Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 839/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2011-06-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 93 ust. 3 "b", art. 136
journal: Dz.U. 2010 nr 102 poz 651
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jednolity.
Teza: Organ wydający decyzję w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jest zobligowany do zastosowania art. 93 ust. 3 "b" ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 z późn. zm.). Powołany przepis w przypadku niemożności wydzielenia budynku po ścianach pionowych stanowi przesłankę do wydania decyzji o odmowie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

TEZY

Organ wydający decyzję w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jest zobligowany do zastosowania art. 93 ust. 3 "b" ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 z późn. zm.). Powołany przepis w przypadku niemożności wydzielenia budynku po ścianach pionowych stanowi przesłankę do wydania decyzji o odmowie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder, Sędziowie sędzia NSA Stanisław Prutis,, sędzia WSA Mirosław Wincenciak (spr.), Protokolant Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 30 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi J. N. i I. N. na decyzję Wojewody P. z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Starosty Ł. z dnia [...] lutego 2010 roku, Nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżone decyzje nie mogą być wykonane w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3. zasądza od Wojewody P. na rzecz skarżących J. N. i I. N. kwotę 440 (słownie: czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.-


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] października 2010 r. znak [...] wydaną z upoważnienia Wojewody P. przez Kierownika Oddziału w Wydziale Geodezji i Rolnictwa P. Urzędu Wojewódzkiego w B. utrzymano w mocy decyzję Starosty Ł. z [...] lutego 2010 r. nr [...]. Ostatnio wymienionym rozstrzygnięciem odmówiono J. N. i I. N. zwrotu nieruchomości położonej w Ł. przy ul. Z. i Sz. Z., nabytej przez Skarb Państwa jako działka nr 74/3 o pow. 0, 1202 ha na podstawie aktu notarialnego z [...] kwietnia 1974 r., tworzącej obecnie część działki nr 11060/7 stanowiącej własność Miasta Ł. i działki nr 11060/11 stanowiącej własność Skarbu Państwa.

Stan faktyczny sprawy przedstawiał się następująco.

Wnioskiem z 15 kwietnia 2009 r. J. N. i I. N. wystąpili o zwrot wymienionej wyżej działki nr 74/3 o pow. O, 1202 ha, która została od nich wykupiona przez Skarb Państwa aktem notarialnym z [...] kwietnia 1974 r.

Decyzją z [...] lutego 2010 r. Starosta Ł. odmówił zwrotu. Ustalił, że działka została nabyta umową zawartą w trybie art. 6 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jedn. Dz. U. z 1973 r. Nr 48, póz. 282 ze zm.). W akcie notarialnym nie określono celu nabycia. Działka miała być przeznaczona, zgodnie z ówcześnie obowiązującym miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego miasta Ł., pod budownictwo mieszkaniowe, wysokie, spółdzielcze. Wynika to z pisma Zarządu Gospodarki Terenami w Ł. z 14 lutego 1974 r. zawierającego ofertę odstąpienia działki oraz pisma z 15 października 1973 r. wskazującego na możliwość uzyskania wieczystego użytkowania działki pod budowę domu jednorodzinnego.

Działkę nr 74/3 przekazano 14 czerwca 1974 r. w użytkowanie wieczyste Spółdzielni Mieszkaniowej w Ł., która zrzekła się go 09 listopada 1976 r. w związku ze zmianą przeznaczenia terenu w nowym planie ogólnym zagospodarowania przestrzennego - z lokalizacji "budynków średnio wysokich" na "usługi ogólnomiejskie". Zmieniony plan (uchwała z 25 października 1976 r.) ustalał dla terenu obejmującego sporną działkę, o symbolu "A 81 AUC", przeznaczenie pod koncentrację usług ogólnomiejskich: Urząd Wojewódzki, administracja gospodarcza i terenowa, bank, domy towarowe, pawilony handlowe, salon samochodowy, dom meblowy, biuro. Po zmianie operatu ewidencji gruntów działkę nr 74/3 połączono z innymi działkami, nadającym w 1991 r. wspólny numer 11060 i ustalając powierzchnię 1,5764 ha. W latach 1981 - 1983 zrealizowano na tym terenie II etap budowy Urzędu Wojewódzkiego w Ł.

W 1993 r. J. N. i I. N. złożyli wniosek o zwrot działki nr 74/3, stanowiącej wówczas część działki nr 11060, rozpatrzony odmownie decyzją z [...] marca 1993 r. nr GG.721-5/93. Odmowę uzasadniono zabudowaniem terenu obiektem sali konferencyjnej Urzędu Wojewódzkiego i budynkami z nią związanymi. W okresie 1997 - 2000 poczyniono nakłady na powyższe obiekty budowlane. Jak ustalił Starosta Ł. obecnie działka nr 74/3 wchodzi częściowo w skład działki nr 11060/7 stanowiącej własność Skarbu Państwa pozostającej w trwałym zarządzie Podlaskiego Urzędu Wojewódzkiego w B. oraz w skład działki nr 11060/11 stanowiącej własność Miasta Ł., pozostającej w bezpłatnym użyczeniu Łomżyńskiej Orkiestry Kameralnej, która realizuje przebudowę sali widowiskowej na podstawie pozwolenia budowlanego z 2008 r. Organ wskazał, że w sprawie mają zastosowanie przepisy art. 136 ust. 3, art. 137 ust. 1, art. 216 ust. 1 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Ocenił, że działka o dawnym numerze 74/3 nie została wykorzystana na cel, który był przyczyną nabycia jej przez Skarb Państwa w dniu [...] kwietnia 1974 r., natomiast przed upływem 7 lat od dnia przejęcia nieruchomości rozpoczęto, a przed upływem 10 lat od tego czasu zrealizowano, inny cel publiczny. Wybudowano kompleks służący byłemu Urzędowi Wojewódzkiemu w Ł., w tym salę konferencyjną zlokalizowaną częściowo na gruntach przejętej działki. Realizacja żądania zwrotu tej nieruchomości wymagałaby jej wydzielenia z obecnych działek nr 11060/7 i 11060/11, przy czym granica przebiegałaby w przypadkowym miejscu i nie pokrywałaby się z granicą istniejących ścian sali konferencyjnej. Przedmiotowy podział nie mógłby zostać zatwierdzony, bowiem nie spełniałby wymogów art. 93 ust. 3b ustawy o gospodarce nieruchomościami tj. nie przebiegałby wzdłuż ścian oddzielenia przeciwpożarowego lub wzdłuż pionowych płaszczyzn tworzonych przez ściany na całej wysokości budynku. Organ wskazał, że przepisy prawa nie przewidują odstępstwa od powyższych regulacji, również dla realizacji zwrotu wywłaszczonych nieruchomości. Ponadto fakt trwałego, niemożliwego do usunięcia zagospodarowania nieruchomości - przez wybudowanie na jej części sali konferencyjnej, chodnika, parkingu, trawnika, uzbrojenia terenu - powoduje niewykonalność przedmiotowego zwrotu. Zdaniem organu zwrot spowodowałby przerwanie procesu inwestycyjnego realizowanego na działce i straty z tym związane.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyli J. N. i I. N. Zarzucili naruszenie art. 136 i art. 137 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami i bezprawną odmowę zwrotu mimo bezspornego przeznaczenia terenu dawnej działki nr 74/3 na inny cel niż ten, dla którego dokonano jej sprzedaży Skarbowi Państwa. Zdaniem odwołujących się wykorzystanie nieruchomości pod budowę infrastruktury technicznej nie uniemożliwia zwrotu, bowiem nie stanowi trwałego i nieusuwalnego sposobu jej wykorzystania. Wskazali, że możliwe jest wyodrębnienie z sali widowiskowej według ścian pionowych części nieruchomości stanowiącej odrębną całość i dokonanie jej zwrotu wraz z wyodrębnioną częścią budynku, przy rozłożeniu świadczeń należnych od byłych właścicieli na okres 10 lat.

Decyzją z [...] kwietnia 2010 r. nr [...] wydaną z upoważnienia Wojewody P. przez Dyrektora Wydziału Geodezji i Kartografii uchylono decyzję organu l instancji i umorzono postępowanie pierwszoinstancyjne. Głównym powodem umorzenia było ustalenie tożsamości przedmiotowej sprawy obecnie rozpoznawanej i zakończonej decyzją z [...] marca 1993 r. o odmowie zwrotu działki nr 74/3.

W wyniku skargi złożonej do sądu administracyjnego przez J. N. i I. N. - WSA w Białymstoku wyrokiem z [...] sierpnia 2010 r. w sprawie [...] uchylił zaskarżoną decyzję z [...] kwietnia 2010 r. Skład orzekający nie podzielił stanowiska Wojewody P. w kwestii tożsamości spraw z wniosków J. N. i I. N. -zakończonych decyzjami z 1993 r. i z 2010 r. Sąd wyłożył kryteria tożsamości spraw administracyjnych: podmiotowe i przedmiotowe oraz zasady zwrotu wywłaszczonych nieruchomości na podstawie ustawy z 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości oraz ustawy z 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - wskazując, że są one odmienne. Zdaniem sądu w poprzednio obowiązującym stanie prawnym występowanie przesłanki zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia podlegało każdorazowej ocenie organu właściwego w sprawie orzekania o zwrocie, gdyż ustawodawca nie wskazywał jakichkolwiek kryteriów tej oceny. Natomiast w stanie prawnym obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. zachowano tę samą konstrukcję roszczenia o zwrot nieruchomości wiążąc - jak dotychczas - możliwość zwrotu z wystąpieniem przesłanki "zbędności" nieruchomości na cel określony w akcie wywłaszczeniowym, z tym że przesłance "zbędności" nadano w art. 137 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy kształt normatywny. Obecnie nieruchomość jest zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, jeżeli pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu (pkt 1) albo pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel ten nie został zrealizowany (pkt 2). Obecnie oprócz ustalenia faktu rozpoczęcia, nierozpoczęcia, czy zrealizowania robót związanych z inwestycją, organ musi ustalić, czy podmiot realizujący cel wywłaszczenia zmieścił się z powyższymi działaniami w określonym przedziale czasowym. W ten sposób doszło do jakościowej zmiany przepisów. Zatem oddalenie wniosku o zwrot nieruchomości na podstawie przepisów ustawy poprzedzającej ustawę o gospodarce nieruchomościami, nie stwarza "res iudicata" w stosunku do sprawy zainicjowanej wnioskiem o zwrot tej samej nieruchomości, zgłoszonym po 31 grudnia 1997 r.

W ponownie przeprowadzonym postępowaniu odwoławczym, zaskarżoną obecnie do sądu decyzją z [...] października 2010 r., po raz kolejny utrzymano w mocy decyzję Starosty Ł. z [...] lutego 2010 r. odmawiającą zwrotu działki nr 74/3 jej byłym właścicielom.

Wojewoda w całości zaakceptował jako prawidłowe stanowisko Starosty, że zwrotowi spornej działki sprzeciwia się w niniejszej sprawie treść art. 93 ust. 3b ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Przepis ten czyni dopuszczalnym tylko taki podział działki, również w celu zwrotu jej części poprzednim właścicielom, który przebiegałby po pionowych ścianach budynku przez całą jego wysokość (od fundamentu po dach). Zdaniem organu wydzielenie takich płaszczyzn w budynku sali konferencyjnej na działce nr 11060/7 jest niemożliwe, bowiem granice dawnej działki nr 74/3 przebiegają w przypadkowych miejscach tej sali. Wojewoda przyznał, że zachodzą w przedmiotowej sprawie przesłanki do zwrotu działki byłym właścicielom na podstawie art. 136 i art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami, bowiem cel wywłaszczenia (nabycia) nie został osiągnięty. W wyniku zmiany planu zagospodarowania przestrzennego zrealizowano tzw. usługi ogólnomiejskie, a nie budownictwo spółdzielcze. Jednak, w ocenie organu, fakt zrealizowania innego celu publicznego w terminie wymaganym w wymienionych przepisach oraz brak możliwości podziału nieruchomości i znajdującego się na niej budynku - wykluczają orzeczenie zwrotu dawnej działki nr 74/3.

Skargę na powyższą decyzję do sądu administracyjnego złożyli J. N. i I. N. Wskazali na bezsporną okoliczność niezrealizowania na działce celu jej nabycia tj. budownictwa spółdzielczego, a zrealizowanie na jej części sali konferencyjnej byłego Urzędu Wojewódzkiego w Ł., a na pozostałej chodnika, trawnika i umieszczenie podziemnej infrastruktury w postaci wodociągów, kanalizacji, centralnego ogrzewania. Zakwestionowali stanowisko organu, zgodnie z którym powodem odmowy zwrotu wywłaszczonej działki może być zrealizowanie innego celu wywłaszczenia niż pierwotny. Nie zgodzili się również z argumentacją o braku możliwości podziału sali widowiskowej i zwrotu wydzielonej części wraz z wyodrębnionym fragmentem budynku, tym bardziej że, ich zdaniem, możliwy jest zwrot sąsiedniej nieruchomości z urządzonym na niej parkingiem. Zarzucili, że organ nawet nie przystąpił do podziału geodezyjnego działki celem oceny, czy jest możliwy jej zwrot chociażby w części. Wskazali, że wraz z rodzeństwem wystąpili o zwrot innych nieruchomości wywłaszczonych w latach siedemdziesiątych od S. i S. N., czego organ nie wziął pod uwagę.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumentację z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Ustosunkowując się do zarzutów skargi wskazał, że nie jest możliwy zwrot nieruchomości w sytuacji gdy co prawda nie została zagospodarowana zgodnie z przeznaczeniem, ale to zagospodarowanie ma charakter trwały. Wskazano, że nie rozważano zwrotu części nieruchomości, gdyż wniosek inicjujący postępowanie wskazuje na żądanie zwrotu całości. Nie dokonywano również podziału geodezyjnego celem zwrotu części działki niezabudowanej budynkiem, gdyż stałoby to w sprzeczności z założeniami ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Podczas rozprawy w dniu 30 czerwca 2011 r. pełnomocnik skarżących wskazał, że w przypadku ustalenia, iż zwrot całej nieruchomości nie jest możliwy -wniosek o zwrot dotyczy tej części nieruchomości, która nie jest zabudowana budynkiem hali widowiskowej (k. 55).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu.

Poza sporem w sprawie niniejszej jest to, że sporna działka (poprzednio nr 74/3, a obecnie wchodząca w skład działek nr 11060/11 należącej do Skarbu Państwa i 11060/7 należącej do Miasta Ł. pozostającej w bezpłatnym użyczeniu Ł. Orkiestry Kameralnej) została wykupiona od poprzednich właścicieli, a obecnie skarżących – J. N. i I. N., przy zastosowaniu przepisu art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1961 r. Nr 18, póz. 94 z późn. zm.). Nastąpiło to umową z dnia 22 kwietnia 1974 r. Organ prawidłowo ocenił, że do nieruchomości nabytych na podstawie powoływanego przepisu ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. stosuje się odpowiednio - z mocy art. 216 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r. Nr 102, póz. 651 z póżn. zm.)T dalej u.g.n. - zasady zwrotu wywłaszczonych nieruchomości zawarte w art. 136 ostatnio wymienionej ustawy.

Żadna ze stron nie kwestionuje również faktu niewykorzystania działki nr 74/3 przez Skarb Państwa na cel jej zakupu - budownictwo spółdzielcze średniowysokie, a zrealizowanie na jej przeważającym obszarze na początku lat 80-tych innego celu publicznego - budynku wykorzystywanego poprzednio na potrzeby Urzędu Wojewódzkiego, a obecnie Ł. Orkiestry Kameralnej, rozbudowującej budynek z przeznaczeniem na halę widowiskową.

Zgodnie z art. 136 ust. 1 i 3 u.g.n. nieruchomość wywłaszczona nie może być użyta na cel inny niż określony w decyzji o wywłaszczeniu, z uwzględnieniem art. 137, chyba że poprzedni właściciel lub jego spadkobierca nie złożą wniosku o zwrot tej nieruchomości. Poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Przepis art. 137 ust. 1 pkt 1 i 2 u.g.n. dotyczy warunku zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia. Stosownie do jego treści nieruchomość spełnia ten warunek, gdy pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją celu oraz pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel nie został zrealizowany. W przypadku gdy zwrot dotyczy nieruchomości zakupionej przez Skarb Państwa w trybie art. 6 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. - warunek 7 i 10 lat należy odnosić do daty zawarcia umowy kupna - sprzedaży. Jeżeli zatem warunek zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia w rozumieniu art. 137 ust. 1 pkt 1 i 2 u.g.n. wystąpi, a poprzedni właściciel lub jego spadkobierca wystąpi o zwrot, przesądza to o konieczności uwzględnienia tego wniosku za zwrotem odszkodowania lub otrzymanej nieruchomości zamiennej.

Jak wyżej wskazano, sporna działka nr 74/3 została użyta na inny cel niż cel wywłaszczenia (zamiast budownictwa spółdzielczego zrealizowano budynki administracyjne i tereny usług ogólnomiejskich), co stanowi o jej zbędności w normatywnym rozumieniu tego warunku wynikającym z art. 137 ust. 1 pkt 1 i 2 u.g.n.

Sąd zwraca uwagę, że nie ma znaczenia zrealizowanie innego celu publicznego przed upływem 10 lat od dnia wywłaszczenia, czy jak w sprawie niniejszej - zakupu w trybie art. 6 ustawy z 1958 r. (jak wskazano w piśmie z dnia 15 grudnia 2009 r. budynek Sali Konferencyjnej byłego Urzędu Wojewódzkiego w Ł. wykonano w latach 1981 - 1983 r., k. 48). Warunkiem zwrotu jest bowiem niezrealizowanie celu wywłaszczenia. Nie jest nim realizacja innego celu publicznego, który również mógł stanowić podstawę wywłaszczenia. To ostatnio wskazane rozumowanie było uprawnione w oparciu o art. 229 "a" u.g.n., jednak przepis ten został uznany za niekonstytucyjny wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 03 kwietnia 2008 r. w sprawie K 6/05, OTK-A 2008/3/41) i utracił moc z dniem 09 kwietnia 2008 r. Jego treść nie może obecnie stanowić przesłanki oceny prawnej w sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości.

Wątpliwości organu powstały natomiast przy ocenie faktycznych możliwości zwrotu oraz możliwości prawnych wynikających z pozostałych przepisów u.g.n.

Jak wynika z mapy na k. 81 akt [...] teren działki nr 74/3 nie jest obecnie terenem samodzielnym, nie jest wyodrębniony ewidencyjnie, ale obejmuje część działek nr 11060/11 i 11060/7. Dla dokonania zwrotu działki nr 74/3 jej poprzednim właścicielom konieczne byłoby wydzielenie nowej działki ewidencyjnej w pierwotnych granicach działki podlegającej zwrotowi.

Jak ustaliły organy wyrysowanie na mapie granic poprzedniej działki nr 74/3, obejmujących częściowo teren obecnych działek nr 11060/11 i 11060/7, z uwzględnieniem, że na działce nr 11060/7 znajduje się rozbudowywany obiekt hali widowiskowej - wskazuje, iż granice terenu podlegającego zwrotowi przebiegają w

przypadkowych miejscach powierzchni budynku hali - niepokrywających się z przebiegiem poszczególnych ścian pionowych obiektu. Zdaniem organu wyklucza to zwrot wywłaszczonej (wykupionej) nieruchomości, co spowodowało wydanie decyzji odmownej, zaskarżonej w sprawie niniejszej. Stanowisko to jest tylko w części uzasadnione.

Niewątpliwie nieruchomość wywłaszczoną zwraca się w stanie, w jakim znajduje się w dniu orzekania zwrotu (art. 139 u.g.n.). Osobie, która występuje z wnioskiem o zwrot nie przysługuje roszczenie o przywrócenie nieruchomości do stanu faktycznego sprzed wywłaszczenia i nie może ona żądać odłączenia od nieruchomości jej części składowych, zwiększających jej wartość. Rozliczenia dotyczące stanu faktycznego powstałego po dniu wywłaszczenia, a przed dniem zwrotu, podlegają uregulowaniu wyłącznie w drodze cywilnoprawnej.

Zdaniem składu orzekającego w sprawie niniejszej nie jest jednak tak, że stan zagospodarowania i zabudowy nieruchomości, mimo że nie jest przesłanką ustawową wykluczającą czy dopuszczającą zwrot, powinien zostać zupełnie pominięty przy orzekaniu o zwrocie. W pewnych przypadkach ma on znaczenie prawne. Potwierdzeniem tego stanowiska są przepisy Rozdziału 1 Działu III u.g.n. dotyczące podziałów nieruchomości. W art. 95 pkt 4 u.g.n. przewidziano, że niezależnie od ustaleń planu miejscowego, a w przypadku jego braku niezależnie od ustaleń decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu podział nieruchomości może nastąpić w celu realizacji roszczeń do części nieruchomości wynikających z przepisów niniejszej ustawy lub z odrębnych ustaw. Pod pojęciem "roszczeń wynikających z przepisów niniejszej ustawy", dla których może zaistnieć potrzeba ewidencyjnego podziału nieruchomości, należy rozumieć również roszczenia ujęte w art. 136 u.g.n. - o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, która obecnie stanowi część innej całości (innej działki ewidencyjnej). Jeśli tak, to dla podziału nieruchomości celem wydzielenia działki ewidencyjnej podlegającej zwrotowi należy stosować uregulowane w u.g.n. zasady dokonywania podziałów. W stosunku do nieruchomości zabudowanych w przepisie art. 93 ust. 3 "b" u.g.n. wprowadzono następującą regułę: jeżeli przedmiotem podziału jest nieruchomość zabudowana, a proponowany jej podział powoduje także podział budynku, granice projektowanych do wydzielenia działek gruntu powinny przebiegać wzdłuż pionowych płaszczyzn, które tworzone są przez ściany oddzielenia przeciwpożarowego usytuowane na całej wysokości budynku od fundamentu do przekrycia dachu. W budynkach, w których nie ma ścian oddzielenia przeciwpożarowego, granice projektowanych do wydzielenia działek gruntu powinny przebiegać wzdłuż pionowych płaszczyzn, które tworzone są przez ściany usytuowane na całej wysokości budynku od fundamentu do przekrycia dachu, wyraźnie dzielące budynek na dwie odrębnie wykorzystywane części.

Stosowanie powyższej zasady w sytuacji, gdy utworzenie nowej działki ewidencyjnej następuje na potrzeby zwrotu wywłaszczonej nieruchomości stanowiącej aktualnie część innej działki jest o tyle uzasadnione, że przedmiotowa, nowa granica ewidencyjna - w sytuacji gdy decyzja o zwrocie nieruchomości stanie się ostateczna - staje się granicą prawa własności przysługującego innemu podmiotowi niż dotychczas. Zatem, że jeśli nowa działka ma obejmować część budynku, to należy uznać za dopuszczalny tylko taki podział, gdy jego część zmieniająca właściciela będzie mogła być prawnie wyodrębniona.

Organy ustaliły w sprawie niniejszej, czego strony nie kwestionowały, że zachowanie powyższych zasad podziału budynku (zabudowanej działki) w przypadku roszczenia wnioskodawców J. i I. N. nie jest możliwe. Podział budynku hali widowiskowej nie nastąpiłby bowiem wzdłuż jego pionowych ścian, ale w przypadkowych miejscach jego powierzchni. Wyklucza to zatem dokonanie podziału ewidencyjnego obecnych działek nr 11060/11 i 11060/7 w taki sposób, by przywrócić kształt działki nr 74/3 w jej pierwotnych granicach.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażono pogląd, że "trwałe zagospodarowania nieruchomości wywłaszczonej", jest traktowane jako przesłanka wykluczająca zwrot (vide wyrok NSA z 22.03.2006 r., l OSK 623/05, Lex nr 198167). Sąd, w składzie orzekającym, tego poglądu nie podziela, gdyż prawodawca nie nakazuje uwzględniać tej okoliczności przy ocenie dopuszczalności zwrotu nieruchomości. Również w orzecznictwie sądów administracyjnych jest utrwalony pogląd, że żaden przepis prawa nie łączy kwestii dopuszczalności zwrotu nieruchomości z charakterem zagospodarowania zrealizowanego poza celem wywłaszczenia (wyrok NSA z 16.06.2009 r. I OSK 1020/08; wyrok wsa w Rzeszowie II S.A./Rz 578/09). Podkreślić zatem należy, iż w rozpoznawanej sprawie podstawą odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości w całości nie może być okoliczność trwałego zagospodarowania nieruchomości, czy też, jak wskazuje organ I instancji, rozpoczęcie procesu inwestycyjnego na działce i straty z tym związane. Odmowa zwrotu nieruchomości w całości może nastąpić z powodu niemożności wydzielenia działki wywłaszczonej spowodowanej tym, że podział nastąpiłby nie wzdłuż ścian pionowych obiektu ale w przypadkowych miejscach hali widowiskowej. Organ wydający decyzję w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jest zobligowany do zastosowania art. 93 ust. 3 b "u.g.n." Przyjąć zatem należy, że powołany przepis w przypadku niemożności wydzielenia budynku po ścianach pionowych stanowi przesłankę do wydania decyzji o odmowie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Za taką wykładnią przemawiają argumenty natury systemowej i funkcjonalnej. Przyjęcie bowiem odmiennej argumentacji powodowałoby, że organ nie mógłby w istocie wydać poprawnej decyzji w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, gdyż niezastosowanie przepisu art. 93 ust. 3 b "u.g.n." czyniłoby decyzję o zwrocie wadliwą, gdyż konsekwencją pominięcia art. 93 ust. 3 b u.g.n. musiałoby być orzeczenie o zwrocie nieruchomości o powierzchni większej niż wywłaszczona (cała hala widowiskowa) bądź przyjęcie, że nieruchomość podlega zwrotowi według granic z daty wywłaszczenia bez względu na usytuowanie budynku na gruncie i położenie w nim ścian pionowych. Zdaniem Sądu przedstawiona wykładania nie narusza konstytucyjnej zasady zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, wyrażonej w art. 21 ust. 2 Konstytucji. Konstytucyjne wolności i prawa co do zasady nie mają charakteru bezwzględnego. Dotyczy to także zasady zwrotu wywłaszczonej nieruchomości z uwagi na inne wartości konstytucyjnie chronione. W myśl art. 31 ust. 3 Konstytucji mogą to być prawa innych podmiotów lub też nakaz wynikający z zasady państwa prawnego by tak kształtować stosunki prawne aby tworzyć podstawy harmonijnego korzystania z mienia.

Dochodząc do zasadniczo słusznych wniosków o prawnej niemożliwości wydzielenia dawnej działki nr 74/3 organy błędnie ustaliły jednak konsekwencje tego rozumowania twierdząc, że brak możliwości podziału budynku wyklucza jakikolwiek zwrot poprzedniej działki nr 74/3, nawet w części tej budynkiem niezabudowanej.

Skład orzekający nie podziela takiej argumentacji, gdyż prowadzi ona do nadmiernego, a przede wszystkim nieuzasadnionego prawnie ograniczenia realizacji roszczeń przewidzianych w art. 136 ust. 3 u.g.n. Jeżeli bowiem okazało się, że zaistniały ustawowo określone przesłanki zwrotu (zbędność nieruchomości na cel wywłaszczenia), natomiast realizacja roszczenia o zwrot nie jest możliwa z przyczyn prawnych co do całości nieruchomości, to obowiązkiem organu było rozważenie dokonania zwrotu części nieruchomości, której te ograniczenia prawne nie dotyczą. Tym bardziej, że przepis art. 136 ust. 3 u.g.n. stanowi o wniosku o zwrot całości lub części wywłaszczonej nieruchomości.

Zdaniem sądu organ nie może w takim wypadku zasłaniać się treścią wniosku dotyczącego zwrotu wywłaszczonej działki w jej pierwotnych granicach (w całości). Podstawową zasadą postępowania administracyjnego jest działanie w sposób kształtujący zaufanie obywateli do organów administracji publicznej (art. 8 Kpa). Ta zasada nakazuje organom, także w sprawach wywłaszczeniowych, "wychodzenie naprzeciw obywatela". W sprawie niniejszej powinno to oznaczać wyjaśnienie wnioskodawcom ich sytuacji prawnej i ewentualne wezwanie do sprecyzowania, czy w związku z tym wyrażają zgodę na zwrot części dawnej działki nr 74/3. Postępowaniu takiemu w sprawie niniejszej nie stał na przeszkodzie fakt reprezentowania wnioskodawców przez profesjonalnego pełnomocnika, bowiem to na organie spoczywa obowiązek prowadzenia postępowania administracyjnego w sposób zgodny z prawem.

Zwrócić należy w tym miejscu uwagę na wypowiedź pełnomocnika wnioskodawców na rozprawie, który wskazał, że jego mocodawcy zgadzają się ewentualnie na zwrot tylko części nieruchomości niezabudowanej halą widowiskową (k. 55). Zdaniem sądu organ nie umożliwił stronie wypowiedzenia się w tej kwestii na etapie postępowania administracyjnego. Wykazał więc brak inicjatywy w dążeniu do kształtowania zaufania obywateli do organów władzy publicznej (art. 8 Kpa).

Konsekwencją przyjęcia, że brak jest prawnej możliwości podziału budynku było przesądzenie niedopuszczalności zwrotu nawet części działki nr 74/3, a więc i brak ustaleń czy fragment obecnych działek nr 11060/11 i 11060/7, wchodzący w granice poprzedniej działki nr 74/3 i niezajęty pod halę oraz zagospodarowany na chodnik, zieleń i plac utwardzony wraz z elementami infrastruktury - podlega zwrotowi. Niewątpliwie wymagałoby to dodatkowych ustaleń i ocen, których niedokonanie mogło mieć niewątpliwie istotny wpływ na ostateczny wynik postępowania. Powyższe stanowi o zastosowaniu częściowo błędnej wykładni art. 136 ust. 1 i 3 u.g.n. (poprzez wykluczenie możliwości zwrotu częściowego) i o naruszeniu zasady wszechstronnego wyjaśnienia sprawy (art. 7, 77 § 1 Kpa), a w konsekwencji o konieczności zastosowania przez sąd art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" p.p.s.a. Mając na uwadze, że identyczne błędne ustalenia i ocena prawna zostały zaprezentowane w rozstrzygnięciach obydwu instancji, należało uchylić obydwa te rozstrzygnięcia przy zastosowaniu art. 135 p.p.s.a. Jest to bowiem niezbędne do końcowego załatwienia sprawy.

W tym miejscu wskazać należy na utrwalone w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowisko, że budowa infrastruktury technicznej (np. podziemnego kabla wysokiego napięcia, kanalizacji wraz z przyłączami, innych sieci przesyłowych) z natury rzeczy nie koliduje ze zwrotem nieruchomości na rzecz dawnych właścicieli (por. wyroki WSA w Łodzi z 21.10.2008 r., II SA/Łd 664/08, WSA w Warszawie z 12.07.2006 r., l SA/Wa 777/06, NSA z 30.06.2000 r., l SA 1088/99 -dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej CBOSA, na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). To stanowisko organy powinny wziąć pod uwagę kolejny raz rozpatrują wniosek o zwrot.

W ponownie prowadzonym postępowaniu należy przede wszystkim dokonać oceny prawnej możliwości zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości - we fragmencie niezajętym pod budynek hali widowiskowej. Na potrzeby tej oceny organ uzyska konkretne stanowisko stron wnioskujących o zwrot - w przedmiocie zakresu żądania (w całości lub w części dawnego terenu działki nr 74/3) oraz rozpozna tak sprecyzowane żądanie z uwzględnieniem uwag zawartych w niniejszym uzasadnieniu. Własne stanowisko przedstawi organ w sposób wyczerpujący w uzasadnieniu rozstrzygnięcia kończącego sprawę sporządzonym zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 Kpa.

Dla dopełnienia prawnego i faktycznego obrazu sprawy wskazać należy, że obecne postępowanie o zwrot jest kolejnym w stosunku do działki nr 74/3 (poprzednie zakończyło się oddaleniem wniosku decyzją z [...] marca 1993 r.). Nie zachodzi jednak stan powagi rzeczy osądzonej. Tutejszy sąd wyrokiem z 17 sierpnia 2010 r. przesądził bowiem, że oddalenie wniosku o zwrot nieruchomości na podstawie przepisów ustawy poprzedzającej ustawę o gospodarce nieruchomościami, nie stwarza "res iudicata" w stosunku do sprawy zainicjowanej wnioskiem o zwrot tej samej nieruchomości, zgłoszonym po 31 grudnia 1997 r. – z uwagi na zmianę stanu prawnego, i tą oceną prawną obecny skład jest związany z mocy art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, póz. 1270 z póżn. zm.), dalej p.p.s.a.

Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.

W pkt 2. wyroku orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a.

W pkt 3. wyroku zasądzono od organu na rzecz strony zwrot niezbędnych kosztów postępowania obejmujący kwotę uiszczonego wpisu i wynagrodzenie pełnomocnika (art. 200 p.p.s.a. i art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, póz. 1349 z późn. zm.).-