Postanowienie NSA, sygn. akt II OZ 536/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-07-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6014 Rozbiórka budowli lub innego obiektu budowlanego, dokonanie oceny stanu technicznego obiektu, doprowadzenie obiektu do s
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art.184 z zw.z art. 197 § 2, art.246 § 1 pkt 2, art. 255
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 24 maja 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 33012 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. Z. na postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w O. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie opracowania ekspertyzy stanu technicznego budynku postanawia 1. sprostować oczywistą omyłkę zawartą w rubrum postanowienia z dnia 24 maja 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 33012 Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, w ten sposób, że po słowach "wniosku A.Z. o przyznanie prawa pomocy w zakresie", słowa "całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata", zastąpić słowami "częściowym"; 2. oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 24 maja 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 330/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sadowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. Z. na postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w O. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie opracowania ekspertyzy stanu technicznego budynku.

W uzasadnieniu wskazał, że postanowieniem z dnia 11 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 330/12 (dalej postanowienie z 11 stycznia 2013 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie na podstawie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnemu (tj: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) odmówił zmiany postanowienia z dnia 6 lipca 2012 r. o odmowie przyznania A. Z. (dalej wnioskujący bądź skarżący) prawa pomocy. Sąd I instancji zbadał, czy nastąpiła zmiana okoliczności sprawy, która winna była zaistnieć po tym, jak rozstrzygnął pierwszy wniosek strony w tej materii. Oceniając w tym kontekście powtórny wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd I instancji stwierdzi, że wnioskodawca nie powołał w nim żadnych nowych istotnych okoliczności, które mogłyby doprowadzić do zmiany postanowienia z dnia 6 lipca 2012 r. i przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.

Na powyższe rozstrzygnięcie zażalenie wywiódł wnioskujący domagając się jego uchylenia.

Postanowieniem z dnia 20 marca 2013 r., sygn. akt II OZ 198/13 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił postanowienie z 11 stycznia 2013 r. wskazując, że postanowieniem z dnia 6 lipca 2012 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Natomiast we wniosku z dnia 18 września 2012 r. (złożonym w dniu 20 września 2012 r.) skarżący zwrócił się o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, bowiem wniósł jedynie o zwolnienie go od kosztów sądowych w całości. A więc Sąd zobowiązany był do ponownej oceny sytuacji finansowej wnioskującego, stosując kryteria zawarte w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

Ponownie rozpatrując wniosek Sąd I instancji na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwał wnioskującego do przedłożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń, które służyć miały uzupełnieniu informacji na temat jego sytuacji majątkowej i finansowej oraz wyjaśnienia powstałych na tle złożonego przez niego w formularzu wniosku oświadczenia.

W odpowiedzi na niniejsze wezwanie wnioskujący pismem z dnia 2 maja 2013 r. wyjaśnił, że nie posiada jakichkolwiek źródeł utrzymania ani też dochodu. Na dowód załączył zaświadczenie Urzędu Pracy w B. (k. 176 akt sądowych), że jest zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku oraz zaświadczenie z Urzędu Skarbowego w B. (k. 177 – 177v akt sądowych) potwierdzające, że w 2012 r. nie uzyskał żadnego dochodu. Wskazał, że wobec tego nie może wykazać wszystkich ponoszonych wydatków, gdyż samodzielnie ich nie ponosi. Stwierdził, że na żądanie Sądu może przedstawić faktyczne wydatki, na które łoży jego rodzina, która nie ma takiego obowiązku, gdyż nie stanowi wspólnego gospodarstwa domowego ze skarżącym. Uznał, że nie musi wskazywać rodziny, która mu pomaga, skoro rodzina ta nie ma takiego prawnego ani faktycznego obowiązku. Przedstawił opłacone rachunki za czynsz i fundusz remontowy za kwiecień 2013 r. w kwocie 85,16 zł i 71,50 zł, dowody wpłat na podatek od nieruchomości i podatek rolny za 2012 r. w łącznej kwocie 319 zł, fakturę za prognozowane zużycie energii elektrycznej od lutego do lipca 2013 r. na łączną sumę 32,70 zł. Wnioskujący podkreślił, że wydatki te ponosi jego rodzina, która nadto wspomaga i dożywia wnioskującego gotowymi posiłkami i zakupionymi wcześniej artykułami żywnościowymi.

Odnośnie sposobu wykorzystania posiadanych nieruchomości wnioskujący wyjaśnił, że mieszka w mieszkaniu o powierzchni 36 m². Natomiast budynek mieszkalny przeznaczony do rozbiórki nie nadaje się do wykorzystania w jakikolwiek sposób ze względu na zły stan techniczny. Z tego powodu nie korzysta również z gruntu pod tą nieruchomością i w granicach działki o pow. 403 m², na której ten budynek jest posadowiony. W przypadku gruntu o powierzchni 500 m², to działka ta nie nadaje się do użytkowania, gdyż jest porośnięta krzewami i drzewostanem, poza tym znajdują się na niej pozostałości ruin fundamentów. Nieruchomość rolną o areale 0,59 ha wnioskujący wykorzystuje jedynie w celach prywatnych, uprawiane są na niej warzywa w takiej ilości, by zostały zaspokojone bieżące potrzeby skarżącego i pomagającej mu rodziny, a także zostały zrobione zapasy i przetwory na zimę. Nie jest uprawiany cały posiadany areał, ale tylko tyle ile faktycznie daje się uprawiać. Wnioskujący nie uzyskuje z upraw dochodów pieniężnych, gdyż nie jest rolnikiem i nie stać go na opłaty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Podkreślił, że są to nieruchomości rolne i są wykorzystywane tylko na własne potrzeby.

Przedstawił kserokopie aktów notarialnych z usuniętymi danymi o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości oraz kserokopię wyciągu bankowego, z którego wynika, że 26 grudnia 2012 r. wnioskujący wypłacił z konta w bankomacie 800 zł, a w dniu 30 stycznia 2013 r. z konta zrealizowane zostało zajęcie komornicze na kwotę 134,91 zł. Stan konta na dzień 27 marca 2013 r. wynosił 365,90 zł.

W niniejszej sprawie wnioskujący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, bowiem wnioskiem z dnia 30 lipca 2007 r. [winno być 30 lipca 2012 r.] (k. 54-55 akt sądowych) zwrócił się o ustanowienie imiennie wskazanego adwokata, a następnie wnioskiem z dnia18 września 2012 r. (k. 75-76 akt sądowych) zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych w całości. Winien wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

Sąd I instancji uznał, że wnioskujący ogólnikowo odniósł się do wezwania dotyczącego przedłożenia dodatkowych dokumentów, a więc brak jest podstaw do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym polegającym na zwolnieniu z kosztów sądowych i ustanowieniu adwokata. Zaznaczył, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, tym bardziej gdy w skład tego majątku wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Wskazał, że fakty podane przez wnioskującego nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym. Skarżący uchylił się od przedstawienia niezbędnych dowodów, gdyż przedłożył do oceny Sądu I instancji jedynie wybrane informacje i dokumenty, winien liczyć się z tym, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za udowodnione.

Na powyższe postanowienie wnioskujący wniósł zażalenie, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię oraz naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na treść postanowienia tj. art. 183 § 1 pkt 5 z zw. z art. 255, art. 256 pkt 2 zw. z art. 141 § 4, art. 252, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2, art. 245 § 3, art. art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2, art. 246 § 1 pkt 2, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1, art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 252 § 1 w zw. z art. 141 § 4, art. 134 § 1 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2, art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP i art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.) i domagał się jego zmiany względnie uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę.

Jeżeli w ocenie Sądu oświadczenie strony zawarte we wniosku okazałoby się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budziłoby wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona na wezwanie Sądu jest obowiązana złożyć, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

Konstrukcja tego przepisu zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku i określenia w sposób pełny, i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (postanowienie NSA z: 5.10.2011 r., II FZ 540/11, Lex nr 965088; 26.8.2011 r., II FZ 338/11, Lex nr 896349; 06.6.2011 r., II FZ 227/11, Lex nr 821427).

W niniejszej sprawie Sąd I instancji prawidłowo skorzystał z uprawnienia z art. 255 p.p.s.a., wzywając wnioskującego do przedłożenia, w zakreślonym terminie, oświadczenia dotyczącego źródeł utrzymania, wydatków i sposobu wykorzystywania posiadanych nieruchomości oraz kopii: aktów notarialnych nabycia wszystkich nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku, dowodów opłacenia w 2012 r. należności wiążących się z posiadaniem nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku lub zaświadczenia o wysokości zaległości z tego tytułu oraz wyciągów ze wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych za okres od 31 lipca 2012 r. do dnia odbioru wezwania (k. 167 akt sądowych).

Wnioskujący nie wykonując w prawidłowy sposób wezwania Sądu z dnia 11 kwietnia 2013 r., uniemożliwił Wojewódzkiemu Sądowi weryfikację Jego sytuacji majątkowej z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, o których stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

W niniejszej sprawie należy podzielić pogląd Sądu I instancji wyrażony w zaskarżonym postanowieniu, że wnioskujący ogólnikowo odnosząc się do wezwania, w zasadzie uniemożliwił Sądowi dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Trafnie Sąd I instancji wskazał, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych. Jak wskazał Sąd, w skład majątku wnioskującego wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Wnioskujący jest właścicielem mieszkania o powierzchni około 36 m² i trzech działek o powierzchni: 403 m², 500 m² i 5000 m². Mimo wezwania Sądu, wnioskujący nie pozwolił na określenie stanu posiadanego majątku i jego wartości, gdyż dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte (k. 180 - 188 akt sądowych).

Przedstawił jedynie opłacone rachunki za czynsz i fundusz remontowy za kwiecień 2013 r. w kwocie 85,16 zł i 71,50 zł (k. 178 akt sądowych), dowody wpłat na podatek od nieruchomości i podatek rolny za 2012 r. w łącznej kwocie 319 zł (178 v – 179), fakturę za prognozowane zużycie energii elektrycznej od lutego do lipca 2013 r. na łączną sumę 32,70 zł (k. 178 akt sądowych). Wnioskujący podkreślił, że wydatki te ponosi jego rodzina, która nadto wspomaga i dożywia stronę gotowymi posiłkami i zakupionymi wcześniej artykułami żywnościowymi.

Strona prowadząca proces lub wstępująca na drogę sądową winna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i winna w związku z tym znaleźć pokrycie w swych dochodach przez ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania (postanowienie NSA z 30.7.2009 r., I OZ 753/09, cbosa). Wskazać należy, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (postanowienie NSA z 09.7.2009 r., I OZ 713/09, cbosa).

To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek szczegółowego określenia swego żądania i wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z: 4.4.2011 r., II FZ 103/11, Lex nr 783800; 22.02.2011 r., II GZ 59/11, Lex nr 783918; B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, LexisNexis 2011 r., s. 737; J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2011 r., s. 618-619 uw. 1-2). Wyjątkowy charakter omawianej instytucji prawnej, pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź też przedstawienie niepełnych bądź sprzecznych ze sobą danych, skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (postanowienie NSA z: 24.3.2011 r., I FZ 17/11, Lex nr 783616; 1.12.2010 r., I GZ 382/10, Lex nr 741371). W interesie strony leży właściwe przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy; do wnioskodawcy należy inicjatywa dowodowa strony (postanowienie NSA z 17.5.2011 r., II GZ 253/11). Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Tym samym w takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (postanowienie NSA z 14.01.2011 r., II OZ 1361/10, Lex nr 743829).

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej na koszt podatników i winno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. nr 78, poz. 483 ze zm.). Dlatego zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru na współobywateli. Z tych środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie NSA z 25.2.2010, II FZ 31/10, cbosa).

W związku z powyższym Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że wnioskujący nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym przez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mimo wezwania Sądu I instancji, wnioskujący nie przedłożył dokumentów źródłowych i oświadczeń, a nadesłane odpisy fragmentów aktów notarialnych zostały pozbawione istotnych fragmentów (k. 180 - 188 akt sądowych), mogących wskazać na wartość istotnych składników majątku wnioskodawcy. Z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy, niemożliwe okazało się ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej.

Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie stronie, nie posiadającej dostatecznych środków finansowych, możliwości obrony jej praw przed niezawisłym sądem. Prawo dostępu do sądu, składające się na ogólnie pojmowane prawo do sądu, może być ograniczone koniecznością poniesienia opłat sądowych (postanowienie NSA z 23.11.2010 r., II FZ 486/10, Lex nr 742540). Zaskarżone postanowienie nie narusza art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP, i art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, tym bardziej, że wpis od wniosku należy ocenić jako symboliczny.

Naczelny Sąd Administracyjny analizując sytuację majątkową wnioskującego, uznał, że jest on w stanie uiścić wpis w niniejszej sprawie w wysokości 100 zł (k. 2 akt sądowych; określonej zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sadami administracyjnymi - Dz. U. nr 221, poz. 2193), bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Należy wskazać, że zaskarżone postanowienie mimo częściowo błędnego uzasadnienia (przywołującego art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), odpowiada prawu.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.

O sprostowaniu oczywistej omyłki w zaskarżonym postanowieniu orzeczono na podstawie art. 156 § 3 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.