Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 216/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2023-01-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3
journal: Dz.U. 2021 poz 423
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: par. 3 ust. 1 pkt 1-3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Judecki Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik Asesor sądowy Anno Komorowska-Kaczkowska (spr.) Protokolant Referent Grażyna Sułkowska-Kosmider po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi W. G. (obecnie: Syndyka masy upadłości W. G.) na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 października 2019 r., nr UP-865/2019 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi W. G. (dalej jako: skarżący, strona, wnioskodawca) jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 21 października 2019 r. utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu z 11 czerwca 2018 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na:

I. w części finansowanej przez płatnika w łącznej wysokości 138.760,43 zł w tym:

• na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych – za okres od lutego 2006r. do czerwca 2010 r. w łącznej kwocie 118.629,86 zł, w tym z tytułu:

-składek - 57.761,99 zł;

- odsetek liczonych na dzień 10-04-2018r. - 60.578,47 zł;

- kosztów upomnienia - 289,40 zł;

• na ubezpieczenie zdrowotne - za okres od lutego 2006 r. do grudnia 2008 r., od lutego 2009 r. do października 2009 r. w łącznej kwocie 12.619,26 zł, w tym z tytułu:

-składek - 6.027,87 zł;

- odsetek liczonych na dzień 10 kwietnia 2018 r. - 6.591,39 zł;

• na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres od lutego 2006 r. do grudnia 2008 r., od lutego 2009 r. do października 2009 r. w łącznej kwocie 7.511,31 zł, w tym z tytułu:

- składek - 3.581,91 zł;

- odsetek liczonych na dzień 01-04-2018 r. - 3.859,00 zł;

- kosztów upomnienia - 70,40zł;

II. w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej wysokości 43.122,61 zł – w części dotyczącej odsetek - tym:

• na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od lutego 2006r. do czerwca 2010r. z tytułu odsetek naliczonych na dzień 10 kwietnia 2018 r. w kwocie 33.949,00 zł;

• na ubezpieczenie zdrowotne za okres od lutego 2006 r. do grudnia 2008 r., od lutego 2009 r. do października 2009 r. z tytułu odsetek naliczonych na dzień 10 kwietnia 2018 r. w kwocie 9.173,61 zł.

Zaskarżone rozstrzygnięcie zapadło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Skarżący wniósł o umorzenie ww. należności, wskazując na trudną sytuację materialną, rodzinną i zdrowotną. Przedłożył dokumenty w postaci: dokumentacji medycznej, zaświadczenia lekarskiego i pisma z 17 maja 2018 r., zaświadczenia z Urzędu Pracy w K. z 20 kwietnia 2018 r., dokumentacji z postępowań egzekucyjnych. W toku postępowania organ uzyskał z właściwego urzędu skarbowego informację, że skarżący zgłosił prowadzenie działalności gospodarczej od dnia od 14 marca 1995 r. do 29 stycznia 1997 r., od 30 stycznia 1997 r. do 1 lutego 2006 r., od 22 marca 2001 r. do 19 grudnia 2014 r., ponadto brak jest informacji o osiągniętych przez skarżącego przychodach/dochodach za 2016 r. i 2017 r. Nadto organ ustalił, że skarżący nie korzysta ze świadczeń Ośrodka Pomocy Społecznej.

Decyzją z 11 czerwca 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wszczęcia postępowania w przedmiocie rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek w części dotyczącej składek finansowanych przez ubezpieczonych. Skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskutek czego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję z 17 września 2018 r. W uzasadnieniu organ wskazał na okoliczności powołane przez skarżącego związane z tym, iż z powodu złego stanu zdrowia nie pracuje zarówno wnioskodawca, jak i jego małżonka. Organ podał, że wraz z żoną pozostają na utrzymaniu córki i zięcia, którzy ponoszą wszelkie koszty utrzymania, łącznie z kosztami leczenia, a wobec skarżącego są prowadzone liczne postępowania egzekucyjne, a nieruchomości, których jest współwłaścicielem, są zajęte przez komornika. Organ wyjaśnił, że przyczyną powstania zadłużenia były uchybienia w prowadzeniu dokumentacji finansowej działalności strony przez podmiot zewnętrzny, a także rosnąca konkurencja na rynku w zakresie sprzedaży artykułów gospodarstwa domowego. W wyniku nabycia spadku po zmarłym synu, skarżący przejął również jego długi. Skarżący przedłożył dokumentację w postaci kserokopii: decyzji Starosty K. z 12 marca 2015 r. o uznaniu go za osobę bezrobotną i odmowie przyznania prawa do zasiłku; skierowania na badanie diagnostyczne; karty informacyjnej leczenia szpitalnego strony w okresie 26 kwietnia 2013 r. -30 kwietnia 2013 r.; poświadczenia lekarskiego odbycia wizyty domowej w dniu 4 października 2017 r.; wyniku badania diagnostycznego z 21 lipca 2017 r.; poświadczeń udzielenia stronie porad ambulatoryjnych w 15 kwietnia 2015 r., 17 czerwca 2015 r. oraz 8 lipca 2015 r.; zaświadczenia Starosty K. z 20 kwietnia 2018 r. o zarejestrowaniu skarżącego jako osoby bezrobotnej i braku prawa do zasiłku wraz z informacją, że na dzień wydania zaświadczenia Powiatowy Urząd Pracy w K. nie posiada dla strony ofert pracy oraz przekwalifikowania zawodowego; zawiadomienie z 24 lipca 2014 r. o zajęciu rachunku bankowego i zakazie wypłat w sprawie przeciwko wnioskodawcy; informacji z 22 stycznia 2015 r. o stanie zaległości w 13 sprawach egzekucyjnych prowadzonych przeciwko skarżącemu i jego żonie; informacji z 22 stycznia 2015 r. o stanie zaległości w 2 sprawach egzekucyjnych prowadzonych przeciwko wnioskodawcy. Wnioskodawca nie przedłożył oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, jednak z treści wniosku o umorzenie wynikało, że: zamieszkuje on wraz z żoną w nieruchomości w K.; pozostaje z żoną na utrzymaniu córki oraz zięcia, którzy zamieszkują razem z małoletnim dzieckiem w tej samej nieruchomości; zarówno skarżący, jak i małżonka nie pracują zarobkowo; skarżący nie posiada innych źródeł dochodu ani oszczędności; stałe wydatki związane z utrzymaniem, w tym koszty leczenia, ponoszą córka z zięciem; skarżący nie posiada "żadnych istotnych ruchomości"; jest obciążony licznymi postępowaniami egzekucyjnymi i nie reguluje żadnych zaległości; nieruchomości wnioskodawcy są zajęte przez komornika.

W toku postępowania ustalono również, że: skarżący jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku; jego żona nie jest zgłoszona do ubezpieczeń społecznych; obecnie wobec wnioskodawcy Dyrektor Oddziału ZUS prowadzi postępowanie egzekucyjne; na majątku nieruchomym strony Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał zabezpieczenia hipotecznego w księgach wieczystych: nr [...], [...], [...], [...], przy czym w KW nr [...] (lokal niemieszkalny w K.) wpis Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest na pierwszej pozycji.

Analizując zebrany materiał dowodowy organ nie stwierdził po stronie skarżącego wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm., zwanej dalej "u.s.u.s."). W tym zakresie w szczególności zwrócił uwagę, że na majątku nieruchomym skarżącego Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał zabezpieczeń hipotecznych, przy czym w Księdze Wieczystej nr [...] wpis Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest na pierwszej pozycji i istnieje wysokie prawdopodobieństwo zaspokojenia części należności z tytułu składek w przypadku sprzedaży tej nieruchomości, ponadto w przypadku pozostałych zabezpieczeń nie jest wykluczone, że również odzyska się chociaż część zadłużenia. Organ podkreślał, że dotychczas nie został ustalony brak możliwości egzekucyjnego dochodzenia należności przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne. Brak jest również podstaw do stwierdzenia, że w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały zatem przez organ rentowy wyczerpane. Dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych, organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób wyegzekwowania zadłużenia.

Organ nie znalazł też podstaw do umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365) [dalej jako Rozporządzenie].

Zgromadzona dokumentacja dotycząca sytuacji materialno-bytowej gospodarstwa domowego skarżącego nie potwierdziła, zdaniem organu, wystąpienia przesłanek wskazanych w Rozporządzeniu. Powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej lub jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia. Za takie zdarzenie nie może być uznane wadliwe prowadzenie dokumentacji finansowej przedsiębiorstwa przez podmiot zewnętrzny czy konkurencja rynkowa (na co wskazywał skarżący). Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej płatnik wziął na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Skutki finansowe działalności osoby zobowiązanej nie mogą być przenoszone na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji na obywateli.

Nie kwestionując wystąpienia po stronie skarżącego problemów zdrowotnych organ zauważył jednak, że przedłożona dokumentacja medyczna nie potwierdza jednoznacznie, by wnioskodawca był całkowicie i trwale niezdolny do pracy zarobkowej czy też by był osobą wymagającą stałej opieki osób trzecich w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Twierdzenie, że małżonka skarżącego nie pracuje z uwagi na jego stan zdrowia, nie znalazło potwierdzenia w materialne dowodowym. Wobec braku przeciwwskazań zawodowych czy trwałych i całkowitych przeciwwskazań zdrowotnych do pracy zarobkowej po stronie skarżącego czy jego żony, poprawa sytuacji finansowej gospodarstwa domowego jest w ocenie organu możliwa. Organ podkreślał, że w sprawie nie wykazano, aby podjęcie spłaty należności z tytułu nieopłaconych składek, przykładowo w układzie ratalnym, np. po podjęciu zatrudnienia przez skarżącego lub uzyskaniu świadczeń emerytalnych, pozbawiło skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Końcowo organ wskazał, że umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności, a podejmując rozstrzygnięcie w tym zakresie organ jest zobowiązany do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym.

W skardze skarżący wniósł o uchylenie decyzji obu instancji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi opisał swoją sytuację życiową, zdrowotną i materialną, wskazując na konieczność zastosowania wobec niego wnioskowanej ulgi.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 stycznia 2019 r., sygn. akt I SA/Op 367/18, uznał skargę za zasadną.

W ocenie Sądu organ wydając zaskarżone rozstrzygnięcie naruszył, w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przepis art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm., zwanej dalej "k.p.a.") w związku z art. 24 ust. 4 i ust. 5 i ust. 5b u.s.u.s., z uwzględnieniem przepisów intertemporalnych regulujących kwestię przedawnienia należności składkowych i odsetek wymienionych w punkcie II decyzji z dnia 11 czerwca 2018 r.

Zdaniem Sądu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ nie wyjaśnił wystarczająco kwestii wymagalności przedmiotowych należności z tytułu składek, będących przedmiotem wniosku skarżącego. Przypomniał, że należności te dotyczą lat 2006 – 2010, co powinno skłonić organ do zbadania kwestii ewentualnego przedawnienia tych należności. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynikało bowiem, by organ zweryfikował w pierwszej kolejności to, czy nie przedawniły się należności będące przedmiotem wniosku strony. Sąd zauważył, że sporne należności dotyczą lat 2006-2010 (a więc co do zasady podlegały one najpierw dziesięcioletniemu, a następnie, tj. od 1 stycznia 2012 r., pięcioletniemu terminowi przedawnienia), a w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ w ogóle nie wyjaśnił, czy wystąpiły przesłanki zawieszenia/przerwania biegu terminu przedawnienia tych należności (zob. art. 24 ust. 5a-5e i ust. 6 u.s.u.s.), gdyż tylko w takiej sytuacji należności składkowe byłyby nadal wymagalne. Organ wskazał na fakt dokonania na majątku nieruchomym skarżącego zabezpieczeń hipotecznych, jednak w tym przypadku nie opisał i nie przeanalizował bardziej szczegółowo, jakich konkretnie należności dotyczyły te zabezpieczenia i kiedy zostały one ustanowione. Zgodnie z przepisem art. 24 ust. 5 u.s.u.s., nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

Sąd wyjaśnił również, że z przepisu art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obecnie obowiązującym) wynika, iż należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. W stanie prawnym obowiązującym w latach 2006-2011 (w czasie powstania przedmiotowych należności) przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r., nr 232, poz. 1378) dokonano zmiany przepisu art. 24 ust. 4 u.s.u.s., tj. wprowadzono zapis, że "należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne". W przepisie art. 27 ust. 1 ww. ustawy z dnia 16 września 2011 r., wskazano natomiast, że do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (ust. 2).

Powyższe w ocenie Sądu oznacza, że o ile nie doszło do przedawnienia spornych należności przed dniem 1 stycznia 2012 r., to zastosowanie do nich będzie miał pięcioletni termin przedawnienia, liczony jednak od 1 stycznia 2012 r. Tym samym biorąc pod uwagę powyższe regulacje, przedawnienie spornych należności nastąpiłoby z końcem 2017 r., chyba że wystąpiły w czasie biegu terminu przedawnienia zdarzenia skutkujące jego zawieszeniem bądź przerwą (art. 24 ust. 5a, 5b czy 5f u.s.u.s.).

Jednak, w ocenie Sądu, w zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się do powyższej kwestii, nie wskazał kiedy upływa termin przedawnienia poszczególnych należności, nie podał, czy wystąpiły w stosunku do poszczególnych należności przesłanki zawieszenia/przerwania biegu terminu przedawnienia. Tymczasem była to kwestia pierwszoplanowa, od której należało rozpocząć ocenę stanu faktycznego sprawy.

Sąd zauważył również, iż w uzasadnieniu decyzji organu I instancji znajdują się informacje, że w stosunku do skarżącego jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu do rachunku bankowego w I. Postępowanie egzekucyjne obejmuje należności tj:

• na ubezpieczenia społeczne za okres: od 02/2006 do 06/2010, na postawie tytułów wykonawczych od [...] do [...] z dnia 10.08.2011 r.

• na ubezpieczenie zdrowotne za okres: od 02/2006 do 12/2008, od 02/2009 do 10/2009, na podstawie tytułów wykonawczych od [...] do [...] z dnia 10.08.2011 r.

• Fundusz Pracy i FGŚP od 02/2006 do 12/2008, od 02/2009 do 10/2009, na podstawie tytułów wykonawczych od [...] do [...] z dnia 10.08.2011 r.

Niemniej jednak – w ocenie Sądu - w uzasadnieniu decyzji brak było informacji dotyczących kwestii ewentualnego prowadzenia egzekucji w odniesieniu do odsetek od należności składkowych na FUS i ubezpieczenia zdrowotne w części finansowanej przez ubezpieczonych. Te należności organ objął swym rozstrzygnięciem, pozostawiając jednak zupełnie poza polem swoich rozważań kwestię ewentualnego przedawnienia tych odsetek, których nie obejmuje wyłączenie zawarte w art. 30 u.s.u.s. Przedmiotem rozstrzygnięcia były należności z tytułu składek, czyli zarówno składki jak i odsetki od składek na ubezpieczenie pracownika finansowane zarówno przez pracownika, jak i przez pracodawcę, przy czym z zakresu umarzania należności z tytułu składek przepis art. 30 u.s.u.s. wyłącza jedynie składki finansowane przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek, czyli m.in. pracowników. Wymaga podkreślenia, że art. 30 u.s.u.s. mówi jedynie o składkach finansowanych przez ubezpieczonych będących pracownikami, nie zaś, tak jak art. 28 ust. 1 i 2 oraz 3a, o należnościach z tytułu składek. Pojęcie należności z tytułu składek jest szersze, ponieważ obejmuje - poza składkami - także odsetki od składek nieopłaconych w terminie. Ta różnica zakresowa nie jest przypadkowa, gdyż obowiązek zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego pracowników, obliczania i przekazywania ich składek do ZUS spoczywa na płatniku czyli pracodawcy (art. 36 ust. 1 i art. 17 ust. 1 u.s.u.s.). W konsekwencji ustawa obciąża w art. 23 ust. 1 płatnika - pracodawcę - obowiązkiem zapłacenia odsetek za zwłokę w nieopłaceniu w terminie składek, finansowanych zarówno przez ubezpieczonego, jak i przez płatnika (pracodawcę). Odsetki za zwłokę nie są zatem finansowane przez ubezpieczonego pracownika, również w zakresie, w jakim dotyczą składek przez niego finansowanych, ale nieopłaconych przez pracodawcę (por. wyrok NSA z dnia 28.09.2017 r., sygn. akt II GSK 1491/17).

Tak więc, w ocenie Sądu, pomimo rozstrzygnięcia również w przedmiocie odsetek od składek finansowanych przez ubezpieczonych, to w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji kwestii tej nie poświęcono jakiejkolwiek uwagi.

W ocenie Sądu, w sprawie nie poczyniono wyczerpujących ustaleń odnośnie kwestii przedawnienia należności. Nie zostało w szczególności wykazane, że zaszła przesłanka zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności o której mowa w art. 24 ust. 5b u.s.u.s., zgodnie z którym, bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Nie potwierdzono zatem, czy spełniony został niezbędny warunek zawieszenia biegu tego terminu, a mianowicie zawiadomienie dłużnika o tej czynności.

Dodatkowo Sąd wskazał, iż z ww. "Informacji o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym" wynika, iż przyczyną bezskuteczności egzekucji skierowanej do rachunku bankowego w I. była odpowiedź banku, że nie prowadzą RB (prawdopodobnie rachunku bankowego) dla płatnika. W takiej sytuacji w sprawie nie zostało jednoznacznie wyjaśnione czy doszło do podjęcia czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został powiadomiony. W istocie wskazano jedynie na fakt wdrożenia postępowania egzekucyjnego, jednak zaniechano rozważenia czy okoliczność taka miała wpływ na bieg terminu przedawnienia należności. W aktach brakuje też dowodów na to, że skarżący został powiadomiony o przeprowadzonej czynności egzekucyjnej, co jest niezbędne dla wystąpienia zawieszenia biegu terminu przedawnienia na podstawie art. 24 ust. 5b u.s.u.s.

Tym samym Sąd uznał, że organ nie zajął stanowiska odnośnie istnienia bądź nieistnienia przedmiotowych należności. Wyczerpujących informacji w tym zakresie nie zawierają również akta administracyjne sprawy. Zatem z uwagi na naruszenie przez organ przepisu art. 107 § 1 pkt 6 i 3 k.p.a. zaskarżoną decyzję Sąd uchylił.

Organ, po ponownie przeprowadzonym postępowaniu, decyzją z 21 października 2019 r. utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu z 11 czerwca 2018 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu decyzji organ dokonał analizy i szczegółowo opisał kwestie związane z przedawnieniem należności składkowych. Nadto organ wskazał, że po dokonaniu wnikliwej analizy sprawy oraz biorąc pod uwagę argumentację skarżącego, nie znalazł podstaw do zmiany dotychczasowego stanowiska. Organ analizując przesłanki umorzenia przedstawił argumentację zbieżną w przedstawioną w uzasadnieniu poprzedniej decyzji z 11 czerwca 2018 r. (argumentacja ta została zreferowana w początkowej części opisu stanu faktycznego.)

Skarżący zaskarżył powyższą decyzję. Zdaniem skarżącego, organ niewłaściwie ocenił jego sytuację majątkową, z której wynika, że nie jest on w stanie spłacić zaległych składek ubezpieczeniowych bez uszczerbku w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 29 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Op 16/20, po rozpoznaniu skargi W. G. uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 21 października 2019 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składak na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Sąd wskazał, że jest związany powołanym powyżej wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 23 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Op 367/18, uchylającym decyzję Zakładu z dnia 17 września 2018 r. Zgodnie bowiem z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Związanie oceną prawną wyrażoną w treści orzeczenia oraz wskazaniami co do dalszego postępowania dotyczy zarówno organów administracji publicznej, jak i sądów. W uzasadnieniu ww. wyroku Sąd wskazał natomiast, że obowiązkiem Zakładu było zatem ustalenie w pierwszej kolejności kiedy upływa termin przedawnienia dla poszczególnych należności, jak i poczynienie ustaleń odnośnie ewentualnego wystąpienia przesłanek zawieszenia/przerwania biegu terminu przedawnienia należności i zgromadzenie stosownej dokumentacji w tym zakresie. Powyższe powinno mieć przejrzyste odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Sąd wskazał przy tym, że organ obowiązany będzie dokonać wykładni przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. uwzględniającej wyrok TK z 8 października 2013 r. w sprawie K 40/12. Dla prawidłowego zastosowania właściwych regulacji prawnych będą miały też istotne znaczenie normy intertemporalne, jako rozstrzygające o zastosowaniu, bądź nie, nowych regulacji prawnych do stanów faktycznych już zaistniałych, ale trwających w czasie. Dokonując następnie kontroli legalności zaskarżonej decyzji we wskazanym wyżej zakresie Sąd, dokonując po raz kolejny kontroli działań organu, stwierdził, że rozważając kwestię przedawnienia składek objętych wnioskiem o ich umorzenie, Zakład błędnie przyjął, że z uwagi na zabezpieczenie hipoteką części należności objętych wnioskiem o umorzenie, nie uległy one przedawnieniu. Przy czym organ nie zastosował się w tym względzie do jasnej oceny wyrażonej w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 23 stycznia 2019 r., którą organ ten był związany. Sąd we wcześniejszym wyroku bowiem wyraźnie wskazał, że stanowisko Zakładu jest błędne i nie uwzględnia jednolitej linii orzeczniczej sądów administracyjnych w tej kwestii. Sąd podzielił reprezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd co do przedawnienia zaległości objętych hipoteką również po 1 stycznia 2012 r. z uwagi na wyrok TK w sprawie SK 40/12. Sam bowiem fakt zabezpieczenia zaległości wobec ZUS hipoteką na nieruchomości nie przesądza, że nie doszło do ich przedawnienia, a to oznacza, że termin przedawnienia zaległości z tytułu składek biegnie na zasadach ogólnych, które zostały zawarte w art. 24 ust. 4, ust. 5a i kolejnych u.s.u.s.

Na skutek skargi kasacyjnej wywiedzionej przez organ, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 20 stycznia 2021 r., sygn. akt I GSK 1705/20 uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 29 lipca 2020 r.. sygn. akt I SA/Op 16/20 i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu. Naczelny Sąd Administracyjny uznał za zasadny podniesiony przez organ zarzut naruszenia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. i argumentację organu wskazująca, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 20 maja 2020 r., sygn. akt P 2/18 (Dz.U. z 2020 r. poz. 976) uznał, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że tracą na aktualności dotychczasowe orzeczenia sądów administracyjnych, przywołane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku sądy I instancji, które odnosiły się do konieczności uwzględnienia, przy wykładni art. 24 ust. 5 u.s.u.s., wytycznych zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12. Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że rozpoznając ponownie sprawę – w kontekście podniesionych zarzutów naruszenia prawa materialnego – Sąd I instancji powinien mieć nadto na względzie zakaz wkraczania w domenę sądownictwa powszechnego.

Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z 9 lipca 2021 r., sygn. akt I SA/Op 216/21 zawiesił postępowanie w sprawie, z uwagi, że 21 sierpnia 2020 r. Sąd Rejonowy w O. ogłosił upadłość skarżącego jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej oraz wyznaczył sędziego komisarza i syndyka masy upadłości. Spełniona zatem została obligatoryjna przesłanka zawieszenia postępowania, o której mowa w art. 124 § 1 pkt 4 p.p.s.a., bowiem niniejsza sprawa dotyczy przedmiotu wchodzącego w skład masy upadłości, zatem postępowanie sądowe należało zawiesić, gdyż po ogłoszeniu upadłości może ono być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka lub przeciw niemu.

Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 24 września 2021 r., sygn. akt I GZ 281/21 oddalił zażalenie skarżącego na ww. postanowienie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, postępowanie sądowoadministracyjne, którego przedmiotem jest odmowa umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest sprawą, której przedmiot wchodzi do masy upadłości. Zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja ZUS konstytuuje prawa lub obowiązki skarżącego, które mają wpływ na kształt masy upadłości oraz możliwość zaspokojenia z niej wierzycieli. Natomiast Sąd Rejonowy w O. ogłosił upadłość skarżącego 21 sierpnia 2020 r. W tej sytuacji zawieszenie postępowania sądowoadministracyjnego w omawianym przypadku (w stosunku do skarżącego zostało wszczęte postępowanie upadłościowe, a sprawa dotyczy przedmiotu wchodzącego w skład masy upadłości) było konieczne i ma na celu umożliwienie syndykowi masy upadłości wstąpienia do postępowania sądowoadministracyjnego i zajęcia stanowiska procesowego, gdyż tylko syndykowi, przysługuje legitymacja w sprawach dotyczących masy upadłości.

Następnie, w wyniku oświadczenia syndyka masy upadłości o wstąpieniu do postępowania, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z 31 października 2022 r. podjął zawieszone postępowanie z udziałem syndyka.

Na rozprawie 27 stycznia 2023 r. pełnomocnik organu oświadczył, że należności objęte zaskarżoną decyzją, nadal istnieją i nie zostały zaspokojone w żadnym stopniu w toku toczącego się postępowania upadłościowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie

Na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2019 r., poz.2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Nadto zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.- dalej jako p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.

Z kolei w myśl art. 145 § 1 p.p.s.a. zaskarżona do sądu administracyjnego decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2).

Przedmiotem skargi pozostaje decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 21 października 2019 r., nr UP-865/2019, w przedmiocie odmowy umorzenia W. G. należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

W pierwszej kolejności należy podkreślić, że kontrola Sądu na obecnym etapie postępowania, w związku z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 stycznia 2021 r., sygn. akt I GSK 1705/20, odbywa się z uwzględnieniem art. 153 p.p.s.a Zgodnie z przepisem art. 153 p.p.s.a, ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego, wiąże w tej sprawie zarówno Sąd I instancji, jaki i organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Zaznaczyć należy, że pomimo użycia w powołanym przepisie określenia "orzeczenie" chodzi w nim nie o sentencję, lecz o uzasadnienie. Ocena prawna rozstrzygnięcia wiąże się bowiem w pierwszym rzędzie z wykładnią prawa, a ta może mieścić się jedynie w uzasadnieniu wyroku (por. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 1998 r., sygn. II SA 1560/97 niepubl.). Ocena prawna, o której stanowi analizowany przepis, może dotyczyć zarówno samej wykładni prawa materialnego i procesowego, jak i braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu istotnych okoliczności stanu faktycznego. Zarówno sąd I instancji, jak i organ administracji, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązani są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach.

Rozpoznając niniejszą sprawę z uwzględnieniem powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy, Sąd nie stwierdził naruszenia przepisów prawa, które skutkowałoby wadliwością zaskarżonej decyzji, która uzasadniałaby jej wyeliminowanie z obrotu prawnego. Jednocześnie Sąd wyjaśnia i podkreśla, że zgodnie z art. 134 p.p.s.a. Sąd orzeka na podstawie akt sprawy. Orzekanie, na podstawie akt sprawy oznacza, iż Sąd przy ocenie legalności aktu bierze pod uwagą materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sąd orzeka wedle stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydania zaskarżonego aktu lub podjęcia zaskarżonej czynności, a wynikającego z akt sprawy. Podkreślenie tych okoliczności jest o tyle istotne, gdyż Sąd dostrzega, że pomiędzy wydaniem decyzji przez organ, a wyrokowaniem przez Sąd, doszło do istotnych zmian zarówno w sferze faktycznej (ogłoszenie upadłości), jak i prawnej. Zdarzenia te i ich ewentualny wpływ na podstawy umorzenia, nie mogą być jednak przedmiotem oceny w przedmiotowym postępowaniu, bowiem zaistniały one już po dniu wydania zaskarżonej decyzji. Należy przy tym zwrócić uwagę, że wniosek o umorzenie należności składkowych na rzecz ZUS nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej, a więc może być ponawiany w przypadku zmiany stanu faktycznego lub po uzyskaniu nowych dowodów. Z tego też względu nowe okoliczności mogą stanowić podstawę do wystąpienia do organu z nowym wnioskiem, nie stanowią zaś podstawy uchylenia decyzji, która została wydana przed wystąpieniem tych okoliczności.

Jednocześnie mając na uwadze wytyczne zawarte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 stycznia 2021 r, sygn. akt I GSK 1705/20, Sąd w kwestiach dotyczących przedawnienia, ograniczył się jedynie do ustalenia, czy należności objęte wnioskiem o umorzenie istnieją, i to wyłącznie w zakresie niezbędnym do ustalenia przedmiotowość lub bezprzedmiotowości postępowania, bez naruszania kompetencji Sądów powszechnych w zakresie orzekania o tych przedawnieniu należności z jednoczesnym uwzględnieniem przy wykładni art. 24 ust.5 u.s.u.s, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 maja 2020 r., PK 2/18, z którego wynika, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s w zakresie w jakim wyłącza przedawnienie należności na ubezpieczenie społeczne z tytułu składek zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji.

Mając powyższe na uwadze, Sąd wskazuje, że organ w zaskarżonej decyzji w sposób szczegółowy zweryfikował, pod kątem jego ewentualnego przedawnienia, zadłużenie, o umorzenie którego skarżący wnosił. Organ prawidłowo przyjął, iż zgodnie z zapisami ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie od 24 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2011 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. Prawidłowo wyjaśnił, że w związku z uchwaleniem ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, której przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zostały wprowadzone zmiany dotyczące m. in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat. W świetle powołanego przepisu dochodzone należności ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. W przypadku zaistnienia okoliczności powodujących zawieszenie biegu terminu przedawnienia, po ich ustaniu przedawnienie biegnie dalej. Oznacza to, że pewnego czasu nie wlicza się do okresu przedawnienia, przy czym po zakończeniu okresu zawieszenia, przedawnienie biegnie dalej z uwzględnieniem okresu pomiędzy rozpoczęciem biegu, a powstaniem przyczyny zawieszenia. Następnie organ prawidłowo, uwzględniając stan faktyczny sprawy, wskazał, iż zgodnie z art. 1 ust 15 ustawy dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551) bieg terminu przedawnienia należności, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji oraz że bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy o której mowa art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty (art. 24 ust. 5a u.s.u.s.).

W decyzji będącej przedmiotem niniejszej skargi, organ w sposób szczegółowy przedstawił wszystkie należności składkowe skarżącego: na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - dotyczące okresu objętego decyzją z 11 czerwca 2018 r. tj. łącznie od lutego 2006 r. do czerwca 2010 r. wraz z odsetkami i kosztami egzekucyjnymi (z opisem podjętych w nich czynnościach) które nie uległy przedawnieniu. Jednocześnie organ wyjaśnił, że Skarżący posiada następujące nieruchomości - na których organ dokonał zabezpieczenia całości zadłużenia w postaci wpisu do hipoteki:

- nieruchomość gruntowa w K. o powierzchni 0,04 ha, dla której Sąd Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą nr [...]-współwłasność majątkowa małżeńska w 1/4 części,

- lokal w K. o powierzchni 114,16 m2, dla którego Sąd Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą nr [...] - współwłasność majątkowa małżeńska w 2/4 części,

- lokal w K. o powierzchni 45,27 m2, dla którego Sąd Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą nr [...] - współwłasność majątkowa małżeńska w 2/4 części,

- nieruchomość gruntowa w K. o powierzchni 0,04 ha, dla której Sąd Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą nr [...] -współwłasność majątkowa małżeńska w 1/4 części,

- lokal w K. o powierzchni 67,18 m2, dla którego Sąd Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą nr [...] - współwłasność majątkowa małżeńska w 2/4 części,

- lokal w W. o powierzchni 139,22 m², dla którego Sąd Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą nr [...] - współwłasność majątkowa małżeńska.

Nadto organ wskazał, że 5 marca 2018 r., na podstawie wniosku nr [...] zostały przedawnione składki na :

- Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za sierpień 2007 r. w kwocie 4,35 zł i za wrzesień 2007 r. w kwocie 132,89 zł,

- ubezpieczenie zdrowotne- za wrzesień 2006 r. w kwocie 2,10 zł, za luty 2006 r. w kwocie 1,05 zł.

1) Składki na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za wrześnień 2007 r. uległy przedawnieniu w związku z brakiem podjętych działań mających wpływ na przerwanie biegu przedawnienia, natomiast składki na ubezpieczenie zdrowotne za wrzesień 2006 r. i luty 2006 r. oraz na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za sierpień 2007 r. uległy przedawnieniu, z uwagi na kwotę niedojrzałą do egzekucji.

Następnie organ podkreślił, że u skarżącego występują należności nieprzedawnione (szczegółowo wskazane w uzasadnieniu decyzji z 21 października 2019 r.) w związku z czynnie prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym do całości zadłużenia i w związku z zabezpieczeniem hipotecznym. Powyższe okoliczności zdaniem Sądu wskazują w sposób jednoznaczny, iż bieg terminu przedawnienia został zawieszony dla składek objętych wnioskiem, a organ prawidłowo ocenił kwestie związane z ewentualnym przedawnieniem należności składkowych objętych wnioskiem o umorzenie, w tym kwestie związane z dokonaniem zabezpieczń hipotecznych. Okoliczności będące podstawą tej oceny, wynikają z materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy. Nadto należności te nie zostały zaspokojone w żadnym stopniu w trwającym postępowaniu upadłościowym, co wynika z oświadczenia pełnomocnika organu złożonego na rozprawie 27 stycznia 2023 r.

W odniesieniu do powyższych ustaleń organu, należy wskazać, iż w ocenie Sądu, nie budzą one wątpliwości, a nadto nie są kwestionowane przez skarżącego. Podkreślić należy, że postępowanie administracyjne w przedmiotowej sprawie, zostało wszczęte na wniosek skarżącego 10 kwietnia 2018 r. Na etapie wszczęcia postępowania, ani w jego toku skarżący nie podnosił zarzutu przedawnienia. Nie zgłosił takiego zarzutu również w toku całego dotychczasowego postępowania sądowoadministracyjnego. Należności objęte wnioskiem został zabezpieczone w postaci hipoteki, co ma istotne znaczenie z punktu oceny przedawienia należności.

Mając na uwadze powyższe okoliczności, istnienie należności z tytułu składek nie budzi wątpliwości Sądu, co w konsekwencji uprawniało organ do merytorycznej oceny przesłanek umorzenia należności z tytułu składek. Sąd wskazuje również, że brak było przesłanek formalnych uniemożliwiających merytoryczne rozpoznanie niniejszej sprawy. Postępowanie podjęte zostało z udziałem syndyka masy upadłości. Dotyczyło należności istniejących. Natomiast samo ogłoszenie upadłości, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe, stanowi obecnie przesłankę całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 4c u.s.u.s., nie stanowi zaś samo w sobie przeszkody formalnej w procedowaniu wniosku o umorzenie należności i nie czyni bezprzedmiotowym postępowań administracyjnych w przedmiocie umorzenia należności wchodzących w skład masy upadłości, a w konsekwencji także i postępowań sądowoadministracyjnych.

Przechodząc do kwestii merytorycznych związanych z oceną zasadności odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek podkreślić należy, że w sprawach dotyczących umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek ubezpieczenia społecznego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyposażony został w kompetencję do umorzenia należności z tytułu tych składek w przypadku stwierdzenia ustalonych ustawowo przesłanek umorzenia, z zastrzeżeniem wynikającym z art. 30 u.s.u.s. Z art. 30 u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydawania decyzji) wynikało, że do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28, czyli nie podlegają one umorzeniu w oparciu o ww. przepis. Należy również podkreślić, że decyzje w przedmiocie umorzenia lub odmowy umorzenia, wydawane w oparciu o art. 28 u.s.u.s. nie mają charakteru związanego, a podejmowane są w ramach uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia przesłanek ustawowych, nie obliguje organu do wydania decyzji umarzającej dane zobowiązanie. Inaczej mówiąc, nawet w razie wystąpienia przesłanek, o których mowa w tym przepisie, organ może odmówić umorzenia, jednakże musi przedstawić logiczną argumentację w zakresie powodów tejże odmowy. W takim przypadku powinien uzasadnić swoją decyzję w sposób niebudzący wątpliwości, co do motywów, którymi się kierował przy jej wydawaniu, a więc szczegółowo przedstawić powody takiej kwalifikacji i argumenty, które legły u jej podstaw. Tylko wówczas, decyzja przezeń wydana nie będzie nosiła znamion dowolności. Jednocześnie niezbędne staje się podkreślenie, że rolą Sądu administracyjnego orzekającego w przedmiocie legalności takiej decyzji jest zweryfikowanie, czy przedstawione wymogi w kwestii przeanalizowania przesłanek ustawowych oraz w kwestii precyzyjnego przedstawienia powodów uzasadniających zdaniem organu odmowę umorzenia należności zostały spełnione. Sąd jest bowiem obowiązany wyłącznie do oceny, czy zaskarżona decyzja odpowiada standardom określonym w obowiązujących przepisach, czy też je narusza w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. W przypadku decyzji odmawiającej umorzenia należności ze względu na niezasadność zgłoszonego w tym przedmiocie żądania, zadaniem Sądu nie jest więc ocena słuszności przyjętej przez organ deczyji, lecz tylko to, czy w świetle okoliczności wynikających z akt sprawy jej podjęcie było dopuszczalne (zgodne z prawem). Sąd bada zatem, czy w danym przypadku organ rozważył wszystkie okoliczności sprawy i czy przedstawił logiczne i spójne uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia.

Przechodząc do samej oceny przesłanek umorzenie, należy wskazać, że obowiązujące w dniu wydania zaskarżonej decyzji przepisy przewidywały, że umorzenie należności jest możliwe w przypadku całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., bądź istnienia uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., z jednoczesnym wyłączenie należności, o których mowa w art. 30 u.s.u.s. tj. finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek. W przypadku składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących ich płatnikami, a także w przypadku składek ubezpieczonych nie będących jednocześnie płatnikami składek ustawodawca co do zasady nie przewiduje możliwości ich umarzania, rozkładania na raty, czy odraczania terminu płatności.

Mając na uwadze przytoczone powyżej regulacje prawne, uznać należy, że w granicach prowadzonej na podstawie art. 28 u.s.u.s. sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek ubezpieczenia społecznego, organ zobowiązany był do przeanalizowania przesłanek, od których ustawa uzależnia umorzenie tych składek. Przypomnieć trzeba, że zgodnie ze stanowiącym podstawę rozstrzygnięcia przepisem art. 28 ust. 1 u.s.u.s., (w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania decyzji przez organy) należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub części, z zastrzeżeniem ust. 2 - 4. W ust. 2 wskazano, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności, które to przypadki zostały enumeratywnie wymienione w art. 28 ust. 3 w punktach od 1 do 6.

Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019 r., poz. 498, z późn. zm.).;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w powyższym przepisie jest wyczerpujące, a zatem stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie ma wątpliwości, co do tego, że organ wyjaśnił szczegółowo w uzasadnieniu decyzji, że nie zachodzi całkowita nieściągalność składek w rozumieniu tego przepisu. Wystąpienie każdej z tych przesłanek zostało przenalizowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W ocenie Sądu organ prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności, bowiem zgromadzony materiał dowodowy nie wskazuje na wystąpienie sytuacji opisanych w art. 28 ust. 3 pkt od 1) do 6) u.s.u.s. Organ podał, że z przyczyn oczywistych nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s.

Nadto organ wskazał, że skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów z których wynikałoby, że:

a) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019, poz. 498 ze zm.),

b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

c) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym.

Natomiast wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Organ wskazał również, że 1 sierpnia 2012 r. skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, a wykreślenie z CEIDG nastąpiło 20 grudnia 2014 r.- jednocześnie nie wystąpił całkowity brak majątku. Skarżący posiada bowiem nieruchomości - szczegółowo wymienione przez organ, na których to nieruchomościach organ dokonał zabezpieczenia całości zadłużenia w postaci wpisu do hipoteki. Nadto organ wskazał, że skarżący posiada samochód ciężarowy [...] z 1986 r., oraz przyczepę lekką [...] z 1991 r., a także samochód [...] z 1997 r. o niskiej wartości rynkowej. Organ podkreślił, że brak jest podstaw do stwierdzenia, że w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W stosunku do zadłużenia figurującego na koncie składkowym skarżącego prowadzone jest bowiem postępowanie egzekucyjne z całości zadłużenia i nie został ustalony brak możliwości dochodzenia egzekucyjnego składek przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne, zaś zabezpieczenie hipoteczne daje szansę na zaspokojenie należności. Nadto organ podnosił, iż wg przepisów emerytalnych - mężczyzna uzyskuje powszechny wiek emerytalny w wieku 65 lat. Do osiągnięcia przez skarżącego w/w wieku emerytalnego pozostało jeszcze 4 lata aktywności zawodowej. Daje to podstawę organowi egzekucyjnemu do przypuszczeń, że skarżący będzie jeszcze (na przestrzeni kilku lat) aktywny zawodowo, a następnie uzyska prawo do emerytury. To może stanowić źródło skutecznej egzekucji, zaś obecny brak efektów w egzekwowaniu należności składkowych nie przesądza o całkowitej ich nieściągalności. Stwierdzenie, że nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne - byłoby na obecnym etapie postępowania - przedwczesne.

Mając powyższe na uwadze, w ocenie Sądu, organ miał podstawy, by uznać, że nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. Podkreślić przy tym należy, iż dopóki istnieje możliwość prowadzenia czynności egzekucyjnych, organ działając jako wierzyciel, nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 103/21). Zgodzić się przy tym należy z organem, że fakt, iż egzekucja należności z tytułu składek jest w toku (prowadzone jest postępowanie egzekucyjne odnośnie do tych należności), wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności. Dopóki bowiem postępowanie to jest w toku nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczność egzekucji (por. np. wyrok WSA w Łodzi z dnia 6 kwietnia 2022 r., sygn. akt III SA/Łd 1061/21). Nadto podkreślić należy, że zabezpieczenie hipoteczne daje w istocie szansę na chociażby częściowe wyegzekowanie należności, tym bardziej, iż jedno z zabezpieczeń dotyczy nieruchomości niemieszkalnej, a hipoteka ZUS została ustanowiona na najwyższej pozycji. W sprawie nie wydano też postanowienia o umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, które może nastąpić wyłącznie w przypadku, gdy ustalono, że zobowiązany nie posiada żadnego majątku, z którego możliwe byłoby skuteczne przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego, a stan ten ma charakter definitywny (zob. wyrok WSA w Opolu z dnia 18 lutego 2022 r., sygn. akt I SA/Op 506/21).

Jednocześnie organ, wobec braku zaistnienia przesłanki całkowitej nieściągalności, zasadnie przeszedł do analizy możliwości umorzenia składek mimo braku całkowitej nieściągalności wskazując, że możliwość taka została przewidziana w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. stanowiącym, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania składek na tej podstawie określone zostały w przywołanym już Rozporządzeniu z 31 lipca 2003 r.

Po zapoznaniu się z aktami sprawy, za nienaruszającą przepisów prawa Sąd uznał również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 Rozporządzenia.

Zgodnie z § 3 ust. 1 Rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Należy przy tym podkreślić, że w orzecznictwie na gruncie omawianego przepisu podkreśla się, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS. W ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie organ w sposób kompleksowy i zupełny, przeanalizował zgromadzone dowody pod kątem wystąpienia przesłanki związanej z możliwością pozbawienia skarżącego - w wyniku opłacenia należności z tytułu składek - zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia). Sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania prawidłowości ustaleń poczynionych w zaskarżonej decyzji w tym zakresie. Jak wynika z akt sprawy organ ustalił, że Skarżący legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem zatrudnienia na otwartym rynku pracy i z przeciwwskazaniami do ciężkiej pracy fizycznej, a więc jest to okoliczność, która przy odpowiednim zaangażowaniu i woli podjęcia działań zmierzających do poprawy sytuacji finansowej skarżącego - może w przyszłości przynieść odpowiednie dochody pozwalające na sukcesywne regulowanie zadłużenia. W związku z powyższym, w ocenie Sądu, organ miał podstawy, aby uznać, że nie została spełniona przesłanka ciężkiej choroby dłużnika czy członka jego rodziny uniemożliwiającej uzyskiwanie przez dłużnika dochodu. Zdaniem Sądu organ słusznie podnosił, że skarżący nie przedstawił dowodów na brak możliwości podjęcia pracy zarobkowej i w konsekwencji w niniejszej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja skarżącego ma charakter trwały, zaś organ upatruje szansy w wyegzekwowaniu należności składkowych w przyszłości m. in. ze względu na dokonane zabezpieczenia hipoteczne. Nadto organ akcentował zgromadzony materiał dowodowy nie wskazuje na to, aby zadłużenie składkowe powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych - a jest efektem nieopłacenie w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenia społeczne w czasie prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej. Organ podnosił przy tym, że ryzyko związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, jak też za negatywne skutki jej prowadzenia oraz wszelkie rozliczenia z nią związane - odpowiada podmiot prowadzący tą działalność. Obligatoryjne opłacanie składek ubezpieczeniowych dotyczy wszystkich ich płatników. Organ podkreślał, że u skarżącego występuje niełatwa sytuacja materialna, jednakże nie posiada ona cech wyjątkowości, jaką odznaczają się wypadki losowe, a biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności, Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest zobowiązany do staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania i jeśli jest szansa na odzyskanie należności, to ma podstawy, aby odmówić umorzenia zaległości składkowych. Nadto organ wskazywał, że istnieje możliwość zastosowania przez organ ulgi w sprawcie zadłużenia w postaci układu ratalnego, zawartego na dogodnych warunkach, co umożliwia: regulowanie należności w dłuższym czasie, nienaliczanie odsetek za zwłokę od dnia następnego po dniu wpływu wniosku o udzielenie ulgi oraz ogranicza negatywne konsekwencje wynikające z przymusowego dochodzenia należności składkowych. Akcentował przy tym, że od stycznia 2014 r. skarżący nie wykazał chęci podjęcia pracy zarobkowej, a od marca 2015 r. skarżący jest zarejestrowany w PUP. Skarżący na żadnym etapie nie próbował skorzystać z możliwości spłaty zadłużenia w formie układu ratalnego. Nadto nie zostały wykazane koszty utrzymania, a posiadanie zobowiązań wobec innych wierzycieli nie jest argumentem przemawiającym za umorzeniem należności publicznoprawych wobec Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W oparciu o powyższe organ wywiódł, za tym, iż motywem działania skarżącego nie jest chęć spłaty zadłużenia, bowiem skarżący nie podejmował żadnych działań mogących poprawić jego sytuację finansową, a celem jego działania jest jedynie przerzucenie na Skarb Państwa kosztów prowadzonej działalności. Organ wskazywał przy tym, że podstawa umorzenia należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych została stworzona dla "uzasadnionych przypadków", a więc sytuacji wyjątkowych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych - a więc niezależnych od dłużnika - co w niniejszej sprawie nie zostało wykazane przez skarżącego.

W tym miejscu dodać należy, że Sąd dostrzega oczywiście, że skarżący posiada zaległości cywilnoprawne, jednakże konieczność spłaty zobowiązań cywilnoprawnych nie korzysta z pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Aprobowanie takiej sytuacji byłoby nieuprawnionym uprzywilejowywaniem podmiotów prawa cywilnego kosztem Skarbu Państwa, czyli kosztem ogółu obywateli (por. wyroki NSA: z dnia 27 czerwca 2019 r., sygn. akt I GSK 573/19; z dnia 23 czerwca 2020 r., sygn. akt I GSK 291/20).

W rozpatrywanej sprawie, mając na względzie całokształt jej okoliczności – w ocenie Sądu - organ miał podstawy, aby przyjąć, iż pomimo trudnej sytuacji zdrowotnej i materialnej, skarżący nie wykazał kosztów swojego utrzymania, a nadto mimo przeciwskazań od wykonywania pracy (przeciwwskazania zdrowotne dotycząc wyłącznie podejmowania prac ciężkich) nie podejmował żadnych czynności, mogących umożliwić mu poprawę sytuacji finansowej. Skarżący w postępowaniu przed organem, nie wykazał również, aby jego podstawowe potrzeby życiowe pozostały niezaspokojone. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżący udowodnił w szczególności, aby ciążące na nim zaległości względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, uniemożliwiały mu: leczenie, zakup lekarstw lub zaspokojenie innych podstawowych potrzeb życiowych. Nie wykazał także korzystania z zasiłków stałych, okresowych czy celowych dedykowanych rodzinom znajdującym się w ciężkiej sytuacji bytowej. W tym miejscu Sąd podkreśla, że co prawda korzystanie ze świadczeń pomocy nie jest warunkiem uznania, że dana osoba, czy rodzina znajduje się w trudnej sytuacji bytowej, a samo niekorzystanie z niej, może wynikać z wielu różnych względów, wobec czego nieuzyskiwanie tego rodzaju wsparcia, nie może być automatycznie utożsamiane z dobrą sytuacją materialną, niemniej jednak oceniając powyższą okoliczność w kontekście całości okoliczności sprawy, Sąd uznał, iż organ zasadnie powziął wątpliwości, co do rzetelności przedstawionej przez skarżącego sytuacji materialnej oraz uznał, ż skarżący nie wykazał, by jego podstawowe potrzeby życiowe pozostawały niezaspokojone. Skarżący bowiem nie tylko nie wskazał na konieczność wsparcia ze strony pomocy społecznej, co byłoby formalnym potwierdzeniem trudnej sytuacji finansowej, albowiem z założenia udzielana jest ona osobom znajdującym się w ciężkim położeniu (trudnej sytuacji materialnej). Nie przedstawił też dochodów gospodarstwa domowego w skład którego wchodzi. Nadto organ trafnie zauważył, że instytucja umorzenia przewidziana jest dla przypadków szczególnie drastycznych. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zatem w sytuacji, gdy organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne. W tej sytuacji – zdaniem Sądu - organ uprawniony był do uznania, iż skarżący nie wykazał spełnienia przesłanek umorzenia należności składkowych, co przesądziło o negatywnym załatwieniu jego wniosku w tym zakresie. Zgodnie z § 3 pkt 1 Rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności, w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W tym wypadku nie może budzić wątpliwości to, że tylko zobowiązany - osoba domagająca się umorzenia, posiada pełną wiedzę na temat swojego stanu majątkowego i sytuacji finansowej oraz rodzinnej, tak więc to on winien przedstawić tego rodzaju informacje w formie, która umożliwi organowi poczynienie na tej podstawie odpowiednich ustaleń. Nie budzi wątpliwości, że ustalenia w tym zakresie czynione są głównie w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę, co wprost wynika z treści § 3 ust. 1 rozporządzenia ("jeśli zobowiązany wykaże"), a więc to na nim, co do zasady, spoczywa ciężar dowodu (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., II GSK 1416/10; z dnia 6 czerwca 2012 r., II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., II GSK 2410/11). Jakkolwiek to organ odpowiada za prawidłowość przeprowadzonego postępowania dowodowego oraz rzetelność dokonanych ustaleń, to ze względu na specyfikę spraw o umorzenie, obowiązek wynikający z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., organ realizuje szczegółowo analizując wszystkie ujawnione przez stronę dane dotyczące jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Powyższe potwierdza jednolite orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego (mi. in wyrok NSA z dnia 29 września 2021 r., sygn. akt I GSK 343/21), z którego wynika, iż w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 Rozporządzenia, to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Skoro zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych w § 3 Rozporządzenia będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek na ubezpieczenia społeczne to znaczy, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na wnioskodawcy. W postępowaniu toczącym się wskutek wniosku o umorzenie należności z tytułu składek to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa obowiązek współdziałania z organem na okoliczność wykazania, czy zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 powołanego rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok NSA z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13). Warunkiem skuteczności wniosku o umorzenie jest jednak wykazanie realnej sytuacji wnioskodawcy stosownym materiałem dowodowym we współdziałaniu z organem (por. wyrok NSA z dnia 7 czerwca 2018 r., sygn. akt I GSK 764/18).

W ocenie Sądu, przy ocenie stanu sprawy z punktu widzenia przesłanki opisanej w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia organ w sposób szczegółowy i wystarczający przeanalizował sytuację finansową i zdrowotną skarżącego. Jednocześnie organ zasadnie wskazał, że umorzenie należności stanowi wyraz definitywnej rezygnacji organu z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczególnej staranności w procedowaniu spraw z zakresu ich umarzania. Zaś akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie z obowiązku opłacania składek nie tylko godzi w prawa innych podatników, lecz również narusza zasadę równości ubezpieczonych. Należy przyznać rację Zakładowi, który wskazał, że w sytuacji ujawnionej w sprawie, umorzenie należności składkowych mających charakter publicznoprawny byłoby nieuzasadnione z punktu widzenia ważnego interesu publicznego i w istocie zaspokojenie innych wierzycieli odbywałoby się kosztem Skarbu Państwa.

Za prawidłową Sąd uznał również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia (brak klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń), a także z punktu 3 tego przepisu, czyli przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Oceniając zatem na podstawie akt sprawy poczynione przez organ ubezpieczeniowy ustalenia stwierdzić należy, że organ w sposób wyczerpujący dokonał wszechstronnej oceny materiału dowodowego, uwzględniając całokształt okoliczności sprawy, wyprowadzając zasadnie z tej oceny wniosek, iż brak jest okoliczności dostatecznie wskazujących na konieczność umorzenia zaległości. Jednocześnie, jak podkreślono, Sąd nie może ingerować w dokonany przez organ wybór sposobu merytorycznego rozstrzygnięcia danej konkretnej sprawy odnosząc się do kwestii celowościowych czy słusznościowych. Jeśli zatem Sąd nie dopatrzy się uchybień organu w sposobie procedowania, a rozstrzygnięcie zostało poparte pełnym rozważeniem materiału dowodowego oraz zostało logicznie umotywowane, to nie ma podstaw prawnych do eliminowania decyzji z obrotu prawnego. Organ uzasadnił dlaczego, odmówił udzielenia ulgi, podkreślając szczególnie możliwość uzyskania zaspokojenia należności w drodze postępowania egzekucyjnego nieruchomości należący do skarżącego, na których ustanowiono zabezpieczenia hipoteczne. Ustalenia i wnioski organu nie mogą zostać uznane za dowolne, gdyż dokonane zostały na podstawie kompletnego, prawidłowo zgromadzonego materiału dowodowego. Użyta przez organ argumentacja została uznana przez Sąd za prawidłową. Podsumowując Sąd stwierdził, że organ prawidłowo, tj. w sposób logiczny, spójny, w nawiązaniu do ustalonych prawidłowo (w dacie podejmowania rozstrzygnięcia) okoliczności sprawy, uzasadnił odmowę umorzenia. W ocenie Sądu organ prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające z uwzględnieniem reguł w nim obowiązujących, a w szczególności z poszanowaniem art. 7, art. 11 i art. 77 k.p.a. Organ ustosunkował się do wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów podnoszonych przez skarżącego w toku postępowania, a także ocenił zebrany materiał dowodowy w sposób kompletny, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, co znalazło wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, czyniąc tym samym zadość art. 107 § 3 k.p.a. W tych warunkach twierdzeniom organu o braku podstaw do zastosowania wobec skarżącego najdalej idącej ulgi w spłacie zadłużenia w postaci umorzenia w całości kwoty należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne nie można zarzucić dowolności.

Zdaniem Sądu podkreślić również należy, iż umorzenie należności z tytułu składek na fundusze obsługiwane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jako czynność zmierzająca z jednej strony do udzielenia pomocy płatnikowi, z drugiej pociągająca za sobą konieczność rezygnacji przez Zakład z należności uzyskiwanych w drodze przymusowego dochodzenia, ma wpływ na zdolność realizacji przez Zakład zadań, polegających w dużej mierze na finansowaniu z odnośnych funduszy świadczeń oraz innych wydatków przewidzianych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, który to aspekt słusznie został przez organ uwzględniony w podjętej decyzji. Kierując się powyższymi rozważaniami należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa. Zarówno argumentacja skargi, jak i analiza akt sprawy nie ujawniła bowiem wad tego rodzaju, które mogłyby mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Podniesiona w skardze argumentacja odnośnie specyfiki sytuacji wnioskodawcy nie stanowi wystarczającej podstawy do definitywnej rezygnacji z należności z tytułu składek. Podkreślić tu należy, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza zasadę równego traktowania ubezpieczonych (wyrok NSA z dnia 25 lutego 2015 r., II GSK 193/14 wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 lipca 2022 r., sygn. akt III SA/Po 1735/21).

Organ przy rozpatrywaniu sprawy będącej przedmiotem skargi nie naruszył również przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 u.s.u.s. Nie zachodzą zatem podstawy do tego, aby uchylić zaskarżoną decyzję, jak o to wnioskuje skarżący.

Podsumowując, sądowa kontrola legalności decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie, w szczególności dokonane w granicach swobody uznania administracyjnego, ponieważ o tym czy składki powinny być umorzone przesądza organ administracji publicznej, czyli organ rentowy. Sąd zatem nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, które jest wynikiem dokonania przewidzianego prawem wyboru będącego "uznaniem administracyjnym", specyficzną konstrukcją prawną pozwalającą organowi na wybór konsekwencji prawnych powstania sytuacji, do której odnosi się dyspozycja normy prawnej. Kontrola sądu obejmuje zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu bądź odmowie udzielenia ulgi - w postaci umorzenia należności oraz czy w sposób prawidłowy uzasadnił swe rozstrzygnięcie. Jeżeli zatem postępowanie dowodowo-wyjaśniające i dokonana na tej podstawie ocena stanu faktycznego sprawy są przeprowadzone poprawnie to samo wyprowadzenie z takiej oceny konkluzji, co do zasadności wniosku wobec braku dających się zobiektywizować kryteriów normatywnych, jest natury słusznościowej, która uchyla się spod kontroli sądu administracyjnego. Natomiast w rozpoznawanej sprawie ocena okoliczności, które determinuje konstrukcja normatywna przesłanek prawnych umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, została dokonana na podstawie całego ujawnionego przez skarżącego i uzyskanego w miarę obiektywnych możliwości organu z urzędu materiału dowodowego sprawy i nie narusza granic tzw. swobodnej oceny dowodów. Jest ona prawidłowa, logiczna i konsekwentna. Organ nie pominął żadnej podnoszonej przez skarżącego okoliczności faktycznej. Zakład przeprowadził postępowanie zgodnie z przepisami prawa, a wyciągnięte wnioski nie wychodzą poza granice zakreślone w art. 80 k.p.a. i znajdują odzwierciedlenie w uzasadnieniach obu decyzji. W konsekwencji uznać należy, że w rozpatrywanej sprawie, organ przeanalizował wszystkie przesłanki umorzenia, wskazując, z jakich powodów odmówił umorzenia zaległych składek. Prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające z uwzględnieniem reguł w nim obowiązujących, a w szczególności z poszanowaniem art. 7, art. 11, art. 77 i art. 80 k.p.a. Organ ustosunkował się do wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów podnoszonych przez skarżącego w toku postępowania, a także ocenił zebrany materiał dowodowy w sposób kompletny, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, co znalazło wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, czyniąc tym samym zadość art. 107 § 3 k.p.a.

Końcowo podkreślić należy, że wniosek o umorzenie należności składkowych na rzecz ZUS nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej, a więc może być ponawiany w przypadku zmiany stanu faktycznego lub po uzyskaniu nowych dowodów. Z tego też względu istnieje możliwość wystąpienia do organu z nowym wnioskiem. Sąd dostrzega przy tym, iż obecnie najprawdopodobniej zachodzi wobec Skarżącego przesłanka całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 4 c u.s.u.s., wobec ogłoszenia upadłości, której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe. Jednakże samo ogłoszenie upadłości, jak i zmiana stanu prawnego, która spowodowała uznanie ogłoszenia upadłości za przesłankę całkowitej nieściągalności nastąpiło pod dniu wydania decyzji przez organy, stąd nie mogła zostać uwzględniona przez Sąd w toku niniejszego postępowania, co nie wyklucza jednak możliwości umorzenia należności w oparciu o ww. nowe okoliczności i nowy stan prawny, jednak taka ocena może odbyć się wyłącznie w ramach odrębnego od niniejszego, nowego postępowania.