Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1195/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-02-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17, art. 24 a ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski Sędziowie WSA Elżbieta Mazur-Selwa /spr./ AWSA Karina Gniewek-Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 lutego 2021 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi B.S., dalej "skarżąca", jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, dalej "Kolegium", z [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Na podstawie akt administracyjnych sprawy i uzasadnienia zaskarżonej decyzji Sąd ustalił, że decyzją z [...] sierpnia 2020 r. nr [...] Wójt Gminy [...], odmówił B.S. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem J.S., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze stopniem niepełnosprawności datowanym od [...] grudnia 2015 r. Odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia uwarunkowana była tym, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z wnioskodawczynią, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz ma przyznane prawo do renty rodzinnej na stałe oraz tym, że niepełnosprawność J. S. datuje się od 64 - go roku życia.

W odwołaniu od wskazanej wyżej decyzji B.S. wskazała, że opiekuje się niepełnosprawnym mężem i opieka ta zajmuje jej całą dobę. W związku z tym nie może podjąć zatrudnienia. Wniosła o pozytywne rozpatrzenie jej odwołania.

Po rozpatrzeniu odwołania Kolegium działając na podstawie art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., dalej "k.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej "u.ś.r.") zaskarżoną decyzją utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium wyjaśniło, że stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Na podstawie art. 17 ust. 1 b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

W art. 17 ust. 5 u.ś.r. ustawodawca przewidział katalog przypadków, w których świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Zgodnie z treścią art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje również gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).

W przedmiotowej sprawie podstawą odmowy przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego było to, iż z zalegającego w aktach sprawy Orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] marca 2018 r. wynika, że niepełnosprawność J.S. istnieje od 64 - go roku życia (art. 17 ust. 1 b u.ś.r.) oraz to, że J.S. pozostaje w związku małżeńskim z wnioskodawczynią, zaś ona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto B.S. ma ustalone prawo do renty rolniczej (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a u.ś.r.).

Pierwsze prezentowane stanowisko jest błędne i wynika z braku uwzględnienia treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w którym Trybunał uznał art. 17 ust. 1b ustawy za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na datę powstania niepełnosprawności. Wyrok wszedł w życie w dniu ogłoszenia, tj. w dniu 23 października 2014 r. Wyrok ten nie doprowadził do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, a jedynie wskazał na konieczność zmian ustawodawczych. Jednakże w razie braku reakcji ustawodawcy należy odkodować podstawę prawną rozpoznania sprawy z tych przepisów normujących daną instytucję materialnoprawną, które nie utraciły cechy zgodności z Konstytucją. Takie działanie znajduje oparcie w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają więc obowiązek orzekać na podstawie przepisów u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1 b ustawy, który z dniem 23 października 2014 r. został ostatecznie uznany za niekonstytucyjny, a zatem z wyłączeniem negatywnej przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18 roku życia (wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2017 r., sygn. akt I OSK 2593/16, Lex nr 2332965). Konsekwencją orzeczenia Trybunału jest to, że strona może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne bez względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Odnosząc się do kolejnej przesłanki odmownego załatwienia wniosku, błędnie zinterpretowanej przez organ I instancji, organ odwoławczy podał, że małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego i tym samym uprawnionych do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowisko to jest utrwalone i jednolite w orzecznictwie administracyjnym.

Wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. nie można dokonywać w sposób literalny, lecz przy pomocy wykładni systemowej oraz celowościowej i to w ścisłym związku z treścią art. 17 ust.1 ustawy. Przyjęto, że małżonek wykonujący opiekę nad drugim małżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest inną osobą w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy, na której ciąży obowiązek alimentacyjny i to jest podstawa do ubiegania się przez niego o świadczenie pielęgnacyjne. W świetle bowiem treści art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonek jest osobą, która w pierwszej kolejności jest zobligowana do alimentowania współmałżonka, a skoro tak, to tym bardziej właśnie on powinien mieć prawo do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po uprzednim spełnieniu wymaganych przez ustawę kryteriów. Inne rozumienie tej kwestii byłoby nie tylko sprzeczne z przepisami prawa, lecz także z racjonalnym i logicznym rozumowaniem oraz z poczuciem sprawiedliwości. Stanowisko to znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie. Przyjęcie, tak jak organ I instancji, wykładni gramatycznej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. prowadziłaby do wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu który nie może sprawować faktycznej opieki z uwagi na swoją własną niepełnosprawność i który sam wymaga opieki.

Abstrahując od powyższego, w rozpatrywanej sprawie zaistniała jednak inna przesłanka negatywna (nie została spełniona jedna z przesłanek pozytywnych) do przyznania odwołującej się prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, czego organ I instancji w ogóle nie dostrzegł.

Zgodnie z powołanym przez organ art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo m.in. do renty. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, uznał wprawdzie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co oznacza, że sam fakt pobierania przez wnioskodawczynię świadczenia rentowego, nie stanowi bezwzględnej przesłanki negatywnej do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednakże należy mieć na względzie, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie przysługuje osobom o których mowa w tym przepisie tylko w sytuacji gdy osoby te dobrowolnie nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to jest zatem skierowane do osób zdolnych i gotowych do wykonywania pracy. Z akt sprawy wynika natomiast, że B.S. pobiera rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy na stałe, przyznaną decyzją Prezesa KRUS z [...] marca 2010 r. nr [...], od dnia [...] kwietnia 2010 r. Takie świadczenie przyznaje się jeżeli całkowita niezdolność ubezpieczonego do pracy w gospodarstwie rolnym jest trwała i nie orzeczono celowości przekwalifikowania zawodowego, zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2020 r. poz. 174 ze zm.). W pozostałych przypadkach renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy przysługuje jako renta okresowa przez okres wskazany w decyzji Prezesa KRUS.

Wnioskodawczym nie rezygnuje zatem z podjęcia zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, ale nie podejmuje zatrudnienia z obiektywnych przyczyn, bowiem jest trwale całkowicie niezdolna do pracy w gospodarstwie rolnym jak i do podjęcia jakiejkolwiek pracy (brak celowości przekwalifikowania zawodowego). Tym samym nie została spełniona pozytywna przesłanka rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (art. 17 ust. 1 in fine).

Z uwagi na powyższe mimo błędnych przesłanek odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, decyzja organu I instancji podlegała utrzymaniu w mocy, bowiem z przedstawionych przez organ odwoławczy przyczyn samo rozstrzygnięcie okazało się prawidłowe.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] na opisaną na wstępie decyzję B.S. podniosła, że pobiera rentę chorobową z KRUS i opiekuje się niepełnosprawnym mężem, który wymaga stałej opieki. Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Utrata mocy obowiązującej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy, w zakresie pozbawiającym rencistów z orzeczoną częściową niezdolnością do pracy, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nastąpiła od 9 stycznia 2020 r. Od tego dnia opiekunowie osób niepełnosprawnych, uprawnieni do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, mają prawo do ubiegania się o świadczenia pielęgnacyjne, a fakt pobierania przez nich świadczenia rentowego nie stanowi przeszkody do przyznania im świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z powyższym fakt pobierania przez skarżącą renty z KRUS nie powinien stanowić przeszkody w pobieraniu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawny mężem, gdyż stan jej zdrowia pozwala jej na taką opiekę.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna i podlega uwzględnieniu.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325; dalej: "P.p.s.a.") sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki przewidziane w ustawie. Natomiast stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd w niniejszej sprawie, z punktu widzenia kryterium legalności, jest zaskarżona decyzja SKO, która utrzymała w mocy decyzję Wójta Gminy [...], odmawiającą przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Materialnoprawną podstawę dla wydania przedmiotowych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r.

Zdaniem Sądu, zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca podlegają uchyleniu, gdyż zasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyjaśnieniu stanu faktycznego, które to naruszenie w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a., mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., które to naruszenie, w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a., miało wpływ na wynik sprawy.

W kontrolowanej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w ramach procedury odwoławczej słusznie nie podzieliło argumentacji organu I instancji, iż przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego może być data powstania niepełnosprawności.

Dokonało ono prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., przywołując wyrok TK z dnia 21 października 2014 r., sygn. Akt K 38/13. Sąd w całości to stanowisko akceptuje.

Zasadny jest również pogląd SKO, iż małżonek jest zobowiązany do alimentacji współmałżonka (art. 27 k.r.o. i tym samym uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego.

W dalszej części uzasadnienia swojej decyzji SKO stwierdziło, że zgodnie z powołanym przez organ art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo m.in. do renty.

Skarżąca niespornie pobiera rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, na stałe. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, uznał art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zatem sam fakt pobierania przez wnioskodawczynię świadczenia rentowego, nie stanowi bezwzględnej przesłanki negatywnej do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

SKO oceniło jednak, że w przedmiotowej sprawie wnioskodawczyni ma przyznaną rolniczą rentę z tytułu niezdolności do pracy, stałą na mocy decyzji Prezesa KRUS z dnia [...].03.2010 r. (w aktach sprawy). Zgodnie natomiast z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2020 r. poz. 174 z późn. zm.) rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy przyznaje się jako rentę stalą, jeżeli całkowitą niezdolność ubezpieczonego do pracy w gospodarstwie rolnym jest trwała i nie orzeczono celowości przekwalifikowania zawodowego. W pozostałych przypadkach renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy przysługuje jako renta okresowa przez okres wskazany w decyzji Prezesa Kasy. Biorąc pod uwagę powyższe Kolegium przyjęło, że wnioskodawczyni nie zrezygnowała z podjęcia zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Nie podejmuje ona bowiem zatrudnienia z obiektywnych przyczyn, głównie leżących po jej stronie. Wnioskodawczyni przyznano prawo do renty rolniczej na stałe, co oznacza, że jest trwale całkowicie niezdolna do pracy w gospodarstwie rolnym jak i do podjęcia jakiejkolwiek pracy (brak celowości przekwalifikowania zawodowego).

Tym samym, wg Kolegium, w przedmiotowej sprawie nie została spełniona pozytywna przesłanka rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (art. 17 ust. 1 in fine).

Sąd w stanie faktycznym sprawy tego ostatniego stanowiska nie podziela.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17, uznał, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 i 2354 oraz z 2019 r. poz. 60, 303, 577, 730 i 752) w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Z powyższego wyroku wynika więc, że jeżeli osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, to nie ma do niej zastosowania przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Podkreślenia także wymaga, że wprawdzie TK pogląd swój wyraził na tle renty pobieranej z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale pamiętać trzeba, że z art. 3 pkt 3 u.ś.r. wynika, że ilekroć w ustawie jest mowa o rentach, to oznacza to również rentę z ubezpieczenia społecznego rolników. Z powyższych względów, w ocenie niniejszego składu Sądu, przywołany wyrok TK ma również zastosowanie do sytuacji, w której podmiot sprawujący opiekę nad osobą niepełnosprawną uprawniony jest do renty na podstawie innych przepisów, a przyznanie tej renty nie było warunkowane jego całkowita niezdolnością do pracy.

Taka wykładnia wynika wprost z uzasadnienia ww wyroku TK.

Skarżąca, co jest bezsporne, ma przyznaną rentę z ubezpieczenia społecznego rolników w związku z uznaniem jej za trwale i całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym. Organy przyjęły więc, że trwała i całkowita niezdolność skarżącej do pracy w gospodarstwie rolnym jest tożsama z trwałą i całkowitą niezdolnością do jakiejkolwiek pracy, z czym nie zgadza się skarżąca.

Zdaniem Sądu rację ma skarżąca. Pojęcie całkowitej niezdolności do pracy w systemie powszechnym i całkowitej niezdolności do pracy w systemie rolniczym jest w pewnym stopniu podobne. W oby przypadkach oznacza stan uniemożliwiający wykonywanie pracy. Zachodzą jednak między nimi pewne różnice; w systemie powszechnym punktem odniesienia jest jakakolwiek praca, natomiast w systemie rolniczym chodzi o niemożność wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. To rozróżnienie wynika z tego, że gospodarstwo rolne należy z reguły do rolnika (a co najmniej jego posiadanie) i stanowi związany z nim warsztat pracy. W systemie pracowniczym, oceny niezdolności do pracy dokonuje się nawet w ujęciu hipotetycznym, odnosząc ja do różnych stanowisk pracy (warunek całkowitej niezdolności do jakiejkolwiek pracy), gdyż nie są wykluczone sytuacje, że dochodzący renty pracownik nie pracuje albo nie chce pracować. Natomiast niezdolność do pracy w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oznacza taki stan nasilenia dolegliwości chorobowych, który wyklucza podjęcie jakichkolwiek czynności związanych z pracą w gospodarstwie rolnym. Zatem nie każdy gorszy stan zdrowia i sprawności psychofizycznej rolnika uzasadnia prawo do renty. Jeżeli ustawodawca w systemie rolniczym nie rozróżnił i nie daje ochrony rentowej w przypadku częściowej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, lecz tylko przy całkowitej, to oznacza to, że w ustaleniu takiego stopnia niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym chodzi o wyraźną granicę tej niezdolności – a więc o sytuację, gdy rolnik z powodu naruszenia sprawności organizmu nie może osobiście wykonywać żadnej pracy przypisanej do gospodarstwa rolnego. Uzasadnia to tezę, że dopiero taki stopień niezdolności do pracy, określanej jako całkowita, wyznacza granicę w kwalifikacji rzeczywistej sprawności psychofizycznej ubezpieczonego do pracy w gospodarstwie rolnym. Nie obejmuje zatem sytuacji, gdy rolnik nie utracił w pełni możności wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, czyli gdy wystąpiła utrata sprawności do pracy w stopniu mniejszym niż całkowita. Nawet jeśli gorszy stan zdrowotny powoduje ograniczenie zdolności do pracy, lecz nie czyni jej niemożliwą, to brak jest przesłanki do ustalenia prawa do renty rolniczej (tak słusznie Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 7 lipca 2016 r., sygn. akt III AUa 938/15).

W stanie faktycznym sprawy, wbrew stanowisku SKO, nie zostało więc ustalone, że skarżąca nie mogła zrezygnować z podejmowania zatrudnienia (art. 17 ust. 1 in fine w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.).

Pobieranie renty rolniczej, warunkiem przyznania której była całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, nie przesądza o całkowitej niezdolności do pracy poza gospodarstwem rolnym.

Nie wiadomo bowiem, czy skarżąca jest zdolna do pracy, choćby częściowo poza gospodarstwem rolnym.

Okoliczność ta nie była badana przez organy.

Zgodnie z art. 21 ust. 5 i 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników za całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym uważa się ubezpieczonego, który z powodu naruszenia sprawności organizmu utracił zdolność do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym uznaje się za trwałą, jeżeli ubezpieczony nie rokuje odzyskania zdolności do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym.

Zgodnie z art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 426; dalej: "ustawa o rehabilitacji"), osoby posiadające ważne orzeczenia o zaliczeniu do jednej z grup inwalidów, niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w art. 62, oraz orzeczenia, o których mowa w art. 5, mogą składać do zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności i wskazań, o których mowa w art. 6b ust. 3, dla celów korzystania z ulg i uprawnień na podstawie odrębnych przepisów. Ust. 2 powyższego przepisu stanowi zaś, że w postępowaniu w sprawach, o których mowa w ust. 1, zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności wydaje orzeczenie, w którym określa stopień niepełnosprawności zgodnie z art. 5 i 62 oraz wskazania, o których mowa w art. 6b ust. 3. Z art. 5 ustawy o rehabilitacji wynika zaś, że orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych określa m.in. o całkowitej niezdolności do pracy. Wskazania z art. 6b ust. 3 ustawy o rehabilitacji dotyczą zaś m.in. odpowiedniego zatrudnienia uwzględniającego psychofizyczne możliwości danej osoby (pkt 1) oraz zatrudnienia w zakładzie aktywności zawodowej (pkt 3).

Jak z powyższego zatem widać, to nie organy w ramach rozstrzygania w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są uprawnione do oceny, czy wnioskodawca jest całkowicie lub częściowo niezdolny do pracy, tylko kwestia ta musi wynikać z orzeczenia zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności. W sprawie niniejszej, co jest niekwestionowane, skarżąca takiego orzeczenia nie przedłożyła, gdyż wcześniej o nie nie wystąpiła, a co jest wymagane z mocy art. 6b ust. 1 ustawy o rehabilitacji. Wydawane jest ono bowiem m.in. na wniosek osoby zainteresowanej. Obowiązek zaś przedłożenia takiego orzeczenia wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wynika z § 10 pkt 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466). Podkreślenia jednak wymaga, że zgodnie z art. 24a ust. 2 u.ś.r. w przypadku gdy osoba złoży wniosek bez wymaganych dokumentów, podmiot realizujący świadczenia przyjmuje wniosek i wyznacza termin nie krótszy niż 14 dni i nie dłuższy niż 30 dni na uzupełnienie brakujących dokumentów. Niezastosowanie się do wezwania skutkuje pozostawieniem wniosku bez rozpatrzenia. Natomiast zgodnie z ust. 3 wskazanego przepisu, w przypadku gdy przyczyną niedostarczenia wymaganego dokumentu przez osobę składającą wniosek jest niewydanie dokumentu przez właściwą instytucję w ustawowo określonym, w odrębnych przepisach, terminie oraz osoba może to udokumentować, świadczenia przysługują począwszy od miesiąca, w którym wniosek został złożony.

W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy organ I instancji winien zatem zażądać od skarżącej złożenia stosownego orzeczenia zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, a skoro go nie posiadała, to winien jej zakreślić termin na jego uzyskanie. Przede wszystkim zaś powinien ją pouczyć o konieczności wystąpienia, zgodnie z art. 5a ust. 1 ustawy o rehabilitacji, ze stosownym wnioskiem do właściwego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, o uzyskanie wymaganego orzeczenia. Zaniechanie tych czynności spowodowało, że skarżąca została pozbawiona ewentualnej możliwości otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego począwszy od miesiąca, w którym złożyła wniosek (tak słusznie WSA w Białymstoku w wyroku z dnia 20 sierpnia 2020 r., sygn. akt II SA/Bk 333/20).

Kwestią oczywistą jest, że przedłożenie przez skarżącą stosownego orzeczenia, z którego może wynikać, że jest ona częściowo niezdolna do pracy, nie musi przesądzać o przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z jej wnioskiem. Aby bowiem uzyskać to świadczenie skarżąca musi spełniać także inną przesłankę wynikającą z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., a mianowicie wykazać, że nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Rozważania tej kwestii poczynione przez organ odwoławczy są przedwczesne, bowiem bazowały na nieuprawnionym założeniu, że skoro skarżąca jest całkowicie niezdolna do pracy w gospodarstwie rolnym to również jest całkowicie niezdolna do pracy zarobkowej poza tym gospodarstwem. Przesłanka ta jednak winna być przez organy badana dopiero po uzyskaniu i przedłożeniu przez skarżącą stosownego orzeczenia rozstrzygającego o tej niezdolności (albo jego braku w zakreślonym terminie).

Dopiero wówczas, po wystawieniu ewentualnie zaświadczenia o zdolności do pracy (choćby częściowej) organy rozstrzygną kolejny kluczowy w sprawie problem wiążący się z pobieraniem świadczenia rentowego w niższej wysokości niż świadczenie pielęgnacyjne.

Tym niemniej należy zwrócić uwagę na to, że w przypadku pozytywnych ustaleń dla skarżącej w orzecznictwie sądów administracyjnych można dostrzec dwa poglądy. Jeden z nich stwierdza, że w takim przypadku świadczenie pielęgnacyjne powinno być wypłacane w pełnej wysokości po zawieszeniu prawa do emerytury (renty), z drugiego natomiast stanowiska wynika, iż winno być ono wypłacane w wysokości różnicy między wielkością świadczenia pielęgnacyjnego, a otrzymywaną rentą. W obu tych przepadkach konieczna jest jednak stosowna informacja ze strony organu dla osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia (por. wyroki NSA z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1546/19 i z dnia 18 czerwca 2020 r., I OSK 254/20, czy z dnia 24 sierpnia 2020 r., I OSK 650/20 oraz z dnia 6 kwietnia 2017 r., I OSK 2950/15, z dnia 20 kwietnia 2017 r., I OSK 3269/15, czy z dnia 28 czerwca 2019 r., I OSK 757/19).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organy wezmą pod uwagę argumentację przedstawioną przez Sąd w niniejszym wyroku, a przy wydawaniu rozstrzygnięcia zobowiązane będą uwzględnić dokonaną wykładnię omawianych przepisów.

Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) P.p.s.a. oraz art. 135 P.p.s.a., należało orzec jak w sentencji.