Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 213/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2022-04-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 i 1a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art.151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Lemańska, sędzia WSA Marek Leszczyński (spr.), Protokolant referent stażysta Natalia Paulina Kielak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 21 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] marca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi J. S, (powoływanej dalej jako: "skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] marca 2022r. nr [...]utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Ś. z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] o odmowie przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym wujem. Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.

Wnioskiem z dnia 16 lutego 2022 r. J. S. wystąpiła do Wójta Gminy Ś. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym wujem K. L.

Wójt Gminy Ś. decyzją z dnia [...] lutego 2022 r. nr[...] odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym wujem K. L.. W uzasadnieniu decyzji organ instancji wskazał, że skarżąca nie spełnia warunku do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny w stosunku do wymagającego opieki - wuja.

Z powyższą decyzją nie zgodziła się J. S. i w złożonym odwołaniu podniosła, że jest ona niezgodna z prawem i Konstytucją RP, a rozstrzygnięcie świadczy o nierównym traktowaniu osób niepełnosprawnych, gdyż wyrok Trybunału z 2014 r. jednoznacznie mówi o równym traktowaniu osób niepełnosprawnych. Na tej podstawie zwróciła się o przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. rozpatrując sprawę w trybie odwoławczym, decyzją z dnia [...] marca 2022r., utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ w pierwszej kolejności wskazał na art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020r. poz. 111 ze zm.), wyjaśniając, że w obowiązującym stanie prawnym, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje między innymi osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny. Przepis art. 128 k.r.o. stanowi zaś, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W świetle powyższego Kolegium uznało, że Skarżąca będąca siostrzenicą niepełnosprawnego K. L., nie spełnia wszystkich przesłanek uprawniających do uzyskania specjalnego zasiłku opiekuńczego, albowiem art. 17 ust. 1 pkt 4 cyt. ustawy wyłącza ją z kręgu osób uprawnionych do wnioskowanego świadczenia. Skarżąca nie jest osobą, na której zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ciąży obowiązek alimentacyjny wobec wuja – K. L.

Organ za bezsporne uznał jednocześnie, że K. L. (wujek Skarżącej) legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Ł. nr [...] z dnia [...] lutego 2022 r. stwierdzającym u niego znaczny stopień niepełnosprawności na stałe. Kolegium nie zakwestionowało też opieki skarżącej nad wujkiem. Wskazało natomiast, że negatywna decyzja opiera się wyłącznie na stanowisku, iż skarżąca jest spokrewniona z K. L. w trzecim stopniu pokrewieństwa linii bocznej, a zatem nie może uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego, bez względu na to, czy sprawuje prawidłowo opiekę nad wujem i jest jedyną osobą z rodziny mogącą sprawować tę opiekę. W tym zakresie Kolegium wyjaśniło dodatkowo, że rozwiązania przyjęte w ustawie o świadczeniach rodzinnych dotyczące osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego odnoszą się do ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, o czym świadczy również ustalona w ustawie kolejność według której osoby te mogą się ubiegać o przyznanie świadczenia (art, 17 ust. 1 pkt 4 i ust, 1a ustawy). Znajduje to swoje uzasadnienie w tym, że od osób spoza kręgu wymienionego w art. 128 k.r.o. osoba wymagająca pomocy nie może na drodze prawnej skutecznie domagać się świadczeń alimentacyjnych (w tym sprawowania opieki, czy pokrycia jej kosztów). Obowiązek wsparcia w takich wypadkach wynika z norm moralnych, a nie prawnych.

Podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie Kolegium oparło się też na stanowisku poszerzonego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w uchwale z 25 listopada 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13 stwierdził, że osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Odnosząc się zaś do zarzutów odwołania SKO w Ł. uznało je za niezasadne.

Skargę na powyższą decyzję, do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, wywiodła J. S, , podnosząc że decyzja jest dla niej krzywdząca. Jednocześnie wyjaśniła, że wuj K. L. jest przewlekle chory na schizofrenię rezydnalną i od 1973 roku kontynuuje systematyczne leczenie psychiatryczne. Wuj zawsze wymagał całodobowej opieki, a dotychczas opiekowali się nim jego rodzice i rodzeństwo. W związku z tym, iż brat i rodzice wuja zmarli, toteż opieka nad nim spadła na matkę skarżącej – T. T., która była jednocześnie jego opiekunem prawnym z racji na ciężki przebieg choroby. Skarżąca wyjaśniła jednocześnie, że jako córka T. T. z poczucia obowiązku moralnego pomagała matce w opiece nad wujem. Obecnie z uwagi na to, że matka sama jest przewlekle chora (cukrzyca, otępienie) i wymaga opieki, zrezygnowała z bycia opiekunem prawnym brata prosząc aby to skarżąca zaopiekowała się nim. Końcowo skarżąca poinformowała, że od 1 grudnia 2021 r. jest opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego wuja K. L. i musiała zrezygnować z pracy w związku z całodobową opieką nad wujem.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując w całości stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym rozstrzygnięciu.

W dniu 25 maja 2022 r. skarżąca zwróciła się do sądu z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku wydanego w sprawie niniejszej w dniu 21 kwietnia 2022r. Postanowieniem z dnia 29 czerwca 2022r. sąd przywrócił skarżącej termin do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku sądu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Słowem wstępu należy wyjaśnić, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, a więc prawidłowości zastosowania przepisów obowiązującego prawa oraz trafności ich wykładni (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107), a uwzględnienie skargi następuje tylko w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie tego rodzaju kwalifikowane wady i uchybienia nie wystąpiły, wobec czego wniesioną skargę należało oddalić.

Stan faktyczny w kontrolowanej sprawie jest bezsporny i wynika z niego, że skarżąca opiekuje się niepełnosprawnym w stopniu znacznym wujem – K. L. , który legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Ł. z dnia [... lutego 2022r. o zaliczeniu go do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny,

z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a tej ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jak wynika z powyższych regulacji prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia ustawowe przesłanki. Podzielając zaś aktualnie dominujący kierunek wykładni art. 17 ust 1 i art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, ugruntowany po podjęciu przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały z dnia 9 grudnia 2013r. sygn. akt I OPS 5/13 (dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), należy stwierdzić, że przepisy te, poprzez odesłanie do ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazują krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Skarżąca, będąc siostrzenicą K. L., którym się na co dzień opiekuje, nie należy do kręgu podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Na skarżącej nie ciąży bowiem wobec wuja obowiązek alimentacyjny, w związku z czym, nie zostały przez nią spełnione przesłanki warunkujące otrzymanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Przytoczone przepisy pozwalają zaś na przyznanie żądanego świadczenia krewnemu w linii prostej, a spośród krewnych w linii bocznej – jedynie rodzeństwu (vide: art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy i świadczeniach rodzinnych). Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Niesporne jest, że skarżąca do tego kręgu nie należy. Przede wszystkim nie jest krewną w linii prostej (wstępną ani zstępną). Jest córką siostry, nie zaś rodzeństwem – skoro wymagający opieki K. L. jest jej wujkiem. W świetle zaś obowiązujących, a wskazanych wyżej regulacji, jako zstępna rodzeństwa skarżąca nie zalicza się do grona osób, na których względem niepełnosprawnego wuja ciąży obowiązek alimentacyjny. Dalsze pokrewieństwo w linii bocznej wyklucza możliwość przyznania świadczenia i to niezależnie od tego, czy osoba wnioskująca sprawuje rzeczywistą opiekę, ani też od tego, czy istnieją krewni w linii prostej, którzy taką opiekę sprawują i potencjalnie mogą lub nie mogą ubiegać się o świadczenie.

W przywołanej wyżej uchwale Naczelny Sąd Administracyjny wskazał zaś, że w przepisach art. 17 ust. 1 i 1a ustawy, został zawarty ściśle oznaczony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Pierwotnie świadczenie to przysługiwało tylko w wypadku opieki sprawowanej przez rodziców lub opiekunów nad dzieckiem. Na skutek wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r. sygn. akt P 27/07 (OTK-A 2008, nr 6, poz. 107) i z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07 (OTK-A 2008, nr 6, poz. 109), którymi uznano za sprzeczne z Konstytucją RP pominięcie wśród osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego innych członków rodziny, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny, sprawujących opiekę nad niepełnoletnim, niepełnosprawnym członkiem rodziny, a także nad innym członkiem rodziny wymagającym opieki, ustawodawca rozszerzył krąg osób uprawnionych do tego świadczenia. W każdej jednak z kolejnych wersji prawnych przyjmowano warunek, by osoba świadcząca opiekę była obciążona w stosunku do podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. Ustawodawca uznawał więc, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia, jest to, aby opiekę wykonywała osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym, i mimo wielokrotnych zmian ustawy o świadczeniach rodzinnych od warunku tego nie odstąpił. Na tej podstawie NSA stwierdził, że przez odesłanie do przepisów ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, przepisy art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych jednoznacznie wskazują krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. W ocenie składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego treść omawianych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Uwzględniając powyższe, w szczególności w kontekście argumentacji zawartej w skardze, należy stwierdzić, że skarżąca błędnie odczytuje treść art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, uważając, że niemożność sprawowania opieki przez jej matkę, a siostrę K. L. stanowi samoistną przesłankę wystarczającą do tego, aby to ona mogła otrzymać świadczenie pielęgnacyjne. Przepis art. 17 ust. 1a ustawy stanowi wprawdzie, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki (...), wśród zaś czterech warunków nie wymienia się już obowiązku alimentacyjnego, jednakże to, że świadczenie takie może otrzymać tylko osoba zobowiązana do alimentacji wynika wprost z art. 17 ust. 1 pkt 4 i to jest warunek, od którego nie ma odstępstw, bez względu na to, czy krewni pierwszego stopnia mogą, czy też nie mogą sprawować opiekę nad osobą, która tej opieki wymaga.

Zaznaczyć trzeba, że co prawda powołana uchwała została podjęta na tle ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 stycznia 2013 r., jednak zmianie nie uległ zapis uzależniający prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy niepełnosprawnym, a opiekunem, zamieszczony wcześniej w art. 17 ust. 1 pkt 2, a obecnie w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Z tego też względu wyrażony w uchwale z dnia 9 grudnia 2013 r. pogląd prawny wraz z argumentacją na jego poparcie, zachowuje aktualność również w obecnym stanie prawnym i skład orzekający w niniejszej sprawie aprobuje go i przyjmuje za własny.

Konkludując należy jeszcze raz powtórzyć, że na skarżącej jako siostrzenicy nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec wuja. Warunkiem koniecznym ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy jest natomiast przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych wobec osoby wymagającej opieki obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Brak obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne na podstawie powołanych przepisów, stanowi negatywną przesłankę do przyznania takiego świadczenia. Powyższego nie może zmienić nawet okoliczność, że skarżąca jest opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego wuja K.L. i ma, jak twierdzi, moralny obowiązek opieki. Moralny obowiązek opieki i dostarczania środków życiowych nie jest bowiem wystarczający do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie można przy tym, powołując się na ogólne zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną (podobnie NSA w wyroku z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2091/20, WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 29 czerwca 2021r. sygn. akt II SA/Bd 93/21, WSA w Białymstoku w wyroku z 18 czerwca 2020 r., sygn.. akt II SA/Bk 264/20, CBOSA). Zatem bez wątpienia sama postawa skarżącej, która faktycznie opiekuje się niepełnosprawnym wujem jest z moralnego punktu widzenia godna najwyższego uznania, jednak nie może być brana pod uwagę z prawnego punktu widzenia odnoszącego się do ustawowych przesłanek prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Reasumując, w rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, ani też innego naruszenia przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a tylko takie uchybienia uprawniają sąd administracyjny do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Z tegoż względu sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi.