylenia własnej decyzji ostatecznej o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego powołał się w podstawie prawnej na przepisy art. 1 pkt 1 oraz art. 2 ustawy zmieniającej Uśp z 2011. Trafnie WSA w Krakowie w motywach swego wyroku wywodził, że to powyższy przepis stanowił podstawę prawną działania organu.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 Uśp świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie, świadczenie przysługuje wyłącznie osobom, które nie mają ustalonego prawa do dodatku: 1) kombatanckiego, określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, 2) za tajne nauczanie, przysługującego na podstawie odrębnych przepisów. W dacie orzekania przez Kierownika Urzędu art. 2 Uśp definiował represję jako: "1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach". Świadczenie to przysługuje za każdy miesiąc pracy przymusowej, maksymalnie za 20 miesięcy (art. 3 Uśp), Uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji (art. 4 ust. 1 Uśp), w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisy K.p.a. (art. 4 ust. 4 Uśp). Nie ulega wątpliwości, że świadczenie przyznawane w tym trybie nie jest uzależnione od aktualnej sytuacji zdrowotnej czy materialnej wnioskodawcy, nie jest ono zadośćuczynieniem za wszelkie szkody i krzywdy, jakie obywatele polscy doznali w wyniku II wojny światowej. Zwracał na to uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z 12 października 1998 r. OPS 5/98 (ONSA z 1999, Nr 1, poz. 1).

W chwili wydawania zaskarżonej decyzji pozostawała w obrocie prawnym ostateczna decyzja administracyjna odmawiająca W.N. świadczenia pieniężnego. Kierownik Urzędu potraktował podanie strony, jak to przywołano w uzasadnieniu wyroku sądu wojewódzkiego, jako domagające się w istocie rozstrzygnięcia na podstawie art. 2 ustawy zmieniającej Uśp z 2011. To ustalenie nie jest zwalczane w skardze kasacyjnej. Przedmiotem sprawy rozstrzyganej przez Kierownika Urzędu była przeto odmowa weryfikacji decyzji ostatecznych orzekających o odmowie przyznania W.N. prawa do świadczenia pieniężnego. Decyzjom ostatecznym ustawodawca przydaje określoną cechę trwałości i względnej niezmienialności, skoro w art. 16 § K.p.a. dopuszcza ich uchylenie lub zmianę, stwierdzenie ich nieważności lub wznowienie postępowania tylko w przypadkach przewidzianych w kodeksie lub w "ustawach szczególnych". Ustawa zmieniająca Uśp z 2011 może być potraktowana właśnie jako "ustawa szczególna" w rozumieniu cyt. art. 16 § 1 K.p.a. Należy w takim razie zwrócić szczególną uwagę na cel, jaki przyświecał prawodawcy, który znowelizował Uśp.

Zgodnie z art. 1 ustawy zmieniającej Uśp z 2011 w art. 2 pkt 2 Uśp wprowadzono do zawartego tam wyliczenia następujące brzmienie: "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:..". Jednocześnie art. 2 ustawy zmieniającej Uśp z 2011 stanowi, że "Zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony". Powyższa nowela weszła w życie 20 kwietnia 2011 r. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego brzmienie art. 2 cyt. noweli do Uśp nie powinno pozostawiać wątpliwości, że uzasadnieniem dla zmian decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia, wydanych na podstawie przepisów ustawy o świadczeniu, w brzmieniu sprzed wejścia w życie cyt. noweli do ustawy o świadczeniu, było przekonanie o nietrafności konstrukcji zawartej w art. 2 pkt 2 Uśp ograniczającej do tej pory to prawo, w odniesieniu do kwantyfikowania obszaru, na który musiała nastąpić deportacja do pracy przymusowej, jako warunku przyznania świadczenia pieniężnego. Ratio legis art. 2 ustawy zmieniającej Uśp z 2011, to chęć prawodawcy, aby osoby, którym uprzednio odmówiono świadczenia pieniężnego z powodu określonego brzmienia art. 2 pkt 2 Uśp, gdzie zawarto pewnego rodzaju geograficzne kryterium, uzależniające prawo do takiego świadczenia, mogły jednak uzyskać to świadczenie. W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. K 49/07 (OTK-A 2009/11/169), Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 2 pkt 2 Uśp w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Z uzasadnienia do projektu rządowego zmiany ustawy o świadczeniu (druk nr 3599 z 3 listopada 2010 r.) wynika wyraźnie, że projektując nowelę do ustawy o świadczeniu chodziło o realizację cyt. wyroku Trybunału Konstytucyjnego i zmianę art. 2 Uśp w ten sposób, aby przyznać prawo do świadczenia osobom, do których odnosił się ten wyrok. Projektowaną konstrukcję umożliwiającą zmianę dotychczasowych decyzji ostatecznych odmawiających świadczenia wyraźnie odnoszono do osób, którym prawa tego odmawiano z powodu braku spełnienia wymogu deportacji do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego na terytorium III Rzeczy lub terytorium ZSRR. W konsekwencji, po nowelizacji ustawy o świadczeniu z możliwości ubiegania się o nie, jak wskazywano w uzasadnieniu projektu rządowego noweli ustawy, mogły także skorzystać osoby, które do tego momentu nie występowały z wnioskami z uwagi na dotychczasową treść art. 2 pkt 2 Uśp.

Powyższe uwagi wskazują na to, że art. 2 ustawy zmieniającej Uśp z 2011 nie stanowi podstawy normatywnej do weryfikacji wszystkich decyzji odmawiających świadczenia pieniężnego, jakie zapadły przed 20 kwietnia 2011 r., ale odnosi się wyłącznie do tych decyzji, w których przyczyną odmowy było deportowanie do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 lutego 2013 r., II OSK 1874/12, LEX nr 1277948). Innymi słowy, odnosi się do tych decyzji Kierownika Urzędu, w których motywem odmowy było zastosowanie kryterium "geograficznego" miejsca deportowania. W odniesieniu do W.N. tego typu kryterium nie stanowiło podstawy odmowy przyznania mu świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów Uśp. Przyczyną uprzedniej odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pieniężnego nie było zatem kryterium "geograficzne", o którym mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., K 49/07, lecz wyłącznie ustalenie, że nie została spełniona przesłanka deportacji (wysiedlenia) do pracy przymusowej określona w art. 2 pkt 2 Uśp. W postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 2 ustawy zmieniającej Uśp z 2011 kwestia ta nie mogła zatem być kolejny raz badana przez organ. Ponowna ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego pod kątem spełnienia tej przesłanki prowadziłaby do naruszenia zasady powagi rzeczy osądzonej (res iudicata) i zakazu rozstrzygania ponownie w sprawie już uprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną. Na tę kwestię sąd wojewódzki nie zwrócił może i dostatecznie uwagi, niemniej jednak Naczelny Sąd Administracyjny oddala, na zasadzie art. 184 Ppsa skargę kasacyjną nie tylko wtedy, gdy nie ma ona usprawiedliwionych podstaw, ale gdy zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.

Niezależnie od powyższych uwag, odnoszących się do istoty sprawy administracyjnej poddanej kontroli sądu wojewódzkiego, Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela zarzutu błędnej wykładni art. 2 pkt 2 Uśp. W realiach przedmiotowej sprawy nie zakwestionowano, że skarżący wykonywał przymusową pracę na rzecz okupanta, niemniej jednak pracę tę wykonywał na ogół w miejscowościach sąsiadujących z miejscem zamieszkania, do którego wracał, nie został także pozbawiony trwałej więzi z rodziną. Zaakceptować przeto wypadnie to stanowisko, które jest prezentowane w orzecznictwie, wedle którego wysiedlenie do pracy przymusowej stanowi podstawy warunek przyznania przedmiotowego świadczenia. Należy podkreślić, że użyty w art. 2 pkt 2 Uśp zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć więc należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej, ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z określoną, mniej lub bardziej zorganizowaną akcją władz okupacyjnych, mającą na celu przesiedlenie obywateli polskich z ich dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowanie ich do pracy przymusowej. Ustawodawca nie posługuje się pojęciem celu, z powodu którego nastąpiła deportacja do pracy przymusowej, należy jednak przyjąć, że chodzi o pracę przymusową na rzecz i korzyść okupanta, często powiązaną z realizacją jego celów wojennych. Oznacza to, że przepisy Uśp przewidują swoiste zadośćuczynienie finansowe, jednak nie w celu zrekompensowania ciężkich przeżyć związanych z okupacją w ogóle, lecz tylko takich, które były efektem deportacji, wyrwania z dotychczasowego środowiska i zmuszenia do pracy na rzecz okupanta (por. motywy wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 listopada 2014 r., II OSK 1126/13, LEX nr 1596018). Trafnie w judykaturze wskazywano, że użyty w art. 2 pkt 2 Uśp zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć więc należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej, ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska. W warunkach indywidualnej sprawy istotne jest więc ustalenie nie tylko samej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania do miejsca, do której dana osoba została wywieziona, ale również gdzie przebywała jej najbliższa rodzina, czy mogła się z nią kontaktować, w jakich warunkach żyła po wywiezieniu do pracy przymusowej, jakiego rodzaju pracę wykonywała, jakie było wobec niej nastawienie nowego otoczenia. Wszystkie te czynniki łącznie, przy uwzględnieniu również wieku osoby wywiezionej, mogą bowiem w okolicznościach konkretnej sprawy przesądzić o zaistnieniu przesłanki deportacji w przedstawionym wyżej rozumieniu (por. motywy wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lutego 2014 r., II OSK 670/13, LEX nr 1497945 oraz z dnia 3 grudnia 2013 r., II OSK 1581/12, LEX nr 1404617).

Powyższe okoliczności prowadzą do wniosku, że skargę kasacyjną należało oddalić na podstawie art. 184 Ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny nie rozstrzygał o wynagrodzeniu z tytułu zastępstwa procesowego udzielonego w ramach prawa pomocy, albowiem w tej sprawie właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny.