Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 606/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2016-09-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Finanse publiczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ja decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
article: art. 6, art. 7, art. 11, art. 77, art. 80, art. 107
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 145  par. 1 pkt 1 lit. c, art. 135
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

|Sygn. akt I SA/Kr 606/16 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 września 2016 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Piotr Głowacki, Sędziowie: WSA Wiesław Kuśnierz (spr.), WSA Ewa Michna, Protokolant st. sekretarz: Iwona Sadowska - Białka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 września 2016 r., sprawy ze skargi A.C., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 26 lutego 2016 r. Nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia zdrowotne, , I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą ,, II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej, koszty postępowania w kwocie 497 zł (czterysta dziewięćdziesiąt siedem, złotych)., , ,


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 8 grudnia 2015 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku z 5 października 2015 r., odmówił A. C. (dalej "Wnioskodawczyni" lub "Skarżąca"), umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 32 091,94 zł za okres od czerwca 1999 r. do kwietnia 2008 r., w tym:

- składek - 13 185,54zł;

- odsetek za zwłokę liczonych na dzień 8 października 2015 r. – 18 836 zł;

- kosztów upomnienia - 70,40 zł.

Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał art. 83 ust. 1 pkt 3, w zw. z art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3, ust. 3a, ust. 4 oraz art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2015 r., poz. 121), dalej "u.s.u.s.".

W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w dniu 8 października 2015 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek. Organ przeprowadził postępowanie wyjaśniające, mające na celu ustalenie wszystkich okoliczności mogących mieć wpływ na podjęcie decyzji w sprawie umorzenia należności.

Podczas postępowania zgromadzono następującą dokumentację:

1) Dokumenty zgromadzone przez Oddział ZUS w T. z urzędu:

informacja z Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych z dnia 19.10.2015 r.;

informacja Pierwszego Urzędu Skarbowego z dnia 29.10.2015 r.;

informacja z G. O. P. S. w R. z dnia 19.10.2015 r.

informacja Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Departamentu Ewidencji Państwowych, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców z dnia 19.10.2015 r.

2) Dokumenty złożone przez Wnioskodawczynię:

umowa pożyczki z dnia 13.08.2015 r.,

umowa pożyczki z dnia 01.07.2014 r.,

umowa pożyczki z dnia 01.06.2015 r.,

umowa pożyczki z dnia 13.04.2015 r.,

umowa pożyczki z dnia 16.10.2014 r.,

umowa pożyczki z dnia 5.07.2014 r..

informacja (szt. 4) o postępowaniach egzekucyjnych prowadzonych przez komornika sądowego,

oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej,

umowa ratalna z ZUS O/N.,

wyciąg bankowy za 10.2015 r.,

odcinek świadczenia za 10.2015 r.

W oparciu o powyższą dokumentację organ ustalił następujący stan faktyczny.

Prowadząc działalność gospodarczą Skarżąca nie dopełniła obowiązku opłacania należnych składek na ubezpieczenie zdrowotne za okresy i w kwotach podanych w sentencji. Aktualnie Skarżąca nie prowadzi już działalności gospodarczej.

Miejsko-G. O. P. S. w R. pismem z dnia 19.10.2015 r. poinformował, że Skarżąca nie korzysta z pomocy Ośrodka.

Pismem z dnia 29.10.2015 r. Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego poinformował, że w roku 2010 Wnioskodawczyni osiągnęła dochód w wysokości 9 843,32 zł, w roku 2011 w wysokości 10 172,42 zł, w roku 2012 w wysokości 10 933,64 zł, w roku 2013 w wysokości 11 570,44 zł, w roku 2014 w wysokości 11 825 zł.

Po sprawdzeniu w dniu 19 października 2015 r. w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych ustalono, że Skarżąca nie figuruje w rejestrze Ksiąg Wieczystych jako właściciel nieruchomości.

Zgodnie z informacją pozyskaną 19 października 2015 r. Skarżąca nie figuruje w Centralnej Ewidencji Pojazdów.

Organ pierwszej instancji przeanalizował sytuację Wnioskodawczyni i ocenił w oparciu o przesłanki, warunkujące umorzenie należności, wynikające z następujących podstaw prawnych:

art. 28 ust. 2 i ust. 3 powołanej w sentencji u.s.u.s;

art. 28 ust. 3a ww. ustawy.

Dalej organ wskazał, że umorzenie należności z tytułu składek jest możliwe wyłącznie po spełnieniu chociażby jednej z przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 powołanej na wstępie u.s.u.s. Organ przywołał treść ww. przepisu.

Organ wskazał, że obecnie postępowanie egzekucyjne nie jest prowadzone. Wierzyciel natomiast posiada informację o majątku mogącym stanowić źródło egzekucji. Chodzi tu o pobierane świadczenie emerytalne. W związku z powyższym, organ pierwszej instancji, nie stwierdził definitywnie braku majątku podlegającego egzekucji, bowiem takiego stwierdzenia może dokonać organ, który postępowanie egzekucyjne prowadzi, a istnieje majątek mogący stanowić źródło egzekucji. Ponadto Skarżąca podała, że posiada prawo do ½ nieruchomości położonej w R. po zmarłych rodzicach. Wprawdzie Skarżąca nie przeprowadziła jeszcze postępowania spadkowego, jednak Wierzycielowi przysługuje prawo wystąpienia z takim wnioskiem do sądu. Majątek ten stanowić może kolejne źródło egzekucji. Pozostałe przesłanki wymienione w powołanym wyżej przepisie nie dotyczą sytuacji prawnej, faktycznej i materialnej, w jakiej obecnie Skarżąca się znajduje. Wobec powyższego organ stwierdził, że nie ma podstaw do podjęcia - w ramach uznania administracyjnego - rozważań możliwości umorzenia zadłużenia w trybie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

W zaskarżonej decyzji powołano również przepisy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. odsyłające do rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365), zwanego dalej rozporządzeniem, którego § 3 treść organ przywołał.

Wskazał przy tym, że stwierdzenie użyte w ww. przepisie "jeżeli zobowiązany wykaże" nakłada na stronę ciężar udowodnienia okoliczności wskazujących na stan majątkowy i sytuację rodzinną.

Rozpatrując wniosek Skarżącej organ nie stwierdził zaistnienia żadnej z przewidzianych powyższym przepisem przesłanek. Uzasadniając niespełnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, organ wskazał m.in., że Skarżąca złożyła stosowne zaświadczenie o stanie zdrowia w dniu 8 lipca 2015 r., natomiast w związku z faktem, że pobiera świadczenie emerytalne, nie uznał, że stan ten stoi na przeszkodzie uzyskiwania dochodu.

A. C. złożyła 28 grudnia 2015 r. wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniosła m.in., że ma 75 lat a jej stan zdrowia nie pozwala na uzyskanie jakiegokolwiek dochodu. Ponadto jej mąż, który również ma 75 lat, jest przewlekle chory i wymaga stałej opieki.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 26 lutego 2016 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r., poz. 23), dalej "K.p.a.", w związku z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. utrzymał powyższą decyzję w mocy.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 30 grudnia 2015 r. wpłynął wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w związku z czym pismem z dnia 7 stycznia 2016 r. pouczono reprezentującego Skarżącą pełnomocnika o prawie do czynnego udziału w postępowaniu prowadzonym przez organ drugiej instancji i prawie do złożenia dodatkowej dokumentacji, zawierającej dowody na okoliczności powoływane we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Termin na dokonanie powyższych czynności został zakreślony na 14 dni od daty odebrania zawiadomienia. Ponadto pouczono o możliwości zapoznania się z aktami. Z prawa tego nie skorzystano.

Ponadto do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dołączono następujące dokumenty:

2 potwierdzenia wypłat z K.,

22 paragony potwierdzające zakup leków i żywności,

zaświadczenie lekarskie z dnia 22 grudnia 2015 r. dotyczące J. C.,

umocowanie pełnomocnika.

W oparciu o powyższą dokumentację organ odwoławczy ustalił następujący stan faktyczny.

We wspólnym gospodarstwie domowym Skarżącej pozostaje wraz z nią jeszcze mąż Skarżącej oraz córka z zięciem. Skarżąca pobiera świadczenie emerytalne w kwocie 1 024,01 zł brutto, a 825,18 zł netto. Mąż pobiera emeryturę w kwocie 1 159,84 zł brutto, a 980 zł netto. Zięć osiąga dochód w kwocie 1 286,16 zł netto, a córka prowadzi działalność gospodarczą z której nie osiąga dochodów. Wydatki rodziny określone zostały na kwotę ok. 3 000 zł, na którą to składają się wydatki na żywność i środki czystości ok. 1 600 zł, wydatki na lekarstwa 500 zł, wydatki z tytułu miesięcznych opłat 500-600 zł, wydatki na odzież 100 zł, wydatki na transport 150 zł.

Rozpatrując wniosek organ nie stwierdził żadnej z przesłanek umorzenia zadłużenia w trybie art. 28 ust. 3 u.s.u.s., podzielając ustalenia I instancji.

Stwierdził również brak wystąpienia przesłanek przewidzianych w rozporządzeniu, ponieważ:

1) Skarżąca nie wykazała, że spłata zadłużenia pozbawi ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Ponownie przytaczając wcześniejsze ustalenia przyjęto, że łączny dochód 4 osobowego gospodarstwa domowego to ok. 3 090 zł miesięcznie. Stałe wydatki to kwota około 2 850 zł. Ponadto spłacane są liczne kredyty, a także zobowiązania z tytułu składek ZUS należnych do końca 1998 r. (umowa ratalna z ZUS). Łączna kwota tych spłat to ok. 1 400 zł. Pomimo, że wielkość wydatków przewyższa obecnie wysokość uzyskiwanych dochodów, nie można przyjąć aby spłata zadłużenia nie była możliwa przy odpowiednim zaangażowaniu pozostałych członków rodziny. Skarżąca podała, że córka pomimo prowadzonej działalności nie osiąga z tego tytułu dochodów. Oznacza to, że istnieje możliwość polepszenia sytuacji finansowej rodziny poprzez np. podjęcie zatrudnienia przez córkę. Wprawdzie pełnomocnik złożył wyjaśnienia, że córka musi opiekować się rodzicami, jednak nie jest to potwierdzone dokumentacją medyczną, z której wynikałaby konieczność sprawowania takiej opieki. Organ podkreślił, że w takim przypadku istnieje też możliwość uzyskania zasiłku mającego wyrównać, choćby w części, utracone możliwości pozyskiwania dochodu. Tym samym na obecnym etapie organ stwierdził, że istnieją możliwości polepszenia sytuacji finansowej rodziny, przy właściwym zaangażowaniu wszystkich jej członków. Ponadto zdaniem organu przeciw umorzeniu przemawia fakt spłaty należności cywilnoprawnych. Zakład podejmując decyzję o umorzeniu należności musi kierować się nie tylko interesem strony ale również interesem publicznym. W sprzeczności z nim pozostaje fakt, że w przypadku umorzenia należności składkowych, Skarżąca nadal będzie spłacać długi cywilnoprawne. Na zakończenie organ zauważył, że Skarżąca jest spadkobiercą ½ nieruchomości położonej w R. Ponieważ nie przeprowadziła postępowania spodkowego, nie jest jeszcze prawnie jej właścicielem. Jednak po dokonaniu tych czynności stan majątkowy Skarżącej ulegnie zmianie, co w przypadku np. sprzedaży nieruchomości pozwoli, choćby w części zaspokoić wierzycieli.

Ad 2) Skarżąca nie wykazała, że poniosła jakieś straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujące, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić Skarżącą możliwości dalszego prowadzenia działalności. Nie przedstawiła ona bowiem żadnych dokumentów na potwierdzenie zaistnienia ww. zdarzeń, ponadto nie prowadzi już działalności gospodarczej;

Ad 3) Skarżąca nie wykazała również wystąpienia przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, uniemożliwiającej bądź w znacznym stopniu ograniczającej pozyskiwania dochodów niezbędnych do podjęcia spłaty zadłużenia.

Podsumowując, obecne umorzenie należności byłoby działaniem przedwczesnym i dlatego orzeczono jak w sentencji.

A. C. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 w zw. z art. 11 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 w zw. z art. 107 § 3 K.p.a., poprzez:

- brak wnikliwego rozpoznania sprawy oraz pominięcie dowodu z dokumentacji medycznej Skarżącej i jej męża, który to dowód wskazywał, że Skarżąca i jej mąż są chorzy przewlekle i wymagają opieki osoby trzeciej, podczas gdy organ wskazał, iż Skarżąca nie wykazała wystąpienia przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, uniemożliwiającej bądź w znacznym stopniu ograniczającej możliwość pozyskiwania dochodów niezbędnych do podjęcia zatrudnienia, co doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę skarżonej decyzji,

- brak wszechstronnego rozpatrzenia wszystkich okoliczności sprawy poprzez niewskazanie czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby Skarżącą możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz oceny możliwości ich zaspokojenia w przypadku gdyby doszło do opłacenia należności z tytułu składek,

- brak rozważenia przez organ możliwości uwzględnienia słusznego interesu Skarżącej, dając prymat interesowi społecznemu, poprzez nieprzeanalizowanie przez organ sytuacji materialnej Skarżącej uwzględniającej również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla Skarżącej.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła również naruszenie prawa materialnego tj. art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., jak również art. 28 ust. 3a cytowanej ustawy w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, poprzez błędne zinterpretowanie przesłanek całkowitej nieściągalności.

Wobec powyższych zarzutów wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. Na podstawie art. 135 P.p.s.a. wniosła o ewentualne uchylenie w całości decyzji organu I instancji. Na podstawie art. 200 P.p.s.a. wniosła o zasądzenie na rzecz Skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu zarzutów Skarżąca podniosła, że organ poprzez brak wnikliwego rozpoznania sprawy oraz pominięcie dowodu z dokumentacji medycznej Skarżącej i jej męża J. C. nie ustalił, że Skarżąca i jej mąż są chorzy przewlekle i wymagają opieki osoby trzeciej.

Skarżąca podniosła, że załączyła do akt niniejszej sprawy zaświadczenie lekarskie z dnia 24 czerwca 2015 r. wystawione przez Publiczny Samodzielny O. Z. w R., w którym wskazano, iż Skarżąca ma problemy z nadciśnieniem, ma miażdżycę, jest przewlekle chora na niedokrwienie serca, jak również ma zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa. Ponadto Skarżąca załączyła zaświadczenie z dnia 22 grudnia 2015 r. wystawione przez Publiczny Samodzielny O. Z. w R. dotyczące stanu zdrowia jej męża J. C., z którego wynika, iż jest on przewlekle chory i wymaga stałej opieki lekarskiej.

Skarżąca podniosła, że organ w przeprowadzonym postępowaniu wyjaśniającym w ogóle pominął te okoliczności, co czyni rozstrzygnięcie dowolnym.

Organ co prawda ustalił, iż łączny dochód 4 osobowego gospodarstwa domowego to ok. 3 090 zł miesięcznie, natomiast wydatki to kwota około 2 850 zł oraz, że spłacane są liczne kredyty, a także zobowiązania z tytułu składek ZUS (umowa ratalna z ZUS) w sumie 1 400 zł. Jednak organ powinien był ocenić, a czego nie zrobił na dzień złożenia wniosku, czy sytuacja materialna Skarżącej pozwala w ogóle, aby uregulowała należności z tytułu składek. Ponadto organ powinien był skonfrontować bieżącą sytuację strony z wysokością zaległej należności.

Skarżąca podniosła, że organ nie rozpatrzył wszechstronnie wszystkich okoliczności sprawy, nie wskazał czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby Skarżącą możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, jak również nie ocenił możliwości ich zaspokojenia w przypadku gdyby doszło do opłacenia należności z tytułu składek.

Ponadto art. 28 ust. 3a u.s.u.s., odsyła do rozporządzenia wykonawczego. W rozporządzeniu wskazano, kiedy Zakład może umorzyć należności z tytułu składek. Jest to katalog otwarty, co oznacza możliwość umorzenia również w sytuacji, gdy nie zachodzi żaden z przypadków wymienionych w rozporządzeniu, ale istnieje przesłanka ważnego interesu zobowiązanego, który ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny.

Tymczasem ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, co z resztą potwierdził sam organ, iż wielkość wydatków rodziny Skarżącej przewyższa obecnie wysokość uzyskiwanych przez nich dochodów. Stan majątkowy Skarżącej może stanowić samoistną przesłankę do umorzenia zaległości, dlatego organ powinien był rozważyć, czy ewentualna egzekucja należności nie doprowadzi do niemożności zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych oraz konieczności korzystania z pomocy społecznej.

Zdaniem Skarżącej organ powinien wziąć pod uwagę, że jej sytuacja majątkowa, stan zdrowia oraz wiek w połączeniu z wysokością zadłużenia wskazuje na to, że zobowiązanie nie tylko nie będzie spłacone, ale będzie nadal narastać.

Odnośnie zamkniętego katalogu przypadków całkowitej nieściągalności, o którym mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.o.s. Skarżąca podniosła, że nie sposób uznać argumentacji organu sprowadzającej się do stwierdzenia, że skoro należności składkowe, których umorzenia Skarżąca się domaga, nie są dochodzone w ramach postępowania egzekucyjnego, to nie można definitywnie stwierdzić braku majątku podlegającego egzekucji, a więc zaistnienia przesłanki całkowitej nieściągalności.

Z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.o.s. zdaniem Skarżącej wynika, że ZUS, jako wierzyciel ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku.

Ponadto organ stwierdzając przesłanki całkowitej nieściągalności powinien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny.

Organ nie dostrzegł również, że egzekucja z nieruchomości pozostającej we współwłasności jest niezwykle utrudniona, doświadczenie życiowe wskazuje bowiem, że raczej nie znajdzie się potencjalny jej nabywca.

Jako kolejne potencjalne źródło egzekucji organ wskazał pobierane przez Skarżącą świadczenie emerytalne w kwocie 1024,01 zł brutto, 825,18 zł netto. Nie odniósł się jednak do faktu, że odkąd Skarżąca ma przyznane prawo do emerytury, nigdy nie otrzymała świadczenia emerytalnego w pełnej wysokości. Od 2000 r. kwota w wysokości 300 zł jest każdego miesiąca potrącana przez komornika, w tym również była potrącona na składki do ZUS. Po wielu latach okazało się, że Skarżąca niewiele spłaciła, a odsetki wynoszą więcej niż świadczenie główne. Ponadto doszły do tego koszty postępowania egzekucyjnego. Skarżącej zlicytowano również nieruchomość, na której uprawiała płody rolne. Kwota uzyskana ze sprzedaży została przekazana na spłatę zadłużenia z tytułu składek w ZUS. Ponadto Skarżąca podpisała umowę o rozłożenie na raty należności z tytułu składek w dniu 22 lipca 2015 r. z ZUS. Po rozliczeniu wpłat egzekucyjnych tj. z tytułu sprzedaży zlicytowanej nieruchomości, obecnie zadłużenie wynosi ok. 10 000 zł. Natomiast rata miesięczna wynosi ok. 300 zł.

Zatem argumentacja organu, że w przyszłości ta sytuacja może się zmienić jest nieuprawniona i stanowi przekroczenie posady swobodnego uznania administracyjnego. Ustawodawca stworzył mechanizmy prawne umożliwiające umorzenie należności według stanu majątkowego strony, aktualnego w czasie rozpatrywania wniosku o umorzenie należności. Tak wiec, przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległych składek organ ma obowiązek rozważyć aktualną sytuację, majątkową wnioskodawcy, a nie snuć przypuszczenia na przyszłość i tylko taki stan faktyczny powinien być brany pod uwagę, przy wydawaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności.

Skarżąca podniosła, że w niniejszej sprawie wykazała stosownymi dokumentami w sposób wystarczający, że cierpi na schorzenie, które uniemożliwia jej zarobkowanie. W aktach sprawy znajduje się bowiem dokumentacja medyczna wskazująca, iż Skarżąca jest przewlekle chora, a więc wyłącza ją to z codziennego funkcjonowania i nie pozwala na zajęcie się sprawami zawodowymi.

Również twierdzenia organu rentowego odnośnie do ewentualnego podjęcia zatrudnienia przez córkę Skarżącej J. K. są nieuprawnione i pozbawione jakichkolwiek podstaw. Samo prawdopodobieństwo uzyskania dochodów należy uznać za niewystarczające dla celów wykazania możliwości spłaty zadłużenia. Nie chodzi bowiem o wykazanie potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające na spłatę zadłużenia. Tymczasem propozycja organu, aby córka Skarżącej skorzystała również z zasiłku, a więc ze środków pomocy państwa nie jest zgodna z interesem obywatela, nie jest również zgodna z interesem państwa. W interesie publicznym jest, aby poprzez umorzenie należności stworzyć Skarżącej podstawy do zaczęcia normalnej egzystencji, tak aby nie była ona obciążeniem dla Państwa.

Swoje wywody Skarżąca poparła tezami przytoczonymi z licznie przywołanych orzeczeń sądów administracyjnych.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoje stanowisko. W odpowiedzi na zarzuty skargi wskazano, że wbrew stanowisku Skarżącej, dokumenty dotyczące stanu zdrowia zostały przez organ uwzględnione w postępowaniu. Nie uznano za udowodnioną konieczność udziału osób trzecich w opiece nad Skarżącą bądź jej mężem. Wskazano Skarżącej możliwość wystąpienia z wnioskiem o rozłożenie na raty pozostałej należności.

Na rozprawie w dniu 13 lipca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowił wezwać organ do przedłożenia do akt sądowych zaświadczenia lekarskiego z dnia 7 lipca 2015 r., na które organ powołał się w decyzji z 8 grudnia 2015 r.

W odpowiedzi organ przedłożył zaświadczenie z 24 czerwca 2015 r., na którym widnieje niewypełniona pieczątka prezentaty "wpłynęło do ZUS 8 lipca 2015 r.", podpisane przez lekarza chorób wewnętrznych i medycyny rodzinnej, wymieniające liczne schorzenia Skarżącej, w tym przewlekłą chorobę niedokrwienną serca oraz stwierdzające, że Skarżąca była, jest i musi być systematycznie leczona. W treści pisma przewodniego organ wskazał, że ww. zaświadczenie zalegało w aktach sprawy dotyczącej rozłożenia należności składkowych na raty.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest natomiast do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych nie podnoszonych w skardze, które są związane z materią zaskarżonych aktów administracyjnych. Orzekanie odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Na podstawie art. 135 P.p.s.a. Sąd podejmuje środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a P.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b P.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c P.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt. 2 P.p.s.a.).

Kontrolując zaskarżoną decyzję jak i poprzedzającą ją decyzję w oparciu o wyżej wskazane reguły, Sąd uznał, że naruszają one prawo w sposób powodujący konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego, a zatem skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymująca w mocy decyzję ZUS, którą odmówiono Skarżącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Przedmiotem sporu jest zaś fakt wykazania przez Skarżącą przesłanek ww. umorzenia oraz prawidłowość ustaleń dokonanych w postępowaniu przez organ.

Podstawę analizy zasadności żądania strony o umorzenie należności z powyższego tytułu stanowiły regulacje art. 28 ust. 1, 2 i ust. 3 oraz ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia. W art. 28 ust. 1 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu.

Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji, całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 233, 978, 1166, 1259 i 1844 oraz z 2016 r. poz. 615);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania określone zostały w rozporządzeniu. W świetle przepisów rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przytoczone powyżej regulacje wskazują, że decyzja Zakładu w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ przy zaistnieniu choćby jednej z przesłanek może, ale nie musi umorzyć należności z tytułu składek. Rozstrzygnięcie nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 K.p.a., wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a) oraz jego oceny (art. 80 K.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 K.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 K.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.

W takich przypadkach, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów K.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę (por. wyrok NSA z dnia 30 września 2010 r., sygn. akt II GSK 817/09, LEX nr 746251).

Z kolei wedle art. 107 § 1 zdanie pierwsze K.p.a., decyzja powinna zawierać m.in. powołanie podstawy prawnej, rozstrzygnięcie, uzasadnienie faktyczne i prawne, pouczenie, czy i w jakim trybie służy od niej odwołanie, podpis z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego osoby upoważnionej do wydania decyzji. Stosownie do § 3 tego przepisu uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Konieczność właściwego uzasadnienia decyzji wiąże się z zawartą w art. 11 K.p.a. zasadą przekonywania, zgodnie z którą organ administracji jest zobowiązany do wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy, aby w miarę możliwości doprowadzić do wykonania decyzji bez stosowania środków przymusu. Takim elementem decydującym o przekonaniu strony co do trafności rozstrzygnięcia, a zarazem przedstawiającym tok rozumowania organu jest uzasadnienie decyzji, stanowiące jej integralną część. Zasada przekonywania nie zostanie natomiast zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre twierdzenia lub nie odniesie się do faktów istotnych dla danej sprawy. Wszelkie okoliczności i zarzuty strony, a zwłaszcza te, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, muszą być rzetelnie omówione i wnikliwie przeanalizowane przez organ rozpatrujący sprawę.

Innymi słowy nawet wówczas, gdy ponad wszelką wątpliwość ustalona zostanie całkowita nieściągalność należności albo trudna sytuacja majątkowa czy też przewlekła choroba zobowiązanego, organ może odmówić umorzenia należności z tytułu składek (por. wyrok NSA z dnia 4 lutego 2009 r., sygn. akt II GSK 703/08, LEX nr 522553).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, Sąd wskazuje, że przedwczesna byłaby ocena ustaleń organu administracji odnośnie braku całkowitej nieściągalności, a także przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Organy bowiem naruszyły w sprawie przepisy postępowania, co uniemożliwia kontrolę zastosowania w sprawie przepisów prawa materialnego. W konsekwencji zarzut skargi naruszenia art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. nie mógł zostać oceniony.

Należy zatem podkreślić, że nie jest akceptowalna dokonana przez Zakład analiza okoliczności sprawy z punktu widzenia przesłanki umorzenia wynikającej z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia ("przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności"). Ustalenia w tym zakresie są bowiem dowolne.

Organ administracji dysponował w postępowaniu zaświadczeniem lekarskim o stanie zdrowia Skarżącej z 24 czerwca 2015 r., na którym widnieje niewypełniona pieczątka prezentaty "wpłynęło do ZUS 8 lipca 2015 r.", podpisanym przez lekarza chorób wewnętrznych i medycyny rodzinnej, wymieniającym liczne schorzenia Skarżącej, w tym przewlekłą chorobę niedokrwienną serca oraz stwierdzającym, że Skarżąca była, jest i musi być systematycznie leczona.

Potwierdza to treść uzasadnienia decyzji I instancji, w którym zawarto konstatację odnośnie niespełnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, że Skarżąca złożyła stosowne zaświadczenie o stanie zdrowia w dniu 8 lipca 2015 r., natomiast w związku z faktem, że pobiera świadczenie emerytalne, nie można uznać, że stan ten stoi na przeszkodzie uzyskiwania dochodu.

Należy podkreślić, że zaświadczenie to nie zostało pierwotnie przesłane do Sądu wraz z aktami sprawy. Z zaświadczenia niewątpliwie i jednoznacznie wynika, że Skarżąca cierpi na liczne schorzenia, w tym na przewlekłą chorobę niedokrwienną serca.

Mimo tego organ I instancji zignorował to jednoznaczne stwierdzenie, wskazując, że Skarżąca nie wykazała przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, a zatem również przewlekłej choroby zobowiązanego.

Co więcej organ odwoławczy zupełnie zignorował to zaświadczenie, ograniczając się do stwierdzenia, że Skarżąca nie wykazała również wystąpienia przewlekłej choroby.

Odpowiedź organu, że ww. zaświadczenie zalegało w aktach sprawy dotyczącej rozłożenia należności składkowych na raty, w żaden sposób nie tłumaczy rzucającej się w oczy, jaskrawej nieprawdziwości zawartych w zaskarżonych decyzjach twierdzeń, a także okoliczności nieprzesłania ww. zaświadczenia do Sądu wraz ze skargą i pozostałymi aktami sprawy.

Nie negując uprawnienia organu orzekającego w sprawach umorzenia należności z tytułu składek do swobodnego wyboru rozstrzygnięcia, nie można tracić z pola widzenia faktu, iż wprawdzie w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada swobodnej oceny dowodów (art. 80 K.p.a.), ocena ta nie może być jednak sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego.

W tym miejscu podkreślić należy, że uznaniowość spornej decyzji nie polega na uznaniowości stwierdzenia jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. lub w rozporządzeniu. Istnienie takiej przesłanki pozostaje poza wolą organu, zaś jej stwierdzenie otwiera możliwość rozważenia przez ZUS zasadności żądania osoby wnioskującej o przedmiotową ulgę. Oznacza to, że w sytuacji, gdy Skarżąca wskazuje okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, powołując się w tym zakresie na określone fakty i zdarzenia oraz dokumenty uzasadniające ich istnienie, rzeczą organu jest rzetelne ustalenie czy dana przesłanka zaistniała czy też nie. W ocenie Sądu, ZUS takich ustaleń nie poczynił, w szczególności pominął dowód, z którego jednoznacznie wynika, że Skarżąca jest przewlekle chora, nie może podjąć się pracy i prawdopodobnie już nigdy jej nie podejmie. Wnioski organu jakie sformułował w zaskarżonej decyzji pozostają w jawnej sprzeczności z zebranym materiałem dowodowym (por. wyrok WSA w Gliwicach z 25 maja 2016 r., sygn. I SA/Gl 383/16, LEX nr 2053883).

W świetle powyższych rozważań Sąd doszedł do przekonania, że organ naruszył podstawowe zasady postępowania dowodowego - zasadę prawdy materialnej (art. 7, art. 77 § 1 K.p.a.) i zasadę swobodnej oceny dowodów (art. 80 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a.) w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ nie dokonał wyczerpującej analizy istotnych okoliczności sprawy z punktu widzenia znajdujących zastosowanie w sprawie przesłanek umorzenia. Odmowa umorzenia zaległych składek była co najmniej przedwczesna i nie została należycie uzasadniona.

W kontekście przywołanych przepisów zastrzeżenia budzą także ustalenia organu odnośnie analizy spełnienia przesłanki § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Organ odwoławczy na stronie 3 uzasadnienia decyzji wskazał, że wydatki rodziny Skarżącej określone zostały na kwotę ok. 3000 zł , natomiast na stronie 6 stwierdził, że stałe wydatki to kwota około 2850 zł, ponadto zaś spłacane są liczne kredyty, a także zobowiązania z tytułu składek ZUS należnych do końca 1998 r., co daje łączną kwotę tych spłat na ok. 1400 zł. Wywody powyższe nie są spójne i nie oddają wiarygodnie rozmiaru stałych wydatków rodziny Skarżącej.

Podsumowując, zarzuty skargi odnoszące się do braku wnikliwego rozpoznania sprawy oraz pominięcia dowodu z dokumentacji medycznej Skarżącej okazały się zasadne.

Odnośnie zaś wywodów organu sugerujących, że Skarżąca czy członkowie jej rodziny mogą lub powinni zwrócić się o pomoc społeczną, należy wskazać, że nie do zaakceptowania, także z punktu widzenia interesu społecznego, jest sytuacja, w której spłata zobowiązań wobec ZUS zmuszałaby dłużnika do korzystania z pomocy społecznej (por. wyrok WSA w Poznaniu z 27 maja 2014 r., sygn. III SA/Po 1766/13, LEX nr 1474534).

Rozpoznając ponownie sprawę organ winien ponownie ocenić materiał dowodowy zgodnie z przedstawionymi wskazaniami, a następnie w oparciu o całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ponownie rozpatrzyć wniosek Skarżącej o umorzenie należności składkowych w oparciu o powołane normy prawa materialnego, a wnioski przedstawić w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymagania art. 107 § 3 K.p.a. Organ dokona oceny spełnienia przesłanek umorzenia odnosząc je do analizy aktualnej sytuacji materialnej i zdrowotnej Skarżącej. Organ skonfrontuje również bieżącą sytuację strony z wysokością zaległej należności.

Jak bowiem słusznie podniosła Skarżąca w orzecznictwie podkreśla się, że niemożność uiszczenia zaległych składek, a w szczególności trudna sytuacja materialna oraz stan zdrowia osoby ubiegającej się o ich umorzenie winne być oceniane na dzień wydania przez organ ostatecznej decyzji w tym przedmiocie.

Sąd podkreśla przy tym, że nie przesądza w niniejszym wyroku, czy należy umorzyć przedmiotowe należności, gdyż nie jest rolą Sądu zastępowanie organów w ich ustawowych obowiązkach. Z powodu wadliwości działań organów naruszających przepisy postępowania kwestia ta wymyka się kontroli sprawowanej przez Sąd administracyjny.

Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, w związku z art. 135 P.p.s.a. Sąd orzekł, jak w pkt I sentencji wyroku.

O kosztach postępowania w pkt II sentencji wyroku orzeczono, na podstawie:

- art. 200 w związku z art. 205 § 2 oraz art. 209 P.p.s.a.,

- § 14 ust. 1 pkt c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804).

Na kwotę kosztów składają się opłata od pełnomocnictwa procesowego w wysokości 17 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika – radcy prawnego w wysokości 480 zł. Wynagrodzenie pełnomocnika jest adekwatne do nakładu pracy.