Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2356/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-04-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art 145 pat 1 pkt 1 lit a, art 200 i art 205 par 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska Sędzia WSA Monika Sawa po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi E.L(1), T.L., E.W., F.W., M.G., X.G., P.G., E.L.(2), N. L., P.L.(1), P.L.(2), S.L., F.L., J.L. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] listopada 2017 r., nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz E.L(1), T.L., E.W., F.W., M.G., X.G., P.G., E.L.(2), N. L., P.L.(1), P.L.(2), S.L., F.L., J.L. solidarnie kwotę 918 (dziewięćset osiemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania E. L., T. L., E. W., F.W., M. G., A. G., P. G., E. L., N. L., P. L., P. L., F. L., S. L. i J. L., decyzją z [...] sierpnia 2020 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] listopada 2017 r. nr [...].

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Wnioskiem z [...] września 2015 r. spadkobiercy F. D., tj. E. L., T. L., E. W., F.W., M. G., A. G., P. G., E. L., N. L., P. L., P. L., F. L., S. L. i J. L. wystąpili do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że działki nr [...], [...], [...], [...], położone w B., stanowiące część nieruchomości ziemskiej pn. Folwark B., zapisanej w księdze hipotecznej nr [...], nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) – dalej zwanego "dekretem". W uzasadnieniu wskazano, że działka nr [...] oraz części działek nr [...], [...] wchodziły na dzień wejścia w życie reformy rolnej w skład parku, a zatem nie były miejscem gdzie można prowadzić działalność rolniczą. Natomiast pozostała część działki nr [...] była wykorzystywana jako ogród warzywny, a część działki nr [...] jako sad. Nieruchomości te służyły potrzebom mieszkańców i stanowiły niepowiązane z folwarkiem zaplecze pałacu zintegrowane z rezydencją funkcjonalnie, kompozycyjnie i komunikacyjnie.

Następnie wnioskodawcy przy piśmie z [...] maja 2016 r. dołączyli do akt sprawy opinię geodezyjną, dotyczącą terenu pałacowo-parkowego majątku B. z [...] kwietnia 2016 r.

W piśmie z [...] czerwca 2016 r. strony sprecyzowały wniosek z [...] września 2015 r. w ten sposób, że wniosły o stwierdzenie, że działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] oraz części aktualnych działek nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], zaprojektowanych jako działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] o łącznej pow. [...] ha, położone w B., nie podpadają pod działanie art. 2 ust.1 lit. e dekretu. Granice działek przedstawione zostały na kopii mapy zasadniczej miejscowości B. w skali 1:1000, stanowiącej załącznik nr [...] do opinii geodezyjnej.

Wojewoda [...] decyzją z [...] listopada 2017 r. orzekł, że nieruchomość o ogólnej pow. [...] ha, położona w obrębie [...] B., gmina B., powiat [...], w skład której wchodzą działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] oraz części aktualnych działek ewidencyjnych nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], zaprojektowanych na kopii mapy zasadniczej miejscowości B., będącej częścią opinii geodezyjnej z [...] kwietnia 2016 r., sporządzonej przez geodetę S. W. jako działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], pochodzące z dawnego majątku Dobra Ziemskie B., będącego własnością F. D., podpadała pod działanie art 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Odwołanie od decyzji organu I instancji wnieśli wnioskodawcy zarzucając naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów oraz naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

W piśmie z [...] czerwca 2020 r. Starosta [...] wystąpił z wnioskiem o wyłączenie ze sprawy działki nr: [...] o pow. [...] ha i włączenie działki nr [...] o pow. [...] ha, która powstała z podziału działki nr [...].

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] sierpnia 2020 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] listopada 2017 r. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele określone w art. 1 tego dekretu część druga), które stanowiły własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Przy czym, zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu, nieważne są wszystkie prawne i fizyczne działy nieruchomości dokonane po 1 września 1939 r.

Natomiast podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, stanowi § 5 rozporządzenia.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (w pierwotnym brzmieniu), na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych w ramach tej powierzchni.

Zdaniem Ministra zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania przepisów dekretu ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 wskazał, że na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadały celom, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu.

Biorąc zatem także pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, należało uznać, że nieruchomość ziemska w rozumieniu dekretu to taka, która ma charakter rolniczy (wyroki NSA z: 21 grudnia 2006 r. sygn. akt I OSK 851/05, 4 lutego 2009 r. sygn. akt I OSK 287/08, 23 czerwca 2009 r. sygn. akt I OSK 906/08 oraz uchwała NSA z 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10).

Można zatem określić, jakie przesłanki musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej. Była to nieruchomość: ziemska o charakterze rolniczym, stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Dalej Minister wskazał, że celem rozpatrzenia złożonego w sprawie wniosku, Wojewoda [...], oprócz dokumentów zgromadzonych w niniejszej sprawie, dołączył również dokumenty pochodzące z akt sprawy nr [...], prowadzonej przez ten organ w zakresie obejmującym nieruchomość stanowiącą zespół pałacowo-parkowy w B., pochodzącą z dawnego majątku Dobra Ziemskie B.

Ponadto przeprowadzone zostały rozprawy administracyjne, podczas których dokonano oględzin objętej wnioskiem nieruchomości i przesłuchano świadków.

Z aktu notarialnego z [...] lutego 1932 r. Rep. [...], sporządzonego przez notariusza M. D., stanowiącego umowę o dział spadku, wynika, że F. D., na rzecz należnej mu schedy po ojcu A. [...] D. zaliczono przekazane mu przez ojca za życia w formie darowizny: Folwark B. z gorzelnią, Folwark [...] B. i Folwark M.. Wpisu w księdze hipotecznej nr [...] Folwark B. dokonano [...] czerwca 1931 r., na podstawie aktu darowizny z [...] sierpnia 1918 r. Powierzchnia wydzielonego Folwarku B. na [...] marca 1934 r., wynikająca z wpisu w dziale pierwszym ww. księgi hipotecznej oraz z rejestru pomiarowego przechowywanego w aktach tej księgi, wynosiła [...] ha, w tym park z kaplicą, pałacem i zabudowaniami stanowił obszar [...] ha.

Ponadto, F. D. w spadku po A. [...] D. otrzymał Dobra Ziemskie B., tj. folwark D. obręby leśnie D., U. i majątek N.. Z wpisu dokonanego w dziale II księgi hipotecznej nr [...] pn. "Dobra Ziemskie B." wynika, że otrzymał dobra objęte księgą w pełnym składzie. Wpisu dokonano na podstawie wniosku regulacji spadku z [...] maja 1931 r. Z kolejnych wpisów, dokonanych w dziale I tej księgi wynika, że po licznych wyłączeniach części nieruchomości do innych ksiąg hipotecznych powierzchnia Dóbr Ziemskich B. na [...] grudnia 1938 r. wynosiła [...] ha.

Z opisu majątku B. sporządzonego [...] lutego 1945 r. (znajdującego się w zasobach Archiwum Państwowego w K., zespół WZU K. sygn. akt [...]) wynika, że ogólny obszar nieruchomości ziemskiej B. wynosił [...] ha, w tym [...] ha stanowiły grunty orne, [...] ha łąki, [...] ha pastwiska, [...] ha ogrody warzywne, [...] ha parki, [...] ha drogi, [...] ha podwórza i zabudowania, [...] ha wody, [...] ha nieużytki i [...] ha stanowiły lasy. Opisem tym zostały objęte również zakłady przemysłu rolnego należące do majątku, tj.: gorzelnia, [...] młyny, tartak i wapniarnia.

Zaświadczenie Starosty Powiatowego w S. z [...] lipca 1949 r. potwierdza, że na cele reformy rolnej rozparcelowano majątek B. o obszarze [...] ha. W dokumentach Wojewódzkiego Pełnomocnika d/s Reformy Rolnej, przechowywanych w Archiwum Państwowym w K., znajduje się ankieta ilości jednostek gospodarczych powyżej 50 ha powiatu [...], z której wynika, że majątek B. posiadał obszar ogólny [...] ha, w tym [...] ha gruntów ornych oraz łąki i pastwiska o pow. [...] ha.

Minister stwierdził, że F. D. był właścicielem majątku wielkiej własności. Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że spadkobiercami F. D. są: E. L., T. L., E. W., F.W., M. G., A. G., P. G., E. L., N. L., P. L., P. L., F. L., S. L. i J. L.

Dalej Minister wskazał, że w toku postępowania przed organem I instancji [...] października 2016 r. przeprowadzono dowód z oględzin nieruchomości objętej wnioskiem. W oględzinach uczestniczyli: pełnomocnik wnioskodawców – r. pr. M. A. wraz z pełnomocnikiem z substytucji - r.pr. K. M., przedstawiciele Starosty [...] oraz Gminy B. Z oględzin nieruchomości wynika, że: działka nr [...] stanowi własność osób fizycznych, część działki (klin) oznaczona jako działka nr [...], zajęta jest częściowo przez fragment budynku gospodarczego wybudowanego z białej cegły po wojnie; działka nr [...] stanowi własność Powiatu [...], część działki (klin) oznaczona jako działka nr [...], to teren obecnie porośnięty chwastami oraz zajęty pod ogródki warzywne, natomiast część działki oznaczona nr [...], to teren pomiędzy działkami zabudowanymi nr: [...], [...], [...], [...], na którym znajdują się ogródki warzywno-kwiatowe i trawniki, W części północno-zachodniej działki znajduje się szereg garaży blaszanych i piwnica z betonu, wybudowane po wojnie; działka nr [...] stanowi własność Gminy B., zajęta jest pod budynek gospodarczy z cegły, parterowy, zawierający komórki lokatorskie; działka nr [...] stanowi własność Gminy B., zabudowana jest małym budynkiem gospodarczym powojennym; działka nr [...] stanowi współwłasność osób fizycznych, zabudowana jest budynkiem mieszkalnym, murowanym, podworskim; działka nr [...] stanowi własność Gminy B., zabudowana jest budynkiem mieszkalnym, podworskim, murowanym" pokrytym dachówką cementową, budynek w stanie ruiny; działki nr [...] i [...] stanowią współwłasność osób ﬁzycznych, każda z działek zabudowana jest budynkiem mieszkalnym [...]kondygnacyjnym, wokół budynków jest teren zieleni urządzonej; działka nr [...] jest własnością Skarbu Państwa, zabudowana jest stacją transformatorową; działka nr [...] stanowi własność Gminy B., zabudowana jest kompleksem budynków szkoły i internatu wybudowanymi w 1972 r., wokół teren zieleni urządzonej i parking; działka nr [...] stanowi własność Gminy B., zabudowana jest ciągiem garaży murowanych, wybudowanych po wojnie; działka nr [...] stanowi własność Gminy B., część działki oznaczona jako działka nr [...], to dawna aleja, obecnie droga; działka nr [...] stanowi własność Powiatu [...], część działki oznaczona jako działka nr [...] stanowi teren zieleni, zadrzewiony, drzewa w wieku do 50 lat; działka nr [...] stanowi własność Powiatu [...], część działki oznaczona jako działka nr [...] stanowi obecnie teren upraw rolnych; działka nr [...] stanowi własność Gminy B., część działki oznaczona jako działka nr [...] stanowi drogę i teren zajęty pod bramę przylegającą do drogi; działka nr [...] stanowi własność Województwa [...], jest zajęta pod fragment drogi wojewódzkiej obejmujący chodnik i przystanek; działka nr [...] stanowi własność osób fizycznych, zabudowana jest budynkiem mieszkalnym, stodołą i oborą, na działce zachowany jest fragment fundamentów i ścian dawnego budynku mieszkalnego-dworskiego tzw. stróżówki.

Pełnomocnik wnioskodawców przy piśmie z [...] czerwca 2016 r. dołączył opinię geodezyjną sporządzoną przez geodetę S. W. Opinia odnosi się do rejestru pomiarowego Folwarku B. utworzonego w 1926 r. przez geometrę przysięgłego P. B. oraz do planu podziału gruntów Folwarku B. wykreślonego przez mierniczego przysięgłego L. G., na podstawie planu Folwarku B. z 1925 r. Z opinii tej wynika, że dawna działka hipoteczna nr [...] o pow. [...] ha pn. "Park z kaplicą, pałacem i zabudowania" odpowiada działkom oznaczonym obecnie w ewidencji gruntów obrębu [...] B. nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] oraz zaprojektowanym działkom nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...], przedstawionych na kopii mapy zasadniczej miejscowości B. w skali 1:1000, ident. ewid. [...], sporządzonej [...] kwietnia 2016 r. Z rejestru pomiarowego gruntów Folwarku B. z 1926 r. wynika, że działka hipoteczna nr [...] pn. "Park [...]" miała powierzchnię [...] ha, a w jej skład wchodziły następujące użytki gruntowe: ogrody, place i zabudowania, nieużytki oraz drogi. Wspomniany plan projektu podziału rodzinnego gruntów Folwarku B. wskazuje, że na ww. terenie usytuowany był budynek pałacu, kaplica i budynek mieszkalny, a poza granicami parku, po zachodniej stronie w bezpośrednim sąsiedztwie znajdowały się liczne zabudowania folwarczne.

Wojewoda [...] w zaskarżonej decyzji ustalił, że położenie obecnych działek, objętych wnioskiem, z wspomnianym powyższej planem pokazuje, że obszar działek nr [...] i nr [...] odpowiada terenowi usytułowanemu na zachód od alei parkowej, oznaczonemu kolorem niebieskim, opisanym jako ogrody owocowe; obszar działki nr [...] odpowiada terenowi oznaczonemu kolorem beżowym, i opisanym jako zabudowania i place; obszar działki nr [...] odpowiada terenowi oznaczonemu kolorem brązowym, opisanym jako drogi; obszar działek nr [...], [...] odpowiada terenowi oznaczonemu kolorem zielonym, opisanym jako ogrody oraz kolorem czerwonym obejmującym zabudowania. Pozostałe działki objęte wnioskiem odpowiadają na planie terenom oznaczonym kolorem zielonym opisanym jako ogrody i kolorem brązowym oznaczającym drogi.

Opis majątku B. sporządzony [...] lutego 1945 r. wskazuje, że w skład tego majątku (o ogólnym obszarze [...] ha) wchodziły między innymi; ogrody warzywne o pow. [...] ha; sad młody w warzywniku; parki o pow. [...] ha; drogi o pow. [...] ha; podwórza, zabudowania o pow. [...] ha.

Z zaświadczenia Starosty Powiatowego w S. z [...] sierpnia 1948 r. nr: [...], wynika, że w trakcie parcelacji Folwarku B., wydzielona została resztówka o pow. [...] ha, która została przekazana Wydziałowi [...] Wojewódzkiego Urzędu w K. Protokołem zdawczo-odbiorczym spisanym [...] maja 1945 r. nastąpiło faktyczne przekazanie Ośrodka Poparcelacyjnego majątku B. (tzw. resztówki) na rzecz [...] Szkoły Gospodarstwa. Kierownictwo tej szkoły przejęło budynki mieszkalne, gospodarcze oraz park z pałacem, ogród warzywny, sad owocowy, grunty orne i łąki. Z opisu zawartego w tym protokole wynika, że sam park, na którego terenie znajdował się pałac, miał wówczas pow. [...] ha i rosły w nim: jesiony, lipy, kasztany, dęby, klony i wiązy. Ogród warzywny i sad owocowy w którym znajdowały się cieplarnie i inspekta oraz różnego rodzaju i wieku drzewa owocowe miał pow. [...] ha.

Z protokołu Komisji Powiatowej w przedmiocie właściwego zagospodarowania resztówek z [...] kwietnia 1950 r. wynika, że resztówka majątku B. miała obszar ogólny [...] ha, w tym: grunty orne o pow. [...] ha; sady o pow. [...] ha; ogrody o pow. [...] ha; grunty pod zabudowaniami o pow. [...] ha; drogi i podwórza o pow. [...] ha; nieużytki o pow. [...] ha.

Zespół pałacowo-parkowy w B., w skład którego wchodzi: pałac, dawna kaplica oraz park o ogólnej pow. [...] ha, w 1957 r. został uznany za zabytek, a następnie decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K. z [...] kwietnia 1972 r. nr [...] został wpisany do rejestru zabytków. Z dokumentów archiwalnych Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w K., wynika, że ochroną konserwatorską objęto tereny usytułowane na jednym ze wzgórz wznoszących się ponad drogą z O. do S. n/W., dotykających swoją podstawą rzeki [...] (wys. 50 m) Teren ten da się wpisać w nieregularny czworobok, od wschodu graniczący z zespołem kościelnym, starym cmentarzem i zabudową przydrożną, natomiast od północy i zachodu z działkami siedliskowymi i polami.

Z karty dotyczącej zespołu pałacowo-parkowego B., punktu [...] "Stan zachowania" wynika, że "Układ przestrzenny zachowany w części parkowej oraz folwarcznej, zanikły sady i warzywniki. Czytelny układ drożny oraz zasady kompozycyjne parku (...) Nowe obiekty zlokalizowane na obrzeżach parku, część z nich o zbyt dużej kubaturze, stały się dominantą przestrzenną". Wśród budynków zabytkowych, dla których założono karty znalazły się m.in. "Budynek [...] w zespole pałacowym" oraz "Dom [...] I" i "Dom [...] II". Powyższe dokumenty wskazują, że ochroną konserwatorską objęto szeroko rozumiane założenie krajobrazowe. W skład tak rozumianego założenia, którego elementami były pałac i park, wchodziły również tereny i obiekty folwarczne oraz sady i warzywniki.

Z opracowania naukowego "Katalog zabytkowych założeń zielonych Województwa K. d. powiat [...] B. Park przypałacowy" wynika, że w ocenie autorów regularny "ogród" o konstrukcji czworoboku, promienistym układzie ścieżek i osiowej kompozycji, zamknięty był od strony północnej dwoma równoległymi do osi poprzecznej alejami: [...] na wschodzie i [...] na zachodzie. Na północ od tej części ogrodu po obydwóch stronach głównej alei [...] ciągnął się "park krajobrazowy o kompozycji swobodnej". Na zachód od alei, na rozległej polanie zlokalizowano internat szkoły rolniczej oraz inne budynki.

Z porównania opinii geodezyjnej z [...] kwietnia 2016 r. z planem z 1925 r. wynika, że działka hipoteczna nr [...] o pow. [...] ha, obejmuje użytki gruntowe takie jak: ogrody, ogrody owocowe, zabudowania i place oraz drogi.

Zdaniem Ministra Plan ten nie wskazuje obszaru obejmującego park. Praktycznie cały obszar, to ogrody i ogrody owocowe. Natomiast zasób użytków gruntowych, wchodzących w skład powyższego obszaru podają dokumenty źródłowe powstałe pomiędzy latami 1945-1950, a więc w czasie najbliższym chwili przejęcia majątku na własność Skarbu Państwa. Opis majątku B. sporządzony [...] lutego 1945 r. podaje, że park miał pow. [...] ha, ponadto w skład majątku wchodził również sad młody w warzywniku i ogrody warzywne o pow. [...] ha, natomiast użytki: drogi, podwórza i zabudowania uwzględnione zostały w osobnych pozycjach.

Z protokołu przekazania Ośrodka Poparcelacyjnego majątku B. na rzecz [...] Szkoły Gospodarstwa z [...] maja 1945 r. wynika, że sam park, na którego terenie znajdował się pałac, miał wówczas pow. [...] ha, natomiast ogród warzywny i sad owocowy, w którym znajdowały się cieplarnie, inspekta i drzewa owocowe miał pow. [...] ha. Ponadto w protokole z [...] kwietnia 1950 r. sporządzonym dla zagospodarowania resztówki B. park nie został wyszczególniony. Wśród gruntów resztówki wymienione zostały nieużytki o pow. [...] ha, natomiast pozostałe grunty zakwalifikowano do wykorzystania jako grunty orne, sady, ogrody oraz drogi i podwórza.

Również za zabytek uznano zespół pałacowo-parkowy, w skład którego wchodzą: pałac, dawna kaplica i park. Z metryki parku wynika, że powierzchnia parku oraz gruntów pod ww. obiektami i drogami wynosiła [...] ha. Natomiast ochroną konserwatorską objęto znacznie większy obszar, zawierający nie tylko park z pałacem, ale także część folwarczną oraz sady i warzywniki, położone na zachód od dawnej alei [...].

Z powyższych dokumentów jednoznacznie wynika, że sam park miał pow. [...] ha. Pozostałe grunty znajdujące się w bezpośrednim sąsiedztwie były użytkowane jako podwórza i grunty pod zabudowaniami oraz ogrody, sady i drogi.

W toku postępowania prowadzonego przez organ I instancji przesłuchano świadków na okoliczność ustalenia funkcji i sposobu zagospodarowania terenów objętych wnioskiem. Wojewoda [...] dopuścił również zeznania świadków w sprawie zakończonej decyzją nr [...] którą stwierdzono, że wymienione w niej działki, stanowiące zespół pałacowo-parkowy w B. nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Z zeznań Z. G., C. B., E. R., Z. F., J. S. oraz J. R. wynika, że w okresie poprzedzającym ll Wojnę Światową, aż do wkroczenia wojsk radzieckich, na terenie parku był ogród warzywny na potrzeby rodziny i osób zamieszkujących w pałacu. Znajdowały się w nim budynki gospodarcze - szklarnia, cieplarnia, budynki dla kur i pawi. Uczniowie szkoły rolniczej mieszczącej się po wojnie w pałacu pracowali w tym ogrodzie. Ponadto na terenie parku znajdował się sad. Owoce z sadu były przeznaczone dla mieszkańców pałacu, a jak zostawały to były rozdawane pracownikom. Na terenie parku, ale poza pałacem, znajdował się budynek, w którym pracował zarządca majątku. W miejscu gdzie kiedyś był ogród i sad wybudowany został budynek szkoły, natomiast dwa współczesne budynki mieszkalne dla nauczycieli zlokalizowane zostały na rozległej polanie parkowej. W budynkach majątku, poza pałacem, mieszkania otrzymywali byli pracownicy majątku, którzy zostali pracownikami gospodarstwa prowadzonego przez szkołę.

Zeznania złożone przez świadków w toku postępowania zainicjonowanego wnioskiem z [...] września 2015 r. potwierdzają powyższe ustalenia. Z. G. podczas przesłuchania przeprowadzonego [...] października 2016 r. wyjaśniła, że na terenie parku był mały sad, a duży sad znajdował się dalej za parkiem. Przy sadzie małym rosły drzewa ozdobne. Teren ogrodu warzywnego i małego sadu okalały drzewa i żywopłot i nie można było tam wchodzić wszystkim. W majątku był ogrodnik, który zajmował się ogrodem warzywnym. Budynek usytułowany przy bramie wjazdowej na terenie parku tuż przy murowanych ﬁlarach był budynkiem mieszkalnym, w którym mieszkał stróż. Przed wojną w pobliżu była też kuchnia czeladna, duży budynek z którego korzystali pracownicy majątku. Budynek ten usytułowany był w miejscu obecnego budynku obory, częściowo na działce nr [...], Z zeznań E. C. wynika, że na terenie działek oznaczonych nr [...] i [...] przed wojną była tylko zieleń niska, tj. trawa, krzewy niższe i wyższe. Po wojnie utworzono tam ogródki pracownicze. Między budynkiem dawnych warsztatów, a aleją [...] (działka oznaczona nr [...] oraz południowa część działki oznaczonej nr [...]) był ogrodzony wybieg dla drobiu: kur i kaczek. Po tym wybiegu spacerował też młody [...]. Na terenie obecnych zabudowań gospodarczych (działka nr [...]) był przed wojną [...]. W tym miejscu park wchodził klinem aż do figurki [...], która istnieje do dziś. E. C. wyjaśnił, że przed wojną mieszkał w budynku usytułowanym na działce nr [...], który był nazywany "[...]". Dodając, że w budynku tym mieszkali pracownicy pałacowi, tj.: lokaje, ogrodnik, kucharz oraz stangret. Do budynku od strony północnej przylegały [...] chlewiki, a od strony wschodniej ogródki, które były odgrodzone płotem od ﬁgurki [...]. Powyższe ogródki i chlewiki użytkowane były przez pracowników pałacu mieszkających w "[...]". Za budynkami chlewików były dwa rzędy [...] i alejka prowadząca do alei [...]. Po stronie wschodniej altanki był sad, a po stronie zachodniej ogród. Na północy, tam gdzie jest obecnie droga (działka nr [...]), był jeszcze sad, a droga usytułowana była wyżej, wśród istniejących obecnie drzew, wśród tych drzew był też klomb. Przytoczone powyżej zeznania świadków potwierdzają fakt, że w północno-zachodniej części dawnej działki hipotecznej nr [...], objętej wnioskiem, o ogólnej pow. [...] ha w chwili przejęcia na własność Skarbu Państwa nie było budynków mieszkalnych i reprezentacyjnych właściciela majątku, ani regularnego parku.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że obszar pomiędzy aleją parkową, a zabudowaniami gospodarczymi, oznaczony przez wnioskodawców jako działki nr [...], nr [...] oraz południowy fragment działki nr [...], stanowiły tereny o charakterze rolniczym. Znajdowały się tam w okresie przedwojennym ogrody owocowe, wybieg dla drobiu i [...] oraz krzewy i trawa, natomiast po wojnie - ogródki pracownicze. Tereny te jako służące produkcji roślinnej i zwierzęcej były nieruchomością rolną, nadawały się do realizacji celów reformy rolnej oraz po przejęciu na własność Skarbu Państwa zostały przeznaczone na realizację tych celów, tj. na utworzenie ogrodów pracowniczych. Tereny zlokalizowane na zachód od centralnie położonej alei [...] oraz na północ od terenu parku regularnego, oznaczone przez wnioskodawców jako działka nr [...] (w centralnej części) oraz działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] według zeznań świadków, w okresie przedwojennym, zajęte były pod sady owocowe i ogrody warzywne, w których znajdowały się szklarnie i cieplarnie.

Ponadto, na części działki nr [...], przylegającej do działki nr [...], znajdowały się chlewiki i ogródki pracowników majątku. Teren ten zawierał elementy ozdobne, takie jak: drewniana altanka nazywana "domkiem [...]", drewniany niski płotek, żywopłoty, pojedyncze drzewa ozdobne, klomby i figurka [...], ale nie był to teren właściwego parku. Natomiast fragmenty terenu, które w chwili przejęcia na własność Skarbu Państwa zajęte były przez polany lub niskie rośliny ozdobne, mogły być w każdej chwili wykorzystane do prowadzenia produkcji rolnej. Z zeznań świadków wynika, że zbiory z ogrodów i sadów przeznaczane były na potrzeby mieszkańców pałacu, a ewentualne nadwyżki rozdawane były pracownikom majątku. Ponadto uprawami zajmował się ogrodnik mieszkający na terenie dawnego parku.

Rozpatrując przydatność ogrodu owocowego, czy warzywnika na cele związane z reformą rolną w kontekście § 4 rozporządzenia należy uznać, że działalność taka jest działalnością o charakterze rolniczym i jako taka mieści się w pojęciu nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Przy czym trzeba mieć na uwadze, że samo wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na cele inne niż produkcja rolna (np. jako element założenia krajobrazowego) nie przesądza o ich niepodleganiu nacjonalizacji w myśl dekretu, a przeznaczenie ogrodu, czy warzywnika na cele reformy rolnej znajduje uzasadnienie gospodarcze.

W omawianej sprawie, decydujące znaczenie ma znaczna powierzchnia tego obszaru oraz fakt, że grunty te stanowiły użytek rolny i położone były w znacznej odległości od dworu. Nie istniały również przeszkody, aby grunty te uprawiane były również przez inne osoby, a płody rolne przeznaczane na sprzedaż. Przydatność ww. gruntów na cele reformy rolnej potwierdza rzeczywiste wykorzystanie ich na te cele po przejęciu na własność Skarbu Państwa. Protokołem zdawczo-odbiorczym z [...] maja 1945 r. grunty te przekazane zostały [...] Szkole Gospodarstwa, która później przekształciła się w Technikum [...].

W niniejszej sprawie roszczeniem objęte zostały również działki, na których w chwili przejęcia na własność Skarbu Państwa usytułowane były budynki lub drogi funkcjonalnie związane z resztą majątku ziemskiego B., mającego charakter rolniczy, tj. - działka nr [...] z domem, w którym mieszkali pracownicy zatrudnieni przez [...] D., tj. kucharz, lokaje, stangret i ogrodnik; działka nr [...] z niezidentyﬁkowanym budynkiem mieszkalnym, prawdopodobnie budynkiem zarządcy, wspominanym przez świadków; działka nr [...] stanowiąca fragment drogi wraz z dawną bramą wjazdową; działki nr [...], [...] na których usytułowana była stróżówka i częściowo kuchnia folwarczna; działka nr [...] przebiegająca poprzez ogród i sad oraz łącząca te tereny z polami uprawnymi i budynkami folwarcznymi należącymi do majątku B. Wymienione budynki gospodarcze i mieszkalne pracowników majątku, były związane funkcjonalnie z prowadzoną działalnością rolniczą.

Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że cele dekretu oraz jego zakres upoważniają do twierdzenia, że pojęciem "nieruchomość ziemska" objęte zostały grunty które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, w tym również grunty zabudowane, na których zlokalizowane są zabudowania gospodarcze, budynki przemysłu rolnego i inne budynki funkcjonalnie związane z prowadzeniem działalności wytwórczej w rolnictwie, a także grunty na których znajdują się urządzenia melioracji wodnej, drogi dojazdowe do użytków rolnych, stawy rybne, itp. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 14 listopada 2017 r. sygn. akt I OSK 644/17 podkreślił, że zakresem normowania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jeśli idzie o identyfikację nieruchomości, które podpadały pod działanie tego przepisu były objęte nie tylko te nieruchomości o przeznaczeniu rolnym, które w momencie wejścia w życie dekretu faktycznie były wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie (w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej), ale także te, które ówcześnie "nadawały się" (były przydatne) do takiego wykorzystania lub wykorzystania na inne cele reformy rolnej. Istotne znaczenie miała więc również potencjalna możliwość wykorzystania nieruchomości na te cele - oczywiście przy założeniu konieczności poniesienia jedynie rozsądnych, z gospodarczego punktu widzenia, nakładów. Innymi słowy, sama potencjalna możliwość wykorzystania danej nieruchomości o charakterze rolnym na szeroko rozumiane cele reformy rolnej mogła być uznana za wystarczającą dla stwierdzenia, że nieruchomość ta podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, o ile możliwość takiego wykorzystania znajdowała racjonalne uzasadnienie gospodarcze (por. wyrok NSA z 28 lipca 2016 r. sygn. akt I OSK 2569/14). Przykładowo chodzi tu więc o przypadki, gdy wykorzystanie na cele reformy rolnej nie wiązałoby się z koniecznością radykalnej zmiany ówczesnego, faktycznego sposobu użytkowania danej nieruchomości, a jedynie zintensyﬁkowania działalności (np. wytwórczej) dotychczas na niej prowadzonej.

Minister podkreślił, że w postępowaniu zakończonym decyzją Wojewody [...] nr [...] ustalone zostały granice parku wraz z budynkiem pałacu, który istniał w dniu przejęcia majątku na rzecz Skarbu Państwa. Ustalenia te wykazały, że dawny park z budynkiem pałacu położony był w granicach obecnych działek nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], o łącznej pow. [...] ha. Teren ten wskazany został jako zespół pałacowo-parkowy i objęty roszczeniem rewindykacyjnym przez spadkobierców F. D. we wniosku z [...] sierpnia 2012 r. Pełnomocnik wnioskodawców podnosił wówczas, że granice parku są do dzisiaj bardzo wyraźnie widoczne w terenie, z uwagi na odmienny, od rolniczego, charakter użytkowania i nasadzenia szlachetnym drzewostanem. Dla realizacji funkcji mieszkalno-rekreacyjnej przez wskazaną we wniosku nieruchomość nie było konieczne istnienie gospodarstwa rolnego, a z kolei nieruchomość rolna była całkowicie niezależna od parku i pałacu. Rozpatrując powyższy wniosek Wojewoda [...] przeprowadził postępowanie dowodowe, które potwierdziło, że faktyczne wydzielenie na gruncie wskazanej we wniosku części parkowej polegało na odmiennym od rolniczego charakterze użytkowania i urządzenia. Granice parku zostały wyznaczone posadzonym drzewostanem szlachetnym różnego gatunku. Wewnątrz parku wzdłuż głównej alei parkowej prowadzącej do pałacu rosły [...]. Również aleje spacerowe były obsadzone różnym drzewostanem. Na terenach pomiędzy alejami urządzone były klomby i trawniki. W granicach parku nie prowadzono upraw polowych. lstniejący do dziś drzewostan wyznacza obszar właściwego dawnego parku i odpowiada ww. działkom o łącznej pow. [...] ha. Powierzchnia parku wynosząca [...] ha znacznie przewyższa powierzchnię parku wykazaną w dokumentach źródłowych, szczególnie w protokołach, wynoszącą [...] ha. Natomiast poza granicami parku znajdował się ogród warzywny, sad, oraz zlokalizowane były podwórza gospodarcze z licznymi zabudowaniami gospodarczymi, budynkami administracyjnymi i mieszkalnymi. Z powyższego wynika, że część majątku F. D., pełniąca funkcję mieszkalno-rekreacyjną, została już uprzednio zidentyﬁkowana i wydzielona z nieruchomości użytkowanej rolniczo, w sposób zgodny z twierdzeniami wnioskodawców oraz całością zgromadzonego materiału dowodowego. W związku z powyższym, bez wątpienia objęte niniejszym postępowaniem grunty, na których znajdowały się: sady, ogrody, wybiegi dla ptaków hodowlanych, budynki dla zwierząt hodowlanych, budynki użytkowane przez pracowników majątku, a także wewnętrzne drogi dojazdowe i związane z nimi budowle, były częścią nieruchomością ziemskiej o charakterze rolniczym, którą był majątek B. Przydatność tych terenów na cele rolnicze nie budzi żadnych wątpliwości. Tego rodzaju nieruchomości podpadały pod działanie dekretu.

Pełnomocnik wnioskodawców twierdzi, że Wojewoda [...] przyjął tezę wyjściową, że teren zespołu dworsko-parkowego został wyodrębniony decyzją Wójta Gminy B. z [...] sierpnia 2008 r., a następnie zwrócony spadkobiercom dawnego właściciela decyzją Wojewody [...] z [...] października 2012 r.

W zaskarżonej decyzji organ I instancji wskazał, że podział wyodrębnił, między innymi, działki ewidencyjne przynależne do historycznego układu rekreacyjno-wypoczynkowego, jakim jest park z budynkiem pałacu i dawnej kaplicy. Decyzją Wojewody [...] z [...] października 2012 r. stwierdzono, że zespół pałacowo-parkowy w B., obejmujący działki wskazane w tej decyzji nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W uzasadnieniu złożonego wówczas wniosku podkreślono, że "(...) zespół pałacowo-parkowy stanowił ﬁzycznie wyodrębnioną część majątku ziemskiego, na której zlokalizowany był budynek pałacu i kaplicy, otoczone parkiem. Granice parku są do dzisiaj bardzo dobrze widoczne w terenie, z uwagi na odmienny, od rolniczego, charakter użytkowania i nasadzenia szlachetnym drzewostanem. W takim stanie rzeczy niezrozumiałe jest twierdzenie obecnie, że w owym czasie spadkobiercy nie mieli jeszcze wiedzy, że rzeczywisty obszar zespołu pałacowo-parkowego był w istocie większy. Przeprowadzone postępowanie wykazało, że obecnie złożony wniosek obejmuje dawne sady i ogrody warzywne, a także budynki gospodarcze. Sam pełnomocnik wnioskodawców w złożonym wniosku z [...] września 2015 r. podkreślił, że wniosek ten obejmuje m.in. sady i warzywnik. W odwołaniu pełnomocnik wnioskodawców zarzucił natomiast błędne dokonanie ustaleń w zaskarżonej decyzji albowiem, w jego ocenie, objęta część majątku stanowiła park krajobrazowy w który wkomponowany był sad i warzywnik.

Twierdzenie to nie można jednak uznać za słuszne. Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że sam park miał pow. [...] ha. Pozostałe grunty znajdujące się w bezpośrednim sąsiedztwie były użytkowane jako podwórza i grunty pod zabudowaniami oraz ogrody, sady i drogi. Istniejący do dziś drzewostan wyznacza obszar właściwego dawnego parku i odpowiada działkom o łącznej pow. [...] ha (obszar zespołu pałacowo-parkowego ustalony w decyzji Wojewody [...] z [...] października 2012 r.). Powierzchnia parku wynosząca [...] ha znacznie przewyższa powierzchnię parku wykazaną w dokumentach źródłowych, szczególnie w protokołach, wynoszącą [...] ha. Nie można więc uznać, że teren parku obejmował obszar większy, niż wynika to ze zgromadzonych dokumentów.

Na mapie wydanej przez Wojskowy Instytut Geograficzny w 1938 r. (dostępnej na: [...]) obszar, który w ocenie pełnomocnika wnioskodawców stanowił park krajobrazowy określony jest jako ogrody. Fakt, że obszar objęty aktualnie złożonym wnioskiem objęto ochroną konserwatorską nie ma w niniejszej sprawie znaczenia. Objęcie ochroną konserwatorską nastąpiło dopiero w latach 50 XX w., a więc po dokonaniu reformy rolnej, zmieniającej charakter miejsca. Poza tym, objęcie zespołu dworsko-parkowego ochroną konserwatorską (w późniejszym okresie wpisanie do rejestru zabytków) nie miało wpływu na możliwość jego przejęcia na cele reformy rolnej. Obie te instytucje (reforma rolna i ochrona konserwatorska) wynikają z odmiennych przesłanek i są niezależne od siebie.

Odnośnie wniosku Starosty [...] o wyłączenie ze sprawy działki nr [...] o pow. [...] ha, położonej w B. i włączenie działki nr [...] o pow. [...] ha, która powstała z podziału działki nr [...] Minister stwierdził, że organ odwoławczy nie może orzekać w zakresie innym, niż uczyniono to wcześniej w pierwszej instancji. Zakres rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej decyzją odwoławczą wyznaczony jest zakresem rozstrzygnięcia sprawy decyzją organu I instancji. Organ odwoławczy nie może zmieniać rodzaju sprawy, a zatem w postępowaniu odwoławczym może być rozpoznana i rozstrzygnięta sprawa tożsama pod względem podmiotowym i przedmiotowym. Zmiana podstawy materialnoprawnej rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej prowadziłaby do zmiany przedmiotowej tożsamości sprawy.

Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] sierpnia 2020 r. E. L., T. L., E. W., F.W., M. G., A. G., P. G., E. L., N. L., P. L., P. L., F. L., S. L. i J. L. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1. art. 15 i art. 107 § 3 kpa poprzez nierozpatrzenie sprawy merytorycznie w II instancji, to jest ograniczenie się do przepisania uzasadnienia decyzji organu I instancji bez poczynienia własnych ustaleń i bez odniesienia się do zarzutów skarżących zawartych w odwołaniu; 2. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa poprzez niewyjaśnienie stanu faktycznego, wybiórcze rozpatrzenie zgromadzonego materiału dowodowego, to jest uznanie miarodajności jedynie niektórych dowodów i odmówienie tej wiarygodności innym przy braku uzasadnienia takiego działania organu, jak również przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów i wadliwe przyjęcie, że: - założenie pałacowo-parkowe w B. obejmowało obszar [...] ha, podczas, gdy obszar ten pojawia się jedynie w Opisie majątku B. sporządzonym [...] lutego 1945 r. i wiernie powtarzającym ten opis protokole przekazania Ośrodka Poparcelacyjnego majątku B. [...] Szkole Gospodarstwa z [...] maja 1945 r., przy czym tak ustalona jego powierzchnia stoi w sprzeczności z pozostałymi dokumentami zgromadzonymi w sprawie, to jest z protokołem Komisji Powiatowej w przedmiocie właściwego zagospodarowania resztówek z [...] kwietnia 1950 r., gdzie w ogóle nie uwzględniono powierzchni parku, pomimo istnienia takiej pozycji na karcie, a z kolei w Ankiecie Powiatu [...] wskazano, że powierzchnia parku wynosi [...] ha, a metryczce parku - [...] ha, co oznacza, że tzw. dokumenty źródłowe deﬁniowały pojęcie "parku" w sposób całkowicie uznaniowy, a zatem nie można na ich podstawie określać faktycznej powierzchni założenia pałacowo-parkowego, - założenie pałacowo-parkowe w B. składało się jedynie z ogrodu (parku) regularnego, podczas gdy z dokumentów archiwalnych pod nazwą "Katalog zabytkowych założeń zielonych Województwa K. d. Powiat [...] B. Park Przypałacowy", "Wstępne prace porządkowe dla parku w B. woj. [...]" oraz "Projekt koncepcyjny rewaloryzacji historycznego założenia ogrodowego w B., woj. [...]" pochodzących z Archiwum Zakładowego Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w K., jak również zeznań świadków wynika jednoznacznie, że w skład założenia parkowego wchodził również park krajobrazowy, który stanowił spójną całość kompozycyjną z ogrodem regularnym, który to teren w całości został objęty ochroną konserwatorską, - na terenie objętym wnioskiem znajdują się budynki i elementy infrastruktury związane z prowadzoną na tym terenie działalnością rolniczą, podczas gdy w rzeczywistości nie znajdowały się tam ani budynki dla zwierząt hodowlanych, ani budynki użytkowane przez pracowników majątku ziemskiego, istniejący sad i ogród były niewielkie i miały charakter przydomowy, drogi dojazdowe służyły wjazdowi i wyjazdowi z zespołu pałacowo-parkowego, a całość terenu stanowiła park krajobrazowy, - drogi wjazdowe, brama i stróżówka były wykorzystywane jako elementy infrastruktury pełniące funkcje pomocnicze w stosunku do prowadzonej w majątku ziemskim produkcji rolnej, podczas gdy zapewniały one komunikację i bezpieczeństwo nie dla pracowników majątku, ale dla mieszkańców pałacu oraz pracowników zespołu pałacowo-parkowego i stanowiły immanentną część założenia parkowo-pałacowego niezbędną do jego funkcjonowania, - na działkach nr [...] i nr [...] były usadowione budynki mieszkalne pracowników majątku, podczas gdy z zeznań świadków wynika, że w budynku mieszkalnym mieszkali pracownicy zespołu pałacowo-parkowego, tj. kucharz, stangret, lokaje i ogrodnik, a zamieszkiwanie zarządcy w budynku na działce nr [...] jest tylko przypuszczeniem organu i nie zostało potwierdzone w materiale dowodowym sprawy, - z faktu, że część terenu zespołu pałacowo-parkowego przekazano [...] Szkole Gospodarstwa należy wywieść jej podleganie reformie rolnej, podczas gdy jedynym kryterium było rolnicze wykorzystanie tej części nieruchomości, czego nie wykazał zgromadzony materiał dowodowy, - decyzją Wojewody [...] z [...] października 2012 r. nr [...] została zwrócona całość zespołu pałacowo-parkowego w B., podczas gdy w rzeczywistości zwrócono jej część - obszar, który dało się wydzielić bez ingerowania w stan prawny i faktyczny nieruchomości istniejący na dzień wydania decyzji, w szczególności polegający na wybudowaniu na terenie zespołu kompleksu szkolnego oraz budynków mieszkalnych dla osób ﬁzycznych; 3. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że: - teren parku krajobrazowego, obejmującego m.in. obszerną polanę leśną oraz teren z posadowionymi elementami ozdobnymi, w tym altanką do zabaw, żywopłotem, drzewami ozdobnymi, klombami, kwiatami, ﬁgurką [...], krzewami, trawą i wybiegiem dla [...] jest częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, - usytuowanie na terenie parku kraj obrazowego sadu i warzywnika na potrzeby mieszkańców pałacu oznacza, że teren ten jest częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, podczas gdy sad i warzywnik były wkomponowane w park krajobrazowy, stanowiący integralną część zespołu pałacowo-parkowego w B., - posadowienie na terenie parku krajobrazowego budynku dla pracowników zespołu pałacowo-parkowego oraz dróg i alei parkowych, stróżówki i bramy świadczy o funkcjonalnym powiązaniu tego terenu z prowadzoną w majątku ziemskim działalnością rolniczą, podczas gdy były to obiekty niezbędne do sprawnego funkcjonowania i obsługi pałacu, - fakt objęcia całego założenia pałacowo-parkowego wraz z parkiem krajobrazowym ochroną konserwatorską jako dobra kultury nie ma znaczenia dla przyjęcia, że część tego parku była wykorzystywano rolniczo, podczas gdy założenie pałacowo-parkowe z deﬁnicji pełniło funkcję ogrodu dekoracyjnego dla siedziby właściciela i nie służyło do prowadzenia działalności rolniczej. Wobec tego skarżący wnieśli o: 1. uchylenie w całości decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] sierpnia 2020 r.; 2. uchylenie w całości decyzji Wojewody [...] z [...] listopada 2017 r.; 3. zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

W piśmie z [...] listopada 2020 r. uzupełniającym stanowisko skargi skarżący wskazali, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zaskarżonej decyzji nie uwzględnił, że działka nr [...] została podzielona na działki nr [...] i [...]. Podział nastąpił na podstawie opracowania geodezyjnego – mapy z projektem podziału przyjętej [...] marca 2020 r. do pzgik (mapa podziałowa wraz z pismem Starosty Powiatowego w [...] w aktach sprawy). Działka nr [...] odpowiada działce projektowanej nr [...] objętej wnioskiem o wyłączenie spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zmiany stanu faktycznego sprawy (która nie jest zmianą sprawy pod względem przedmiotowym) nie uwzględnił organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest uzasadniona.

W pierwszej kolejności trzeba mieć na uwadze, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu, tj. z dniem 13 września 1944 r.

Sąd zwraca uwagę, że w kwestii interpretacji zwrotu "nieruchomość ziemska" orzecznictwo sądów administracyjnych powszechnie akceptuje wykładnię tego zwrotu, dokonaną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89, zgodnie z którą poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Analizując przepisy dekretu, jak też rozporządzenia, Trybunał wywiódł wówczas, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej.

Natomiast w uzasadnieniu uchwały z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06, Naczelny Sąd Administracyjny poczynił szereg uwag na temat właściwej wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska" wskazując, że dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 dekretu należy brać pod uwagę również, zgodnie z zwartym tam odesłaniem, przepis "art. 1, część druga". Już z tzw. wprowadzenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu. Prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, powinno brzmieć: na własność Skarbu Państwa, bez żadnego wynagrodzenia w całości przechodzą, bezzwłocznie tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w "art. 1, część druga" dekretu), które stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Takie rozumienie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jednocześnie określa zakres przedmiotowy w jakim powinny orzekać na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia wojewódzkie urzędy ziemskie o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu. Wydając decyzję administracyjną w trybie tego przepisu, organ administracji publicznej (a nie sąd powszechny), powinien zbadać (wziąć pod uwagę) wszystkie okoliczności wyprowadzone w drodze wykładni z pełnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Cele wskazane w dekrecie mogły być realizowane przez przejęcie terenów, a nie obiektów (wyroki NSA w sprawach o sygn. akt: I OSK 532/07, I OSK 823/07, I OSK 1116/07, I OSK 287/08).

Jak podkreślono w wyroku NSA z 7 maja 2009 r. sygn. akt I OSK 686/08 obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia jest zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Oznacza to, że muszą one ustalić, że wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską, a jeżeli nie, to czy nieruchomości funkcjonalnie z nimi związane przekraczały normy obszarowe określone w powołanym przepisie (por. wyroki NSA z 22 kwietnia 2004 r. sygn. akt OSK 46/04 i z 12 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1236/05).

Nie można pomijać tego, że w pewnych przypadkach sama możliwość wykorzystania danej nieruchomości na cele reformy rolnej nie jest wystarczająca do oceny, czy nieruchomość została znacjonalizowana w trybie dekretu o reformie rolnej. Możliwość wykorzystania na dany cel musi znajdować racjonalne uzasadnienie gospodarcze, społeczne. Za nacjonalizacją przemawiać muszą racjonalne względy gospodarcze, społeczne i ekonomiczne. Hipotetyczna przydatność nieruchomości na cele z art. 1 ust. 2 dekretu wyklucza przejście gruntu na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej, jeżeli obiektywne cechy nieruchomości (przeznaczenie konkretnego obiektu, sposób zagospodarowania terenu) świadczyły o tym, że grunt nie był przydatny na ten cel.

Ze znajdującego się w aktach sprawy Katalogu Zabytkowych Założeń Zielonych – B. Park Przypałacowy z 1978 r. wynika jak wyglądała stylistyka i kompozycja parku klasycystycznego w B. Autorka opracowania zwróciła uwagę, że poza pałacem (centrum założenia) były dwie główne osie drogowe aleja [...] oś północ-południe i oś poprzeczna [...] przechodząca przez tzw. [...]. Od frontu pałacu wybiegały promieniście ścieżki. W północnej części ogrodu rozciągał się po obydwu stronach alei park krajobrazowy o kompozycji swobodnej. Na tym terenie powstały budynki mieszkalne i gospodarcze Zespołu Szkół [...].

Ze znajdującego się w aktach sprawy Projektu Koncepcyjnego Rewaloryzacji Historycznego Założenia Ogrodowego w B. z 1994 r. przygotowanego przez architektów krajobrazu Ma. L. i J. Z. wynika, że majątek w B. obejmował historyczne założenie pałacowo-ogrodowe o obszarze [...] ha. Autorzy projektu uznali, że granice założenia są bardzo wyraźnie określone w terenie. Od południa jest to droga biegnąca u podnóża stromej skarpy. Od wschodu granice określają istniejące ogrodzenia sąsiadujących z parkiem: kościoła, cmentarza i wiejskiej zabudowy. Od zachodu granice stanowi ogrodzenie pomiędzy folwarkiem, a prywatnym gospodarstwem rolnym. Północna granica określona jest przez dawną aleję [...] oddzielającą folwark od sadów i korony wąwozu. Najbardziej reprezentacyjnym obszarem jest ogród regularny. Na wschodzie znajduje się obszerna prawie [...]-hektarowa polana parkowa. Zachodnia strona założenia, mimo znacznego przekształcenia na skutek wzniesienia obiektów szkolnych, wykazuje cechy dawnego parku. Pozostałości dawnej kompozycji parkowej tworzą pojedyncze drzewa [...]: [...], [...], [...], [...], [...]. Teren ten stanowił dawną część gospodarczą oddzieloną od ogrodu regularnego aleją [...]. Na tym terenie znajduje się jeden z dawnych czworaków.

Wjazd do założenia był od północnego-wschodu co symbolizuje masywna brama, droga dojazdowa prowadzi do alei [...]. W północnej części założenia wzdłuż krawędzi wąwozu można odczytać ślady dawnych ścieżek parkowych.

Drugi historyczny wjazd od strony zachodniej sygnalizuje brama z piaskowca. Droga dojazdowa obsadzona jest alejowo [...] i [...]. Doprowadza wzdłuż części gospodarczej do głównej osi założenia (osi pałacu). Teren w północnej części związany z aleją [...] nosi cechy dawnego parku. Z opracowania wynika, że w parku były założenia ogrodowe. W zachodniej części założenia był ogród ozdobny, a we wschodniej ogród owocowy. Rozbudowa pałacu nie zmieniła rozplanowania założenia oraz charakteru ogrodu. W ramach przebudowy pałacu pod koniec XIX w. (zakończono w 1899 r.) przystąpiono do przebudowy ogrodu regularnego w park. W terenie zachowały się czytelne ślady kompozycji parkowej (układy roślinne, drogi). Autorzy projektu podkreślili, że na początku XX w. przyłączono do parku rolnicze tereny leżące po obydwu stronach głównej alei dojazdowej i tereny na północ od folwarku i alei dojazdowej. Zdaniem autorów założenie parkowe miało cechy stylistyki kaligraficznej (park kaligraficzny z włączonym ogrodem regularnym). Kompozycja parku stanowi udaną próbę przejścia z ogrodu przez park i włączenie walorów krajobrazu otwartego do kompozycji parkowej.

W opracowaniu, pt. Wstępne Prace Porządkowe Dla Parku w B. autorstwa architektów krajobrazu M. L. i J. Z. z 1993 r. podkreślono, że jeżeli chodzi o tenże park doszło do jego dekompozycji (trwałej zmiany w historycznej strukturze funkcjonalno-przestrzennej) poprzez zmianę z funkcji rezydencji otoczonej rozległym parkiem tworzącym jedno duże założenie ogrodowe w regionalny ośrodek szkolnictwa rolniczego.

Z powyższych opracowań wynika, że przed wybuchem II Wojny Światowej park w B. był wiejskim parkiem pałacowym z wkomponowanymi elementami ogrodowymi, które stanowiły istotną, integralną część całości założenia.

Obiekt ten został uznany za zabytek orzeczeniem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z [...] grudnia 1957 r. i wpisany do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z [...] kwietnia 1972 r.

Z kolei z rejestru pomiarowego gruntów folwarku B. sporządzonego w 1926 r. przez geometrę przysięgłego P. B. wynika, że ogólna powierzchnia Parku z kaplicą, pałacem i zabudowaniami wynosiła przed 1 września 1939 r. [...] ha [...] m2.

Ankieta ilości jednostek gospodarczych powyżej 50 ha sporządzona na cele reformy rolnej wskazuje (poz. 4) prawdopodobnie zbliżoną powierzchnię parku [...] ha (użyta litera "p" prawdopodobnie oznacza park).

Z mapy sporządzonej [...] maja 1940 r. przez mierniczego przysięgłego L. G. (Plan projektu podziału rodzinnego gruntów folwarku B.) wynika, że teren znajdujący się w granicach działki nr [...] pn. "Park z kaplicą, pałacem i zabudowania", objęty dawną księgą hipoteczną był zaklasyfikowany jako teren ogrodowy (kolor zielony). Przy czym nie były to ogrody owocowe (kolor błękitny), ponieważ te znajdowały się dalej na zachód.

Sąd zwraca uwagę, że dla niniejszej sprawy mało wiarygodne są dokumenty w postaci protokołów sporządzonych [...] lutego 1945 r., [...] maja 1945 r. i [...] kwietnia 1950 r., jeżeli chodzi o obszar parku. W pierwszym protokole wskazano: park - [...] ha, drogi - [...] ha, ogrody warzywne – [...] ha, podwórza i zabudowania - [...] ha. W drugim protokole wskazano: park z pałacem, ogród warzywny, sad owocowy – [...] ha, grunty – [...] ha, park – [...] ha. W trzecim protokole w ogóle nie wyszczególniono parku. Zatem z protokołów tych nie wynika jednoznacznie jak klasyfikowano założenie parkowe w B.

Trzeba mieć na uwadze, że w czasie II Wojny Światowej zespół pałacowo–parkowy w B. był we władaniu okupanta. Teren mógł być znacznie przekształcony w stosunku do stanu sprzed 1 września 1939 r. Z protokołu z [...] lutego 1945 r. wynika, że w czasie wojny okupant prowadził na spornym gruncie gospodarstwo rolne. Zmianę przeznaczenia zespołu potwierdza treść protokołu z [...] kwietnia 2017 r. z oględzin nieruchomości z udziałem świadka E. C., który zeznał, że tam gdzie znajduje się działka nr [...] w czasie wojny wybudowano budynek pełniący rolę koszar, że Niemcy rozebrali budynek administracyjny. Z dokumentacji załączonej przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków do pisma z [...] czerwca 2010 r. (Katalogu z 1977 r.) wynika, że okupant uczynił park kwaterą miejscowego dowództwa, zniszczył park poprzez wycinkę drzew, aby zwiększyć widoczność

Tymczasem jak wynika z art. 2 ust. 2 dekretu nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dokonane po dniu 1 września 1939 r. Wobec tego istotne znaczenie miał stan tego majątku istniejący przed 1 września 1939 r.

Samo przeznaczenie parku w B. pod infrastrukturę Powiatowej [...] Szkole Gospodarstwa [...] nie miało decydującego znaczenia w sprawie. Faktem jest to, że celem reformy rolnej (art. 1 ust. 2 lit. d dekretu) było zarezerwowanie odpowiednich terenów m.in. dla szkół. Jednak dekret nacjonalizacyjny należy wykładać ściśle. Celem reformy rolnej było w tym zakresie zarezerwowanie odpowiednich terenów niezabudowanych.

Zdaniem Sądu "odpowiednim" na cele reformy rolnej terenem nie mógł być zespół pałacowo-parkowy w B., który 1 września 1939 r. miał wartość zabytkową, co potwierdziły ostateczne decyzje Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z [...] grudnia 1957 r. nr [...] i z [...] kwietnia 1972 r. nr [...] oraz wpisy do rejestru zabytków nr [...] i [...] , a obecnie nr [...].

Sąd zwraca uwagę, że dawne decyzje o wpisie zabytku do rejestru zabytków, w części uznania danego obiektu za zabytkowy, miały charakter deklaratoryjny. Zabytkiem w znaczeniu materialnym jest bowiem przedmiot (np. budowla murowana z otoczeniem – ogrodem placem, w tym ogrodem ozdobnym) mający wartość historyczną, artystyczną i z tego powodu zasługujący na zachowanie (art. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 i 7 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 29, poz. 265 ze zm.).

Trudno uznać za racjonalne, aby w trybie dekretu przejmować całe założenie pałacowo-parkowe na cele reformy rolnej, aby później służby konserwatorskie podejmowały działania mające na celu przywrócenie tego rodzaju obiektowi zabytkowego charakteru. W dacie wejścia w życie dekretu i w okresie późniejszym opiekę nad zabytkiem sprawował właściciel zabytku (art. 16 rozporządzenia z 1928 r.). Przy czym zabytków nie wolno było niszczyć, przerabiać, zabudowywać, uzupełniać, czy wykonywać robót szpecących otoczenie zabytku (art. 14 i art. 24 rozporządzenia z 1928 r.). Co istotne karane było także zniszczenie lub zmniejszenie wartości zabytkowej przedmiotu, którego wartość zabytkowa nie została jeszcze stwierdzona orzeczeniem władzy konserwatorskiej, a przedmiot miał niewątpliwie zabytkowy charakter (art. 43a w zw. z art. 36 rozporządzenia z 1928 r.).

Zgodnie natomiast z art. 1 ust. 1 dekretu Reforma Rolna w Polsce była realizowana zgodnie z zasadami Manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Manifest z 22 lipca 1944 r. przewidywał zaś przejmowanie w ramach określonych norm obszarowych ziem niemieckich, ziem zdrajców narodu i ziem gospodarstw obszarniczych, które miały wejść do Funduszu Ziemi. Ziemie skupione przez Fundusz Ziemi, z wyjątkiem przeznaczonej na gospodarstwa wzorowe, miały zostać rozdzielone między chłopów małorolnych, średniorolnych, obarczonych licznemi rodzinami drobnych dzierżawców oraz robotników rolnych. Fundusz Ziemi miał tworzyć nowe gospodarstwa względnie dopełniać gospodarstwa małorolne, biorąc za podstawę normę 5 ha użytków rolnych średniej jakości dla średniolicznej rodziny. W Manifeście postulowano natychmiastową odbudowę szkolnictwa.

Celem reformy rolnej nie było zatem przejmowanie obiektów pałacowo-parkowych posiadających cechy zabytkowe (nie były to gospodarstwa obszarnicze). Względy ogólnospołeczne (ochrona dziedzictwa narodowego) przemawiały przeciwko dekompozycji mających wartość zabytkową założeń parkowo-pałacowych w celu przeznaczenia ich na cele reformy rolnej.

Z zeznań świadków: 1) J. R. wynika, że na terenie parku były ogrody dworski i warzywny. Granice parku wyznaczały drzewa i żywopłoty; 2) J. S., że pałac był domem mieszkalnym rodziny L. Biuro księgowego nie było w pałacu, ale w oddzielnym pomieszczeniu. D. utrzymywali się z majątku – gorzelni, sklepów w W.; 3) Z. F., że na terenie pałacu były ogród warzywny i sad, w którym rosły czereśnie, grusze, jabłonki. Owoce były przynoszone do pałacu. W pałacu mieszkał księgowy z rodziną. [...] osobiście nadzorował prace w majątku, miał zarządcę i polowych; 4) E. R., że na terenie parku nie było upraw polowych, ale był sad i ogród warzywny, chyba na potrzeby rodziny; 5) C. B., że na terenie parku był ogród warzywny, z którego warzywa przynoszono do pałacu dla rodziny. D. Na terenie parku rosły drzewa lipy, dęby były klomby kwiatowe, zadbane alejki. Ogrodnikiem był B. Na terenie parku rosły też drzewa owocowe, był duży sad. Budynki gospodarcze nie były oddzielone od pałacu stanowiły jedną całość. Służba pałacowa mieszkała w budynku poza pałacem. Zarządca zespołu miał osobny budynek, w którym mieszkał. Buchalter również mieszkał w budynku administracyjnym. Zarządca i Buchalter mieli biura w osobnym budynku; 6) Z. G., że na terenie parku był ogród warzywny na potrzeby rodziny i osób mieszkających w pałacu. Na terenie zespołu były budynki gospodarcze – szklarnia, cieplarnia. W miejscu obecnej szkoły był sad, szklarnia cieplarnia uprawy warzywne, innych upraw polowych nie było; 7) Z. S., że na terenie obecnej szkoły był ogród i cieplarnia, w której były uprawiane warzywa na potrzeby pałacu. Był ogród i był park, były alejki, rosły drzewa i krzewy. Przy bramie był mały budynek mieszkalny, w którym mieszkał B., który pilnował majątku. Opodal był też inny budynek nazywany czworakami; 8) E. C., że mieszkał w budynku nazywanym [...], w którym mieszkało dwóch lokai, ogrodnik, kucharz i rodzina jego ojca, który był stangretem. Byli to pracownicy pałacowi nie gospodarczy. Po prawej stronie od wyjścia z pałacu była studnia i hydrofornia. Po lewej stronie od [...] był sad i altanka dla [...]. Było to miejsce wypoczynku. Przy altance rosła duża [...]. Koło budynku [...] był nieduży ogród warzywny, a koło tego budynku były szklarnie na przedłużeniu alei [...]. Na terenie obecnej szkoły był sad. Sad był również po drugiej stronie alei [...]. Po lewej stronie alei [...] też był sad. Ogrody i sady nie były odgrodzone od terenów parkowych. Tereny te oddzielały aleje; 9) W. P., że na terenie objętym roszczeniami był sad, który wchodził w skład parku. Na północ od drogi oznaczonej jako działka nr [...] były szklarnie. Park z terenem objętym wnioskiem był od strony północnej ogrodzony siatką od pól i lasu. Na działce nr [...] przy bramie wjazdowej był budynek. Na północ od szklarni był drugi wjazd, który prowadził do pól. Po stronie północnej tego przejazdu był jeszcze fragment parku. W budynkach na terenie parku mieszkali pracownicy [...] – kucharz, administrator, księgowy. Pomiędzy budynkami był park, rosły drzewa, krzewy i trawa. W szklarni produkowano warzywa na potrzeby własne rodziny D.; 10) . G., że na terenie szkoły był sad i ogrody warzywne i owocowe. Ogrody były otoczone sadem. Sad nie był odgrodzony od alei [...]. Owoce i warzywa z sadu i ogrodów były na dla potrzeb pałacu. Świadek mieszkała w [...]. Przy wjeździe do pałacu przy bramie mieszkał stróż. Szklarnia była w pobliżu [...]; 11) E. C. (z oględzin), że na działce nr [...] był drewniany budynek administracyjny, na działce nr [...] była zieleń niska, trawa, krzewy wyższe i niższe. Między budynkiem dawnych warsztatów, a aleją [...] był wybieg dla drobiu i miejsce spacerowe dla młodego [...]. Na działce nr [...] był klomb. W parku była figurka [...], ogródki użytkowane przez pracowników pałacu, budynek zwany [...], dwa rzędy [...]. W pobliżu starej [...] była drewniana altanka, gdzie bawiły się [...]. W altance odbywały się podwieczorki, wokół altanki były klomby kwiatowe, rośliny niskopienne. Altankę z jednej strony otaczał ok [...] ha sad, a z drugiej ogród. Tam gdzie jest obecna droga, która wcześniej była wyżej wśród drzew (dz. nr [...]) od północy był sad. W drzewach był klomb. W ogrodach były krzewy owocowe po stronie lewej alei po stronie podwórza. Magazyn ogrodnika istniał na działce nr [...].

Z opisanych wyżej dokumentów konserwatorskich, opracowań architektów krajobrazu oraz zeznań świadków (spójne elementy wspólne) wynika, że 1 września 1939 r. park w B. był parkiem pałacowym wiejskim. Zatem charakterystyczne dla takiego parku było to, że w ramach obszaru funkcjonalno-przestrzennego zawierały się (prócz alejek, klombów kwiatowych, niskiej zieleni, drzew ozdobnych – zwłaszcza [...] i [...], ogrodu ozdobnego, obiektów małej architektury - np. figurka [...], budynków związanych z obsługą parku i pałacu) także ogrody owocowe (w tym sady) i ogrody warzywne. Kompozycja przestrzenna parku wiejskiego była, bliżej pałacu w części południowej, klasycystyczna i kaligraficzna, a w dalszej od niego odległości w części północnej, swobodna i otwarta (krajobrazowa). Zespół pałacowo-parkowy pełnił funkcję mieszkalną, reprezentacyjną i rekreacyjną dla właściciela majątku i jego rodziny. Pałac był stosunkowo duży, dwukondygnacyjny z poddaszem. Budynek miał kubaturę [...] m3. W pałacu mieszkała rodzina właściciela majątku i księgowy z rodziną. W pałacu przyjmowano gości, o czym świadczy sala balowa w środkowej części parteru budynku (dokumentacja konserwatorska załączona do pisma [...]WKZ z [...] czerwca 2010 r.). W skład tego założenia wchodziły alejki, w tym główna aleja i aleja poprzeczna, klomby kwiatowe. Z uwagi na dość duży obszar zespołu pałacowo-parkowego były tam także budynki i urządzenia będące infrastrukturą towarzyszącą temuż zespołowi – budynki robotników pałacowych, pracowników administracyjnych, magazyn ogrodnika, czworaki, [...], dom stróża, spichlerz, [...], szklarnie, cieplarnia, studnia, stacja transformatorowa, stolarnia, warsztat, budynek inwentarski. Była też altanka dla wypoczynku i zabaw dzieci właściciela majątku. Teren ten nie miał charakteru folwarku nastawionego na zawodową produkcję rolniczą, nie było tam upraw polowych rodzących ziemiopłody przeznaczane na sprzedaż. Park był od strony północnej odgrodzony od pól i lasu. Przy głównej bramie północno-wschodniej była stróżówka i był zatrudniony stróż, który pilnował, aby na prywatny teren rodziny D. nie wchodzili obcy ludzie, w tym pracownicy rolni z części rolniczej (produkcyjnej) położonej zwłaszcza na zachód o zespołu pałacowo parkowego. Płody owocowo-warzywne uzyskiwane z terenu parku wiejskiego były przeznaczane na potrzeby rodziny właściciela majątku i jego gości, pracowników majątku. Teren infrastruktury służącej potrzebom pałacu i parku tworzył z tym zespołem jedną całość funkcjonalno-przestrzenną nie był wydzielony w przestrzeni. W majątku byli zatrudnieni m.in. zarządca, buchalter, ogrodnik, kucharz, lokaje, stangret. Z pałacu nie prowadzono zarządu częścią rolniczą majątku w B. Pracownicy administracyjni F. D. nie mieszkali w pałacu.

Zatem mając na uwadze powyższe wywody Sąd orzekający w niniejszym składzie stoi na stanowisku, że organ wojewódzki orzekający w trybie § 5 rozporządzenia winien dokonać oceny wniosku z [...] września 2015 r., sprecyzowanego pismem z [...] czerwca 2016 r. mając na uwadze to, że nie powinien podpadać pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu teren dawnego zespołu pałacowo-parkowego w B., który objęty jest zakresem ochrony konserwatorskiej poprzez wpis do rejestru zabytków. W dokumentacji konserwatorskiej teren zespołu pałacowo-parkowego określony jest na [...] ha. Mapa stanowiąca załącznik do decyzji Wojewody [...] z [...] listopada 2017 r. dotyczy obszaru o pow. [...] ha i nawiązuje do danych z Rejestru pomiarowego z 1926 r. który dotyczy Parku z kaplicą, pałacem i zabudowaniami o pow. [...] ha. Wcześniejsza decyzja Wojewody [...] z [...] października 2012 r. rozstrzyga o niepodpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu zespołu pałacowo-parkowego w B. o pow. [...] ha (nie zawiera załącznika mapowego do decyzji sporządzonego na kopii mapy zasadniczej).

Wobec tego Wojewoda [...] winien zlecić geodecie sporządzenie w formie papierowej opracowania geodezyjno-kartograficznego, z którego na tle aktualnych granic działek ewidencyjnych, będą uwidocznione obszar i granice terenu zabytkowego objętego wpisem do rejestru zabytków w odniesieniu do: 1) terenu objętego żądaniem wniosku spadkobierców F. D. z [...] września 2015 r., sprecyzowanym pismem z [...] czerwca 2016 r. wyznaczonego na kopii mapy zasadniczej autorstwa geodety S. W., 2) terenu objętego ostateczną decyzją Wojewody [...] z [...] października 2012 r. Opracowanie to powinno być czytelne dla nie-geodetów i zawierać stosowny komentarz autora opracowania, z którego będzie wynikało na jakiej podstawie poczynił przyjęte założenia i wnioski.

Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie organy orzekające w administracyjnym toku instancji pominęły charakterystykę przedwojennego parku w B., który powstał na bazie wcześniejszego ogrodu regularnego i wcześniejszych terenów rolniczych, przyłączanych od północy i z obu stron głównej alei [...]. Szczególną cechą tego rodzaju parku było to, że w jego skład wchodziły ogrody i sady stanowiące (zdaniem służby konserwatorskiej i architektów krajobrazu) czytelną i spójną strukturę funkcjonalno-przestrzenną z innymi elementami zagospodarowania. Był to park typu wiejskiego zasadniczo o charakterze otwartym, tworzący dla jego użytkowników naturalną, wiejską atmosferę.

Tego rodzaju zespół cechowały walory zabytkowe 1 września 1939 r. Z tego powodu winien podlegać ochronie konserwatorskiej, już w dacie wejścia w życie dekretu, ze względu na wartości zabytkowe (historyczne, artystyczne), a nie przeznaczeniu na cele reformy rolnej i dekompozycji, aby następnie w późniejszych latach poddawać zabytek kosztownym programom rewaloryzacji (rewitalizacji) celem przywrócenia temu przedmiotowi zabytkowego charakteru.

Skoro zatem organy obu instancji niewłaściwie zastosowały art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 1 ust. 1 i 2 lit. d dekretu w realiach niniejszej sprawy, to Sąd uznał, że zarówno decyzja Wojewody [...] z [...] listopada 2017 r. jak i zaskarżona decyzja zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, mającym wpływ na wynik sprawy.

W ponownie prowadzonym postępowaniu Wojewoda [...] zleci sporządzenie geodecie opracowania geodezyjno-kartograficznego, aby ukazać na kopii aktualnej mapy zasadniczej teren zespołu pałacowo-parkowego wpisany na podstawie decyzji z 1957 r. i 1972 r. do rejestru zabytków w relacji do zakresu przedmiotowego żądania wniosku z [...] września 2015 r., sprecyzowanego pismem z [...] czerwca 2016 r. o wyłączenie części zespołu pałacowo-parkowego w B. spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz w relacji do terenu, który został objęty decyzją ostateczną Wojewody [...] z 2012 r. Po ustaleniu obszaru i granic zespołu pałacowo-parkowego objętego ochroną konserwatorską poprzez wpis do rejestru zabytków, rozliczeniu tego terenu w granicach aktualnych działek ewidencyjnych i zestawieniu tych danych z żądaniem wniosku i częścią terenu objętego ostateczną decyzją z 2012 r. organ wojewódzki winien rozstrzygnąć sprawę, co do jej istoty, mając na uwadze zgromadzony w sprawie materiał dowodowy i ocenę prawną zaprezentowaną w niniejszym wyroku.

Mając to wszystko na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) w zw. z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.) orzekł, jak w sentencji. O zwrocie skarżącym kosztów postępowania sądowego – wpisu sądowego od skargi, opłat skarbowych od stosunków pełnomocnictwa, kosztów działania jednego pełnomocnika orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265).