Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 623/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-10-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Świerczak Sędzia WSA Maciej Busz Sędzia WSA Józef Maleszewski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 października 2022 r. sprawy ze skargi K. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 25 lipca 2022 r. nr [...] w przedmiocie uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy D. z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] znak [...]


UZASADNIENIE

Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 25 lipca 2022r. nr [...] utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy D. z dnia [...] maja 2022r. nr [...] w sprawie uznania K. T. za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych.

W uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium wskazało, że Wójt Gminy D., jako organ właściwy dłużnika, decyzją wydaną dnia [...] maja 2022r. uznał K. T. za osobę uchylającą się od zobowiązań alimentacyjnych. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ wskazał na zaistnienie przesłanek z art. 5 ust. 3 i 3a ustawy z dnia 07 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j. Dz. U. z 2021r. poz. 877 ze zm.) zwanej dalej "ustawą". Wyjaśnił, iż dłużnik alimentacyjny nie stawił się w celu przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego i nie złożył oświadczenia majątkowego. Ponadto w okresie 6 miesięcy przed wydaniem decyzji dłużnik alimentacyjny nie wywiązywał się w każdym miesiącu ze zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów.

Od powyższej decyzji w terminie ustawowym, K. T. złożył odwołanie. Wyjaśnił, że w czasie postępowania przebywał w szpitalu od [...] r. do [...] r., co uniemożliwiło mu wywiązywanie się ze zobowiązań alimentacyjnych. Dodał, że utrata prawa jazdy może spowodować powstanie większego zadłużenia i pogłębić problem z jego spłatą.

Organ odwoławczy wskazał, że na K. T. został nałożony obowiązek płacenia renty alimentacyjnej na rzecz L. T., L. T. i N. T. w wysokości [...] zł miesięcznie na każde dziecko. Decyzją Wójta Gminy S. przyznano na rzecz L. T., L. T. i N. T. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości po [...] zł miesięcznie na każde dziecko, w okresie od 1 lutego 2022r. do 30 września 2022 r. Następnie Wójt Gminy S. pismem z dnia 28 lutego 2022 r. wystąpił do Wójta Gminy D. o podjęcie działań wobec dłużnika alimentacyjnego K. T., na podstawie art. 3 ust. 5 pkt 2 ustawy.

Na tej podstawie Wójt Gminy D. pismem z dnia 7 marca 2022 r. wezwał i zobowiązał K. T. do osobistego stawienia się w urzędzie w D. w celu przeprowadzenia wywiadu i odebrania oświadczenia majątkowego, w terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania. W dokumencie tym zobowiązany został również pouczony o sankcjach wynikających z niespełnienia tego obowiązku. Przesyłka ta dwukrotnie awizowana nie została jednak odebrana i w konsekwencji została doręczona w sposób zastępczy, na podstawie art. 44 § 4 k.p.a. dnia 22 marca 2022 r. Jednak w wyznaczonym przez organ terminie zobowiązany nie zgłosił się w celu przeprowadzenia wywiadu i złożenia oświadczenia majątkowego. Następnie strona została zawiadomiona pismem z dnia 29 marca 2022r. o wszczęciu postępowania i pouczona zgodnie z art. 10 § 1 kpa o prawie wypowiedzenia się, co do zebranych dowodów i materiałów w sprawie.

Organ orzekający pismem z dnia 29 marca 2022r. wystąpił również do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w N. z zapytaniem o dokonane przez dłużnika alimentacyjnego wpłaty. Z uzyskanych informacji od komornika wynika, iż bezpośrednio przed wydaniem niniejszej decyzji w okresie ostatnich 6 miesięcy odwołujący się nie wywiązywał się w każdym miesiącu ze zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów. W tych okolicznościach organ I instancji uznając, że K. T. uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu i nie złożył oświadczenia oraz mając na uwadze treść pism Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w N. o sygn. akt [...] z dnia [...] kwietnia 2022r., że w okresie ostatnich sześciu miesięcy nie wyegzekwowano kwoty nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów, wydał zaskarżoną decyzję.

SKO podniosło, że w myśl art. 5 ust. 1 ustawy, organ właściwy dłużnika (wójt, burmistrz, prezydent miasta) przekazuje komornikowi sądowemu informacje mające wpływ na skuteczność prowadzonej egzekucji, w szczególności te zawarte w wywiadzie alimentacyjnym oraz oświadczeniu majątkowym dłużnika.

W przypadku gdy dłużnik alimentacyjny nie może wywiązać się ze swoich zobowiązań z powodu braku zatrudnienia, organ właściwy dłużnika zobowiązuje go do zarejestrowania się jako bezrobotny albo jako poszukujący pracy w przypadku braku możliwości zarejestrowania się jako bezrobotny oraz informuje właściwy powiatowy urząd pracy o potrzebie aktywizacji zawodowej dłużnika alimentacyjnego (art 5 ust. 2).

Stosownie do art. 5 ust. 3 ustawy, w przypadku gdy dłużnik alimentacyjny m.in. uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego organ właściwy dłużnika wszczyna postępowanie dotyczące uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych.

Decyzji o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych nie wydaje się wobec dłużnika alimentacyjnego, który przez okres ostatnich 6 miesięcy wywiązywał się w każdym miesiącu ze zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów (art. 5 ust. 3a).

Odnosząc się do argumentów podniesionych w odwołaniu, Kolegium wyjaśniło stronie, że pobyt w szpitalu w okresie od 21 marca 2022r. do 7 maja 2022r., pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie, ponieważ do odwołującego skierowano wezwanie w celu przeprowadzenia wywiadu i złożenia oświadczenia dnia 8 marca 2022r. (I awizo) i 16 marca 2022r. (II awizo), a w tym czasie nie był hospitalizowany. Ponadto podkreślić należy, że zgodnie z art. 5 ust. 3a ustawy, decyzji o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych nie wydaje się wobec dłużnika alimentacyjnego, który przez okres ostatnich 6 miesięcy wywiązywał się w każdym miesiącu ze zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów.

Biorąc powyższe pod uwagę, zaskarżoną decyzję należało utrzymać w mocy, ponieważ zaistniały przesłanki z art. 5 ust. 3 i 3a ustawy uzasadniające uznanie K. T. za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych.

Skargę na powyższą decyzję wywiódł do Sądu K. T.. Skarżący wskazał, że przed pobytem w szpitalu pracował w delegacji i nie mógł odebrać przesyłki. Urząd pocztowy w D. jest nieczynny w soboty. Wcześniej nie uchylał się od płacenia alimentów. Podczas pobytu w Szpitalu nie miał żadnego źródła dochodu. Po wyjściu ze szpitala podjął pracę i obecnie zatrudniony jest na czas nieokreślony jako monter izolacji. Skarżący zobowiązał się płacić alimenty na dzieci i spłacić zadłużenie. Wskazał że utrata prawa jazdy wiąże się z utratą pracy a co za tym idzie, utratą dochodu.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoją wcześniejszą argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 329), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Skarga jest uzasadniona, bowiem zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem prawa uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.

Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie było rozstrzygnięcie dotyczące uznania skarżącego za dłużnika uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych.

Materialnoprawną podstawę do wydania decyzji w tym przedmiocie stanowią przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a w szczególności przepisy art. 5 ust. 3 i ust. 3a tej ustawy, określające przesłanki uznania dłużnika alimentacyjnego za dłużnika uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych.

Przepis art. 5 ust. 3 ustawy wymienia pozytywne przesłanki, od wystąpienia których ustawodawca uzależnił wszczęcie postępowania stanowiąc, że w przypadku gdy dłużnik alimentacyjny uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego lub odmówił:

1) złożenia oświadczenia majątkowego,

2) zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny albo poszukujący pracy w terminie wyznaczonym przez organ właściwy dłużnika,

3) bez uzasadnionej przyczyny, w rozumieniu przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wykonywania prac społecznie użytecznych, prac interwencyjnych, robót publicznych, prac na zasadach robót publicznych albo udziału w szkoleniu, stażu lub przygotowaniu zawodowym dorosłych,

- organ właściwy dłużnika wszczyna postępowanie dotyczące uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych.

Przepis art. 5 ust. 3a ustawy określa z kolei negatywną przesłankę uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych, wskazując, że decyzji o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych nie wydaje się wobec dłużnika alimentacyjnego, który przez okres ostatnich 6 miesięcy wywiązywał się w każdym miesiącu ze zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż 50 % kwoty bieżąco ustalonych alimentów.

Co istotne, wydanie przedmiotowej decyzji prowadzi do wystąpienia negatywnych konsekwencji dla dłużnika alimentacyjnego, albowiem na podstawie art. 5 ust. 3b pkt 1 i 2 ustawy, gdy wydana w tym przedmiocie decyzja stanie się ostateczna, organ właściwy składa wniosek o ściganie za przestępstwo określone w art. 209 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. z 2020 r. poz. 1517) oraz po uzyskaniu z centralnej ewidencji kierowców informacji, że dłużnik alimentacyjny posiada uprawnienie do kierowania pojazdami, kieruje wniosek do starosty o zatrzymanie prawa jazdy dłużnika alimentacyjnego wraz z odpisem tej decyzji.

Zważywszy zatem na przytoczoną regulację stwierdzić należy, że ustalenia dokonywane w toku postępowania poprzedzającego wydanie decyzji o uznaniu dłużnika za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych mają doniosłe znaczenie. W orzecznictwie sądowym wskazuje się powszechnie, że prowadzą one bowiem nie tylko do zakwalifikowania dłużnika alimentacyjnego do określonej kategorii dłużników, ale powodują dalsze, poważne konsekwencje. Sformułowanie zawarte w art. 5 ust. 3b ustawy: "jeżeli decyzja o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych stanie się ostateczna, organ właściwy dłużnika kieruje wniosek do starosty o zatrzymanie prawa jazdy dłużnika alimentacyjnego oraz składa wniosek o ściganie za przestępstwo określone w art. 209 § 1 Kodeksu karnego", jak też sformułowanie zawarte w art. 5 ust. 5 ustawy: "starosta wydaje decyzję o zatrzymaniu prawa jazdy", są bowiem jednoznaczne. Wskazane zapisy ustawy nie pozostawiają organom żadnego luzu decyzyjnego, nakazując określone w ustawie działania.

W orzecznictwie wskazuje się również, że, aby uznać daną osobę za uchylającą się od obowiązku alimentacyjnego, muszą istnieć dowody na to, że świadomie i w sposób zamierzony unikała ona współpracy z organami w celu realizacji obowiązków alimentacyjnych. Ostateczna decyzja o uznaniu dłużnika za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych jest bowiem podstawą wniosku o ściganie za przestępstwo niealimentacji określone w art. 209 § 1 Kodeksu karnego. Jest to przestępstwo kierunkowe, popełnione z zamiarem bezpośrednim, tzn. sprawca musi chcieć je popełnić, co dodatkowo przemawia za tym, że po stronie dłużnika, którego organ uznaje za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych musi występować wyjątkowe nagromadzenie złej woli (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 26 listopada 2019 r. III SA/Kr 698/19).

Bezspornie zatem postępowanie w sprawie uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań musi zostać przeprowadzone przez organy obu instancji z dużą starannością, w celu ustalenia każdej z niezbędnych dla rozstrzygnięcia sprawy przesłanek. Sąd kontrolujący wydane w sprawie decyzje powinien mieć natomiast możliwość oceny ustaleń organu dokonanych na podstawie przedstawionych w aktach sprawy dowodów.

W ocenie organów obu instancji, w sprawie zaistniała przesłanka, o której stanowi art. 5 ust. 3 ustawy albowiem skarżący uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego. Skarżący, pismem z dnia 7 marca 2022 roku, został zawiadomiony o konieczności osobistego stawiennictwa w organie – w terminie 7 dni – celem sporządzenia wywiadu alimentacyjnego i złożenia oświadczenia majątkowego. Korespondencja zawierająca wspomniane pismo została wysłana listem poleconym na adres skarżącego, ale dwukrotnie awizowana przesyłka wróciła do nadawcy dnia 23 marca 2022 r. Na tej podstawie organ uznał, że korespondencja została doręczona w trybie zastępczym na podstawie art. 44 K.p.a. Podobnie kolejne pismo (z dnia 29 marca 2022 roku) stanowiące zawiadomienie o wszczęciu z urzędu postępowania dotyczącego uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych, także zostało wysłane listem poleconym na adres zamieszkania skarżącego, a po okresie awizowania, przesyłka wróciła do nadawcy, jako nieodebrana w terminie. Tą korespondencję organ także uznał za doręczoną w trybie zastępczym na podstawie art. 44 K.p.a.

Z akt administracyjnych wynika, że pierwszą korespondencją, którą odebrał skarżący była decyzja organu pierwszej instancji o uznaniu go za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. Z lektury akt administracyjnych nie wynika, by skarżący – przed doręczeniem mu decyzji organu pierwszej instancji – posiadał wiedzę o złożonym wniosku o wszczęcie postępowania i o samym toczącym się postępowaniu w sprawie uznania go za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych.

Z tego powodu – w ocenie składu orzekającego – w sprawie doszło do naruszenia art. 6, art. 8, jak i art. 12 K.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Wynikająca z art. 6 K.p.a. zasada praworządności oraz zasada zaufania obywateli do organów państwa wyrażona w art. 8 K.p.a., nakładają na organy administracji publicznej obowiązek praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania, który wyraża się w dokładnym zbadaniu okoliczności sprawy, ustosunkowaniu się do żądań stron oraz uwzględnieniu w decyzji zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu obywateli. Zasada ogólna z art. 8 § 1 K.p.a. (in principio), w myśl której organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, posiada konstytucyjne zakotwiczenie w zasadzie ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego oraz stosowanego przez nie prawa (utożsamianej często z zasadą pewności i bezpieczeństwa prawnego), stanowiącej istotny komponent klauzuli demokratycznego państwa prawnego w rozumieniu art. 2 Konstytucji RP. Uwzględnić więc trzeba, że – w myśl art. 12 K.p.a. – organy administracji mają działać w sprawie wnikliwie.

Jak już wskazano, konsekwencje wydania decyzji o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych, mają bardzo poważny charakter, co obliguje organ do szczególnej staranności i aktywności w postępowaniu. Tych wymagań nie spełniło działanie organu polegające na wysłaniu na adres skarżącego korespondencji w formie listownej i to wyłącznie jednorazowo (jeden raz wysłano wezwanie do stawiennictwa i jeden raz wysłano zawiadomienie o wszczęciu postępowania).

A ponieważ, konsekwencje prawne działań określonych w art. 5 ust. 3 ustawy (w tym m.in. uniemożliwienia przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego lub odmowy złożenia oświadczenia majątkowego), mają istotną doniosłość prawną, przyjąć należy, że niewystarczające było jednokrotne wysłanie przez organ i instancji na adres skarżącego korespondencji (jedno wezwanie do stawiennictwa i jedno zawiadomienie o wszczęciu postępowania). W tej materii Sąd podziela stanowisko wyrażone w wyrokach: WSA w Łodzi z dnia 10 lipca 2020 r. w sprawie II SA/Łd 952/19 oraz NSA z dnia 28 stycznia 2021 r. w sprawie I OSK 1949/20.

Zdaniem Sądu, by przyjąć zaistnienie tak poważnych konsekwencji prawnych, niezbędne jest by skarżący, jeszcze przed wydaniem decyzji o uznaniu go za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych, miał wiedzę o toczącym się postępowaniu w sprawie. Gdyby skarżący wiedział o toczącym się postępowaniu i celowo uniemożliwiał przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, czy unikał złożenia oświadczenia o stanie majątkowym, to wydanie decyzji oparte na uznanym za doręczone zawiadomieniu nie chroniłoby skarżącego przed wydaniem decyzji o uznaniu go za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych.

Co należy podkreślić w treści odwołania, skarżący usprawiedliwiając niestawiennictwo w organie wskazał, że od dnia 20 marca do dnia 7 maja 2022 r., przebywał w Szpitalu. Do odwołana dołączono kartę leczenia szpitalnego z dnia 7.05.2022 r., z której wynika , że skarżący zgłosił się do Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w dniu 21.03.2022 r. z objawami [...]. Na oddziale przebywał do dnia 7.05.2022 r. Z odwołania wynika również, że przed pobytem w szpitalu, skarżący pracował od poniedziałku do piątku w delegacji, zatem nie miał możliwości odebrania przesyłki, bowiem urząd Pocztowy w D. jest nieczynny w soboty. Do tej argumentacji organ odwoławczy się w żaden sposób nie ustosunkował.

Podsumowując stwierdzić należało, że organy obu instancji dokonały przedwczesnych ustaleń dotyczących wystąpienia przesłanki uznania skarżącego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych, określonej w art. 5 ust. 3 ustawy.

W konkluzji, wobec istotnego naruszenia przez organy obu instancji przepisów postępowania, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, a w konsekwencji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a., należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Nie ulega bowiem wątpliwości, że stwierdzone uchybienia mogły mieć wpływ na wynik postępowania administracyjnego.

Rozpatrując ponownie sprawę, organy uwzględnią przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu ocenę prawną.