Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 368/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2011-12-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17, art. 20, art. 24
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia NSA Tadeusz Kuczyński Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski Protokolant Aleksandra Markiewicz po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 7 grudnia 2011 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. nie orzeka w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji; III. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. na rzecz strony skarżącej E. K. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej we W., decyzją z dnia [...], nr [...] na podstawie art. 17, art. 20, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.) – zwanej dalej ustawą, art. 13 i art. 21 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją wydatków budżetowych (Dz.U. z 2009 r., Nr 219, poz. 1706) w związku z art. 66 ust. 1 pkt 28, art. 73 pkt 10, art. 81 ust. 8 pkt 9, art. 82 ust. 6, 7 i art. 86 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. Nr 210, poz. 2135) i art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137 poz. 887 ze zm.) oraz art. 1 pkt 1 w zw. z art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – dalej k.p.a. po uchyleniu decyzji nr [...] z dnia [...] przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. oraz po ponownym rozpoznaniu wniosku złożonego przez E. K. orzekł o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad babcią J. K.; odmówiono również składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad babcią, wnioskowanej na E. K.

Uzasadniając decyzję wskazał, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń określa ustawa o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 świadczenia pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługują matce albo ojcu, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współdziałania na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ powołał również treść art. 17 ust. 5 ustawy mówiący kiedy świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują.

Przedstawił również dotychczasowy stan faktyczny i prawny sprawy. Wnioskodawczyni wystąpiła do organu z wnioskiem z dnia 6 sierpnia 2010 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na babcię J. K., legitymującą się orzeczeniem lekarza ZUS o niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Organ I instancji decyzją z dnia 18 sierpnia 2010 r. odmówił przyznania wnioskodawczyni świadczenia albowiem zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. J. K. ma natomiast dwóch synów.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła E. K., która zarzuciła, że jej ojciec R. K. pozostaje w czynnym zatrudnieniu i nie jest w stanie sprawować opieki, dlatego ona spełnia warunki do uzyskania świadczenia.

Organ II instancji po rozpoznaniu odwołania decyzją z dnia 18 sierpnia 2010 r. uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Nakazał organowi I instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy ocenić czy zatrudnienie R. K. uniemożliwia mu opiekę nad matką, czy jest jedynym żywicielem rodziny i jego rezygnacja z zatrudnienia godziłaby w dobro rodziny jak również, czy praca ta wyklucza jego opiekę nad matką. Zobowiązał również do wyjaśnienia, czy wnioskodawczyni spełnia inne warunki wymienione w ustawie, od których uzależniono udzielenie świadczenia pielęgnacyjnego (rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jako bezpośredniego następstwa opieki nad babcią).

W dniu 21 grudnia 2010 r. zainteresowana złożyła w organie oświadczenie, że sprawowanie opieki nad babcią uniemożliwia jej podjęcie pracy zarobkowej. Dołączyła również zaświadczenie potwierdzając czynne zatrudnienie rodziców, oraz dotyczące brata ojca T. K., który pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy z ZUS, i jego żony D., która pobiera emeryturę wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji ustalił, że wnioskodawczyni spełniła wszystkie warunki do otrzymania wnioskowanego świadczenia, jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem babci, choć nie w pierwszym stopniu, zamieszkuje z babcią i sprawuje nad nią opiekę oraz nie pozostaje w zatrudnieniu. Jednakże świadczenie nie może być przyznane z uwagi na treść art. 17 ust. 5 ustawy, gdyż osoba w pierwszej kolejności zobowiązana do alimentacji, ojciec wnioskodawczyni, może z uwagi na równoważny system pracy sprawować opiekę nad matką przy niewielkiej pomocy rodziny. I z tych względów świadczenia pielęgnacyjnego nie może otrzymać zainteresowana.

Odwołanie od powyższej decyzji jako niezgodnej z prawem, niesprawiedliwej, subiektywnej oraz podpisanej przez osobę niekompetentną – złożyła wnioskodawczyni. Podała, że opiekuje się babcią od 7 lat, wskazała jakie wykonuje przy niej czynności pielęgnacyjne Dodała, że babcia jest osobą zadbaną bez odleżyn.

W związku z zawartym w uzasadnieniu stwierdzeniem, że ojciec odwołującej się może przy niewielkim współudziale rodziny opiekować się matką z uwagi na równoważny system pracy – poddała krytyce powyższą wypowiedź. Zarzuciła osobie rozpoznającej wniosek brak wyobraźni. Podkreśliła, że ojciec po pracy musi odpocząć zwłaszcza po dyżurze nocnym musi "odespać". Ponadto jest osobą 58 letnią, schorowaną.

W ocenie skarżącej odmówiono jej świadczenia pielęgnacyjnego, które się jej należy, bez żadnych konkretnych przyczyn. Skarżąca podważyła kompetentność Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W., które uchyliło wcześniejsze decyzje.

Samorządowej Kolegium Odwoławcze we W. decyzję z dnia [...] na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ II instancji przytoczył treść powołanych w części wstępnej decyzji przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 1 a ustawy. Wskazał też, że J. K. jest osobą wymagającą opieki, na którą może być przyznane świadczenie pielęgnacyjne ale po myśli art. 17 ust. 1 a w pierwszej kolejności są do niego uprawnieni synowie J. K. – R. i T. Są oni bowiem w pierwszej kolejności zobowiązani do alimentacji, a tym samym opieki i – ewentualnie do świadczenia pielęgnacyjnego.

Według art. 17 ust. 1 a ustawy osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy ta osoba nie jest w stanie sprawować opieki.

Z akt wynika, że są osoby spokrewnione w pierwszym stopniu – dwóch synów, co do których nie wykazano, że nie mogą sprawować opieki nad matką. W ocenie Kolegium warunek, iż osoba zobowiązana "nie jest w stanie sprawować opieki" należy interpretować jakby tej osoby nie było. Użycie w powołanym przepisie alternatywy "gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki" oznacza, że oba te warunki są równoważne. Osoba, która nie jest w stanie sprawować opieki to osoba, która nie ma faktycznej ani potencjalnej możliwości sprawowania opieki nad członkiem rodziny.

W ocenie Kolegium okoliczność, że jeden z synów J. K. jest zatrudniony w systemie zmianowym, a drugi pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy, nie oznacza, że została spełniona przesłanka, iż "nie są w stanie sprawować opieki".

Ponadto z akt sprawy nie wynika aby została spełniona kolejna przesłanka – wystąpienie bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki przez skarżącą.

Z akt sprawy nie wynika aby wnioskodawczyni zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na opiekę nad babcią. Strona ma lat 29 a pracowała niespełna rok. Należy zatem przyjąć, iż brak podstaw do przyjęcia, iż strona nie podjęła lub zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Powyższe względy nie dają zatem podstaw do uwzględnienia odwołania.

Wnioskodawczyni zaskarżyła powyższą decyzję oraz decyzję organu I instancji w całości do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy - art. 17 ust.la ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.), poprzez błędną jego wykładnię i uznanie:

iż osoby spokrewnione w pierwszym stopniu - synowie R. i T. K. są w stanie sprawować opiekę nad swoją matką J. K., mimo że ze zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie oraz zawnioskowanych dokumentów jednoznacznie wynika, iż obaj synowie, a w szczególności R. K. nie są w stanie sprawować opieki nad J. K.,

2) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy - art. 17 ust.1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.), poprzez przyjęcie, że E. K. nie podejmowała lub rezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad swoją babcią J. K., uznaną za całkowicie niezdolną do samodzielnej egzystencji,

3) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik postępowania - art. 7 i 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2000r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), poprzez brak wyczerpującego zebrania i rozpoznania całego materiału dowodowego zmierzającego do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w szczególności ustalenia stanu zdrowia R. K.

Uzasadniając swoje stanowisko, po przedstawieniu dotychczasowych rozstrzygnięć organów I i II instancji a także stanowiska wnioskodawczyni, wskazała powołując treść art. 17 ust. 1 i ust. 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, że istotna sporu sprowadza się do wykładni tych przepisów.

W ocenie skarżącej organy administracyjne nie ustaliły należycie stanu faktycznego, nie ustosunkowały się bowiem w pełni do twierdzeń skarżącej, nie dążyły do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Przede wszystkim ciężki stan babci skarżącej, potwierdzony orzeczeniem o niepełnosprawności wydanym przez lekarza orzecznika ZUS w dniu 15 lutego 2006 r. i postanowienie Sądu Rejonowego dla W. o całkowitym ubezwłasnowolnieniu a także zaświadczenie lekarskie potwierdzające, że jest po udarze mózgu i osobą sparaliżowaną wskazują na wiarygodność, twierdzeń skarżącej, że opieka nad babcią trwa 24 godziny na dobę i wyklucza możliwość podjęcia przez nią pracy. Dodała, że jest jedyną osobą, która ma realne i faktyczne możliwości sprawowania opieki nad babcią. Jej ojciec – a syn babci nie może sprawować opieki, gdyż pracuje w systemie 12 godzinnym, jest osobą schorowaną, cierpi na dyskopatię i w związku z tą dolegliwością nie może wykonywać przy sparaliżowanej osobie czynności pielęgnacyjnych. Żona R. też nie może sprawować opieki – co poświadcza złożone zaświadczenie z miejsca jej pracy, gdyż pracuje od 730 – do 1530.

Również przedłożone zaświadczenia lekarskie potwierdzają, że drugi syn babci skarżącej T., jest inwalidą III grupy, inwalidztwo jest trwałe, spowodowane stanem narządu wzroku. Jego żona D. jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, ma niedowład kończyn, jest 3 razy w tygodniu dializowana i wymaga opieki, którą świadczy jej mąż; z tych względów nie może sprawować opieki nad matką.

Wskazała, że organ I instancji ustalając stan faktyczny, w szczególności istnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 a, że osoby spokrewnione w I stopniu "nie są w stanie sprawować opieki" ograniczył się do zobowiązania wnioskodawczyni do pobrania stosownych zaświadczeń – a następnie uznał, że istnieje podstawa do odmowy przyznania świadczenia. Przed wydaniem orzeczenia organ nie umożliwił skarżącej wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów, tym samym naruszył przepisy postępowania - art. 10 § 1 k.p.a. Organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na art. 17 ust. 5 ustawy – odmawiając zaś przyznania świadczenia skarżącej powołał art. 17 ust. 5 pkt 1, który nie ma zastosowania w stanie faktycznym niniejszej sprawy.

W postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada prawdy obiektywnej tym samym niedopuszczalne jest przerzucenie ciężaru ustalenia stanu faktycznego na stronę postępowania – skarżącą.

W świetle przedstawionych faktów doszło do naruszenia art. 7, art. 77 k.p.a. Organ nie przeprowadził należycie postępowania wyjaśniającego i nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Organ administracji publicznej obowiązany jest z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy.

W ocenie skarżącej w niniejszej sprawie organy obu instancji wydały zaskarżone decyzje z naruszeniem w/w przepisów i art. 10 § 1 k.p.a. nie ustaliły bowiem w sposób prawidłowy istnienia przesłanki ustawowej dotyczącej tego, czy osoby spokrewnione w pierwszym stopniu nie są w stanie sprawować opieki, a nadto stronie nie umożliwiono wypowiedzenie się co do zebranych materiałów i dowodów.

Odnośnie naruszenia przez organy administracyjne przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 a omawianej ustawy to podkreśliła, że przepis ten był niejednokrotnie podstawą rozstrzygnięć sądów administracyjnych, jak również przedmiotem zagadnień przedstawionych Trybunałowi Konstytucyjnemu. Wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że cytowany uprzednio art. 17 ust. 1 ustawy, w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Uznał bowiem, że wyszczególnienie spośród zobowiązanych osób do alimentacji jedynie rodziców i im tylko przyznanie prawa do świadczenia narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszącej się do społecznego poczucia sprawiedliwości, godząc jednocześnie w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną, wyrażone w art. 18 konstytucji RP. W wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. P 23/05 Trybunał podkreślił, że prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne musi się wywodzić z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 k.r.o. Kodeks ustala kolejność osób zobowiązanych, obowiązek zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero w braku osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie może zadośćuczynić obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Na tym tle ustawowa regulacja została przez Trybunał Konstytucyjny uznana za niesprawiedliwą i krzywdzącą, skoro członek rodziny wywiązuje się z obowiązków wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to odeń rezygnacji z zarobkowania, to winien od początku w tych działaniach otrzymać wsparcie. Odmowa osobom bliskim prawa do opieki i świadczenia podważa racjonalność ustawodawcy. Trybunał stwierdził, że w art. 17 ust. 1 ustawy nastąpiło pominięcie legislacyjne, zawężające w sposób niezgodny z art. 32 ust. 4 Konstytucji krąg osób uprawnionych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Powołany przepis pomija możliwość uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby rezygnujące z aktywności zawodowej, ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, wobec którego obciążone są obowiązkiem alimentacyjnym.

Z kolei w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010 r. P 38/93 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że istnieje praktyka interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy w sposób, który wychodzi naprzeciw wątpliwościom konstytucyjnym. Sądy administracyjne przyznały bowiem pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej tej regulacji przed jego wykładnię językową uznając, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w wypadku, gdy oboje małżonkowie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a osobą ubiegającą się o świadczenie jest ich dziecko (wyrok WSA w Olsztynie II SA/Ol 60/09, II SA/Ol 61/09, II SA/Ol 386/09 oraz wyroki NSA – sygn. akt I OSK 722/09 i I OSK 723/09. Zatem gdy wyniku wykładni językowej nie da się zaakceptować ze względu na konsekwencje o charakterze systemowym należy się posługiwać wykładnią funkcjonalną i celowościową. Granice wykładni językowej nie są bowiem bezwzględne i ich przekroczenie jest uzasadnione, w sytuacji odwołania się do wartości konstytucyjnych (wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2009 r. I OSK 722/09). Wskazano, że zgodnie z art. 178 ust. 1 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP – nie tylko prawem ale i obowiązkiem każdego Sądu jest interpretowanie przepisów ustaw w sposób zgodny z Konstytucją RP.

Według skarżącej literalna wykładnia art. 17 ust. 1 a ustawy dokonana przez organ a sprowadzająca się wyłącznie do istnienia obiektywnych przesłanek uniemożliwiających sprawowanie tej opieki nie wytrzymuje krytyki na gruncie ustaleń konstytucyjnych. Negatywna przesłanka z art. 17 ust. 1 ustawy, rozumiana w taki zawężony sposób wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i opieki nad osobą wymagającą opieki. Gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z powodu jakichkolwiek okoliczności nie jest w stanie sprawować opieki, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą – a jednocześnie mają również obowiązek sprawować opiekę, nie mogą zostać pozbawieniu możliwości uzyskania świadczenia, które uzyskaliby gdyby innych członków rodziny nie było. Tak rozumiany przepis oznaczałby sankcję dla osób wymagających opieki a mających kilku członków rodziny, z których zobowiązani w pierwszej kolejności nie sprawują nad nimi opieki. Taka interpretacja niweczyła by cel ustawy, byłaby sprzeczna z ratio legis i jednocześnie z pozostałymi przepisami Konstytucji RP.

W ocenie skarżącej osoby posiadające krewnych pierwszego stopnia zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych, lecz z powodu jakichkolwiek okoliczności, a więc nie tylko z powodu ich stanu zdrowia "nie będących w stanie sprawować opieki" powinny być traktowane jednakowo tak jak osoby, które takich krewnych nie mają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich.

W tych okolicznościach skarżąca uznała, że organy obu instancji naruszyły prawo odmawiając skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, co uzasadnia wniosek o uchylenie obu decyzji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie a uzasadniając swoje stanowisko przywołał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodał też, że bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 7 i 77 k.p.a., bo w istocie zarzuty skarżącej sprowadzają się do odmiennej interpretacji dowodów. Zarzucił, że powołane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2009 r. sygn. akt P 27/07 nie potwierdza trafności twierdzeń skarżącej, tyczy innej grupy osób zobowiązanych i stanowi daleko idącą interpretację wyroku Trybunału. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 10 k.p.a. stwierdził, że organ nie gromadził materiału dowodowego poza udziałem strony, co oznacza, że skarżąca miała możliwość zapoznania się z każdym dowodem zebranym w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego, obowiązującego w dacie wydania decyzji. Ponadto Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany z zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

W ocenie Sądu skarga jest zasadna zarówno bowiem zaskarżona decyzja jak i decyzja ją poprzedzająca naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia stanowią postanowienia ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).

Przepisem, na którym oparto decyzje i który stanowił podstawę do rozpoznania wniosku skarżącej, a na tym etapie postępowania, skargi, jest art. 17 ust. 1 i ust. 1 a.

Stanowi on, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

- matce lub ojcu,

- innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny,

- opiekunowi faktycznemu dziecka:

- jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego udziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji, edukacji albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z kolei według art. 17 ust. 1 a ustawy osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu, albo gdy ta osoba nie jest w stanie sprawować opieki (ust. 1 a).

Jak wynika z powołanego przepisu uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zależy od spełnienia wielu warunków nie tylko przez osobę, która wymaga opieki ale również osobę uprawnioną do świadczenia. Jeśli idzie o ten ostatni aspekt to otrzymać to świadczenie może, obok ojca i matki i opiekuna faktycznego dziecka – osoba na której ciąży obowiązek alimentacyjny, według wskazanej w przepisie kolejności.

W sprawie okolicznością niesporną jest, że J. K. wymaga całodobowej opieki, jest osobą ubezwłasnowolnioną, sparaliżowaną. Zaświadczenia lekarskie i orzeczenia dotyczące stanu zdrowia J. K. są jednoznaczne - wymaga opieki, o której stanowi art. 17 ust. 1 ustawy.

Do ustalenia w toku postępowania administracyjnego były pozostałe przesłanki jakie powinna spełnić osoba ubiegająca się o świadczenia pielęgnacyjne.

Okolicznością, która przede wszystkim stanowiła przedmiot rozważań organów było to, czy istnieją okoliczności wyłączające możliwość sprawowania opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu. J. K. ma bowiem dwóch synów, którzy po myśli art. 128 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) i art. 17 ust. 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych są zobowiązane w pierwszej kolejności do opieki nad matką.

Według skarżącej okolicznością wyłączającą możliwość sprawowania opieki przez syna R. K. jest fakt, że jest on zatrudniony w charakterze ochrony i wykonuje pracę w systemie zmianowym. Ponadto jest osobą chorą.

Organ nie zgodził się z taką oceną uznając, że art. 17 ust. 1 a ustawy ma zastosowanie wówczas, gdy nie ma faktycznej ani potencjalnej możliwości sprawowania opieki. W tym wskazanym przypadku taka sytuacja nie występuje.

Zarzut naruszenia prawa materialnego – art. 17 ust. 1a ustawy skarżąca argumentowała wskazując na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Wojewódzkich Sądów Administracyjnych. Przede wszystkim wskazała na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 lipca 2008 r. wydany w sprawie o sygn. akt 27/07, który stwierdził, że art. 17 ust. 1 w zakresie w jakim uniemożliwia nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Odnośnie powyższego zarzutu Sąd orzekający podziela w tym względzie stanowisko organu wyrażone w odpowiedzi na skargę. Problematyka poruszona w tymże orzeczeniu Trybunału nie ma związku z rozpoznawanym w niniejszej sprawie problemem.

Dotyczyła bowiem zawężonego kręgu osób uprawnionych do świadczenia pieniężnego – w stosunku do obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym. Trybunał Konstytucyjny w wyżej wymienianej sprawie orzekał w odmiennym stanie faktycznym – choć istotnie stan prawny rozważany w niniejszej sprawie dotyczył ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokładnie art. 17 ustawy. Wskazaną linię orzeczniczą przyjął Trybunał Konstytucyjny już w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. sygn. akt P 23/05. Również w tym wyroku Trybunał podkreślił że prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne musi wywodzić się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 129 k.r.o.

W chwili obecnej brzmienie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych będące między innymi skutkami wskazanych wyżej wywodów Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że zakres osób uprawnionych do uzyskania świadczenia jest szeroki. Opiera się między innymi na obowiązku alimentacyjnym, określonym w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. – kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Ustawa o świadczeniach rodzinnych wskazuje w art. 17 ust. 1 a kolejność osób uprawnionych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W pierwszej kolejności są to osoby spokrewnione w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki; inne osoby niż spokrewnione w pierwszym stopniu mogą otrzymać świadczenie pielęgnacyjne wówczas, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy ta osoba nie jest w stanie sprawować opieki. Istotna dla niniejszej sprawy jest ocena drugiej przesłanki wyłączającej osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu ze sprawowania opieki, i tym samym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wcześniej stwierdzono okolicznością niesporną w sprawie jest, że osoba wymagająca opieki ma dwóch synów, czyli osoby zobowiązane w pierwszym stopniu do alimentacji i tym samym opieki.

Dowodzenie, czy ustalenie, że osoba zobowiązana do opieki w pierwszej kolejności pracuje zawodowo i nie może w związku z tym właściwie sprawować opieki (bez rezygnacji z pracy) – daje podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności.

W orzecznictwie administracyjnym istnieją dwie grupy orzeczeń odmiennie interpretujących rozumienie art. 17 ust. 1 a.

Duża część orzecznictwa przyjmuje pogląd wyrażony przez organy w niniejszej sprawie i uznaje, że przez niemożność sprawowania opieki, o której mowa w wyżej wymienionym przepisie należy rozumieć okoliczności o charakterze obiektywnym np. w postaci braku fizycznej możliwości sprawowania opieki z uwagi na fakt zamieszkiwania za granicą lub ze względów zdrowotnych (taki pogląd reprezentuje między innymi WSA w Białymstoku, w wyroku z dnia 21 czerwca 2011 r. sygn. akt II SA/Bk 267/11; WSA W Bydgoszczy – wyrok z dnia 26 lipca 2011 r. sygn. akt II SA/Bd 639/11) W ich ocenie praca zawodowa nie jest przesłanką stanowiącą o niemożności sprawowania opieki.

Za inną szerszą wykładnią rozważanego przepisu wypowiedział się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 21 czerwca 2011 r. sygn. akt III SA/Kr 1048/10, oraz w wyroku z dnia 7 grudnia 2010 r. w sprawie sygn. akt III SA/Kr 931/10. W pierwszym ze wskazanych wyroków przyjęto tezę, że – ustawodawca nie wykluczył jako przeszkody w opiece nad osobą tego wymagającą innych przyczyn, w tym pozostawania w zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności, co z kolei otwiera drogę do starań o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom zobowiązanym do alimentacji, w dalszej kolejności, oczywiście pod warunkiem, że osoby te faktycznie świadczą osobistą opiekę w takim zakresie, który uniemożliwia im podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Stan faktyczny w obu sprawach jest tożsamy.

Sąd orzekający przychyla się do interpretacji art. 17 ust. 1 a dokonanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie. Z powołanego przepisu nie wynika aby ustawodawca wykluczył inne przyczyny, w tym pozostawanie w zatrudnieniu lub innej pracy osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności.

Jednakże w ocenie Sądu istotnie stan faktyczny sprawy nie został wyjaśniony, choć nie do końca w takim zakresie o jakim mowa jest w skardze.

Z zaświadczenia Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 15 grudnia 2010 r. wynika, że syn osoby wymagającej opieki, R., pracuje w systemie równoważnego czasu pracy – w godzinach od 700 do 1900 i od 1900 do 700 czyli po 12 godzin dziennie. Do rozważenia i ustalenia pozostaje zatem fakt, czy w tym czasie chora może pozostawać sama. W tym miejscu należy stwierdzić, że zgodnie z twierdzeniem osoby zainteresowanej, żoną R. K., jest G. K. Z zaświadczenia Uniwersytetu Wrocławskiego gdzie jest zatrudniona wynika, że pracuje ona codziennie – od poniedziałku do piątku od 730 do 1530 zatem czy choćby w tym czasie byłoby możliwe pozostawienie chorej bez opieki. Zauważyć też należy, że zaświadczenia z miejsca pracy tych osób – Uniwersytetu W. – z dnia 18 kwietnia 2011 r. (dołączone do skargi) oraz z 17 grudnia 2010 r. (znajdujące się w aktach administracyjnych) wskazują dwa różne miejsca ich zamieszkiwania – ul. T. i Z. Te same, dwa różne adresy wskazywane są w dokumentach załączonych do akt administracyjnych a dotyczących E. K. (wywiad środowiskowy z dnia 6 sierpnia 2010 r. wskazuje na miejsce zamieszkania – ul. R., podobnie zaświadczenie ZUS z dnia 4 sierpnia 2010 r., zaś w oświadczeniu również z dnia 6 sierpnia 2010 r. wnioskodawczyni wskazała ul. T.) jak również J. K. Miejsce zamieszkania wymienionych wyżej osób ma również znaczenie dla oceny możliwości sprawowania opieki nad J. K.

Nie wyjaśniono również kto faktycznie sprawuje opiekę ( i w jakim miejscu), czy istotnie opiekę taką świadczy wnioskodawczyni. Ocena ta winna być również dokonana przez pryzmat oświadczenia skarżącej z dnia 6 sierpnia 2010 r., że obecnie figuruje w rejestrze osób bezrobotnych oraz oświadczenia złożonego na rozprawie w dniu 7 grudnia 2011 r., że z rejestru tego została wykreślona z uwagi na odmowę podjęcia zaproponowanej pracy. Oświadczenie te winien organ zweryfikować.

W ocenie Sądu istotna jest również ocena i ewentualnie uzyskanie uzupełniających dowodów na okoliczność, czy drugi syn osoby wymagającej opieki – T., jako osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do opieki może taką opiekę świadczyć. Organ zgromadził na tę okoliczność dokumenty dotyczące tej osoby, jak również jego małżonki. Jednakże w tym zakresie nie dokonał oceny zebranego materiału dowodowego.

W ocenie Sądu wyjaśnienie wskazanych wyżej okoliczności organ winien dokonać między innymi przeprowadzając miejscowe wywiady środowiskowe, które pozwolą wyeliminować szereg wątpliwości.

Sąd zarzuca również, że na okoliczność sprawowania opieki nad J. K. nie zostały wysłuchane osoby zobowiązane w pierwszej kolejności do opieki - synowie.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że doszło do naruszenia przepisów postępowania polegającego na braku rzetelnego wyjaśnienia sprawy, co naruszyło art. 7 k.p.a. i art. 77 k.p.a., organy naruszyły również art. 80 k.p.a. nie dokonując oceny możliwości opieki nad matką drugiego syna T.

W związku z powyższym na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a) i c) p.p.s.a. należało orzec jak wyżej.