Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 393/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2020-01-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art.145 par.1 pkt 1 lit.a i lity.c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art.17 ust.5 pkt 1 lit.b, art.24 ust.2, art.27 ust.5
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.

SENTENCJA

|Sygn. akt IV SA/Wr 393/19 | | , [pic], , WYROK, , W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ, , Dnia 24 stycznia 2020 r., , , Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, w składzie następującym:, Przewodniczący:, , Sędzia WSA Ireneusz Dukiel, , Sędziowie:, Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska (spr.), Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków, , , Protokolant:, sekretarz sądowy Aneta Januszkiewicz, , , po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 24 stycznia 2020 r., sprawy ze skargi M. M., na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L., z dnia [...] lipca 2019 r., nr [...], w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego, , I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji;, II. przyznaje adwokatowi K. M. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 295,20 (słownie: dwieście, dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym 23 % VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu sądowym., , ,


UZASADNIENIE

Postępowanie administracyjne w sprawie wszczęte zostało wnioskiem M. M. (dalej: strona , skarżąca ) z dnia [...] kwietnia 2019r. , adresowanym do Ośrodka Pomocy Społecznej w G., o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na jej męża, legitymującego się - wydanym na stałe- orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...], działający z upoważnienia Burmistrza G., Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w G. odmówił przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na męża Z.

W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji przytoczył przepis art. 17 ustawy z dnia z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.) - zwanej dalej u.ś.r. , stwierdzając , że w sprawie występują negatywne przesłanki, które nie pozwalają na przyznanie wnioskowanego świadczenia. Powołując się na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. , stwierdził, że świadczenie nie przysługuje, ponieważ mąż strony pozostaje w związku małżeńskim, a zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto podstawę do odmowy przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia stanowi fakt pobiera przez stronę specjalnego zasiłku opiekuńczego, który został przyznany decyzją z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] na okres zasiłkowy od [...] listopada 2018r. do [...] października 2019r. Organ wskazał, że powyższa okoliczność wyczerpuje przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.b u.ś.r. . Wprawdzie organ przyznał ,że strona złożyła oświadczenie, w którym wyraziła wolę rezygnacji ze specjalnego zasiłku opiekuńczego w momencie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego , jednakże - w jego ocenie - sam fakt wyrażenia woli rezygnacji z przyznanego uprawnienia nie jest tożsamy z brakiem takiego uprawnienia.

Organ I instancji wskazał również, że w sprawie nie spełniona została przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r. , bowiem niepełnosprawność i stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki powstał od dnia [...] listopada 2014 r. Natomiast powołany przepis wymaga, aby niepełnosprawność osoby nad którą sprawowana jest opieka, powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Zatem z uwagi na niespełnienie warunku dotyczącego momentu powstania niepełnosprawności męża strony organ nie może przyznać świadczenia pielęgnacyjnego z pominięciem powołanego przepisu. Organ podkreślił również, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. nie pozwala na odmienną interpretację powołanego przepisu.

Strona odwołała się od decyzji pierwszo- instancyjnej , wnosząc o jej uchylenie i orzeczenie o istocie sprawy. Odwołująca się powołała się na orzecznictwo sądów administracyjnych i podniosła , że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na rzecz współmałżonka, jeżeli zostaną spełnione pozostałe przesłanki, warunkujące ubieganie się o ten rodzaj świadczenia. Strona zakwestionowała również stanowisko organu , wedle którego uzyskanie prawa do świadczenia opiekuńczego pozbawia ją możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. W tym zakresie odwołująca się powołała się na art. 27 ust. 5 u.ś.r. , wskazuje, że w przypadku zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna, ma prawo wyboru świadczenia korzystniejszego. Podkreśliła, że takiego wyboru dokonała we wniosku z dnia [...] lutego 2017r., a także składając w dniu [...] kwietnia 2019r. oświadczenie, że z chwilą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego rezygnuje ze specjalnego zasiłku opiekuńczego. Odwołująca się zakwestionowała także dokonaną przez organ orzekający interpretację art. 17 ust. 1b u.ś.r. , nie uwzględniającą skutków prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. ,wydanego w sprawie o sygn. akt K 38/13, , podnosząc ,że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1b pkt 1u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 2 Konstytucji RP.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. decyzją z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] , wydaną z powołaniem się na przepisy art. 138 § 1 pkt 3 w związku z art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018r. poz. 2096 ze zm. dalej : k.p.a.) , umorzyło postępowanie odwoławcze. Organ II instancji stwierdził ,że zgodnie art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a. postępowanie odwoławcze może zakończyć się decyzją o umorzeniu postępowania odwoławczego, gdy postępowanie to stało się bezprzedmiotowe. Powołany przepis nie określa przyczyn umorzenia postępowania odwoławczego, wobec czego w każdej indywidualnej sprawie administracyjnej należy poszukiwać konkretnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania, mając na uwadze treść art. 105 k.p.a. Zgodnie z art. 105 § 1 k.p.a. gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania.

Dalej organ odwoławczy wyjaśnił ,że podstawę prawną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowią przepisy ustawy z o świadczeniach rodzinnych , której art. 17 ust. 1 wskazuje komu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej . Powyższa regulacja prawna zakłada istnienie dwóch podmiotów: opiekuna i osoby wymagającej opieki oraz określonej sytuacji faktycznej, tj. sprawowania opieki i nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej dla celów opiekuńczych.

Kolegium powołało się na wynikające z akt sprawy okoliczności , a to fakt śmierci męża strony w dniu [...] czerwca 2019r. oraz fakt wydania decyzji z dnia [...] lipca 2019r. nr [...] , mocą której organ orzekający uchylił swoją decyzję z dnia [...] listopada 2018r. nr [...] przyznającą stronie specjalny zasiłek opiekuńczy, w związku ze śmiercią męża strony.

Według organu II instancji , śmierć osoby wymagającej opieki ma dla sprawy istotne znaczenie, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przyznawane jest uprawnionemu w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się określonym przez prawo stopniem niepełnosprawności. W przypadku śmierci podmiotu, nad którym opieka miała być sprawowana, postępowanie w sprawie przyznania tego rodzaju świadczenia staje się bezprzedmiotowe. Świadczenie to jest bowiem nierozerwalnie związane z konkretną osobą ze względu na którą jest przyznawane. Śmierć takiej osoby jest równoznaczna z brakiem podmiotu, wobec którego miała być sprawowana opieka.

Kolegium zaznaczyło, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznawane jest nie na osobę wymagającą opieki, ale innej osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej celem sprawowania opieki. Tym samym, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje od daty złożenia wniosku, o ile spełnione zostały wszystkie warunki jego przyznania. Wobec tego, w razie śmierci osoby, której miała dotyczyć opieka osoby wnioskującej o świadczenie pielęgnacyjne, bezprzedmiotowe staje się rozstrzyganie o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od daty śmierci tej osoby. Z uwagi bowiem na takie zdarzenie prawne, opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 tej u.ś.r., nie może już być sprawowana. Tym samym, nie może być mowy o spełnieniu przez kogokolwiek przesłanek warunkujących możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W związku z tym , w ocenie Kolegium, zostały spełnione przesłanki wskazane w art. 105 § 1 k.p.a. dające podstawę do umorzenia postępowania odwoławczego, bowiem strona mogła ubiegać się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego po uchyleniu decyzji przyznającej prawo do specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego, a w tej dacie postępowanie o przyznanie wnioskowanego świadczenia z uwagi na śmierć osoby wymagającej opieki stało się bezprzedmiotowe.

Decyzja ostateczna stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu , w której skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji . Skarga oparta została na zarzucie naruszenia:

1/ przepisów postępowania , a to :

- art. 105 § 1 oraz art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a. poprzez niezasadne w okolicznościach sprawy przyjęcie, że postępowanie to stało się bezprzedmiotowe z uwagi na śmierć osoby wymagającej opieki i w związku z tym umorzenie postępowania odwoławczego, a konieczne ustosunkowanie się do zarzutów określonych w odwołaniu od decyzji organu I instancji nie nastąpiło, podczas gdy w sprawie nie zachodziła jej bezprzedmiotowość,

- art. 80 k.p.a. poprzez sprzeczną z materiałem dowodowym ocenę, że skarżąca domaga się przyznania na jej rzecz przedmiotowego świadczenia od daty śmierci jej męża, podczas gdy z materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że domaga się przyznania tegoż świadczenia od daty wniesienia wniosku , obecnie do daty śmierci jej męża, a także, że nie dokonała wyboru przysługującego jej świadczenia korzystniejszego na podstawie art. 27 ust. 5u.ś.r., podczas gdy wybór taki oraz rezygnacja ze specjalnego zasiłku opiekuńczego jednoznacznie wynikają ze złożonego przeze nią oświadczenia ,

- art. 7 k.p.a. poprzez załatwienie sprawy z pominięciem słusznego interesu jako skarżącej jako obywatela z uwagi na odmowę przysługującego jej świadczenia za okres sprawowania opieki nad zmarłym mężem.

2/ przepisów prawa materialnego, a to art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) w zw. z art. 27 ust. 5 u.ś.r. poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że w okolicznościach sprawy negatywne przesłanki art. 17 u.ś.r. ziściły się.

Zdaniem skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze, przy w zasadzie niespornym stanie faktycznym, winno było rozstrzygnąć w sprawie w sposób merytoryczny i reformatoryjny, tj. poprzez zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od dnia złożenia przez nią wniosku o jego przyznanie do dnia śmierci jej męża [...] czerwca 2019 r. Skarżąc przyznała , że świadczenie nie jest jej należne od dnia, kiedy mąż umarł do dnia dzisiejszego, jednakże w okresie, gdy jeszcze żył, powinna była otrzymać takie świadczenie. Nic ma żadnych przesłanek ku temu, by wykluczone było przyznanie jej świadczenia za okres wstecz od dnia daty śmierci jej męża , skoro świadczenie to przyznaje się od dnia wniesienia wniosku. Wobec tego całkowicie błędne było przyjęcie przez organ II instancji, że z uwagi na śmierć jej męża postępowanie administracyjne stało się bezprzedmiotowe.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji wraz z uzasadniająca je argumentacją.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, zważył co następuje:

Kognicja sądu administracyjnego ogranicza się wyłącznie do badania legalności zaskarżonych aktów administracyjnych, rozumianej jako zgodność z przepisami prawa materialnego i procesowego , o czym stanowi przepis art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( tj. Dz. U. z 2018 r. , poz. 2107 ze zm. ). Przy ocenie legalności aktu administracyjnego wojewódzki sąd administracyjny nie jest skrępowany wyartykułowanymi w skardze zarzutami i sformułowanymi w niej wnioskami , lecz ocenia ją w całokształcie okoliczności faktycznych i prawnych danej sprawy , o czym stanowi art.134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tj. Dz. U. z 2019 r., poz.2325 ze zm.) , zwanej dalej p.p.s.a.

Na wstępie zauważyć należy, że przedmiotem osądu w badanej sprawie jest decyzja o umorzeniu postępowania odwoławczego .Ocena zasadności wywiedzionej skargi wymaga więc poczynienia rozważań na dwóch płaszczyznach , po pierwsze, na płaszczyźnie prawa procesowego w odniesieniu do decyzji ostatecznej oraz po drugie , na płaszczyźnie prawa materialnego w odniesieniu do decyzji pierwszo-instancyjnej. Wobec tego w pierwszej kolejności rzeczą Sądu w niniejszej sprawie jest odniesienie się do przyjętej przez organ odwoławczy bezprzedmiotowość postępowania odwoławczego , wywiedzionej z faktu śmierci - na etapie postępowania między-instancyjnego - męża skarżącej . Trafnie zauważa organ II instancji, że zastosowany przez niego przepis art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a. nie określa przyczyn umorzenia postępowania odwoławczego . W związku z czym należy odwołać się do treści art. 105 k.p.a. i konkretną przyczynę bezprzedmiotowości postępowania poszukiwać w każdej indywidualnej sprawie administracyjnej . Zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie sądowo-administracyjnym ugruntowane jest stanowisko , wedle którego z bezprzedmiotowością postępowania administracyjnego w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. mamy do czynienia wówczas, gdy odpadł jeden z konstytutywnych elementów sprawy administracyjnej, o której mowa w art. 1 pkt 1 k.p.a. Innymi słowy , z bezprzedmiotowością postępowania mamy do czynienia wówczas, gdy w sposób oczywisty organ stwierdzi brak podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy. Przepis ten ma bowiem zastosowanie tylko w tych sytuacjach, w których w świetle prawa materialnego i ustalonego stanu faktycznego brak jest sprawy administracyjnej mogącej być przedmiotem postępowania. Omawiany przepis art. 105 § 1 k.p.a. przewiduje tzw. obiektywną bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, a zatem nie może być interpretowany rozszerzająco ( por. wyroki WSA : w Krakowie z dnia 12 grudnia 2019r. sygn. akt II SA/Kr 1267/19 LEX nr 2763999 i w Gliwicach z dnia 29 listopada 2019r. sygn. akt SA/Gl 1157/19 LEX nr 2753423 ). Przeciwnie przepis ten musi podlegać wykładni dosłownej i ścieśniającej ze względu na ustrojową zasadę prawa strony do merytorycznego rozpatrzenia jej żądania w postępowaniu administracyjnym i jej prawa do rozstrzygnięcia sprawy decyzją . Jeśli bowiem istnieje stan faktyczny podlegający konkretyzacji przez organ administracji publicznej , a strona jest zainteresowana uzyskaniem decyzji merytorycznej i w tym celu złożyła stosowny wniosek , to po dokładnym ustaleniu okoliczności faktycznych postępowanie nie może być uznane za bezprzedmiotowe ( vide: wyrok WSA w Gliwicach z dnia 29 listopada 2019r. sygn. akt SA/Gl 1157/19 LEX nr 2753423 ) .Jeśli natomiast nie ma materialnoprawnych podstaw do władczej , w formie decyzji administracyjnej ingerencji organu administracyjnego , sprawa administracyjna jest bezprzedmiotowa. Przy czym przyczyny, dla których sprawa będąca przedmiotem postępowania administracyjnego utraciła charakter sprawy administracyjnej , mogą być różnorodnej natury i zasadniczo dzieli się je na przyczyny o charakterze podmiotowym i charakterze przedmiotowym .

Przechodząc na grunt okoliczności kontrolowanej sprawy , wątpliwości Sądu nie budzi fakt, że w sprawie , której przedmiotem jest prawo do świadczenia pielęgnacyjnego , przyznawanego osobie uprawnionej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się określonym stopniem niepełnosprawności, śmierć osoby wymagającej opieki ma dla istotne znaczenie. Z chwilą śmierci takiej osoby odpada cel ( przyczyna) , dla którego osobie sprawującej opiekę przyznawane jest świadczenie pielęgnacyjne. Tym samym, bezprzedmiotowe staje się rozstrzyganie o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od daty śmierci osoby wymagającej opieki. Natomiast nie traci aktualności i tym samym nie jest bezprzedmiotowe , żądanie strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od daty złożenia wniosku ( o ile spełnione zostały wszystkie warunki jego przyznania) do daty zgonu osoby wymagającej opieki , jeżeli postępowanie administracyjne w tej sprawie zostało zainicjowane przez osobę sprawująca opiekę za życia osoby , nad którą opieka była sprawowana. Fakt prawotwórczy w postaci śmierci osoby, której dotyczy opieka powoduje odpadnięcie podstawy faktycznej i prawnej do wydania merytorycznie pozytywnej decyzji w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego , wyłącznie za okres od daty zaistnienia takiego zdarzenia.

Tym samym, nie ma racji organ II instancji , kiedy wywodzi ,że postępowanie odwoławcze stało się bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. , bowiem nadal mamy do czynienia – z przyczyn , o których była mowa wyżej - ze sprawą administracyjną, która może być załatwiona decyzją. Kolegium jednak w ogóle , nawet sygnalnie , nie odniosło się w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia do zarzutów zawartych w odwołaniu , a szczególności nie odniosło się do tych aspektów sprawy, które są istotne dla przeprowadzenia oceny, czy zaskarżona przez stronę decyzja pierwszo-instancyjna była zgodna z obowiązującymi przepisami prawnymi. Tymczasem obowiązek odniesienia się przez organ do stawianych przez stronę postępowania zarzutów wiąże się regułą "uczciwego procesowania się" , która oznacza powinność wyczerpującego odniesienia się do wszystkich wysuniętych prze podmiot odwołujący się zarzutów i żądań .

Nie przesądzając samego merytorycznego rozstrzygnięcia należy wskazać, że

materialnoprawną podstawę przedmiotowego wniosku inicjującego postępowanie w badanej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2220), która określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń. Świadczeniami rodzinnymi w rozumieniu wymienionej ustawy (art. 2 pkt 2) są m.in. świadczenia opiekuńcze, w tym świadczenie pielęgnacyjne. Przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określa przepis art. 17 tej ustawy, który w ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W analizowanej sprawie rzeczą organu było poczynienie ustaleń , czy skarżąca spełnia wskazane wyżej przesłanki warunkujące prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Według organu orzekającego w pierwszej instancji , fakt , że strona pobierała specjalny zasiłek dla opiekuna, stanowi - stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. - bezwzględną przesłankę do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Identyfikując zatem występujący w kontrolowanej sprawie problem prawny stwierdzić należy ,że spór koncentruje się – między innymi - wokół uznania czy organ I instancji zasadnie uznał, że strona nie nabyła prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od miesiąca , w którym wpłynął przedmiotowy wniosek , bowiem pobieranie przez nią specjalnego zasiłku opiekuńczego wyklucza otrzymywanie w tym samym czasie świadczenia pielęgnacyjnego .

Przechodząc zatem do oceny tej kwestii spornej w punkcie wyjścia przytoczyć należy brzmienie art. 24 ust. 2 u.ś.r. , który stanowi, że prawo do świadczeń rodzinnych ustala się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. A zatem wniosek jest czynnikiem, który uruchamia postępowanie w sprawie świadczenia rodzinnego, przy czym świadczenie to może być przyznane najwcześniej od miesiąca złożenia wniosku w organie. Poza jedynym wyjątkiem , o którym mowa w art.24 ust. 2a u.ś.r. dotyczącym możliwości wcześniejszego ustalenia prawa do świadczenia niż data złożenia wniosku ,żaden z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie przewiduje wyjątków od ogólnej zasady , wynikającej z cytowanego wyżej art.24 ust.2 u.ś.r.

Wprawdzie powołany w tym zakresie przez organ I instancji przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. przewiduje , że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli opiekun osoby niepełnosprawnej ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, niemniej jednak przepis ten nie może być interpretowany w oderwaniu od treści art. 27 ust. 5 u.ś.r. , który stanowi ,że w przypadku zbiegu uprawnień m.in. do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego przysługuje jedno z tych świadczeń, wybrane przez osobę uprawnioną. Niewątpliwie celem tych regulacji jest uniemożliwienie osobom uprawnionym równoczesnego pobierania tych świadczeń, co nie wyklucza jednak możliwości przyznania innego świadczenia (zmiany) w przypadku spełniania warunkujących go przesłanek. Oznacza to prawo wyboru przez osobę wnioskującą świadczenia korzystniejszego, co uzależnione jest od wcześniejszej rezygnacji z dotychczas pobieranego (por. wyroki wojewódzkich sądów administracyjnych : w Opolu z dnia 24 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Op 34/18 , z dnia 20 września 2018r. sygn. akt II SA/Op 302/18 ) ; we Wrocławiu z dnia 27 lutego 2018 r., sygn. akt IV SA/Wr 6/18; w Poznaniu z dnia 16 października 2019r. sygn. akt II SA/Po 657/19 , dostępne na http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Z taką sytuacją mamy do czynienia w badanej sprawie. Skarżąca składając w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego , jednocześnie tego samego dnia złożyła również oświadczenie, z którego jednoznacznie wynika, że rezygnuje ze specjalnego zasiłku opiekuńczego z chwilą przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego . W ocenie Sądu takie oświadczenie strony powinno skutkować wszczęciem postępowania w sprawie uchylenia decyzji o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego, a następnie – w razie spełnienia przesłanek – wydaniem decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Tymczasem organ I instancji pominął treść powyższego oświadczenia strony , podczas gdy istniała już podstawa do procedowania w zakresie uchylenia decyzji o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Zwrócić należy bowiem uwagę, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) u.ś.r. winien być wykładany w ten sposób, że wprawdzie wyklucza on możliwość pobierania dwu świadczeń jednocześnie, jednakże nie uniemożliwia wyboru przez uprawnionego świadczenia także wówczas, gdy jedno z nich jest już przyznane wcześniejszą decyzją. Aby wybór ustawowo zagwarantowany stronie, o którym mowa w art. 27 ust. 5 u.ś.r., mógł zostać skutecznie dokonany, nie zachodzi konieczność rezygnacji z przyznanego już świadczenia przed otrzymaniem zapewnienia organu, że drugie z tych świadczeń rzeczywiście zostanie przyznane. Oczekiwanie i wymaganie organu, by strona w pierwszej kolejności zrezygnowała z przyznanego jej decyzją świadczenia przed zbadaniem przez organ, czy spełnia ona pozostałe warunki do otrzymania świadczenia wybranego i korzystniejszego dla niej, stawiałoby ją w trudnej sytuacji, wprowadzało stan niepewności i zrozumiałą obawę co do tego czy uzyska wybrane ze świadczeń w miejsce już otrzymywanego.

Kierując się zasadami zawartymi w przepisach art. 7-9 k.p.a., organ powinien w pierwszej kolejności wyjaśnić, czy strona spełnia pozostałe przesłanki do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego, a następnie poinformować stronę, że wyłączną przeszkodą do jego przyznania pozostaje jedynie pobieranie specjalnego zasiłku opiekuńczego. Skoro bowiem przepisy prawa umożliwiają stronie wybór świadczenia, to organ nie powinien czynić jakichkolwiek przeszkód w uzyskaniu przez nią świadczenia korzystniejszego, a wręcz przeciwnie, powinien przedsięwziąć takie czynności, aby strona mogła z tego prawa wyboru skorzystać (por. wyroki NSA : z dnia 13 lipca 2018 r. sygn. I OSK 235/18 i z dnia 14 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1939/18.).

W odniesieniu do powstałego w sprawie zbiegu prawa do świadczeń opiekuńczych można wskazać na różne rozwiązania proceduralne , włącznie z rozważeniem jednoczesnego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i uchylenia decyzji przyznającej specjalny zasiłek opiekuńczy, czy też nawet rozstrzygnięcie o tych uprawnieniach w jednej decyzji. Dodać należy, że to ostatnie rozwiązanie zasadza się na przyjęciu, że kwestia przedmiotowego wyboru, a tym samym i rezygnacji opiekuna ze specjalnego zasiłku opiekuńczego, stanowi element faktyczny sprawy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co wskazuje na możliwość odpowiedniego załatwienia rezygnacji ze specjalnego zasiłku opiekuńczego w decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2018 r. sygn. I OSK 1676/18 ) . Nie można również pominąć możliwości stwierdzenia we właściwym trybie wygaśnięcia decyzji o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego. Innymi słowy, po stronie organu leży podjęcie takich działań, aby osoba uprawniona do dwóch , różnych świadczeń (zbieg uprawnień) nie została pozbawiona realnej możliwości wyboru świadczenia, skoro może jej przysługiwać tylko jedno z tych świadczeń.

Zaakcentować w tym miejscu należy ,że prawa proceduralne spełniają podwójną rolę: po pierwsze, zapewniają ,że postepowanie doprowadzi do wydania słusznego i weryfikowalnego rozstrzygnięcia , a po drugie, że strona traktowana jest z poszanowaniem jej godności. Organy uprawnione są do podejmowania z urzędu odpowiednich działań w celu wyeliminowania z obrotu prawnego wadliwych decyzji . Ustawodawca w art. 32 u.ś.r. przewidział ,że organ właściwy do przyznania świadczenia może bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń.

Tym bardziej za zgodą strony organ jest zobowiązany podjąć z urzędu takie działania, które będą zmierzały do tego, aby dokonany przez stronę wybór świadczenia został urzeczywistniony z datą przez nią oczekiwaną , w tym przypadku datą złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego . Uwzględni przy tym , że w świetle tego wyboru fakt uzyskiwania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego nie może być przeszkodą do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro skarżąca dokonała wyboru świadczenia, o którym mowa w art. 27 ust. 5 u.ś.r., to nie może zostać pozbawiona prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od dnia złożenia wniosku, wyłącznie na skutek nieprawidłowych działań organu.

W przypadku zbiegu uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego celem działań organu może być wyeliminowanie z obiegu prawnego rozstrzygnięcia przyznającego na ten sam okres specjalnego zasiłku opiekuńczego (np. poprzez wygaszenie decyzji wydanej w tym przedmiocie), a następnie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem zgodnie ze złożonym wnioskiem. Organ powinien bowiem zwrócić uwagę na treść cytowanego powyżej przepisu art. 24 ust. 2 u. ś.r. ,wskazującego na to , od kiedy ustala się prawo do świadczeń rodzinnych .Przy czym zaakceptować również należy możliwość wyrównania różnicy między już wypłaconym świadczeniem, a świadczeniem korzystniejszym dla strony przyznanym zgodnie z jej wyborem. W konsekwencji też może rozważyć przyznanie skarżącej za okres od daty złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego świadczenia odpowiadającego różnicy pomiędzy wysokością świadczenia pielęgnacyjnego, a wysokością specjalnego zasiłku opiekuńczego, który otrzymywała za ten sam okres ( zob. wyrok WSA w Opolu z dnia 20 września 2018r. sygn. akt II SA/Op 302/18 ( LEX nr 2556341) .

W orzecznictwie sądowo-administracyjnym prezentowany jest także pogląd, podzielany również przez skład orzekający w niniejszej sprawie, wedle którego dla uniknięcia zbiegu omawianych świadczeń możliwe jest wydanie decyzji ustalającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego pod warunkiem zrzeczenia się ustalonego już specjalnego zasiłku opiekuńczego (por. wyroki NSA : z dnia z 21 lutego 2018 r., sygn. I OSK 2758/17, z dnia 13 kwietnia 2018 r., sygn. I OSK 82/18). W ślad za wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 20 września 2018 r. sygn. II SA/Op 302/18 ( LEX nr 2556341) powtórzyć należy , że w państwie prawa nie do przyjęcia jest sytuacja, w której osoba spełniająca warunki do uzyskania jednocześnie kilku różnych świadczeń z pomocy społecznej, otrzymuje świadczenie mniej korzystne zwłaszcza, gdy tak jak w niniejszej sprawie, strona mogła dokonać wyboru i wyraźnie oświadczyła, że wybiera świadczenie bardziej korzystne.

W konsekwencji uznać też należy, że fakt uzyskiwania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego, w świetle jej oświadczenia z dnia [...] kwietnia 2019r. o rezygnacji z tego świadczenia na rzecz prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, złożonego w momencie zainicjowania postępowania o przyznanie tego świadczenia , nie mógł stanowić przeszkody do przyznania tego korzystniejszego świadczenia , począwszy od miesiąca, w którym wpłynął przedmiotowy wniosek. Dostrzec trzeba, że organ I instancji nie uwzględnił oświadczenia strony o wyborze świadczenia pielęgnacyjnego wobec błędnego zastosowania przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy w zw. z art. 27 ust. 5 u.ś.r. . Z kolei organ II instancji , nie dostrzegając tej wadliwości , nadal nie uwzględnił złożonego oświadczenia strony, biorąc pod uwagę wyłącznie zaistnienie faktu prawotwórczego w postaci śmierci męża skarżącej na etapie postępowania między-instancyjnego .Takie działanie spowodowało, że naruszone zostało prawo skarżącej do przyznania korzystniejszego świadczenia , począwszy od miesiąca złożenia wniosku o to świadczenie.

Nie ma przy tym znaczenia, że organ I instancji odmówił skarżącej przyznania przedmiotowego świadczenia z uwagi na brak spełnienia warunku, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. , a nie tylko z uwagi na zaistnienie negatywnej przesłanki z ust. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. Ocena organu I instancji w tym zakresie była bowiem nieprawidłowa i została dokonana z naruszeniem art. 17 ust. 1b u.ś.r. , co wynika z wyroku TK z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Fakt dokonania nieprawidłowej oceny nie może natomiast stanowić uzasadnienia dla będących jej konsekwencją kolejnych, nieprawidłowych działań organu odwoławczego, naruszających przepisy prawa. Skarżąca miała prawo oczekiwać od organów, że podejmą działania zmierzające do rozważenie przyznania jej drugiego korzystniejszego świadczenia, począwszy od daty złożenia wniosku w tym przedmiocie .

Taki tryb procedowania organów obu instancji narusza zasadę informowania stron (art. 9 k.p.a.), zasadę zaufania do władzy publicznej oraz bezstronności organu (art. 8 § 1 k.p.a.). Zasadne w tym miejscu jest przytoczenie przepisu art. 8 ust. 1 Kodeksu Dobrej Praktyki Administracyjnej , przyjętego przez Parlament Europejski w dniu 6 września 2001 r. (decyzja w sprawie Kodeksu Dobrej Praktyki Administracyjnej, 2011/C 285/03, Dz.U. UE C 285, s. 3), wedle którego "Urzędnik jest bezstronny i niezależny. Urzędnik powstrzymuje się od jakichkolwiek arbitralnych działań, które mogłyby mieć negatywny wpływ na sytuację jednostek, jak również od wszelkich form uprzywilejowanego traktowania, bez względu na motywy takiego postępowania".

Należy bowiem pamiętać, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostało skarżącej odebrane od daty złożenia wniosku o to świadczenia na rzecz prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego na skutek niewłaściwego zastosowania regulacji art. 17 ust. 1 b u.ś.r. i braku uwzględnienia jej oświadczenia, złożonego wraz z tym wnioskiem , w którym wskazała, że chce zrezygnować ze specjalnego zasiłku opiekuńczego w przypadku przyznana jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu, z powyższego oświadczenia wynika zamiar zachowania przez stronę ciągłości pobierania świadczeń i uniknięcia sytuacji, w której nie doszłoby do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Oświadczenie skarżącej wskazuje na jej pełną świadomość co do konieczności zaprzestania pobierania świadczenia dotychczasowego.

Nie ma również racji organ I instancji ,kiedy stwierdza ,że sam fakt pozostawania w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki (łącznie ze wskazaniami, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.), wyklucza świadczenie pielęgnacyjne dla jego małżonka. Przede wszystkim wskazać należy ,że za prawem współmałżonka do świadczenia pielęgnacyjnego przemawiają argumenty systemowe . Za przyjęciem stanowiska, że małżonek należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, przemawia treść art. 130 k.r.o. Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczenia środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa (27 k.r.o.). Pominięcie więc współmałżonka wśród osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego uznawać należy za rozwiązanie dyskryminujące i pozostające w sprzeczności z podstawowym ratio tegoż świadczenia. Uznanie, że obowiązek współmałżonków do wzajemnego dostarczania środków utrzymania nie jest obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r., pozostawałoby w sprzeczności z aksjologiczną racjonalnością ustawodawcy ( zob. wyrok WSA w Rzeszowie z 23 kwietnia 2013r. sygn. II SA/Rz 1189/12 Lex nr 1326050 ).

W tym miejscu wypada jedynie przypomnieć ,że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. Do takich osób niewątpliwie należą małżonkowie, na których na podstawie art. 27 w zw. z art. 23 k.r.o. spoczywa obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności, a więc z wyprzedzeniem innych osób. Wyłączenie z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, przyznawanego na osobę pozostającą w związku małżeńskim, małżonków tych osób, zobowiązanych wobec nich do alimentacji (a więc tych, na które państwo nakłada obowiązek opieki nad potrzebującą pomocy osobą najbliższą) naruszałoby konstytucyjne zasady równości i sprawiedliwości społecznej ( zob. wyrok WSA z 18 czerwca 2013r. sygn. IISA/Bd 457/13 Lex nr 1328909 ).

W związku z tym przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. ( wyłączający przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji , gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim , chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ) , powinien być rozumiany w ten sposób, że normuje on przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji ( zob. wyrok NSA z 20 września 2013r. sygn. IOSK 2796/12 Lex nr 1328909) . Wskazać bowiem należy, że przesłanka negatywna, ujęta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., nie dotyczy małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim ( zob. wyrok NSA z 19 lipca 2013 sygn. IOSK 2277/12 Lex nr 1374757). Wobec tego brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. musi być odczytywane przez pryzmat przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jeżeli bowiem prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. niweczyłoby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. w sprawie P 27/07, OTK-A 2008/6/107 w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim. Nieuprawniona jest zatem taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 k.r.o., traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim zob. wyrok WSA z 7 sierpnia 2013r. sygn. IVSA /Po 482/13 Lex nr 1359733).

Zaakcentować też należy ,że negatywna przesłanka zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Gdy bowiem stan zdrowia obojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby , gdyby taki związek małżeński nie istniał ( zob. wyrok WSA w Warszawie z 12 marca 2014r. sygn. ISA/Wa 2719/13 Lex nr 1443431). W związku z tym należy przyjąć ,że zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r. przesłanka negatywna nie dotyczy małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim . Ma to uzasadnienie w przekonaniu ustawodawcy, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym ( zob. wyroki : WSA w Krakowie z 27 czerwca 2013r. sygn. IIISA/Kr 1205/12 Lex nr 1339271 i w Bydgoszczy z 27 czerwca 2012r. sygn. IISA/Bd 480/12 Lex nr 1212679). Oznacza to ,że świadczenie pielęgnacyjne może przyznane na rzecz współmałżonka, jeśli zostaną spełnione pozostałe przesłanki warunkujące możliwość ubiegania się o ten rodzaj świadczenia.

Konkludując powyższe ,stwierdzić należy ,że skarga przedstawia się jako zasadna , co obligowało Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu niniejszej sprawy organ powinien mieć uwadze powyższe wskazania i dokonaną przez Sąd ocenę prawną. W pkt. II wyroku przyznano adwokatowi K. M. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 295,20 zł brutto tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, mając na względzie dyspozycję art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 2, § 4 i § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 18).