Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1709/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-02-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 3 pkt 12 i 16, art. 4 ust. 1
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Dzbeńska Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Iwona Kosińska (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Joanna Drapczyńska po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 9 maja 2011 r. sygn. akt IV SA/Gl 430/10 w sprawie ze skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] maja 2010 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku rodzinnego 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] maja 2010 r. nr [...] i decyzję Prezydenta Miasta Zabrze z dnia [...] marca 2010 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz A. R. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 9 maja 2011 r. sygn. akt IV SA/Gl 430/10, po rozpatrzeniu skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] maja 2010 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku rodzinnego, oddalił skargę.

W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny przedstawił następujący stan faktyczny sprawy:

A. R. wystąpił o przyznanie zasiłku rodzinnego na dziecko A. R. oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2010/2011. We wniosku podał, że w skład rodziny wchodzą: wnioskodawca, M. W. i ich wspólna córka A. R. Po jego rozpatrzeniu Prezydent Miasta Zabrze decyzją z dnia [...] marca 2010 r. odmówił wnioskodawcy prawa do zasiłku rodzinnego i jednorazowego dodatku z tytułu rozpoczęcia przez córkę roku szkolnego 2010/2011. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia stanowił art. 6, art. 8, art. 20 w związku z art. 3 pkt 11, art. 32 ust. 2 i art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255, ze zm.). W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wyjaśnił sposób obliczenia dochodu rodziny wnioskodawcy za 2008 r., z którego wynika, że w skład rodziny wchodzą: wnioskodawca, M. W. - konkubina, A. R. - córka ze związku z M. W. oraz ze względu na fakt, że wnioskodawca pozostaje w związku małżeńskim z J. R., obliczając dochód rodziny wliczono także dochód żony – J. R. oraz pełnoletniego syna – K. R., pomimo że wnioskodawca oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i synem. Organ wskazał, że postąpił tak w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz orzeczenia sądowe między innymi: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 września 2005 r. o sygn. akt I OSK 150/05; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 lutego 2008 r. o sygn. akt I OSK 672/07, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 12 września 2007 r. o sygn. akt IV SA/Wr 178/07, które potwierdzają, że ustawodawca w przepisach ustawy "za istotny uznał status prawny osoby wnioskującej, a nie sytuację faktyczną, w jakiej się ona znajduje". Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim nie pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym stanowią nadal rodzinę w rozumieniu przepisów cytowanej ustawy. Oznacza to, że ustalając dochód rodziny należy uwzględnić również dochód małżonków niezamieszkujących wspólnie. Organ podał, że dochód (netto) rodziny potwierdzony zaświadczeniami pełnoletnich członków rodziny wyniósł [...] zł. W oparciu o przedstawione dokumenty potwierdzające utratę dochodu pochodzącego z zatrudnienia na umowę o pracę żony wnioskodawcy J. R. w [...] w Z., umowę zlecenie w [...] oraz zatrudnienie konkubiny M. W. na umowę o pracę w [...] i [...], odliczono od dochodu rodziny łączną kwotę [...] zł, zatem pozostała kwota [...] zł stanowi roczny dochód rodziny. Na podstawie oświadczenia wnioskodawcy i zgromadzonych dokumentów ustalono, że rodzina uzyskała dochód po 2008 r. w związku z podjęciem przez konkubinę M. W. pracy w [...] od dnia 1 czerwca 2009 r. Dochód za pierwszy pełny miesiąc pracy M. W., tj. czerwiec 2009 r. wyniósł (netto) [...] zł., który doliczono do dochodu rodziny. Wyżej podaną kwotę dochodu za 2008 r., tj. [...] zł. podzielono przez 12 miesięcy i dodano kwotę [...] zł (dochód uzyskany w 2009 r. przez M. W.), wówczas otrzymano łącznie dochód w wysokości [...] zł., który podzielono przez liczbę 5 członków rodziny. Z dokonanych obliczeń wynika w ocenie organu I instancji, że miesięcznie na jednego członka rodziny wnioskodawcy, przypada kwota [...] zł. Wskazano również, że rozpatrzono wniosek strony z uwzględnieniem art. 5 ust. 3 ustawy, jednakże pomimo tego, że w poprzednim okresie zasiłkowym była strona uprawniona do zasiłku rodzinnego, to kwota przekroczenia jest wyższa od najniższego zasiłku rodzinnego, co spowodowało odmowę przyznania zasiłku rodzinnego na dziecko wnioskodawcy.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem A. R. wniósł odwołanie wyrażając niezadowolenie z treści otrzymanego rozstrzygnięcia. Stwierdził, że żąda pozytywnej decyzji przyznającej zasiłek rodzinny z wnioskowanym dodatkiem "wraz z ustalonymi odsetkami". Nie zgadza się z tym, że wzięto pod uwagę dochód jego żony, z którą nie ma wspólności majątkowej, bowiem została ona zniesiona sądownie, jak też nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Dodał, że córka A. R. pochodzi ze związku z M. W., a nie z J. R.

Po rozpatrzeniu złożonego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach uznało, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ II instancji przywołał treść art. 3 pkt 2 i pkt 23-24, art. 5 ust. 1 i 3, art. 6 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wyjaśnił, że zgodnie z art. 8 powołanej ustawy do zasiłku rodzinnego przysługują dodatki z tytułu urodzenia dziecka, opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, samotnego wychowywania dziecka, wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej, kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego, rozpoczęcia roku szkolnego, podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania. Jednakże dodatki mogą zostać przyznane o ile osoba posiada prawo do zasiłku rodzinnego. Organ odwoławczy przywołał również treść § 15 ust. 1 i 2 oraz § 18 ust. 1 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. Nr 105, poz. 881, ze zm.), zgodnie z którymi obliczył dochód rodziny wnioskodawcy w 2008 r. Dochód ten wyniósł [...] zł., a zatem miesięczny dochód na osobę w rodzinie wyniósł odpowiednio [...] zł. Tymczasem najniższy zasiłek rodzinny wynosi aktualnie 68 zł., a przekroczenie dochodu na osobę wynosi [...] zł. Różnica pomiędzy dochodem rodziny osiągniętym w 2008 r. w przeliczeniu na osobę w rodzinie a dopuszczalnym przekroczeniem jest wyższa niż najniższa kwota zasiłku rodzinnego ustalona na okres od 1 listopada 2009 r. do 31 października 2010 r., tj. 68,00 zł. miesięcznie. Wobec tego w sytuacji odwołującego nie znajduje zastosowania wyjątek określony w art. 5 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dlatego w ocenie Kolegium zasiłek rodzinny na okres zasiłkowy 2009/2010, a w konsekwencji i żądany do niego dodatek nie przysługują wnioskodawcy, bowiem dodatki do zasiłku rodzinnego przysługują wyłącznie osobie uprawnionej do zasiłku rodzinnego. Odnosząc się do treści odwołania, Kolegium wyjaśniło, że jest ono niezasadne, ponieważ przy ocenie, czy strona spełnia warunki ustawowe do otrzymania świadczenia rodzinnego brany jest pod uwagę stan faktyczny sprawy istniejący w dacie orzekania, w szczególności skład rodziny istniejący w tym czasie. W dacie orzekania odwołujący jest żonaty. Zatem do składu rodziny winna być wliczona również jego żona, a przy ustalaniu sytuacji dochodowej rodziny również dochód żony (niezależnie od tego, czy strona deklaruje prowadzenie wobec żony odrębnego gospodarstwa domowego i czy posiada z nią wspólność majątkową). Kolegium zaznaczyło, że ustalenie dochodu rodziny z 2008 r. skutkuje na ustalenie uprawnień do świadczeń rodzinnych na okres zasiłkowy 2009/2010. Jednocześnie organ II instancji wyjaśnił, że po okresie wahań co do interpretacji pojęcia dochodu, obecnie ukształtowała się jednolita linia orzecznicza, z której to wynika, że w wypadku, gdy sąd nie orzekł o rozwiązaniu związku małżeńskiego, to do dochodu uwzględnianego przy orzekaniu w sprawie świadczenia rodzinnego zalicza się również dochód drugiego małżonka.

Skargę na decyzję z Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach złożył A. R. Strona skarżąca wyraziła swoje niezadowolenie z powyższej decyzji, podtrzymując zarzuty zawarte w odwołaniu. Argumentowała, że przepisy prawa regulujące zasady przyznawania świadczeń nie mogą pozwalać na zaliczanie do dochodu również dochodu żony skarżącego, bowiem przez rodzinę nie jest on faktycznie uzyskiwany.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w uzasadnieniu wyroku z dnia 9 maja 2011 r. sygn. akt IV SA/Gl 430/10 uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Sąd I instancji wyjaśnił, że ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992, ze zm.) określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń. W myśl przepisu art. 2 pkt 1 tej ustawy świadczeniami rodzinnymi są m.in. zasiłek rodzinny oraz dodatki do zasiłku rodzinnego. Zasiłek rodzinny ma charakter świadczenia socjalnego, gdyż ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka i uprawnionymi do tego zasiłku są rodzice lub opiekunowie dziecka a nie dziecko. W ocenie Sądu I instancji ustalając dochód rodziny, od którego zależy prawo do tego zasiłku, o jakim stanowi art. 5 ust. 1 i 2 ustawy, organy obowiązane są wziąć pod uwagę dochód rodziny (w rozumieniu art. 3 pkt 16 powołanej ustawy) uprawnionego do zasiłku rodzinnego, czyli dochód rodziny rodzica lub opiekuna dziecka, co w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do ustalenia dochodu rodziny skarżącego. Okolicznościami decydującymi o prawie do zasiłku są zatem stan rodziny osoby ubiegającej się o zasiłek rodzinny oraz wysokość dochodu rodziny. W myśl art. 3 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych dochód rodziny oznacza przeciętny miesięczny dochód członków rodziny uzyskany w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy.

W rozpoznawanej sprawie skarżący jest osobą ubiegająca się o zasiłek rodzinny i dodatki do tego zasiłku na dziecko A. R., którego matką jest M. W., przy czym wnioskodawca pozostaje w związku małżeńskim z J. R., z którą ma pełnoletniego syna K. R. Małżonkowie pozostają w rozdzielności majątkowej i razem nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego z synem. Skarżący podnosi, że siebie, córkę i jej matkę utrzymuje ze środków finansowych pozyskiwanych samodzielnie bez udziału żony. Żona skarżącego jest osobą obcą dla jego córki i nie ma w stosunku do niej żadnych praw i obowiązków. Tym samym, w ocenie skarżącego, organy błędnie wliczyły dochód żony do dochodu rodziny, od którego uzależnione jest prawo do zasiłku rodzinnego. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego taki pogląd skarżącego uznać należy za błędny, a tym samym stanowisko organów, w tym zakresie, za prawidłowe. Z obu przytoczonych wcześniej ustawowych definicji pojęcia rodziny i dochodu rodziny wynika, w ocenie tego Sądu, że członkiem rodziny skarżącego jest jego żona i uzyskiwany przez nią dochód składa się na dochód rodziny, od którego zależy prawo do zasiłku rodzinnego o przyznanie, którego ubiega się skarżący. W tej sytuacji stan relacji faktycznych między małżonkami nie ma wpływu na uprawnienia do świadczeń rodzinnych. Dopiero separacja orzeczona prawomocnym wyrokiem (art. 3 pkt 17a ustawy) może mieć wpływ na te uprawnienia. W przypadku małżeństwa skarżącego nie toczyła się jednak sprawa sądowa w przedmiocie separacji ani też sprawa rozwodowa. Na poparcie swojego stanowiska Sąd przywołał wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 23 września 2005 r. o sygn. akt I OSK 150/05, z dnia 5 kwietnia 2011 r. o sygn. akt I OSK 20099/10, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń NSA). W kontekście powyższych rozważań Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że w sprawie prawidłowo ustalono skład rodziny skarżącego i jej dochód w rozumieniu przytoczonej definicji legalnej pojęcia rodziny stworzonej dla potrzeb omawianej ustawy. Reasumując Sąd uznał, że w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych uprawnionym do zasiłku rodzinnego jest skarżący jako rodzic. Obowiązkiem więc organów administracji orzekających w sprawie tego zasiłku było ustalenie stanu rodzinnego skarżącego oraz wysokości dochodu jego rodziny. Organy tych ustaleń dokonały prawidłowo, w szczególności zgodnie z przepisami ustawy zaliczyły do członków rodziny skarżącego jego żonę, zaś do dochodu jego rodziny wliczyły uzyskiwany przez nią dochód. Ponieważ dochód rodziny skarżącego w 2008 r. w przeliczeniu na osobę przekracza kwotę 504 zł., to stosownie do art. 5 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek nie przysługuje, co też prawidłowo zostało orzeczone w obu zaskarżonych decyzjach. W konsekwencji Sąd Wojewódzki uznał, że organy obu instancji zasadnie odmówiły przyznania skarżącemu wnioskowanych świadczeń w oparciu o dokumenty, których nie mogły kwestionować i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) oddalił złożoną skargę.

Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 9 maja 2011 r. sygn. akt IV SA/Gl 430/10 wniósł A. R. W złożonej skardze skarżący zarzucił kwestionowanemu rozstrzygnięciu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

- art. 3 pkt 12 i 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez niewłaściwe zastosowanie oraz błędną wykładnię pojęcia rodziny, przez co wypełniona została dyspozycja art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oraz

- naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w związku z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez oddalenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny skargi Skarżącego w sytuacji, gdy decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2010 r. została wydana z naruszeniem art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, uzasadniającym jej uchylenie ze względu na istotne naruszenie przepisów postępowania, w szczególności polegające na błędnym ustaleniu przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Zabrzu stanu faktycznego w sprawie, przez co wypełniona została dyspozycja art. 174 pkt 2 z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Wobec powyższego skarżący wniósł o wnoszę o uchylenie i zmianę w całości zaskarżonego wyroku z określeniem przyznania zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2010/2011, a także o zasądzenie na rzecz strony kosztów postępowania, zgodnie z obowiązującymi przepisami.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie jako niezasadnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Skarga kasacyjna zawiera częściowo uzasadnione zarzuty i z tego powodu została uwzględniona.

W niniejszej sprawie skarżący oparł skargę kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych wskazanych w art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w związku z tym w pierwszej kolejności wymagają oceny zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczący naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, gdyż zarzut dotyczący naruszenia prawa materialnego może podlegać ocenie dopiero wówczas, gdy stan faktyczny przyjęty za podstawę zaskarżonego wyroku nie nasuwa zastrzeżeń.

Zarzut kasacyjny naruszenia przez Sąd I instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie mógł być uwzględniony. Przepisy te określają bowiem jedynie kształt orzeczenia sądu wynikającego z dokonanej przez ten sąd oceny prawidłowości zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. a powołanej ustawy Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Zatem warunkiem uwzględnienia skargi na podstawie tego przepisu jest ustalenie przez Sąd istnienia naruszenia prawa materialnego oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało wpływ na wynik spraw. Oznacza to, że można zarzucić Sądowi I instancji naruszenie wyżej wymienionego przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdził naruszenie prawa materialnego, a mimo to Sąd ten nie spełnił dyspozycji tej normy prawnej i nie uchylił zaskarżonego orzeczenia. Natomiast w rozpatrywanej sprawie taka sytuacja nie nastąpiła. Sąd I instancji nie dopatrzył się bowiem naruszenia przepisów prawa, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Skoro zatem podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny przepisów postępowania okazał się nieusprawiedliwiony, należy przejść do oceny zasadności zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego naruszenia wskazanych w niej przepisów prawa materialnego, czyli art. 3 pkt 12 i 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. z 2006 r. Dz. U. Nr 139, poz. 992, ze zm.) poprzez niewłaściwe zastosowanie oraz błędną wykładnię pojęcia rodziny. W tym zakresie zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy, co sprawia, że zasługuje na uwzględnienie.

Wobec powyższego wyjaśnić należy, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych zasiłek rodzinny ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka (art. 4 ust. 1). Przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2 tej ustawy, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 504,00 zł. W przypadku gdy dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie lub dochód osoby uczącej się przekracza kwotę uprawniającą daną rodzinę lub osobę uczącą się do zasiłku rodzinnego o kwotę niższą lub równą kwocie odpowiadającej najniższemu zasiłkowi rodzinnemu przysługującemu w okresie, na który jest ustalany, zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli przysługiwał w poprzednim okresie zasiłkowym. W przypadku przekroczenia dochodu w kolejnym roku kalendarzowym zasiłek rodzinny nie przysługuje (art. 5 ust. 1 i 3). Przez pojęcie "rodzina" ustawodawca rozumie, zgodnie z treścią art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych "odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością rodzinie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne; do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko". W rozpatrywanej sprawie organy orzekające a także Sąd I instancji w oparciu o powołaną regulację prawną uznały, że w skład rodziny skarżącego wchodzi: wnioskodawca, jego żona J. R., ich wspólny syn K. R. a także konkubina M. W. i ich wspólna córka A. R. Z tym ustaleniem nie można się zgodzić, ponieważ w ten sposób połączone zostały ze sobą, tylko w celu określenia prawa do uzyskania świadczenia rodzinnego, dwie rodziny. Jedną z nich stanowi wnioskodawca, jego żona i ich wspólny syn, a drugą wnioskodawca, jego konkubina i ich wspólna córka. Sytuacja taka wynikła z niewłaściwego odkodowania pojęcia "rodzina" zawartego w art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Umknęło bowiem zupełnie uwadze Sądu I instancji oraz organom administracji publicznej, że w definicji tego pojęcia ustawodawca posłużył się zwrotem "odpowiednio" wskazując na różnych członków rodziny. Zastosowana przez Sąd I instancji (a także organy administracji publicznej) definicja pojęcia "rodzina" całkowicie natomiast pomija fakt istnienia tego określenia, przez co w całości pozbawia go znaczenia prawnego. Mając natomiast na względzie zasadę racjonalnego prawodawcy uznać należy, że świadomie zastosował on ten termin i nadał mu znaczenie prawne mające za zadanie ułatwienie odkodowania zawartej w tym przepisie normy prawnej.

Odpowiednie stosowanie przepisu prawa nigdy nie nakazuje mechanicznego stosowania norm o których mowa, ani nie zwalnia od obowiązku rozpatrzenia, w jakim sensie i zakresie oraz w jaki sposób należy je stosować w konkretnej sytuacji prawnej, tak aby były adekwatne do charakteru i rodzaju spraw. Wówczas stosowanie "odpowiednie" oznacza niezbędną adaptację (i ewentualnie zmianę niektórych elementów) normy do zasadniczych celów i form danego postępowania, jak również pełne uwzględnienie charakteru i celu danego postępowania oraz wynikających stąd różnic w stosunku do uregulowań, które mają być zastosowane (podobnie uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 15 września 1995 r., III CZP 110/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 177).

W rozpatrywanej sprawie skarżący ubiega się o zasiłek rodzinny (i dodatek do niego) z tytułu wychowywania dziecka - córki A. R. Zgodnie z ustaleniami organu pomocy społecznej dziecko to zamieszkuje ze swoją matką M. W. (konkubiną wnioskodawcy) oraz wnioskodawcą, który jest jej ojcem. Nie ma przy tym w aktach sprawy żadnych dowodów, które potwierdzałyby lub choćby sugerowały, że skarżący równolegle funkcjonuje w rodzinie ze swoją żoną i synem lub że wszystkie te osoby łącznie tworzą jedną rodzinę.

Jedyną logiczną interpretacją ustawowej definicji rodziny zawartej w art. 3 pkt 16 ustawy w odniesieniu do rodziny, w której funkcjonuje dziecko, z tytułu wychowania którego skarżący ubiega się o zasiłek, w tym stanie faktycznym jest zaliczenie do niej tego dziecka i jego rodziców, a więc dokonanie adekwatnego do stanu faktycznego istniejącego w sprawie wyboru odpowiednich osób z listy zawartej w powołanym przepisie. Skoro art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych normuje, że rodzina "oznacza to odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia...", obowiązkiem organu jest wskazanie z tej listy osób, które tworzą ubiegającą się o pomoc rodzinę, odpowiednio do ich sytuacji życiowej.

Odmienne rozumienie omawianego przepisu pozostawałoby w sprzeczności z zasadą racjonalności ustawodawcy. Z zasady tej wynika bowiem, że żaden przepis ustawy, a nawet żaden z fragmentów przepisu, nie może być uznany za zbędny, co uniemożliwia zignorowanie zwrotu "odpowiednio" zawartego w art. 3 pkt 16 omawianej ustawy. Gdyby intencją ustawodawcy było obligatoryjne zaliczenie do rodziny wszystkich wymienionych w art. 3 pkt 16 osób, co sugerują organy i Sąd I instancji, w przepisie tym nie umieszczono by słowa "odpowiednio".

Z treści tego przepisu nie można wyprowadzić sztywnej reguły, która określałaby w konkretnej sytuacji życiowej, które osoby należy zaliczyć do rodziny. Ustawodawca zobowiązał organ do analizy tej kwestii w odniesieniu do każdej konkretnej sprawy właśnie poprzez użycie słowa "odpowiednio", najwyraźniej uznając, że możliwe komplikacje stosunków rodzinnych nie są materią, którą można i należy regulować sztywno i kazuistycznie. W rozpatrywanej sprawie ani Sąd I instancji, ani organy orzekające nie przeprowadziły jednak takiej analizy.

Na marginesie wyjaśnić również należy, że orzeczenia sądowe, które przywołane zostały przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w uzasadnieniu kontrolowanego wyroku na poparcie zasadności podjętego przez ten sąd rozstrzygnięcia, dotyczą kwestii prawidłowości rozumienia ustawowego pojęcia rodzina dla celów ustalenia istnienia prawa do uzyskania zasiłku rodzinnego i dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, a zatem przedmiotem skarg w tych sprawach była kwestia prawidłowego rozumienia pojęcia osoby samotnie wychowującej dziecko. W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd I instancji przywołał nawet art. 3 pkt 17a ustawy, w którym ustawodawca określił, kto może być uznany za osobę samotnie wychowującą dziecko. Podkreślić należy, że kwestia ta jest przedmiotowo całkowicie inna niż kwestia ustalenia właściwego odkodowania normy prawnej zawartej w pojęciu "rodzina" osoby, która nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko a wręcz przeciwnie i kwestia ta posiada własną, charakterystyczną specyfikę wynikającą właśnie z odmiennego stanu faktycznego sprawy. Nie można zatem w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego automatycznie przenosić pewnych konstrukcji prawnych i sposobu ich rozumienia prezentowanych w orzecznictwie sądowym na zupełnie inne i odmienne sprawy. W rozpatrywanej sprawie skarżący nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko i z akt sprawy nie wynika, aby ubiegał się o uznanie za taką osobę.

W tej sytuacji ponownie rozpatrując sprawę organ powinien wziąć pod uwagę przedstawioną w niniejszym wyroku wykładnię przepisów prawa, a w szczególności wnikliwie i adekwatnie do sytuacji skarżącego ustalić, jakie osoby w rozpatrywanej sprawie należy zaliczyć do rodziny wnioskodawcy i jego córki A. R. Dopiero po tym ustaleniu organ określi dochód rodziny i wypowie się o istnieniu (bądź braku) uprawnienia skarżącego do otrzymania wnioskowanej pomocy. Zgodnie z treścią art. 107 § 3 kpa organ przedstawi swoje stanowisko w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia, które odzwierciedli rację decyzyjną i wyjaśni tok rozumowania organu, który prowadzi do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego i procesowego do rzeczywistej sytuacji faktycznej zaistniałej w rozpatrywanej sprawie. Organ w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia wskaże również fakty, które uznał za udowodnione, dowody, na których się oparł, oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej.

Wobec powyższego, biorąc pod uwagę, że w toku postępowania kasacyjnego nie stwierdzono naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd działając na podstawie art. 188 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uznał, że skargę kasacyjną należało uwzględnić poprzez uchylenie zaskarżonego wyroku, zaś w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 tej ustawy uchylił decyzje organów administracyjnych obu instancji. O kosztach postępowania sądowego orzeczono natomiast na podstawie art. 203 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.