Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 231/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-07-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6305 Zwrot należności celnych
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Urszula Raczkiewicz po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 17 czerwca 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 954/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 17 czerwca 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 954/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] lutego 2010 r., nr [...], w przedmiocie zwrotu należności celnych.

W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w przedmiotowej sprawie strona zobowiązana byłaby do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 370 zł, zaś łączna kwota wpisów we wszystkich sprawach ze skarg "D. E. M. P." Sp. z o.o. zarejestrowanych w Wydziale V Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. wynosi [...] złotych, przy czym do opłacenia pozostała kwota około [...] złotych. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem skarżąca spółka nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, o którym mowa w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.).

Sąd wskazał, że środki finansowe zgromadzone na rachunkach bankowych skarżącej w walucie krajowej ([...] złotych), jak i w walutach obcych w EUR w wysokości [...] EUR (tj. przy kursie 4,10 PLN/EUR – [...] złotych) oraz USD w wysokości [...] USD (tj. przy kursie 3,34 PLN/USD – [...] złotych), przekraczają kwotę [...] złotych. Z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz ze sprawozdania finansowego skarżącej spółki za 2008 r. w punkcie dotyczącym kontynuacji działalności gospodarczej wynika, iż D. E. C. w S. podjęła decyzję o likwidacji wyłącznie produkcji przynoszącej straty, co było podstawą do likwidacji produkcji telewizorów w P. Spółka natomiast będzie kontynuowała działalność handlową, dla której to działalności nie są znane okoliczności wskazujące na jakiekolwiek zagrożenia. Wskazano również, iż w I półroczu 2009 r. produkcja jeszcze trwała. Ponadto, ze znajdującego się w aktach sądowych odpisu pełnego z Krajowego Rejestru Sądowego wynika, iż skarżąca spółka nie znajduje się w stanie upadłości, ani nie jest prowadzone wobec niej postępowanie układowe, posiada środki trwałe o łącznej wartości [...] złotych, nie utraciła płynności finansowej oraz uzyskuje dochody z bieżącej działalności. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, okoliczności przemawiającej za przyznaniem prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie stanowi wykazana strata w 2009 r. w wysokości [...] złotych, gdyż strata podatkowa powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, co skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania – brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego i nie świadczy automatycznie o braku środków finansowych.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wpis sądowy jest wydatkiem, który wiąże się z bieżącą działalnością strony, a zatem winien być traktowany na równi z innymi wydatkami. Zdaniem Sądu, spółka powinna w procedurze planowania wydatków uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel.

Zaistnienia przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. nie uzasadniała również argumentacja powołująca się na światowy kryzys, gdyż odwoływanie się przez skarżącą spółkę do "panującego kryzysu finansowego" jest zbyt ogólnikowe.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, za możliwością uiszczenia przez skarżącą wpisu sądowego przemawia ponadto okoliczność, że spółka korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika "z wyboru", a zatem posiada środki na pokrycie jego wynagrodzenia.

W zażaleniu na powyższe postanowienie "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P., wnosząc o zmianę zaskarżonego orzeczenia w całości i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a co najmniej o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła rażącą obrazę:

I. przepisów postępowania, tj. art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. polegającą na jednostronnym uznaniu, że w świetle okoliczności wskazanych we wniosku, skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co jest twierdzeniem świadczącym o braku znajomości aktualnego statusu ekonomicznego skarżącej - przede wszystkim jej faktycznych, a nawet nie hipotetycznych możliwości dla zachowania płynności finansowej, chroniącej przed ogłoszeniem stanu niewypłacalności, co zresztą było przyczyną drastycznego zamknięcia sfery produkcji i zwolnienia 95% stanu załogi, a w szczególności braku znajomości przez Sąd wiadomości specjalnych w dziedzinie rozrachunku ekonomicznego przedsiębiorstw, stojącym na przeszkodzie racjonalnego, a nie formalnego rozstrzygania, czy odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie będzie stanowiła przeszkody utrudniającej dostęp do wymiaru sprawiedliwości;

II. przepisów prawa materialnego:

1) tj. art. III - 257 pkt 4 Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej, polegającą na jego niezastosowaniu, pomimo istniejących w tym zakresie przesłanek, przez de facto uniemożliwienie skarżącej realizacji rudymentarnego prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości, poprzez stawianie nierealnych progów finansowych w postaci bezwzględnego egzekwowania przez Sąd konieczności uiszczenia opłaty sądowej, w sytuacji kiedy położenie finansowo-ekonomiczne skarżącej jest na tyle złe, że wymaga zastosowania zasady przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, wynikłe z niezawinionych przez nią przyczyn - z ogólnego kryzysu światowego, a nie z jej udziału w grze ekonomicznej, a w szczególności podejmowania ryzykownych operacji finansowych natury spekulacyjnej (giełda), co czyni ww. zapis nie tylko iluzorycznym, ale stanowiącym trwałą przeszkodę na drodze do dochodzenia zwrotu bezprawnie pobranych należności celnych, w następstwie nierespektowania zakwestionowanych w skardze przepisów prawa unijnego i co najgorsze usiłowania zdestabilizowania prawomocnego orzeczenia ETS z 11 grudnia 2007 r., Nr C-161/07.

2) art. 78 Konstytucji RP, polegającą na fikcyjnym jego stosowaniu, że skarżąca ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, podczas gdy to z mocy zaskarżonego postanowienia - faktycznie odmawia się skarżącej prawa do poddania sprawy kognicji Sądu, wedle dowolnych i nader pozornych twierdzeń, niemających nic wspólnego z podstawową wiedzą w szeregu dziedzinach, tj. ekonomii, bankowości, rynku zagranicznego i wewnętrznego itd., a w szczególności bez wiedzy specjalnej z zakresu zarządzania i ekonomiki przedsiębiorstw, której żaden Sąd w RP ex lege nie posiada, stąd też o ile się w takiej materii wypowiada – narusza prawo, podczas gdy posiada jurydyczną możliwość sprawdzenia wskazanej przez skarżącą okoliczności w drodze opinii biegłego, czego w żadnej ze spraw nie uczynił.

W uzasadnieniu zażalenia strona podniosła, że Sąd pierwszej instancji nie ocenił skutków wpływu globalnego kryzysu na aktualny status majątkowy skarżącej. Sugerowanie, że skarżącą stać jest na zapłatę kwoty 100 zł z tytułu opłaty od skargi w sytuacji, gdy dochodzony zwrot należności celnej wynosi np. 1,70 zł jest zdumiewające. Mało poważnym argumentem jest oczekiwanie na upadłość, aby wtedy udzielić tzw. pomocy, gdyż w interesie wszystkich jest produkcja a nie stan upadłości. Nie sposób także podzielić poglądu Sądu pierwszej instancji o możliwości zabezpieczenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych, co jest tożsame z twierdzeniem o konieczności przewidzenia kryzysu i jego następstw.

Przynależność do UE stawia polski wymiar sprawiedliwości na najwyższym poziomie oczekiwań, zwłaszcza w dziedzinie ułatwiania dostępu do wymiaru sprawiedliwości, co dotyczy nie tylko osób fizycznych, ale i osób prawnych. Nie do przyjęcia jest także argument Sądu pierwszej instancji, że przeciwko uwzględnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy przemawia fakt korzystania przez skarżącą z pomocy pełnomocnika "z wyboru".

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.

W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.

Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe.

Odnosząc się do zarzutów strony stwierdzić należy, że wniesionego zażalenia nie uzasadnia powołany przez skarżącą wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2008 r. - Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Austrii - Sprawa C-161/07, ponieważ wyrok ten nie dotyczy prawa pomocy, lecz warunków rejestracji spółek na wniosek obywateli nowych państw członkowskich - Procedury w zakresie zaświadczenia o niezależności (Dz.U.UE.C.2009.44.9/1).

Bezpodstawnie skarżąca powołuje się również w zażaleniu na regulację dotyczącą dostępu do wymiaru sprawiedliwości zawartą w art. III - 257 pkt 4 Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy, ponieważ umowa ta nie obowiązuje, bowiem nie została ratyfikowana przez wszystkie Państwa Członkowskie UE.

Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Zasada ta stanowi również element systemu tzw. praw podstawowych wiążących i akceptowanych w dokumentach międzynarodowych. Prawo do rzetelnego procesu wyraża art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.).

Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA: z dnia 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07; z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09; z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.,C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że nie można przyjąć, iż spółka nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, porównał aktywa i pasywa, przedstawił stan rachunków bankowych, na których zgodnie z oświadczeniem strony posiada ona kwotę przekraczają [...] złotych. W konsekwencji nie można zatem przyjąć, że spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, a tym samym, że nieprzyznanie zwolnienia od kosztów uniemożliwi stronie skorzystanie z prawa do sądu.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, trafnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że strata za rok 2009 w wysokości [...] złotych powstała wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że spółka prowadzi działalność gospodarczą i brak informacji, by utraciła płynność finansową. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącej spółki w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Bezpodstawne są sugestie zawarte w zażaleniu, jakoby Sąd pierwszej instancji uzależniał przyznanie skarżącej prawa pomocy od postawienia jej w stan upadłości. Okoliczność, czy strona znajduje się w stanie upadłości ma znaczenie dla oceny jej sytuacji finansowej, zaś upadłość – wbrew sugestiom autora zażalenia – nie jest warunkiem koniecznym przyznania prawa pomocy.

Zaistnienia przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. nie uzasadnia również podniesiona w zażaleniu argumentacja, powołująca się na światowy kryzys, gdyż odwoływanie się przez wnioskodawcę do "panującego kryzysu finansowego" jest nazbyt ogólnikowe. Stanowisko to było już prezentowane w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaś podzielenie go przez Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie świadczy – co zdaje się sugerować autor zażalenia – że doszło do zastosowania instytucji precedensu.

Trafne, aczkolwiek niemające wpływu na zmianę powyższej oceny, są natomiast zarzuty kwestionujące stanowisko Sądu pierwszej instancji co do konieczności gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych oraz co do znaczenia dla przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych okoliczności korzystania przez stronę z pełnomocnika "z wyboru". Ocena sytuacji majątkowej strony w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy powinna opierać się wyłącznie na analizie kosztów postępowania sądowego i aktualnej kondycji finansowej strony. Także korzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika "z wyboru" nie może stanowić przesłanki wpływającej na ocenę zdolności płatniczych i kondycji finansowej wnioskodawcy, bowiem strony stosunku prawnego obejmującego udzielanie pomocy prawnej, mogły dowolnie ukształtować formę i sposób wynagrodzenia za tę pomoc.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji