Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 594/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-10-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 9 ust. 1, art. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 1974 nr 21 poz 118
law: Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Bożena Popowska Sędziowie NSA Irena Kamińska del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Paweł Florjanowicz po rozpoznaniu w dniu 4 października 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 listopada 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 1032/12 w sprawie ze skargi M.P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem z dnia 21 listopada 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 1032/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (1) oddalił skargę M.P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2012 r., nr [...], w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oraz (2) przyznał pełnomocnikowi wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

W uzasadnieniu wyroku Sąd przedstawił następujący stan sprawy.

Decyzją Naczelnika Gminy w M. z dnia [...] stycznia 1977 r. wydaną na podstawie art. 9 i 31 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118) Skarb Państwa przejął na własność gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha położone w M., stanowiące własność A. i K. małżonków K., nabyte przez nich na podstawie aktu własności ziemi z dnia [...] grudnia 1975 r.

Następczyni prawna dawnych właścicieli gospodarstwa – M.P. – wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] stycznia 1977 r. wskazując, że w dacie jego przejęcia to ona, poza rodzicami, pracowała w przejętym gospodarstwie, pracując także zawodowo. W związku z tym brak było podstaw do przejęcia, gdyż nigdy nie wyraziła zgody na przejęcie gospodarstwa rodziców na rzecz Skarbu Państwa.

Wyjaśniając sprawę w trybie nadzoru Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi ustalił, że z pisemnym wnioskiem o przejęcie gospodarstwa wystąpił w dniu [...] grudnia 1976 r. [w istocie [...] sierpnia 1976 r.] K.K.. Z jego treści wynikało, że oboje z żoną są w podeszłym wieku i brakuje im sił i zdrowia do dalszego prowadzenia gospodarstwa rolnego. A.K. nie podpisała wniosku, jednakże nigdy nie kwestionowała faktu przejęcia gospodarstwa. W dacie przejęcia małżonkowie mieli ukończone po 70 lat, a zatem, w ocenie organu, spełniali przesłanki z art. 9 ust 1 i art. 31 powołanej ustawy z 1974 r., aby skutecznie wnosić o przejęcie na rzecz Skarbu Państwa swego gospodarstwa rolnego. Organ uznał, że skarżąca M.P. nie wykazała, aby w dacie przejmowania gospodarstwa rolnego rodziców pracowała w tym gospodarstwie i praca ta stanowiła jej główne źródło dochodu.

W związku z tym Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy w M. z dnia [...] stycznia 1977 r., a na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z dnia [...] maja 2009 r. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] kwietnia 2009 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 stycznia 2010 r., IV SA/Wa 1013/09, oddalił skargę od powyższej decyzji, jednak na skutek skargi kasacyjnej M.P. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 8 marca 2011 r., I OSK 678/10, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

Rozpoznając ponownie sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 17 maja 2011 r., IV SA/Wa 607/11, uchylił obydwie decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

WSA wskazał na konieczność ustalenia, czy przy wydawaniu decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa spełnione zostały wszystkie przesłanki z ustawy z dnia 29 maja 1974 r. oraz czy ich spełnienie zostało należycie udokumentowane i wyjaśnione. Sąd zwrócił uwagę, że skarżąca przedstawiła twierdzenia, że pracę zawodową podjęła dopiero po wydaniu decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego, na okoliczność czego przedstawiła świadectwa pracy. Organ nie odniósł się w ogóle do tych dokumentów. Sąd nakazał także ustalić, czy mimo wniosku małżonków K. o przejęcie gospodarstwa rolnego była nadto wymagana zgoda skarżącej, to jest, czy praca na przedmiotowym gospodarstwie stanowiła dla niej główne źródło utrzymania.

W toku ponownego rozpoznawania sprawy organ I instancji stwierdził, że dowody zebrane w sprawie nie pozwalają na ustalenie, że skarżąca w dacie wydawania decyzji z dnia [...] stycznia 1977 r. pracowała na stałe w gospodarstwie rolnym rodziców. Organ wskazał na następujące okoliczności i fakty:

- oświadczenie K.K. złożone do protokołu czynności z dnia [...] listopada 1976 r., z którego wynikało, że jego dzieci wyprowadziły się do innych miejscowości, mają własne rodziny i nie interesują się gospodarstwem rodziców;

- małżonkowie K. ukończyli po 70 lat, a więc spełniają warunki umożliwiające im przekazanie gospodarstwa rolnego na Skarb Państwa;

- małżonka K.K. w sposób dorozumiany wyraziła zgodę na przejęcie gospodarstwa, a ustawa nie przewidywała szczególnej formy składania oświadczenia woli;

- sprzeczności zawarte w oświadczeniu skarżącej, dotyczące stałej pracy w gospodarstwie rolnym rodziców i dowodach z zaświadczenia Urzędu Miejskiego w M. o zameldowaniu skarżącej w latach 1976 i 1977 w miejscowości P. [...] wraz z mężem i oświadczeniem jej ojca o przebywaniu poza miejscem zamieszkania rodziców i nie zajmowaniem się ich gospodarstwem rolnym.

W związku z tym Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi ponowną decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., wydaną na podstawie art. 156 § 2 K.p.a. w zw. z art. 158 K.p.a. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] stycznia 1977 r., a następnie decyzję tę utrzymał w mocy decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła M.P., wnosząc o uchylenie obydwu decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Zarzuciła im naruszenie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Skarbu Państwa za rentę i spłaty pieniężne, poprzez wadliwe przyjęcie, że żona K.K. wyraziła zgodę na przejęcie gospodarstwa rolnego, podczas gdy takiej zgody nigdy nie wyrażała, nie wiedziała o wniosku męża i dlatego swe prawa do gospodarstwa rolnego przekazała na rzecz skarżącej. Okoliczność ta wynikać miała z wypisu z rejestru gruntów. Ponadto naruszony został art. 4 powołanej ustawy, poprzez przejęcie gospodarstwa rolnego bez zgody skarżącej, podczas gdy pracowała ona w tym gospodarstwie i praca ta była dla niej głównym źródłem dochodu. Do pracy poza gospodarstwem rodziców dojeżdżała właśnie od nich.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w zaskarżonych decyzjach.

Oddalając skargę wskazanym na wstępie wyrokiem z dnia 21 listopada 2012 r., IV SA/Wa 1032/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi prawidło ustalił, że skarżąca przed przekazaniem gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa nie pracowała w gospodarstwie rodziców na stałe.

Warunki przekazania gospodarstwa określone zostały w art. 9 i art. 4 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne i były następujące:

- rolnik osiągnął wiek 65 lat mężczyzna a 60 lat kobieta;

- powierzchnia gospodarstwa przekraczała 2 ha, a przedmiotem przekazania były wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa;

- w wypadku gdy w gospodarstwie rolnym pracowali zstępni, dla skuteczności przekazania wymagana była ich zgoda, za wyjątkiem sytuacji, w której praca ta nie stanowiła dla nich głównego źródła dochodu. O tym stanowił art. 4 ustawy.

Decyzja Naczelnika Gminy została wydana [...] stycznia 1977 r., czyli konieczność wyrażenia przez skarżącą zgody na zbycie gospodarstwa rolnego wymagałaby wykazania, że przed tą datą skarżąca na stałe pracowała w gospodarstwie rolnym i było to jej główne źródło utrzymania. Z oczywistych względów to na skarżącej ciążył dowód wykazania tych okoliczności. Organ bowiem nie mógł mieć w tym względzie wiedzy takiej, jaką miała sama zainteresowana. Dlatego prawidłowo organ wezwał ją do wykazania okoliczności związanych z jej zamieszkaniem i zatrudnieniem w latach 1976 i 1977 (wezwanie doręczone w dniu [...] lutego 2011 r.). Skarżąca w toku całego postępowania złożyła decyzję emerytalną z 1995 r., a więc wydaną znacznie po tym, jak doszło do przejęcia gospodarstwa rolnego; zaświadczenie z ZUS, z którego wynika, że istotnie pracowała w 1976 r. w gospodarstwie rolnym – ale było to gospodarstwo teściów, a nie rodziców; zaświadczenie z GDDKiA, że od [...] października 1977 r. pracowała w pełnym wymiarze czasu pracy jako robotnik drogowy w Rejonie Dróg Publicznych w B.; świadectwo pracy z Gminnego Ośrodka Kultury w M., iż od [...] grudnia 1982 r. do [...] lipca 1986 r. pracowała tam jako sprzątaczka; zaświadczenie z Zespołu Szkół w M. o pracy jako robotnik od [...] sierpnia 1986 r. do [...] lutego 1996 r.; zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu od 1978 r., a więc po przekazaniu gospodarstwa rolnego przez rodziców; wezwania płatnicze wystawione na rodziców - a więc nie mające znaczenie w sprawie. Ponadto organ uzyskał zaświadczenie o zameldowaniu z Urzędu Miejskiego w M. z dnia [...] października 2011 r., z którego wynikało, że skarżąca w latach 1976 i 1977 była zameldowana na pobyt stały w miejscowości P. [...], i tam był również zameldowany jej mąż.

Z żadnego z wyżej wymienionych dokumentów nie wynikało, aby skarżąca w dacie wydawania decyzji administracyjnej mieszkała u rodziców i pracowała na ich gospodarstwie rolnym. Wprost przeciwnie, z zaświadczenia o zameldowaniu wynikało, że była zameldowana w miejscowości P. [...], a tam mieli gospodarstwo jej teściowie, co z kolei wynika z aktu notarialnego z dnia [...] września 2000 r. Pracowała w tym czasie w pełnym wymiarze czasu pracy w Rejonie Dróg Publicznych w B. i przyjmując nawet nie udowodnione twierdzenie o jej pracy w gospodarstwie rolnym rodziców, co najwyżej praca ta mogłaby być jej ubocznym źródłem dochodu, skoro w Rejonie Dróg Publicznych pracowała na pełnym etacie.

Mimo powiadomienia organu o możliwości zapoznania się z aktami sprawy, skarżąca nie przedstawiła innych dowodów na okoliczność jej pracy w gospodarstwie rolnym, czy to w 1976 r. czy 1977 r., a więc do czasu podjęcia pracy w Rejonie Dróg Publicznych. Pracę tam podjęła [...] października 1977 r., co jednak nie jest równoznaczne z przyjęciem, że wcześniej pracowała u rodziców. Z zaświadczenia z ZUS z dnia [...] listopada 2011 r. wynika, że wprost przeciwnie. Do obliczenia świadczenia emerytalnego doliczono skarżącej m. in. okres od [...] stycznia 1976 r. do [...] listopada 1976 r., tj. do dnia przekazania gospodarstwa rolnego jej teściów na rzecz Skarbu Państwa. Zaświadczenie to nie było kwestionowane przez strony i jako dokument urzędowy stanowi dowód na to, co zostało w nim stwierdzone. Zaświadczenie to w powiązaniu z informacjami na temat zamieszkania wskazują jednoznacznie, że w okresie bezpośrednio poprzedzającym wydanie decyzji z dnia [...] lutego 1977 r. pracowała w gospodarstwie swych teściów, a nie w gospodarstwie rodziców. Potwierdza to także oświadczenie jej ojca, z którego wynikało, że powodem składania wniosku o przejęcie gospodarstw rolnego było opuszczenie go przez dzieci i ich brak zainteresowania tym gospodarstwem. W związku z tym organ zasadnie przyjął, że w dacie wydawania decyzji skarżąca nie pracowała na stałe w gospodarstwie rolnym rodziców.

Zasadnie również organ uznał, że nie doszło do naruszenia art. 9 ustawy z 1974 r. poprzez brak zgody małżonka (żony) na zbycie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Niezbędną przesłanką wydania niewadliwej decyzji administracyjnej o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Państwa, w trybie art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. jest między innymi wniosek rolnika, o czym stanowi art. 9 ust. 1 powoływanej ustawy. Omawiana ustawa nie ustanawia żadnej formy dla skutecznego złożenia takiego wniosku. Należy zatem przyjąć, że oświadczenie woli rolnika, polegające na złożeniu wniosku, o którym mowa w art. 9 ust. 1 powoływanej ustawy, może przybrać każdą formę, byleby nastąpiła dostateczna manifestacja woli przekazania gospodarstwa Państwu w zamian za rentę. Taki wniosek wypływa z treści art. 60 kodeksu cywilnego, który stanowi, że wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób ostateczny. Wyjątki od tej ogólnej zasady muszą przybrać formę przepisu ustawy.

W przedmiotowej sprawie nie ulega wątpliwości, że ojciec skarżącej złożył Naczelnikowi Gminy oświadczenie woli na piśmie, w którym stwierdził, że owo oświadczenie składa również w imieniu swojej żony. Treścią oświadczenia było przekazanie gospodarstwa rolnego państwu w zamian za rentę, a na podstawie tego oświadczenia miało dojść do skutku rzeczowego w postaci zmiany właściciela tego gospodarstwa. Owo oświadczenie woli jest zatem elementem umowy cywilnoprawnej. Zgodnie z art. 37 § 1 obowiązującego w 1977 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ważność umowy, która została zawarta przez jednego z małżonków bez wymaganej zgody drugiego zależała od potwierdzenia umowy przez drugiego małżonka. Takie potwierdzenie również nie wymagało żadnej szczególnej formy. Analiza akt dowodzi, że nastąpiło ono i to co najmniej dwukrotnie, w dwóch różnych formach. A.K. pobierała rentę, a więc musiała mieć świadomość, iż stanowi ona ekwiwalent za przekazanie gospodarstwa rolnego. Potwierdziła to nadto w sprawie [...] Sądu Rejonowego w B. w postępowaniu o zniesieniu współwłasności po śmierci jej męża, w którym złożyła oświadczenie, iż razem z mężem przekazali gospodarstwo na rzecz Skarbu Państwa w 1977 r. Pozostały jedynie zabudowania, które przekazała następnie M.P. Dokument ten jednoznacznie świadczy o tym, że A.K. wiedziała o przekazaniu gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa i na to w sposób dorozumiany wyraziła zgodę.

Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 listopada 2012 r., IV SA/Wa 1032/12, wniosła M.P., zaskarżając wyrok w pkt 1. Zarzuciła mu naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie:

1. art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), poprzez zakwalifikowanie wniosku złożonego w przedmiotowej sprawie jako cywilnoprawnego oświadczenia woli;

2. art. 58 § 1 i § 3 K.p.a. w zw. z art. 1 K.p.a. (w brzmieniu obowiązującym w dniu 29 maja 1975 r.) poprzez niewłaściwe ustalenie wymogów co do formy wniosku, o którym mowa w art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne;

3. naruszenie art. 1 K.c. oraz art. 60 K.c. w zw. z art. 4 K.p.a. (w brzmieniu obowiązującym w dniu 29 maja 1975 r.) poprzez przyjęcie, że do wskazanego wniosku mają zastosowanie zasady wykładni oświadczeń woli określone w kodeksie cywilnym.

W oparciu o powyższe wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono między innymi, że w treści art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne jest mowa wyraźnie o "wniosku". Termin ten miał ugruntowane znaczenie już w ówczesnym języku prawnym i prawniczym. Dlatego Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien zmierzać do ustalenia, jakie normy wynikały z obowiązujących przepisów odnośnie formy właściwej dla składania wniosków w sprawach indywidualnych z zakresu administracji państwowej, a nie dokonywać niedopuszczalnego utożsamiania wniosku, o którym mowa w art. 9 ust. 1 ustawy, z "oświadczeniem woli".

Wojewódzki Sąd Administracyjny wydając zaskarżony wyrok nie dostrzegł, że wymogi formalne co do treści wniosku w sprawach indywidualnych z zakresu administracji państwowej były określone w art. 58 § 1 i 3 K.p.a. (w brzmieniu obowiązującym w dniu złożenia wniosku o wydanie decyzji o przejęciu gospodarstwa na własność Skarbu Państwa). Artykuł 58 § 1 K.p.a. (analogicznie jak obecnie obwiązujący art. 63 § 1) definiował podania poprzez przykładowe wyliczenie rodzajów wniosków składanych w trybie K.p.a., stanowiąc że żądania, wyjaśnienia, odwołania, zażalenia mogą być wnoszone pisemnie lub telegraficznie. Ponadto art. 58 § 3 K.p.a. wprowadzał obligatoryjny wymóg podpisu przez wnoszącego podanie na piśmie.

Wskazane przepisy K.p.a. miały zastosowanie do wniosku złożonego w dniu 31 sierpnia 1976 r., ze względu na art. 1 K.p.a., wyznaczający przedmiotowy zakres stosowania K.p.a. w indywidualnych sprawach z zakresu administracji państwowej. Sprawą tego rodzaju było niewątpliwie złożenie i rozpatrzenie wniosku rolnika o przejęcie przez Skarb Państwa gospodarstwa rolnego w zamian za rentę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku przyjmując, że "oświadczenie woli rolnika polegające na złożeniu wniosku o którym mowa w art. 9 ust. 1 powoływanej ustawy może przybrać każdą formę byle nastąpiła dostateczna manifestacja woli przekazania gospodarstwa Państwu w zamian za rentę" dokonał błędnej wykładni art. 1 K.c. oraz art. 4 K.p.a. (w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania przedmiotowej decyzji, obecnie art. 6 K.p.a.), prowadzącej do bezpodstawnego zastosowania art. 60 K.c. Wojewódzki Sąd Administracyjny dopuścił bowiem zastosowanie art. 60 k.c. w sprawach administracyjnych należących do właściwości organów administracyjnych, podczas gdy z art. 1 K.c. wynika, że przepisy kodeksu cywilnego regulują stosunki pomiędzy osobami fizycznymi oraz osobami prawnymi, a więc regulują jedynie stosunki cywilnoprawne.

Zatem zawarte w przepisach K.c., w tym art. 60, normy dotyczące wykładni treści oświadczeń woli mogą być stosowane jedynie w sprawach cywilnych, a nie mogą i nie mogły być stosowane w postępowaniu administracyjnym, w szczególności w kwestii formy złożenia wniosku. W orzecznictwie wielokrotnie wskazywano, że z zasady praworządności, zawartej obecnie w art. 6 K.p.a., a w dacie wydania zaskarżonej decyzji w art. 4 K.p.a., wynika między innymi to, że organ administracji jest związany przepisami prawa, w tym art. 1 K.c., z czego wynika m.in. zakaz stosowania przez organ administracyjny w sprawach i postępowaniach administracyjnych m.in. prawnocywilnych zasad rozkładu ciężaru dowodu, konstrukcji nadużycia prawa podmiotowego w sprawach administracyjnych, etc. – a więc również i zakaz stosowania cywilnoprawnych zasad wykładni oświadczeń woli.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została udzielona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.) – p.p.s.a. – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, albowiem zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. w tej sprawie nie wystąpiły.

Kontrolując zatem zgodność z prawem zaskarżonego wyroku w granicach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył tę kontrolę do wskazanych w niej zarzutów, powołanych w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., czyli naruszenia prawa materialnego.

Zarzut o podstawowym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy dotyczy błędnej wykładni art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118) – dalej: ustawa z dnia 29 maja 1974 r. Autor skargi kasacyjnej wywodzi, że Sąd I instancji błędnie przyjął, iż omawiana ustawa nie ustanawia żadnej formy dla skutecznego złożenia wniosku i w związku z tym należy przyjąć, że oświadczenie woli rolnika polegające na złożeniu wniosku, o którym mowa w art. 9 ust. 1 powoływanej ustawy, może przybrać każdą formę, byleby nastąpiła dostateczna manifestacja woli przekazania gospodarstwa Państwu w zamian za rentę.

Tymczasem, zdaniem skarżącego kasacyjnie, wykładnia taka stoi w sprzeczności z literalnym brzmieniem art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r., który stanowił, że "Państwo na wniosek rolnika przejmie na własność gospodarstwo rolne za rentę (...)". W treści przepisu jest mowa wyraźnie o "wniosku". Termin ten miał ugruntowane znaczenie już w ówczesnym języku prawnym i prawniczym. Dlatego Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien wziąć pod uwagę treść przepisów K.p.a. powołanych w zarzucie 2. skargi kasacyjnej, odnośnie do formy właściwej dla składania wniosków w sprawach indywidualnych z zakresu administracji państwowej, a nie dokonywać niedopuszczalnego utożsamiania wniosku, o którym mowa w art. 9 ust. 1 ustawy, z "oświadczeniem woli".

Co do samego wniosku wszczynającego postępowanie, o jakim mowa w art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r., teza skarżącego kasacyjnie jest prawdziwa. Tyle tylko, że w istocie powoływany w skardze kasacyjnej fragment uzasadnienia Sądu I instancji (o formie oświadczenia woli i jej manifestacji) należy odnieść nie do wniosku wszczynającego postępowanie w sprawie, lecz do "zgody obojga małżonków", o jakiej mowa w art. 3 ust. 1 ustawy. Ten ostatni przepis stanowił bowiem, że "Nieruchomości stanowiące współwłasność małżonków lub objęte wspólnością ustawową albo stanowiące odrębną własność małżonka mogą być przekazane na własność Państwa tylko za zgodą obojga małżonków."

Z art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. wynikało, że wszczęcie postępowania administracyjnego w przedmiocie przejęcia przez Państwo gospodarstwa rolnego za rentę mogło nastąpić na wniosek rolnika (ust. 1) lub z urzędu (ust. 2). W niniejszej sprawie mieliśmy do czynienia z tym pierwszym przypadkiem. Przepis art. 9 ust. 1 nie wymagał jednak, żeby wniosek wszczynający postępowanie był złożony przez obojga małżonków, lecz przez rolnika ("na wniosek rolnika"). Niewątpliwie w dniu [...] sierpnia 1976 r. K.K. z takim wnioskiem wystąpił. Jeżeli natomiast, jak w niniejszej sprawie, nieruchomości objęte były wspólnością ustawową, wymagana była zgoda obojga małżonków (art. 3 ust. 1). Taką zgodę organ musiał uzyskać przed wydaniem decyzji o przejęciu gospodarstwa za rentę. Ponieważ konieczność uzyskania zgody obojga małżonków (w tym wnioskodawcy postępowania) miała swoje źródło w stosunku cywilnym (wspólność ustawowa) i konsekwencjach wynikających z tego stosunku dla możliwości rozporządzania majątkiem wspólnym małżonków, to i do zgody wymaganej przez art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. należy stosować przepisy o oświadczeniu woli. Dla skutecznego przejęcia gospodarstwa rolnego za rentę (oprócz innych warunków wymienionych w art. 9 ust. 1) zgoda małżonków mogła być zatem wyrażona już w treści wniosku wszczynającego postępowanie lub (w odniesieniu do małżonka nie będącego wnioskodawcą) uzyskana w trakcie już wszczętego postępowania. W tym drugim przypadku fakt udzielenia zgody na przejęcie gospodarstwa mógł być wyrażony w każdy sposób, jak zauważył Sąd Wojewódzki, "byleby nastąpiła dostateczna manifestacja woli przekazania gospodarstwa Państwu w zamian za rentę."

Błąd Sądu I instancji polegał jedynie na tym, że utożsamił wniosek wszczynający postępowanie w sprawie, o jakim mowa w art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r., ze zgodą obojga małżonków na przejęcie gospodarstwa rolnego za rentę, o jakiej mowa w art. 3 ust. 1 tej ustawy. Ten schemat rozumowania zdaje się powielać autor skargi kasacyjnej i w związku z tym swoje zarzuty kieruje przeciwko przyjętej przez sąd formie wniosku. Stwierdzić więc należy, że do wniosku wszczynającego postępowanie miały zastosowanie przepisy powołane w zarzucie drugim skargi kasacyjnej (przy czym błędnie określono ich charakter jako materialny), czyli art. 58 § 1 i § 3 K.p.a. w zw. z art. 1 K.p.a. (w brzmieniu obowiązującym w styczniu 1977 r.) i wymogi wynikające z tych przepisów zostały spełnione, w szczególności co do pisemnej formy wniosku i jego podpisania. Natomiast samą zgodę na przekazanie gospodarstwa rolnego przez oboje małżonków należy oceniać przez pryzmat wykładni oświadczeń woli (art. 60 K.c.), a z tego punktu widzenia skarga kasacyjna nie podważa ustaleń Sądu I instancji, że A.K. dostatecznie ujawniła swoją wolę przekazania gospodarstwa rolnego poprzez fakt pobierania renty, warunkiem czego było przekazanie (zob. art. 32 i art. 33 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 29 maja 1974 r.) oraz oświadczenie złożone w ugodzie zawartej w sprawie o zniesienie współwłasności [...].

Wyrok Sądu I instancji zatem, mimo że w zakresie dotyczącym formy wniosku, o jakim mowa w art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. – błędnie uzasadniony, to w rzeczywistości odpowiada prawu, jeśli idzie o wymóg uzyskania zgody obojga małżonków na przekazanie gospodarstwa rolnego w zamian za rentę, co było istotą zarzutów skargi kasacyjnej.

Mając to na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.