Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 360/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2007-03-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Miładowski (spr.) Sędziowie WSA Maciej Dybowski as. sąd. Izabela Kucznerowicz Protokolant sekr. sąd. Marta Kmieciak po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 28 lutego 2007 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] /-/ I. Kucznerowicz /-/ P. Miładowski /-/ M. Dybowski KP


UZASADNIENIE

Wnioskiem z [...] października 2005r. H.K. zwrócił się o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996r., nr 87, poz. 395 ze zm., dalej: ustawa o świadczeniu pieniężnym). W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że jego rodzice - M. K. i P. F. zostali wywiezieni do pracy przymusowej do Niemiec, tam się poznali i z tego związku w dniu [...] 1943r. w H. urodził się skarżący. Do wniosku dołączono pozytywną opinię Zarządu Głównego Stowarzyszenia Urodzonych w Niewoli Niemieckiej z dnia [...] października 2005r.oraz kopię wyciągu z rejestru chrztów wraz z tłumaczeniem na język polski (k. 16 akt administracyjnych). Na wezwanie organu skarżący nadesłał także wyciąg aktu małżeństwa zawartego przez M. K. i B. F. w Urzędzie Stanu Cywilnego w T. [...] maja 1948r. (k. 31 akt administracyjnych). Ponadto do akt złożone zostały ankiety osobowe B. K. zd. F. i M. K. oraz karta osobowa M. K. i kwestionariusz B. K.

Decyzją nr [...] z [...] r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w oparciu o art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ wskazał, że zgodnie z przepisami ustawy, do świadczenia pieniężnego, uprawnione są osoby, które w okresie podlegania represjom były obywatelami polskimi. Przy czym przez represję rozumie się deportację do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. Organ podniósł, że matka skarżącego została deportowana do III Rzeszy z terytorium ZSRR i posiadała w tamtym okresie obywatelstwo ZSRR. Mając na uwadze powyższe organ uznając, że w niniejszej sprawie nie zachodzi przesłanka deportacji matki skarżącego do pracy przymusowej z terenu II Rzeczypospolitej, odmówił przyznania świadczenia pieniężnego.

Od powyższego rozstrzygnięcia skarżący wniósł w ustawowym terminie wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, w którym podnosi że jego ojciec był polakiem i został deportowany z obszaru Polski sprzed 1 września 1939r. Dla skarżącego niezrozumiałe jest dlaczego organ odnosi się do kwestii obywatelstwa matki, pomijając obywatelstwo ojca.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją nr [...] z [...] r. utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję. W uzasadnieniu organ oprócz powołanych wcześniej argumentów, wskazał na art. 5 ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. R.P. nr7, poz. 44, dalej: ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego), który stanowi, że "przez urodzenie dzieci nieślubne nabywają obywatelstwo matki". Wobec brzmienia wskazanego przepisu i faktu, że matka skarżącego w chwili jego urodzenia miała obywatelstwo radzieckie i nie pozostawała z ojcem skarżącego w związku małżeńskim, skarżący w okresie podlegania represjom nie miał obywatelstwa polskiego, a co za tym idzie nie przysługują mu uprawnienia określone w ustawie o świadczeniu pieniężnym.

Na powyższą decyzję skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę, opierając ją na wcześniej podnoszonych argumentach.

Odpowiadając na skargę Kierownik Urzędu do Spraw kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, wskazując ponownie na tę kwestię, że obywatelstwo polskie, matka skarżącego nabyła dopiero w dacie zwarcia związku małżeńskiego [...] maja 1948r. Ponadto organ ponownie podniósł, że matka skarżącego wywieziona została na tereny III Rzeszy z terytorium ZSRR.

Na rozprawie dniu 28 lutego 2007r. Sąd postanowił zwrócić się do organu o nadesłanie odpisów rozstrzygnięć i następnie przeprowadzić dowód z decyzji nr [...] z [...] r. i nr [...] z [...] r. w sprawie uprawnienia do świadczenia pieniężnego Z.M.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r., nr 153, poz. 1269, dalej: u.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola, o której mowa w art.1 §1 u.s.a., sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 2 u.s.a. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów.

Kwestią istotną w niniejszej sprawie jest zagadnienie obywatelstwa, jakie posiadał skarżący w okresie przebywania na terytorium III Rzeszy.

Ze zgromadzonego w aktach materiału dowodowego wynika - co też w sposób prawidłowy ustalił i przyjął organ - że matka skarżącego została wywieziona do III Rzeszy nie z terytorium Rzeczypospolitej w jej granicach sprzed 1 września 1939r., ale z obszaru ZSRR. Warunek deportacji określonej w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym spełniał natomiast ojciec skarżącego, był bowiem obywatelem polskim wywiezionym z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. Ponadto - co również jest prawidłowym ustaleniem organu, wynikającym wprost z dokumentów zgromadzonych w aktach - matka skarżącego w chwili jego narodzin miała obywatelstwo radzieckie i nie pozostawała w związku małżeńskim z ojcem skarżącego, który był obywatelstwa polskiego.

Na gruncie takich ustaleń faktycznych organ odwołał się poprzez przepis art. 1 ust. 1 o świadczeniu pieniężnym, który stanowi, że: "Świadczenie pieniężne, zwane dalej "świadczeniem", przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej", do przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Uregulowania zawarte w art. 5 tej ustawy wskazywały, że przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne - obywatelstwo matki.

W tym miejscu rozważań Sąd uznał za konieczne odnieść się do stanowiska organu wyrażonego w decyzji nr [...] z [...] r., wydanej w oparciu o zbliżony stan faktyczny i prawny, w sprawie ze skargi Z. M. (zarejestrowanej przez tutejszy Sąd pod sygnaturą IV SA/Po 521/06). We wskazanej decyzji organ przyznał stronie skarżącej uprawnienie do świadczenia pieniężnego uznając, że skoro art. 63 § 1 dekretu z 22 stycznia 1946r. prawo rodzinne (Dz.U. z 1946r., nr 6, poz.52, dalej: prawo rodzinne) zrównywał status dzieci pozamałżeńskich ze statusem dzieci urodzonych z małżeństwa, to w efekcie nieślubne dziecko urodzone na deportacji winno być traktowane jak ślubne, nabywając tym samym obywatelstwo ojca zgodnie z art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Nadto organ wskazał, że możliwość nabycia obywatelstwa polskiego w drodze uznania przez ojca przewidywał art. 6 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. We wskazanej sprawie, prowadzonej pod sygn. akt IV SA/po 521/06, organ powołał się także na orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 9 stycznia 2006r. sygn. alt II SA/Łd 1064/05 i z 18 kwietnia 2006r. sygn. akt II SA/Łd 156/06.

W tym miejscu zasadne jest powołanie wywodów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, poczynionych w uzasadnieniu do wyroku sygn. akt II SA/Łd 156/06. Otóż słusznie zauważono, że przy restrykcyjnej wykładni językowej ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, mogłoby się okazać, że skarżący w ogóle nie nabył obywatelstwa polskiego. Stąd też zasadne jest twierdzenie, że skarżący w myśl prawa rodzinnego i art. XXIII § 1 dekretu z dnia 22 stycznia 1946r. (przepisy wprowadzające prawo rodzinne, Dz.U. z 1946r., nr 6, poz. 53), który stanowił, że stanowisko prawne dzieci pozamałżeńskich, urodzonych przed dniem wejścia w życie prawa rodzinnego, ocenia się według przepisów tego prawa, miał obywatelstwo polskie w chwili urodzenia.

W ocenie Sądu, rozstrzygnięcia podjęte przez organ w niniejszej sprawie, stoją w wyraźnej sprzeczności ze stanowiskiem prezentowanym w sprawie sygn. akt IV SA/Po 521/06, które zostało powołane powyżej. Mimo zbieżności stanu faktycznego i prawnego rozpatrywanych przez organ spraw, zapady w nich odmienne decyzje. Takie postępowanie organu należy zakwalifikować jako naruszenie wyrażonych w art. 7 i 8 k.p.a. zasad; stania na straży praworządności i podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, jak również naruszenie zasady zobowiązującej organ administracji publicznej do prowadzenia postępowania w taki sposób aby pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa. Rozbieżność podejmowanych decyzji, w sytuacji gdy organ nie wyjaśnia podstaw odmiennego rozstrzygania, a które nie wynikają z różnych stanów faktycznych czy prawnych, daje podstawę do wyeliminowania orzeczeń administracyjnych sprzecznych z dotychczasowymi zapatrywaniami wyrażanymi przez organ i orzecznictwo sądów administracyjnych.

Odnosząc się merytorycznie do problematyki obywatelstwa polskiego na tle przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, Sąd stwierdza, że zawarte tam uregulowania różnicujące nabywanie przez dziecko obywatelstwa, w zależności od tego czy jest ślubne czy nie, należy interpretować możliwie najmniej restrykcyjnie. Wskazane przepisy obowiązywały w chwili narodzin skarżącego, jednak należy zwrócić uwagę, że ustawodawca uchwalając te normy prawne nie mógł przewidzieć, że będą one miały zastosowanie w ekstremalnych warunkach jakie panowały podczas wojny, a wynikały z ideologii nazistowskiej i polityki wynaradawiania. Siłą rzeczy, wyjątkowe okoliczności spowodowane okresem wojennym, zostały uwzględnione przez ustawodawcę dopiero w aktach prawnych wydanych po 1945 r. i dopiero one odzwierciedlają wolę ustawodawcy w przedmiocie uregulowania sytuacji prawnej osób urodzonych w latach wojny.

Przykładem takim jest art. 63 § 1 dekretu z 22 stycznia 1946r. prawo rodzinne, który zrównywał status dzieci pozamałżeńskich ze statusem dzieci urodzonych z małżeństwa, to w efekcie nieślubne dziecko urodzone na deportacji winno być traktowane jak ślubne. Powołany przepis stanowi przejaw dążenia do harmonizacji oraz ujednolicenia i zrównania praw i obowiązków, osób które ze względu na politykę władz III Rzeszy, w czasie przebywania na robotach przymusowych zabraniano zawierać związków małżeńskich.

Niezależnie od powołanego powyżej przepisu, Sąd zwraca uwagę na art. 6 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, który przewidywał nabycie przez dziecko obywatelstwa ojca lub matki, w drodze uprawnienia, uznania lub przysposobienia. W świetle tego zapisu, mając na uwadze że obowiązywał on w wyjątkowych, nieprzewidzianych przez ustawodawcę okolicznościach, Sąd wyraża pogląd, że fakt wpisania M. K. - obywatela polskiego - w dokumencie chrztu skarżącego, jako jego ojca, można potraktować jako uznanie dziecka. Wydaje się, że taka forma oświadczenia woli i wiedzy, wystarczy by przyjąć, że doszło do uznania dziecka w rozumieniu art. 6 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, wskutek czego nabyło ono obywatelstwo ojca od chwili urodzin.

Reasumując wywody dotyczące obywatelstwa, Sąd uznał za konieczne podkreślenie dwóch kwestii istotnych z punktu widzenia wykładni przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Po pierwsze organ dekodując normę prawną zawartą w przepisach art. 1ust. 1 wskazanej ustawy nie może opierać się bezpośrednio jedynie na językowej wykładni przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Należy zwrócić uwagę, że różnicowanie uprawnień dzieci ślubnych i nieślubnych aktualne na gruncie tamtej ustawy, straciło rację bytu ze względu na konsekwentne zmiany ustawodawstwa zrównujące uprawnienia dzieci pochodzących z małżeństwa i pozamałżeńskich. Ustawa o świadczeniu pieniężnym uchwalona 31 maja 1996r. funkcjonuje w systemie norm prawnych tak odmiennym od sytemu, w którym obowiązywała ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego, że nie sposób sprzęgać w sposób bezpośredni tych dwóch ustaw do oceny uprawnień osób ubiegających o przyznanie świadczenia pieniężnego.

Drugą kwestią, która jest istotna dla wykładni przepisów zarówno ustawy o świadczeniu pieniężnym, jak i ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, jest fakt uchwalenia i obowiązywania Konstytucji RP z 12 kwietnia 1997r. oraz przyjęcie z chwilą wstąpienia do Unii Europejskiej, całego dorobku prawa wspólnotowego. W ocenie składu orzekającego zasady wynikające ze wskazanych uregulowań, wykluczają wykładnię prowadzącą do różnicowania statusu obywatelstwa dziecka ze względu na fakt urodzenia w związku małżeńskim lub poza nim.

Obok powyższych rozważań dotyczących obywatelstwa skarżącego, od chwili jego narodzin, Sąd uznał za konieczne odniesienie się do kwestii deportacji, jako warunku przyznania świadczenia pieniężnego.

Zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i odpowiedzi na skargę organ podnosi, że w przypadku skarżącego nie można mówić o deportacji albowiem jego matka była obywatelką radziecką wywiezioną z terytorium ZSRR, a nie Rzeczypospolitej Polskiej w granicach sprzed 1 września 1939r. Na poparcie swojego stanowiska organ powołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 13 kwietnia 2005r. sygn. akt II SA/Łd 730/04, twierdząc że stronę można uznać za osobę represjonowaną o ile deportacja matki nastąpiła z terytorium państwa w jego granicach sprzed 1 września 1939r.

Należy stwierdzić, że takie stanowisko jest nieuzasadnione, w świetle utrwalonego już orzecznictwa sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: wyrok NSA z 19 sierpnia 2004r., sygn. akt OSK 135/04, publ.: ONSAiWSA 2005/1/15). W uzasadnieniu powołanego orzeczenia Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym, można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela ten pogląd i uznaje, że skoro chociaż jedno z rodziców skarżącego zostało wywiezione z terytorium Rzeczypospolitej w granicach sprzed 1 września 1939r., a skarżący urodził w miejscu wykonywania robót przymusowych, to brak jest przesłanek aby uznać go za nieuprawnionego do świadczenia w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Na marginesie Sąd uznał za konieczne wskazać organowi, że powołane przez niego stanowisko sądu wyrażone w uzasadnieniu wyroku wydanego w sprawie sygn. akt II SA/Łd 730/04, nie przesądza o wyłączeniu z kręgu uprawnionych do świadczenia, dzieci których ojciec był deportowanym w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że wydając zaskarżoną decyzję, oraz poprzedzającą ją decyzję nr [...] z [...] r. organ naruszył przepisy prawa materialnego - art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 2 lit "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym, jak również przepisy postępowania, wobec czego w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w zw. z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002r., nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) orzekł jak w sentencji.

/-/ I. Kucznerowicz /-/ P. Miładowski /-/ M. Dybowski

KP