Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2432/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-06-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 i 1a
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 184
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Janina Antosiewicz, Sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon, Sędzia del. WSA Iwona Kosińska (spr.), Protokolant starszy asystent Piotr Baryga, po rozpoznaniu w dniu 1 czerwca 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej F. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 20 września 2011 r. sygn. akt IV SA/Wr 81/11 w sprawie ze skargi F. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wraz ze składkami na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 20 września 2011 r. sygn. akt IV SA/Wr 81/11, po rozpatrzeniu skargi F. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wraz ze składkami na ubezpieczenia społeczne oddalił skargę.

W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny przedstawił następujący stan faktyczny sprawy:

Samorządowe Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu decyzją z dnia [...] października 2010 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania F.M. utrzymano w mocy wydaną z upoważnienia Prezydenta Wrocławia decyzję z dnia [...] sierpnia 2010 r. odmawiającą K. M. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad teściową wraz ze składkami na ubezpieczenie społeczne.

W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wyjaśnił, że F. M. zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad teściową- K. M. Po jego rozpatrzeniu organ I instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, ponieważ żaden z przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie nakłada obowiązku alimentacyjnego na synową w stosunku do teściowej. Na F. M. nie spoczywa zatem obowiązek alimentacyjny względem K. M. i w związku z tym w rozpatrywanej sprawie nie zostały spełnione warunki do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem F. M. wniosła odwołanie podnosząc, że zrezygnowała z podjęcia pracy zarobkowej z powodu niepełnosprawności teściowej i w związku z tym nie miała możliwości "wypracowania prawa do emerytury." Odwołująca się stwierdziła, że wśród członków rodziny tylko ona mogła udzielić wsparcia K. M. Strona wskazała, że aktualnie nie może podjąć pracy "skoro wiele lat temu nie miała sumienia zostawić teściowej samej na dłuższy czas, choć była w zdecydowanie lepszej formie, to tym bardziej teraz." Odwołująca się opisała złą sytuację finansową rodziny oraz problemy ze zdrowiem jej męża oraz teściowej.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu stwierdziło, że nie może ono zostać uwzględnione. Organ odwoławczy wyjaśnił, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych i opiekuńczych oraz zasady ich ustalania, przyznawania i wypłacania określa ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, ze zm.). Artykuł 17 ust. 1 tej ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce lub ojcu, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny oraz opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie organu II instancji z powołanego przepisu wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka oraz osobom na których ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności. Kolegium wyjaśniło, że obowiązek alimentacyjny to pojęcie prawne regulowane przepisami Działu III ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Stosownie do przepisu art. 128 tej ustawy obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 617 § 1 zdanie pierwsze i § 2 Kodeksu krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, zaś stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo. Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną, do której należą rodzice, dziadkowie, pradziadkowie, itd. oraz linię zstępną, do której należą dzieci, wnuki, prawnuki itd. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny w przypadku wystąpienia okoliczności wskazanych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy są przesłankami kumulatywnymi, co oznacza, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od łącznego ich wystąpienia. Niespełnienie którejkolwiek z nich, bez względu na zaistnienie pozostałych, skutkuje brakiem uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego. W rozpatrywanej sprawie, jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, odwołująca się jest synową K. M., a zatem nie należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, gdyż nie jest jej krewną w linii prostej. Kolegium wskazało, że stosunek łączący F. M. z jej teściową jest stosunkiem powinowactwa. Zgodnie bowiem z art. 618 § 1 Kodeksu z małżeństwa wynika powinowactwo między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. Powstały stosunek powinowactwa oznacza wprawdzie przynależność do rodziny poprzez współmałżonka, ale brak jest powiązań z daną osobą więzami krwi. Wobec powyższego, organ odwoławczy stwierdził, że odwołująca się nie jest krewną K. M. w linii prostej, a tym samym nie należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. W konsekwencji odwołująca się nie jest uprawniona do uzyskania wnioskowanego świadczenia z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad teściową. Istnienie obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest jedną z koniecznych przesłanek warunkujących przyznanie tego świadczenia. W świetle powyższych ustaleń organ II instancji uznał, że nie jest jednocześnie konieczne rozpatrywanie, czy odwołująca się spełnia drugi z wymaganych warunków przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie przewidują możliwości uznaniowego ustalania kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, dlatego Kolegium nie mogło uwzględnić odwołania F.M.

Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyła F. M. W jej uzasadnieniu podniosła, że od prawie trzydziestu lat opiekuje się teściową. Z upływem czasu teściowa stała się osobą całkowicie niewidomą, a ponadto doszło u niej do poważnego upośledzenia słuchu. Wskazała na problemy finansowe rodziny. Skarżąca podniosła, że w sytuacji, gdy syn osoby wymagającej opieki musi zarobić na utrzymanie rodziny, to na synową "życie nakłada obowiązek troszczenia się o teściową."

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym pełnomocnika strony skarżącej z dnia 19 września 2011 r. podniesiono, że prokonstytucyjna wykładnia przepisu art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala na uwzględnienie wniosku skarżącej. Przedmiotowy przepis był dwukrotnie poddany kontroli Trybunału Konstytucyjnego, a orzeczenia Trybunału nie wykluczają prawa osób, będących w sytuacji jak skarżąca, do pobierania analizowanego świadczenia. Wskazała na orzeczenia sądów administracyjnych, które przy wyrokowaniu taką właśnie wykładnię uwzględniają.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 20 września 2011 r. sygn. akt IV SA/Wr 81/11 uznał, że skarga jest niezasadna. Sąd I instancji przywołał treść art. 17 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i wyjaśnił, że z przedstawionych przepisów wynika, że uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym. Obowiązek alimentacyjny jest pojęciem prawnym i stosownie do art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego polega on na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Sąd I instancji wyjaśnił, że krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, zaś stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo. Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie, itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki, itd.). W ocenie Sądu Wojewódzkiego w niniejszej sprawie bezsporne jest, że skarżąca jest synową K. M., a zatem nie należy do osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, gdyż nie jest krewną w linii prostej. Stosunek łączący żonę syna z jego matką to stosunek powinowactwa. Oznacza on wprawdzie przynależność do rodziny małżonka, nie jest jednak oparty o więzy krwi. Wobec powyższego, w ocenie Sądu, organy orzekające w niniejszej sprawie dokonały właściwej wykładni art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W konsekwencji prawidłowo uznały, że skarżąca nie jest uprawniona do uzyskania dochodzonego świadczenia z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad teściową. Istnienie obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem przesłanką konieczną warunkującą przyznanie tego świadczenia. Oznacza to, że niespełnienie tej przesłanki wyklucza możliwość jego przyznania. Sąd I instancji wyjaśnił także, że art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych został dodany przez art. 13 pkt 1 lit. b) ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją wydatków budżetowych (Dz. U. Nr 217, poz. 1706) i wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2010 r. W przepisie tym ustawodawca doprecyzował krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z ust. 1a świadczenie to przysługuje przede wszystkim osobom najbliższym, tj. matce, ojcu, dzieciom, czyli osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu. Z kolei dalszym krewnym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko w przypadku, gdy nie ma osób najbliższych, albo osoby te nie mogą wypełnić swojego obowiązku. Ostatnia nowelizacja przepisów ustawy odnosząca się do świadczenia pielęgnacyjnego utrzymała zatem zasadę, że do świadczenia tego uprawnieni są krewni osoby wymagającej opieki i to z najbliższego kręgu, natomiast dalsi krewni tylko w warunkach precyzyjnie określonych w ustawie. Powinowatym ustawodawca prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie przyznał. W związku z tym odnosząc się do wywodu pełnomocnika skarżącej na temat konieczności zastosowania przez sąd prokonstytucyjnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, która mogłaby doprowadzić do innego rozstrzygnięcia, Sąd ten uznał, że wykładnia "prokonstytucyjna" (uzgadniająca z Konstytucją) to taka, która jest prowadzona z poszanowaniem (uwzględnieniem) wskazań płynących z regulacji zawartych w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Sąd podzielił stanowisko deklarujące dopuszczalność wykładni prokonstytucyjnej tylko w ramach możliwego językowego znaczenia przepisu (T. Spyra, Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granice wykładni, Zakamycze 2006) i uznał, że Sąd w ramach przyznanych mu kompetencji nie może dopisywać odpowiednich rozwiązań do obowiązujących aktów prawnych, nie może rozszerzać ich kontekstu językowego, ponieważ nie jest władny zastępować ustawodawcy. Równocześnie Sąd Wojewódzki wyjaśnił, że argumenty podnoszone przez skarżącą, niewątpliwie istotne z punktu widzenia sytuacji życiowej i materialnej jej rodziny (brak zatrudnienia, trudna sytuacja finansowa, trudności związane ze sprawowaniem opieki nad osobą obłożnie chorą), nie mogły zostać uwzględnione przy rozstrzyganiu sprawy, albowiem dotyczyły one sfery pozaprawnej.

W tej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uznał, że zarówno zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, jak i poprzedzająca ją decyzja I instancji są zgodne z obowiązującym prawem. Słusznie zauważyło Kolegium, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego nakładają na organ obowiązek wydania decyzji o charakterze związanym, co oznacza, że przyznanie świadczenia może nastąpić wyłącznie po spełnieniu przesłanek wynikających z przepisów prawa (art. 17 ust. 1 i ust. 1a).

Skargę kasacyjną od tego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wniosła F. M. W złożonej skardze skarżąca zarzuciła kwestionowanemu rozstrzygnięciu naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, czyli naruszenie art. 17 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, ze zm.) poprzez uznanie, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, podczas gdy opierając się na prokonstytucyjnej i systemowej wykładni tego przepisu oraz zasadach współżycia społecznego uznać należy, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego będzie przysługiwało również osobie niepodejmującej lub rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny.

Mając powyższy zarzut na uwadze skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości oraz przyznanie pełnomocnikowi wynagrodzenia tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionego w skardze kasacyjnej zarzutu. W szczególności podkreśliła, że jest synową K. M. i od bez mała 30 lat sprawuje nad nią opiekę. W chwili obecnej K. M. jest osobą w podeszłym wieku (87 lat), niewidomą, z niedosłuchem obustronnym, po zawale mięśnia sercowego, z naczyniopochodnym uszkodzeniem mózgu oraz naczyniopochodnym zespołem otępiennym i zespołem lękowym. Oznacza to konieczność sprawowania nad nią całodobowej opieki. Jedyną osobą, która sprawuje taką opiekę, jest mieszkającą z nią synowa F. M. Mąż skarżącej, a zarazem syn K.M. jest zaś jedynym żywicielem rodziny, w związku z powyższym nie jest w stanie sprawować opieki nad matką. Obowiązek opieki został więc niemalże narzucony skarżącej, zarówno przez wzgląd na sytuacje finansową, ale także tradycyjny podział ról w rodzinie, gdzie to właśnie na kobietach spoczywa obowiązek troski zarówno o dzieci, jak i innych członków rodziny, w tym zwłaszcza osoby starsze i nieporadne. Zaangażowanie od kilkudziesięciu lat w sprawowanie opieki nad starszą i schorowaną teściową spowodowało, że skarżąca musiała i nadal musi w pełni poświęcić jej swój czas i wysiłek, bez możliwości podjęcia zatrudnienia. W takiej sytuacji, w ocenie strony skarżącej, słusznym i prawnie dozwolonym jest przyznanie jej na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenia pielęgnacyjnego. Błędnym jest bowiem opieranie sie wyłącznie na literalnym brzmieniu przepisów powołanej ustawy, bez uwzględniania ich wykładni prokonstytucyjnej, celowościowej i systemowej, z jednoczesnym "ludzkim i życiowym" podejściem do sprawy.

Skarżąca kasacyjnie podkreśliła, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych był dwukrotnie przedmiotem kontroli konstytucyjnej (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. w sprawie P 27/07, OTK seria A 2008, nr 6, poz. 107 oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07, OTK seria A 2008, nr 6, poz. 109), co uszło, w ocenie skarżącej, uwadze organu przy dokonywaniu wykładni tego przepisu. W wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. Trybunał Konstytucyjny zakwestionował jako niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP taką interpretację art. 17 ust. 1, która uniemożliwiała nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym, zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, że w sprawie Trybunał miał do czynienia z pominięciem ustawodawczym, upoważniającym do kontroli konstytucyjności obowiązującego aktu normatywnego z punktu widzenia tego, czy w jego przepisach nie brakuje unormowań, bez których może on budzić wątpliwości natury konstytucyjnej. Natomiast w wyroku z dnia 22 lipca 2008 r. Trybunał Konstytucyjny zakwestionował, jako niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, przepis art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym, niepełnoletnim członkiem rodziny, dla którego stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny. W związku z tym, w ocenie strony skarżącej, możliwym jest przyjęcie takiej prokonstytucyjnej i systemowej wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w oparciu o którą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego będzie przysługiwało również osobie niepodejmującej lub rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. z 2012 r. Dz. U. poz. 270) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

W niniejszej sprawie skarżąca oparła skargę kasacyjną jedynie na zarzucie naruszenia przepisów prawa materialnego, czyli art. 17 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, ze zm.) poprzez uznanie, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, podczas gdy opierając się na prokonstytucyjnej i systemowej wykładni tego przepisu oraz zasadach współżycia społecznego uznać należy, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego będzie przysługiwało również osobie niepodejmującej lub rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny.

Kluczowym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy zagadnieniem nie jest stan faktyczny sprawy (niesporny między stronami), ale wykładnia prawa materialnego zaprezentowana przez organy obu instancji, z której wynika, że art. 17 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, ze zm.) jednoznacznie rozstrzyga, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie określone w nim przesłanki. Zgodnie zaś z treścią tej regulacji prawnej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, ze zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki o której mowa.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego oceniając rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji w świetle treści art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zasadnie przyjął, że przy wydaniu tej decyzji nie doszło do naruszenia prawa. Skarżąca nie jest bowiem żadnym z podmiotów wymienionych w tym przepisie. Nie jest krewną swojej teściowej, a w szczególności nie jest osobą, na której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny wobec teściowej. Treść powołanego przepisu wyklucza natomiast możliwość uznaniowego rozszerzenia przez organ administracji publicznej kręgu osób wymienionych w art. 17 ust. 1 i 1a. Oznacza to, że Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zasadnie zaakceptował stanowisko organów orzekających w sprawie, zgodnie z którym synowa jako podmiot nieobjęty dyspozycja powołanego przepisu art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, niespokrewniona i niezobowiązana do świadczenia alimentacyjnego na rzecz teściowej, nie należy do kręgu osób, które w trybie powołanej regulacji prawnej mogą uzyskać świadczenie pielęgnacyjne.

Autor skargi kasacyjnej uważa, że Sąd I instancji winien był w wyroku uznać prawo skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na prokonstytucyjną wykładnię prawa oraz mając na względzie powołane w skardze kasacyjnej wyroki Trybunału Konstytucyjnego (z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 oraz z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07). Po pierwsze należy zwrócić uwagę, że stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy różni się zasadniczo od spraw, w związku z rozpoznawaniem których zostały skierowane do Trybunału Konstytucyjnego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi pytania prawne rozstrzygnięte tymi wyrokami. W szczególności w pierwszej ze spraw o świadczenie pielęgnacyjne wystąpiła będąca opiekunem prawnym siostra ubezwłasnowolnionej całkowicie niepełnosprawnej osoby dorosłej, oraz małżonka niepełnosprawnego męża, a w drugiej ze spraw osoba stanowiąca spokrewnioną rodzinę zastępczą małoletniego dziecka. W obu przypadkach chodziło zatem o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób z kręgu zobowiązanych do alimentacji wobec osoby niepełnosprawnej. W takim stanie rzeczy zawarte w uzasadnieniu wyroku z 18 lipca 2008 r. rozważania Trybunału Konstytucyjnego w kwestii jednakowego traktowania osób charakteryzujących się tymi samymi cechami wspólnymi i wyprowadzone na tle tych spraw rozstrzygnięcie w przedmiocie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 nie mogą mieć zastosowania do przypadku, którego dotyczy zaskarżony wyrok. Brak istotnej cechy relewantnej (obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym) nie uzasadnia traktowania skarżącej na równi z osobami, które sprawują opiekę nad osobą niepełnosprawną z kręgu osób bliskich, wobec których obciążone są obowiązkiem alimentacyjnym w myśl art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zasadnie zatem Sąd I instancji podkreślił konsekwentne i jednoznaczne w tym zakresie stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, że istota obowiązku alimentacyjnego sprowadzającego się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także wychowania) dotycząca osób pozostających w relacji pokrewieństwa (krewni w linii prostej albo rodzeństwo), a nie tylko rodziców (naturalnych, przysposabiających, zastępczych), jak stanowił art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przed zmianą, jest tą cechą relewantną, która wymaga, zgodnie z konstytucyjną zasadą równości, udzielenia przez państwo wsparcia wszystkim osobom obciążonym tym obowiązkiem, jeżeli są one zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia z uwagi na obowiązek sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Oznacza to, że właśnie w świetle rozumowania Trybunału Konstytucyjnego przedstawionego w powołanych wyrokach nie ma podstaw do uznania, że pozostawienie poza kręgiem uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego osób, które rezygnują z zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym, ale nie są obciążone obowiązkiem alimentacyjnym, czyni wyłom w równym traktowaniu osób charakteryzujących się tymi samymi cechami wspólnymi.

Po drugie Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko powołane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym dopuszczalność wykładni prokonstytucyjnej istnieje tylko w ramach możliwego językowego znaczenia wykładanego przepisu, Sąd zaś w ramach przyznanych mu kompetencji nie może dopisywać odpowiednich rozwiązań do obowiązujących aktów prawnych, nie może bowiem rozszerzać ich kontekstu językowego, ponieważ nie jest władny zastępować ustawodawcy.

Dodatkowo wyjaśnić należy, że podniesione przez pełnomocnika argumenty wskazujące na względy słuszności czy sprawiedliwości społecznej są wyłączone spod kontroli sądów obu instancji.

Podsumowując stwierdzić należy, że podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut dotyczący naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu przepisów prawa materialnego okazał się nieusprawiedliwiony. Oznacza to, że niniejsza sprawa co do istoty została prawidłowo rozpatrzona, a dokonana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu ocena prawidłowości zaskarżonych decyzji w przedmiocie odmowy przyznania synowej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodjęcia lub rezygnacji z pracy z powodu sprawowanej opieki nad teściową w pełni odpowiada prawu.

Mając powyższe na względzie na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. z 2012 r. Dz. U. poz. 270) Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.