Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt V SA/Wa 2558/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-03-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 1 par. 1, par. 2,
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 145 par. 1 pkt 1, art. 135
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 107 par. 3,
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 pkt 2 lit. a, art. 4 ust. 1, ust. 4,
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA - Małgorzata Rysz (spr.), Sędzia WSA - Jarosław Stopczyński, Sędzia WSA - Michał Sowiński, Protokolant - ref. staż. Justyna Gadzialska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 marca 2012 r. sprawy ze skargi J. F. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia ... listopada 2011 r., nr ... w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego; uchyla zaskarżoną decyzję;


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi J. F. (zwanego dalej: skarżącym) jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z ... listopada 2011 r. nr ..., wydana w następującym stanie faktycznym.

Skarżący ... września 2011 r. (data wpływu do organu) złożył wniosek o przyznanie świadczenia określonego w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) – dalej: ustawa o świadczeniu.

W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, iż w maju 1945 r. cała jego rodzina została wysiedlona z własnego gospodarstwa we wsi S., powiat M. i wywieziona na roboty przymusowe do miejscowości K., powiat M. Zostali zakwaterowani u n. gospodarza o nazwisku C. i podjęli pracę przymusową w tym gospodarstwie. Pracowali w tym gospodarstwie do wyzwolenia w styczniu 1945 r. Do wniosku skarżący załączył m.in. opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę oraz zeznania świadków: S. S. i J. W.

Decyzją z ... września 2011 r. nr ... Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił skarżącemu przyznania wyżej wymienionego świadczenia. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż w myśl art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu represją jest deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W związku z powyższym nie każda represja w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Strona przedstawiła kartę osobową z teczki w biurze dowodów osobistych, z której wynika, że zarówno przed wojną jak i okresie okupacji przebywała w miejscowości K.

Skarżący ... października 2011 r. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy (zatytułowany odwołaniem). Wskazał, iż w karcie osobowej którą dostarczył znajduje się błąd dotyczący miejsca pobytu. Skarżący oświadczył, iż przed 1939 r. zamieszkiwał z rodzicami i rodzeństwem we wsi S., gmina R., powiat M. Ponadto skarżący wskazał, iż w tym czasie był ... dzieckiem małżeństwa S. i J. F. urodzonym w Z. gmina R. Jednocześnie wskazał, iż trojka młodszego rodzeństwa urodziła się we wsi S.: siostra Z. ur. ...., brat S. ur. ... r., siostra H. ur. ... r., co potwierdza fakt wysiedlenia z rodziną ze wsi S. do wsi K. Na potwierdzenie złożonych oświadczeń skarżący przedłożył oświadczenie wnioskodawcy w przedmiocie braku dokumentów, zaświadczenie ze Starostwa Powiatowego w M. potwierdzające posiadanie gospodarstwa rolnego przez rodziców we wsi S. sprzedanego dopiero w ... r., odpis skrócony aktu małżeństwa rodziców, zeznania świadków: C. R. oraz J. R., poświadczenie zameldowania świadków, informację z Archiwum Państwowego W. Oddział w M. dotyczące gospodarstwa rolnego we wsi K.

Decyzją z dnia ... listopada 2011 r. nr ..., wydaną na podstawie na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej - K.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia ... września 2011 r.

W uzasadnieniu decyzji organ administracji wyjaśnił, iż po ponownym rozpoznaniu sprawy, biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego uznał, iż wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż strona nie podlegała represjom w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Organ ustalił, iż Strona wraz z matką i rodzeństwem została wysiedlona z miejscowości S., gm. R. do miejscowości K. (Gm. S.). Zmiana miejsca zamieszkania rodziny strony spowodowana była wysiedleniem części wsi (vide oświadczenia świadków), a nie skierowaniem do pracy przymusowej. Nie został przedstawiony żaden dowód na okoliczność skierowania rodziców wnioskodawcy do pracy przymusowej, czyli nie wypełniono w niniejszej sprawie jednego z warunków przyznania świadczenia. Organ podkreślił, iż nie kwestionuje ciężkiej sytuacji strony na wysiedleniu. Jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz wywiezienia do pracy przymusowej. Należy w tym miejscu podkreślić, iż każda osoba (rodzina), która została wysiedlona w czasie okupacji, aby utrzymać się przy życiu najczęściej była zobowiązana do podjęcia pracy. Natomiast w/w ustawą o świadczeniu pieniężnym zostały objęte jedynie te osoby, które zostały deportowane (wywiezione) w celu wykonywania pracy przymusowej. Należałoby więc przyjąć, iż osoby (rodziny), które były zobowiązane do podjęcia pracy przebywając na wysiedleniu (przede wszystkim w celu zapewnienia egzystencji sobie czy rodzinie) nie są objęte przepisami w/w ustawy. Organ nie zakwestionował faktu wysiedlenia rodziny strony w czasie okupacji. W ocenie organu brak jest natomiast podstaw - do twierdzenia, iż strona przebywając na wysiedleniu podlegała represjom, o których mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Strona nie przedstawiła żadnych dowodów na okoliczność skierowania jej rodziców do pracy przymusowej. Nie kwestionując okoliczności pogorszenia się sytuacji rodziny strony na skutek wysiedlenia, jak również jej ciężkiej sytuacji podczas wojny, to jednak podczas pobytu na wysiedleniu strona przebywała w otoczeniu matki i rodzeństwa, co dla małoletniego wówczas wnioskodawcy nie mogło być bez znaczenia, szczególnie wobec tych wysiedlonych, również małoletnich, takiego kontaktu z bliskimi pozbawionych. Prawdopodobnie kontakt ten był inny niż w normalnych warunkach życia. Niemniej jednak nie należy zapominać, iż w warunkach działań wojennych rodziny często były rozłączane, a dzieci pozbawiane rodzicielskiej opieki nawet na kilka lat. W tej sytuacji bieżący, nawet kilkugodzinny kontakt wnioskodawcy z rodziną dawał jej poczucie bezpieczeństwa i stałej opieki (por. wyrok WSA w Lodzi z dnia 19 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Łd 966/10). Organ badając uprawnienie strony do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Zdaniem organu badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 17 sierpnia 2010 r. sygn. akt II SA/Bd 581/10). Zdaniem organu niewątpliwie sytuacja wnioskodawcy w czasie okupacji była bardzo ciężka, jednakże z przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym i wyroku Trybunału Konstytucyjnego należy wywieść wniosek, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie (por. wyroki: NSA z dnia 12 lipca 2011r., sygn. akt II OSK 628/11; WSA w Warszawie z dnia 11 maja 2011r., sygn. akt V SA/Wa 2584/10; WSA w Łodzi z dnia 13 stycznia 2011r., sygn. akt II SA/Łd 1282/10).

J. F. wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi wskazał, iż jako ... chłopiec zmuszony był do ciężkiej, fizycznej pracy, jaką było noszenie dużych kłód drewna i parowanie ziemniaków. W wyniku powyższych zajęć skarżący doznał urazu kręgosłupa. Choroba była na tyle poważna, że lekarz przez długi okres zalecił leżenie na twardym podłożu i w związku z tym nie mógł po wyzwoleniu podjąć edukacji w szkole. Choroba wielokrotnie nawracała się, skarżący często przebywał na zwolnieniach lekarskich, co utrudniało rzetelną pracę. W ... r. stan zdrowia skarżącego się pogorszył i musiał się on poddać operacji kręgosłupa. W związku z tym skarżącemu przyznano grupę inwalidzką najpierw ..., potem ... na stałe z zakazem podejmowania jakiejkolwiek pracy. Skarżący wskazał, iż stan jego zdrowia potwierdza, że wykonywana praca była bardzo ciężka i nieadekwatna do wieku ... chłopca i na pewno wykonywał ją z polecenia władz n. Do tych prac zmuszane były dzieci, gdyż dorośli mężczyźni w tym czasie pracowali przy kopaniu okopów.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu podtrzymał swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 , poz. 1270 ze zm.) – dalej: ustawy p.p.s.a.

Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji doszło do naruszenia przepisów, art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 §3 Kodeksu postępowania administracyjnego, w stopniu, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy, co uzasadniało uwzględnienie skargi.

Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.).

W myśl art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Rozstrzygnięcie organu oparte na przywołanej normie prawnej poprzedzone powinno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w ustawie Kodeks postępowania administracyjnego. Wniosek taki wprost wypływa z treści art. 4 ust. 4 ustawy oświadczeniu pieniężnym, który nakazuje do postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Wprawdzie uprawnienie do przedmiotowego świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji (art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniu), jednakże nie stanowi to ustawowego ograniczenia zakresu postępowania dowodowego. W konsekwencji stwierdzić należy, iż obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień do przedmiotowego świadczenia pieniężnego spoczywa wprawdzie na osobie ubiegającej się o to świadczenie, jednakże w praktyce sprowadza się on do odpowiedniego udokumentowania wniosku. Nie oznacza to jednak, że organ administracji nie jest zobligowany do podjęcia wszelkich kroków, niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Mając na uwadze, że w sprawach o przyznanie uprawnień do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny - z uwagi na upływ czasu - przedłożenie przez wnioskodawcę jednoznacznych dowodów na potwierdzenie podlegania represjom jest utrudnione, to na organie administracji spoczywa obowiązek współdziałania z wnioskodawcą w ustaleniu prawdy obiektywnej (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 października 2005 r. sygn. akt II OSK 117/05, Lex nr 188689). Zarówno racje społeczne, jak i słuszny interes strony przemawiają za podejmowaniem przez organ takiego działania, które prowadzi do rzetelnego ustalenia faktów, oraz poddaniu ich trafnej ocenie prawnej.

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie organ nie dopełnił ciążącego na nim obowiązku podjęcia niezbędnych kroków, mających na celu stwierdzenie, czy przesiedlenie skarżącego nie było połączone z deportacją do pracy przymusowej, a więc dokładnego ustalenia stanu faktycznego w oparciu o wyczerpująco zebrany i rozpatrzony materiał dowodowy oraz jego wszechstronną ocenę.

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy miało, zdaniem Sądu ustalenie, czy skarżący wraz z matką i rodzeństwem został deportowany do pracy przymusowej, czy też jedynie "przesiedlony" do innej miejscowości, a prace przez niego wykonywane nie były związane ze skierowaniem do pracy przymusowej. Tym samym wyjaśnienia wymagała kwestia czy praca do jakiej została skierowana rodzina miała charakter przymusowy (w warunkach przymusu administracyjnego, izolacji, uciążliwości, niedostatku więzi społecznych itp.), czy też, jak wskazuje organ w decyzji, wykonywana była jedynie dla konieczności utrzymania rodziny.

Organ w ogóle nie odniósł się do okoliczności, iż skarżący został przesiedlony wraz z rodziną jako dziecko, nie rozważył także, czy wykonywane przez niego prace były adekwatne do jego wieku zwłaszcza, że skarżący wskazywał na charakter prac jakich się podejmował oraz ich uciążliwości. Ponadto organ nie wypowiedział się, co do zawartych w aktach administracyjnych zeznań świadków potwierdzających okoliczność deportacji i charakteru pracy skarżącego w n. gospodarstwie.

W tym stanie rzeczy stwierdzić należy, że wniosek organu, iż skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania mu świadczenia pieniężnego określonych w powołanej ustawie, jest co najmniej przedwczesny i nie oparty na wyczerpującej analizie materiału dowodowego, nawet zawartego w aktach sprawy.

Ponadto Sąd, rozpoznając przedmiotową skargę, dostrzegł także naruszenie art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Natomiast uzasadnienie prawne powinno wyjaśniać podstawę prawną decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego.

W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności, ustosunkować się do zeznań świadków dołączonych do wniosków, którzy potwierdzali przymusową pracę skarżącego oraz ustosunkować się do twierdzeń skarżącego w tym zakresie.

W tym celu organ powinien przesłuchać skarżącego oraz w miarę możliwości świadków, których oświadczenia zostały dołączone do wniosku oraz ewentualnie w miarę potrzeby dopuścić inne dowody (np. ankietę do dowodu osobistego skarżącego – o ile będzie to możliwe).

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.