Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 791/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2005-12-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Dnia 1 grudnia 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łuczaj, Sędziowie: Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.), Asesor WSA Arkadiusz Blewązka, Protokolant Asystent sędziego Paulina Hućko, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 grudnia 2005 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Ł. J. W. P. sprawy ze skargi W. J. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w części dotyczącej odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji od września 1944 roku; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz W. J. kwotę 455 (czterysta pięćdziesiąt pięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją nr [...] z dnia [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] Nr [...], która w punkcie 1 uchylała decyzję z dnia [...] Nr [...] i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania, a w punkcie 2 odmawiała przyznania W. J. prawa do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej za okres od września 1943 roku do października 1945 roku.

W wyniku wniesienia skargi od tej decyzji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 27 stycznia 2005 roku sygn. akt II SA/Łd 580/04 uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że organ zastosował błędną wykładnię przepisu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87 poz. 395 z późn. zm.). W ocenie sądu W. J. jako dziecko urodzone po wywiezieniu matki na roboty przymusowe na tereny okupowane przez III Rzeszę doznało represji o jakiej mowa w tym przepisie.

Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § l pkt 2 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. l i art. 4 ust. l, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich uchylił decyzję własną z dnia [...] Nr [...] w punkcie 2 (tj. w zakresie odmawiającym przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie od września 1943 r. do października 1945 r.) i w punkcie 1/ przyznał W. J. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie od września 1943 r. do sierpnia 1944 r. (łącznie za 12 miesięcy), a w punkcie 2/ odmówił przyznania uprawnienia za okres od września 1944 roku do października 1945 roku.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona nie była deportowana (wywieziona) z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed l września 1939 r. na terytorium III Rzeszy, lecz urodziła się w dniu 05 września 1943 r. w miejscu pracy przymusowej swojej matki, już po fakcie jej deportacji. Jednak wobec zaprezentowanej przez sąd w wyroku wykładni art. 2 pkt 2 lit "a" organ administracji przyznał W. J. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu pobytu na deportacji w Tannay k/Sedan w okresie od września 1943 r. do sierpnia 1944 r., łącznie 12 miesięcy. Nie zaliczył natomiast okresu podlegania represjom po dniu 14 wrześniu 1944 r., tj. po dacie zajęcia Tannay k/Sedan przez wojska koalicji antyhitlerowskiej.

Datę wyzwolenia ustalono na podstawie wydawnictwa: "Atlas II Wojny Światowej" pod redakcja Johna Keegana, Letter Perfect Intemational, Warszawa 1995.

W ocenie organu pobyt na deportacji po wyzwoleniu miejsca represji nie jest represją w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej wyżej ustawy.

Organ wskazał ponadto, iż zgodnie z art. 3 ust. l cytowanej ustawy świadczenie przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy przymusowej, dlatego 14 dni podlegania represjom we wrześniu 1944 r. doliczył do niepełnego miesiąca września 1943 r. (strona urodziła się w dniu 05 września 1943 r.).

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożył W. J. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w zakresie punktu 2.

Zaskarżonej decyzji zarzucił:

- naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 2 pkt. 2 lit. a powołanej ustawy przez przyjęcie, iż skarżącemu nie przysługuje uprawnienie do świadczenia pieniężnego przewidzianego w przedmiotowej ustawie za okres od września 1944 roku do października 1945 roku.

- naruszenie art. 80 w związku z art. 107 § 3 kpa na skutek nie uwzględnienia w materiale dowodowym będącym podstawą wydania zaskarżonej decyzji zaświadczenia z dnia 28 września 2000 roku wydanego przez Merostwo w Tannay o pobycie i wykonaniu pracy. Natomiast oparcie się przez organ na wydawnictwie " Atlas II Wojny Światowej" pod redakcja Johna Keegana, Letter Perfect Intenational, Warszawa 1995" doprowadziło do niezgodnych z prawdą ustaleń, że skarżący w okresie od września 1944 roku do października 1945 roku nie spełniał warunków do otrzymania świadczenia pieniężnego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Prokurator Prokuratury Apelacyjnej w Ł., który przystąpił do sprawy, wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270), sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi:

a/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b/ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c/ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponadto, stosownie do treści art. 134 § 1 tejże ustawy, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, ale nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż skarga jest uzasadniona. Zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja I instancji, w części odmawiającej przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji od września 1944 r., wydane zostały z naruszeniem przepisów procedury administracyjnej tj. art. 7-9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 kpa, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz z naruszeniem przepisów prawa materialnego tj. art. 2 pkt 2a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), które miało wpływ na wynik sprawy.

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela stanowiska Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w kwestii ustalenia okresu wywiezienia skarżącego i przyjętej przez organ wykładni przepisu art. 2 pkt 2a wskazanej powyżej ustawy.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd, który podziela Sąd rozpoznający niniejszą sprawę, iż "pojęcie deportacji użyte w art. 2 pkt 2a wskazanej wyżej ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r.. Określenie zaś "zakończenie wojny" należy odnieść nie do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze, tak jak to przyjął organ w kwestionowanych decyzjach, ale do daty zakończenia II wojny światowej, tj. 8 maja 1945 r. (vide: wyrok SN z dnia 25 marca 1999 r., sygn. akt III RN 158/98 – OSNAPU z 2000 r., Nr 3, poz. 86, oraz wyrok NSA, Ośrodka Zamiejscowego w Łodzi z dnia 7 czerwca 2002 r. sygn. akt II SA/Łd 535/00 - niepublikowany).

Dla poparcia zaprezentowanego poglądu należy wskazać, iż w powołanym przepisie art. 2 pkt 2a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) mówi się o deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy w okresie wojny, która trwała do 8 maja 1945 r.. Ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Ponadto, przed zakończeniem działań wojennych nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski, gdyż nadal trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Poza tym działania wojenne na terenie Europy, okupowanej przez III Rzeszę kończyły się w różnym okresie i trudno uznać, aby organ orzekający w niniejszej sprawie, posługując się nawet opracowaniami historycznymi, miał pełne rozeznanie co do konkretnego dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów tym bardziej, że znane są również przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym – przechodzenia konkretnych terenów z rąk do rąk. W tej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję powołanego przepisu.

Dokumenty znajdujące się w aktach sprawy, w szczególności oświadczenia świadków H. J., Z. Z. oraz zaświadczenia władz francuskich (z dnia 21 października 1999 r. i z dnia 20 września 2000 r.), zdają się potwierdzać fakt pobytu rodziny skarżącego na deportacji w okresie od marca 1943 r., nawet do października 1945 roku. Nie można zatem wykluczyć, iż gospodarstwo rolne, w którym pracowała cała rodzina skarżącego, po okresie przyjętym przez organ jako data wyzwolenia, nadal pozostawało w rękach Niemców i Polacy zmuszeni byli do wykonywania w nim pracy. A ponadto powrót do Polski nie był możliwy z uwagi na fakt pozostawania Polski pod okupacją niemiecką.

Okoliczności tych organ nie ustalił i nie rozważył uchybiając tym samym obowiązkowi wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy ( art. 7 i 77 § 1 kpa ). W szczególności organ administracji nie ustosunkował się do powołanych wyżej dowodów, czym naruszył przepis art. 80 kpa.

W zaistniałym stanie rzeczy organ winien przeprowadzić postępowanie dowodowe, przesłuchać skarżącego, czy też wskazane przez niego osoby w celu ustalenia warunków pobytu rodziny skarżącego na terenie Francji od września 1944 r., wykonywania pracy, możliwości powrotu do Polski i daty faktycznego powrotu z deportacji ( art. 7 i 77 § 1 kpa) oraz ocenić zebrane dowody ( art. 80 kpa), a stanowisko wyrażone w decyzji uzasadnić w sposób wymagany przez kodeks postępowania administracyjnego (art. 107 § 3 kpa).

Pamiętać przy tym należy, iż praca po zakończeniu wojny tj. po 8 maja 1945 r. straciła charakter represji i nie może być uznawana za pracę przymusową.

Ponadto niezależnie od przedstawionych wyżej rozważań, wskazać należy, iż z załączonego do akt opracowania "Atlas II Wojny Światowej" pod redakcja Johna Keegana, Letter Perfect Intemational, Warszawa 1995" nie wynika podana przez organ data wyzwolenia Tannay k/Sedan. Dołączone kserokopie fragmentów map bez opisu i wyjaśnienia naniesionych na nich oznaczeń nie mogą stanowić dowodu stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia. Tym samym stwierdzić należy, iż organ wbrew wymogom art. 7 i 8 kodeksu postępowania administracyjnego nie podjął wystarczających działań, aby w sposób właściwy wyjaśnić i ustalić stan faktyczny w sprawie, czym naruszył zasadę prawdy obiektywnej (art. 7 kpa) i zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa (art. 8 kpa).

W rozpoznawanej sprawie organ administracji nie zrealizował również wobec skarżącego obowiązku wynikającego z przepisu art. 9 kpa.

Z akt administracyjnych wynika, że decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję Nr [...] z dnia [...] w przedmiocie umorzenia postępowania z powodu uchybienia terminu do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego. Decyzja ta stała się ostateczna.

W dniu 16 maja 2003 roku wpłynął do organu kolejny wniosek W. J. o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z 31 maja 1996 r..

Po rozpoznaniu tego wniosku, wydana została decyzja (z dnia [...] Nr [...]) w trybie art. 154 kpa, chociaż z uzasadnienia tej decyzji wynika, iż w wyniku wznowienia postępowania.

Zgodnie z przepisem art. 235 § 1 kpa skargę w sprawie, w której w toku postępowania administracyjnego została wydana decyzja ostateczna, uważa się zależnie od jej treści za żądanie wznowienia postępowania lub za żądanie stwierdzenia nieważności decyzji albo jej uchylenia lub zmiany z urzędu.

Z treści pisma skarżącego nie wynika, iż wnosi on o uchylenie decyzji z dnia z dnia [...] i z dnia [...] na podstawie art. 154 kpa, bądź wznowienie postępowania w sprawach zakończonych tymi decyzjami.

Wniosek został złożony na druku urzędowym i zawiera żądanie przyznania świadczenia pieniężnego lecz nie określa, czy skarżący chce także wzruszenia decyzji ostatecznej. Skoro W. J. złożył ponowny wniosek o przyznanie mu świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z 31 maja 1996r., to organ administracji winien ustalić czy i ewentualnie w jaki sposób chce on wzruszyć ostateczną decyzję z [...]. Skarżący powinien zostać poinformowany o przesłankach i możliwościach wzruszenia ostatecznej decyzji, a mianowicie poprzez stwierdzenie jej nieważności, żądanie wznowienia postępowania czy też żądanie jej uchylenia na podstawie art. 154 kpa. A następnie wezwany do wypowiedzenia się, czy chodzi mu o wzruszenie decyzji ostatecznej, a jeżeli tak to w jaki sposób, czy też nie żąda wzruszenia tej decyzji, a składa jedynie nowy wniosek o przyznanie mu świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. Organ administracji nie uczynił jednak tego, czym naruszył przepis art. 9 kpa.

Mając na względzie powyższe rozważania Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. Zwrot kosztów zasądził na podstawie art. 200 i 205 § 1 i 2 powołanej ustawy. Jednocześnie z uwagi na brak przymiotu wykonalności tej części decyzji, która została zaskarżona Sąd uznał wydanie rozstrzygnięcia w trybie art. 152, wskazanej ustawy, za zbędne.