Wyrok NSA, sygn. akt II SA 2328/93
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 1994-01-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 624  Powszechny obowiązek obrony kraju
Powołane przepisy: article: par. 150 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 1992 nr 60 poz. 305
law: Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 28 lipca 1992 r. w sprawie służby wojskowej żołnierzy zawodowych.
Teza: Przewidziane w par. 150 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 28 lipca 1992 r. w sprawie służby wojskowej żołnierzy zawodowych /Dz.U. nr 60 poz. 305/ zwolnienie żołnierza w służbie stałej od obowiązku zwrotu kosztów "w szczególnie uzasadnionych, nie zawinionych przez żołnierza przypadkach losowych" nie rozciąga się na żołnierzy zawodowych zwolnionych ze służby na ich wniosek z powodu przekonań religijnych.

TEZY

Przewidziane w par. 150 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 28 lipca 1992 r. w sprawie służby wojskowej żołnierzy zawodowych /Dz.U. nr 60 poz. 305/ zwolnienie żołnierza w służbie stałej od obowiązku zwrotu kosztów "w szczególnie uzasadnionych, nie zawinionych przez żołnierza przypadkach losowych" nie rozciąga się na żołnierzy zawodowych zwolnionych ze służby na ich wniosek z powodu przekonań religijnych.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny oddalił na podstawie art. 207 par. 5 Kpa skargę Andrzeja K. na decyzję Ministra Obrony Narodowej z dnia 20 października 1993 r. w przedmiocie odmowy zwolnienia z obowiązku zwrotu kosztów zakwaterowania, wyżywienia i umundurowania.


UZASADNIENIE

Po ukończeniu nauki w szkole podchorążych Andrzej K. rozpoczął w 1989 r. pełnienie zawodowej służby wojskowej. W dniu 30 lipca 1993 r. wystąpił do Dyrektora Departamentu Kadr Ministerstwa Obrony Narodowej z następującym pismem: "Składam wypowiedzenie stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej, gdyż po dwóch latach studiowania Pisma Świętego poznałem prawdę o Bogu i chciałbym zostać Świadkiem Jehowy, a służba wojskowa w charakterze żołnierza zawodowego stoi temu na przeszkodzie. Oświadczam, iż znam ustawowe warunki wypowiedzenia stosunku służbowego, i z tego względu zwracam się z prośbą o zwolnienie mnie z obowiązku pokrywania kosztów zakwaterowania, wyżywienia i umundurowania otrzymanych w czasie nauki w szkole chorążych oraz skrócenie okresu wypowiedzenia i zwolnienie mnie z obowiązków służbowych z dniem 30.09.93 r. "

Rozkazem wydanym w dniu 26 sierpnia 1993 r. na podstawie art. 74 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych /Dz.U. 1992 nr 8 poz. 31/ i par. 134 pkt 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 28 lipca 1992 r. w sprawie służby wojskowej żołnierzy zawodowych /Dz.U. nr 60 poz. 305/ Dyrektor Departamentu Kadr MON zwolnił Andrzeja K. ze służby i przeniósł do rezerwy z dniem 30 września 1993 r. wskutek upływu skróconego terminu wypowiedzenia, zastrzegając, że wypowiedzenie będzie skuteczne pod warunkiem zwrotu przydzielonej mu osobnej kwatery oraz równowartości kosztów zakwaterowania, wyżywienia i umundurowania otrzymanych w czasie studiów lub nauki. Następnie Dyrektor Departamentu Kadr decyzją z dnia 28 września 1993 r., wydaną na podstawie art. 80 ust. 1 powyższej ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. i par. 150 cytowanego rozporządzenia z dnia 28 lipca 1992 r., nie wyraził zgody na zwolnienie Andrzeja K. z obowiązku zwrotu kosztów zakwaterowania, wyżywienia i umundurowania ze względu na brak warunków określonych w par. 150 ust. 1 tego rozporządzenia.

Od decyzji tej Andrzej K. odwołał się do Ministra Obrony Narodowej i wyjaśnił, że z powodu braku funduszy nie może pokryć wymienionych kosztów, a bardzo chciałby "opuścić szeregi wojska i żyć jak prawdziwy chrześcijanin". Minister decyzją z dnia 20 października 1993 r. utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Departamentu i posłużył się argumentacją zawartą w jej uzasadnieniu.

W skardze na tę decyzję do Naczelnego Sądu Administracyjnego Andrzej K. domagał się zwolnienia od obowiązku zwrotu kosztów nauki w szkole podchorążych, powołał się na konstytucyjne gwarancje wolności sumienia i wyznania, naruszone przez zmuszanie go do pozostania w wojsku wbrew religijnym przekonaniom i zalegalizowaniu w 1989 r. przez państwo wyznania Świadków Jehowy, i dodatkowo podkreślił, że w okresie nauki w szkole podchorążych nie obowiązywały jeszcze przepisy o zwrocie kosztów wykształcenia przez żołnierzy odchodzących z wojska.

Dyrektor Departamentu wniósł o oddalenie skargi, przypomniał stan faktyczny i prawny sprawy oraz powołał się na art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 113 poz. 491/, rozciągający zmienione przepisy na żołnierzy zawodowych pełniących zawodową służbę wojskową w dniu ogłoszenia ustawy, to jest w dniu 9 grudnia 1991 r.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Absolwenci szkół wojskowych, powołani do służby stałej, pełnią tę służbę jako obowiązkową przez 7-12 lat w zależności od stopnia wojskowego, a w razie zwolnienia z tej służby z powodu dokonanego przez siebie wypowiedzenia stosunku służbowego obowiązani są zwrócić równowartość kosztów zakwaterowania, wyżywienia i umundurowania, otrzymanych w czasie studiów lub nauki /art. 12 ust. 1 i art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych - Dz.U. 1992 nr 8 poz. 31/. Przepisy te odnoszą się również do żołnierzy zawodowych pełniących służbę wojskową w dniu 9 grudnia 1991 r., co wynika z art. 14 ust. 1 i art. 18 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 113 poz. 491/.

Skarżący przed upływem ośmiu lat liczonych od 1989 r. wypowiedział stosunek służbowy i dlatego ciążył na nim obowiązek zwrotu kosztów nauki w szkole podchorążych, z którego mógł być zwolniony tylko w razie wystąpienia jednej z przesłanek określonych w par. 150 ust. 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 28 lipca 1992 r. w sprawie służby wojskowej żołnierzy zawodowych /Dz.U. nr 60 poz. 305/. Przepis ten stanowi, że "żołnierz w służbie stałej może być zwolniony od obowiązku zwrotu kosztów: 1/ w szczególnie uzasadnionych, nie zawinionych przez żołnierza przypadkach losowych; 2/ z uwagi na bardzo trudną sytuację rodzinną żołnierza; 3/ gdy zwolnienie z wojska następuje w związku z przejściem do administracji państwowej lub innej służby".

Organy obu instancji rozważyły sytuację skarżącego w nawiązaniu do wszystkich przesłanek par. 150 ust. 1 tego rozporządzenia, ograniczając się jednak do ogólnego stwierdzenia, że nie mieści się ona w szczególnych unormowaniach tego przepisu. W ocenie Sądu rozpoznawana sprawa bezspornie nie łączy się z przesłankami wymienionymi w par. 150 ust. 1 pkt 2 i 3. Pozostaje zatem odpowiedź na pytanie, czy wypowiedzenie stosunku służbowego przez żołnierza z powodu jego przekonań religijnych może być ocenione jako szczególnie uzasadniony, nie zawiniony przez niego przypadek losowy w rozumieniu par. 150 ust. 1 pkt 1.

Przez przypadek losowy rozumie się nagłe, zewnętrzne zdarzenie powodujące skutki trudne do przewidzenia i odwrócenia. Innego rodzaju sytuacje, nie łączące się z uwarunkowaniami rodzinnymi lub zawodowymi, jakie powodują potrzebę ich uwzględnienia przy egzekwowaniu ustawowych obowiązków, są ściśle określone w przepisach prawnych. Ich przykładem może być wynikające z art. 189 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej /Dz.U. 1992 nr 4 poz. 16 ze zm./ uprawnienie osób podlegających obowiązkowi służby wojskowej do ubiegania się o skierowanie do odbycia służby zastępczej "ze względu na przekonania religijne albo wyznawane zasady moralne". Przepis ten i łączące się z nim unormowania zawarte w art. 189 ust. 2 - art. 199 tej samej ustawy dotyczą powszechnego obowiązku obrony, świadczonego osobiście przez poborowego i możliwego do wyegzekwowania w drodze stosownych środków przymusu. Osobisty, niezbywalny charakter powszechnego obowiązku obrony, w zestawieniu z konfliktem sumienia powstającym na tle ugruntowanych zwykle przekonań religijnych lub wyznawanych zasad moralnych, stworzył potrzebę znalezienia humanitarnego rozwiązania, jakim jest służba zastępcza.

Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy podczas nauki w szkole wojskowej jej późniejszy absolwent uzyskuje wykształcenie, korzystając z pomocy materialnej Ministerstwa Obrony Narodowej o charakterze zbliżonym do stypendium, z której musi się rozliczyć przez pełnienie stałej służby wojskowej w oznaczonym okresie lub przez zwrot wartości tej pomocy poza wyjątkami określonymi w par. 150 ust. 1 omawianego rozporządzenia. Wyjątki te są przejrzyście określone pod względem rodzajowym, z uwzględnieniem dobrowolnego charakteru nauki w szkole wojskowej i późniejszych konsekwencji.

W rezultacie należy przyjąć, że przewidziane w par. 150 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 28 lipca 1992 r. w sprawie służby wojskowej żołnierzy zawodowych /Dz.U. nr 60 poz. 305/ zwolnienie żołnierza w służbie stałej od obowiązku zwrotu kosztów za czas nauki lub studiów "w szczególnie uzasadnionych, nie zawinionych przez żołnierza przypadkach losowych" nie rozciąga się na żołnierzy zwalnianych ze służby na ich wniosek z powodu przekonań religijnych. Przekonania religijne żołnierza zawodowego - absolwenta szkoły wojskowej nie należą do tego rodzaju przypadków losowych, które uniemożliwiają pełnienie służby wojskowej. Dotyczy to również skarżącego, który zresztą - jak przyznał na rozprawie - nawet nie przeszedł formalnych etapów przygotowań do przyjęcia w poczet Świadków Jehowy.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 par. 5 Kpa orzekł jak w sentencji.