Postanowienie NSA, sygn. akt II GZ 282/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-08-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w...
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 3, art. 247
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Joanna Sieńczyło-Chlabicz po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 18 czerwca 2012 r., sygn. akt I SA/Bd 1053/11 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] października 2011 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wstrzymania wykonania postanowienia postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w B.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 18 czerwca 2012 r. objętym zażaleniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. oddalił wniosek J. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] października 2011 r., nr [...] w przedmiocie wstrzymania wykonania postanowienia.

W uzasadnieniu Sąd podał, że ze złożonego przez J. S. (dalej: skarżący) wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało, że jest on osobą bezrobotną, utrzymującą się ze stałego zasiłku w kwocie ok. 440 zł. Pomoc na egzystencję otrzymuje z Kościoła oraz od syna.

Skarżący w 2011 i 2012 r. wniósł do tut. Sądu (Wydziału Finansowego) 149 skarg. W 64 sprawach skarga została odrzucona. W niniejszej sprawie wydane zostało postanowienie, w którym Sąd odrzucił skargę z uwagi na jej niedopuszczalność oraz oddalił wniosek o prawo pomocy na podstawie art. 247 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.). Zażalenie w przedmiocie prawa pomocy w tej sprawie (oraz w 47 innych sprawach) zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Skarżący ponowił wniosek o prawo pomocy wskazując, że zamierza wnieść skargę kasacyjną.

W każdej sprawie J. S. w skardze zawarł wniosek o prawo pomocy w zakresie całkowitym. W 18 sprawach otrzymał on prawo pomocy w zakresie całkowitym i reprezentował skarżącego wyznaczony adwokat z urzędu - skargi zostały we wszystkich sprawach oddalone i złożona została opinia o niezasadności składania skargi kasacyjnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny podał, że konstrukcja prawa pomocy w zakresie całkowitym ogranicza rolę sądu jedynie do oceny materialnej sytuacji skarżącego, tj. czy jest on w stanie ponieść ekonomiczny ciężar kosztów postępowania. Sąd nie ma podstaw do dokonywania jakiejkolwiek oceny zasadności udziału pełnomocnika z urzędu w sprawie, mimo że koszty takiego udziału ponosi zwykle Skarb Państwa. Niewątpliwie tak szeroki dostęp do prawa pomocy w procedurze sądowoadministracyjnej wymaga szczególnie wnikliwej oceny sposobu realizacji tego prawa przez skarżących.

Sąd I instancji stwierdził, że prawo do sądu nie jest prawem absolutnym, które musi zostać w każdym jednostkowym przypadku zrealizowane za każdą cenę. Uwzględniając znaną mu z urzędu okoliczność zainicjowania przez skarżącego szeregu postępowań, w których złożył on wnioski o prawo pomocy, Sąd uznał za zasadne rozważenie, czy wnioskujący nie nadużył tego prawa. Sąd podał, że postępowania sądowe zainicjowane skargami J. S. "dotyczą rozstrzygnięć organów o charakterze procesowym, stanowiącym cel sam w sobie".

W 24 sprawach J. S. złożył skargi do sądu, które zostały odrzucone, zaś wnioski o prawo pomocy zostały oddalone na podstawie art. 247 ustawy p.p.s.a. Zażalenia na postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy zostały przez Naczelny Sąd Administracyjny oddalone. Na obecnym etapie skarżący ponowił wnioski o prawo pomocy wobec konieczności wniesienia skargi kasacyjnej. Skoro Sąd ocenił już zaistnienie przesłanek z art. 247 ustawy p.p.s.a. oddalając zażalenie, ponowne domaganie się prawa pomocy w zakresie pełnomocnika z urzędu, by oczywistą bezzasadność skontrolować w skardze kasacyjnej, stanowiło w ocenie Sądu I instancji nadużycie prawa do takiej pomocy. Zdaniem Sądu wątpliwy jest cel wnoszenia skarg i domagania się prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika, który i tak (jak dowodzi dotychczasowa praktyka) po oddalonej skardze składał tylko opinię o niezasadności składania skargi kasacyjnej.

W zażaleniu J. S. domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 245 § 3 p.p.s.a. przez jego pominięcie i niezwolnienie go od ponoszenia kosztów sądowych. W uzasadnieniu skarżący podał, że Sąd nie zakwestionował jego oświadczenia majątkowego. W przypadku istnienia jego ubóstwa występuje podstawa do zwolnienia jej od kosztów sądowych, a takiej możliwości Sąd pierwszej instancji nie rozważał.

Naczelny Sąd Administracyjnymi zważył, co następuje:

Prawo pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym zostało kompleksowo uregulowane w art. 243 - 263 p.p.s.a. Ustawodawca uregulował w powołanych przepisach zarówno pozytywne, jak i negatywne przesłanki przyznania prawa pomocy.

Odmowa przyznania prawa pomocy może nastąpić w sytuacji, gdy nie są spełnione pozytywne przesłanki, bądź w sytuacji, w której co prawda pozytywne przesłanki są spełnione, ale jednocześnie stwierdza się zaistnienie przesłanki negatywnej.

Pozytywne przesłanki względem osób fizycznych uregulowane zostały w art. 246 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W art. 246 § 1 p.p.s.a., w przeciwieństwie do art. 246 § 2, ustawodawca nie użył sformułowania "może być przyznane". Powyższe oznacza, że w przypadku zaistnienia przewidzianych w przepisie pozytywnych przesłanek, Sąd jest zobligowany do przyznania prawa pomocy.

Negatywne przesłanki, wyłączające dopuszczalność przyznania prawa pomocy, sformułowane zostały w art. 246 § 3 p.p.s.a. oraz w art. 247 p.p.s.a. Pierwszy z powołanych przepisów wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy strona zatrudnia lub pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym (nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy). Z kolei art. 247 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi.

Mając na uwadze treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, należy stanowczo podkreślić, że ustawa procesowa nie przewiduje żadnych innych negatywnych przesłanek przyznania prawa pomocy, poza wymienionym w art. 246 § 3 i 247 p.p.s.a. W szczególności przesłanką taką nie jest wnoszenie dużej ilości skarg, nadużycie prawa do sądu, ani fakt, że "postępowania sądowe zainicjowane skargami skarżącego dotyczą rozstrzygnięć organów o charakterze procesowym, stanowiącym cel sam w sobie".

Jakkolwiek wskazane przez Sąd I instancji zagadnienie "nadużycia prawa do sądu" jest problemem sądownictwa, to przepisy prawa nie przewidują odmowy przyznania prawa pomocy z powołaniem się na tę okoliczność. Poza tym wydaje się, że Sąd I instancji przedwcześnie formułuje tezę o nadużyciu prawa do sądu, o którym przecież nie może świadczyć jedynie to, że skarżący wniósł dużą ilość skarg i znaczna ich część została uznana za oczywiście bezzasadne. Z faktu powyższego nie wynika bowiem, że również skarga w niniejszej sprawie zostanie uznana za oczywiście bezzasadną. Poza tym bezzasadność skargi nie świadczy o nadużyciu prawa do sądu – taka teza godziłaby w zasady kontroli sądowoadministracyjnej, która dopuszcza przecież wnoszenie zarówno skarg zasadnych jak i bezzasadnych, dając sądowi uprawnienie do wiążącego rozstrzygania o tym.

Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia podał, że "w 24 sprawach skarżący złożył skargi do sądu, które zostały odrzucone a wnioski o prawo pomocy oddalone (...) z powodu oczywistej bezzasadności skargi. Zażalenia na postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy zostały przez Naczelny Sąd Administracyjny oddalone; na obecnym etapie Skarżący ponowił wnioski o prawo pomocy wobec konieczności wniesienia skargi kasacyjnej. Skoro Sąd ocenił już zaistnienie przesłanek z art. 247 ustawy p.p.s.a. oddalając zażalenie, ponowne domaganie się prawa pomocy w zakresie pełnomocnika z urzędu, by oczywistą bezzasadność skontrolować w skardze kasacyjnej stanowi nadużycie prawa do takiej pomocy."

Odnosząc się do powyższego w pierwszej kolejności należy podkreślić, że Sąd I instancji stara się uzasadnić odmowę przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie tym, że w innych 24 sprawach ze skargi Ja. S. odmówiono przyznania prawa pomocy z powodu oczywistej bezzasadności skargi. Z faktu tego nie sposób jednak wywodzić skutków prawnych w sferze niniejszego postępowania, w którym Sąd nie formułuje tezy, że spełniona została przesłanka z art. 247 p.p.s.a. (por: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 sierpnia 2012 r., sygn. akt II GZ 258/12).

Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że sytuacja materialna skarżącego jest jedyną podstawą do orzekania w sprawach o udzielenia prawa pomocy. Wydanie postanowienia umotywowane innymi przyczynami niż sytuacja materialna wnioskodawcy, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, jest niedopuszczalne, ponieważ nie znajduje uzasadnienia w komentowanym przepisie (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 571).

Z przedstawionych powodów Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 185 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.