Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 117/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-05-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 par 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla, Sędziowie Sędzia WSA Janina Guść, Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 13 maja 2021 r. sprawy ze skargi M. K. – S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 22 grudnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza B. z dnia 26 października 2020 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 26 października 2020 r. (nr [...]) Burmistrz - działając na podstawie art. 2 pkt 2, art. 17, art. 24, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r, poz. 111 ze zm. - dalej jako "u.ś.r.), art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. - dalej jako: "k.p.a."), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie postępowania w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 2015 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2015 r, poz. 1238) oraz upoważnienia Burmistrza [...] z dnia 5 maja 2004 r. do prowadzenia postępowania w sprawie świadczeń rodzinnych, po rozpatrzeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, złożonego przez M. K.-S. (dalej zwana także "stroną", "skarżącą", "wnioskodawcą") - orzekł o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem – M. H.

W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu 7 września 2020 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. wpłynął wniosek M. K.-S. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem – M. H., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe z Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w B.

W dniu 18 września 2020 r. z wnioskodawczynią został przeprowadzony wywiad w celu ustalenia sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym ojcem, z którego wynikało, że wnioskodawczyni zamieszkuje wraz z mężem i dziećmi wspólnie z rodzicami. Z uwagi na niepełnosprawność ojca nie podejmuje zatrudnienia. Ojciec M. K.-S. jest w wieku 79 lat; cierpi z powodu choroby układu oddechowego i krążenia oraz chorób neurologicznych. Ma trudności w poruszaniu się; jest po przebytym udarze mózgu; leczy się z powodu nadciśnienia tętniczego. Wymaga stałej i długotrwałej opieki osoby drugiej. Pomoc i opiekę tą świadczy M. K.-S., która z tego powodu nie podejmuje zatrudnienia. Opieka sprawowana przez M. K.-S. polega na sprzątaniu, praniu, gotowaniu, paleniu w piecu, myciu, dowożeniu do lekarzy, załatwianiu spraw urzędowych. Żona M. H. – T. H. jest w wieku 66 lat, wymaga opieki, ponieważ również choruje przewlekle, posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności.

Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Bezsprzeczne w omawianym przypadku jest to, że matka wnioskodawczyni pozostaje w związku małżeńskim i przesłanka zawarta w art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a/ u.ś.r. jest podstawą do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia.

W tym stanie faktycznym organ uznał, że zastosowanie znajduje przepis prawa art. 17 ust. 1 u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Organ poinformował wnioskodawczynię, że zobowiązana jest do wykazania, niepełnosprawności M. H., że zgodnie z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Pomimo zawiadomienia, wnioskodawczyni nie przedłożyła dokumentu wskazującego na powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki – M. H. do określonego wieku wskazanego przez ustawodawcę w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Zatem w sprawie nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1 b oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. uprawniające do przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ wyjaśnił również, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) stwierdził niezgodność z Konstytucją RP art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Zauważył jednak wyraźnie, że "skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazał, iż poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który -biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii -powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki". Cytowany wyrok, choć orzekł o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie zmienił sytuacji prawnej osób takich jak strona - muszą one bowiem czekać na rozwiązania ustawowe w tej materii. Taki pogląd został również wyrażony w orzeczeniach, w których przyjęto, że wejście w życie wskazanego powyżej wyroku Trybunału nie ma wpływu na kształt obowiązujących przepisów, z uwagi na zawarte w jego uzasadnieniu wyjaśnienia (por. wyroki: WSA w Gliwicach z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt IV SA/G11085/14 oraz WSA w Białymstoku z dnia 20 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Bk 464/15).

Organ zaznaczył, że nie kwestionuje faktu sprawowania przez stronę opieki nad ojcem, jednakże w tej sytuacji, gdy nie zostały spełnione warunki, które uprawniają do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należało odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Po rozpoznaniu odwołania strony decyzją z dnia 22 grudnia 2020 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy przywołał treść art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b oraz ust. 5 u.ś.r. stwierdzając, że M. H., którego dotyczył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie mniej jednak daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić i na tej też podstawie, kierując się treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r., organ I instancji odmówił przyznania wnioskowanego przez stronę świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając to na uwadze organ odwoławczy wyjaśnił, że art. 17 ust. 1 b u.ś.r. utracił moc w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13). Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. W stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała po 18. roku życia, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13. Pomimo nieuchylenia art. 17 ust. 1b u.ś.r. konieczne jest dokonanie takiej wykładni przepisów ustawy, która nie byłaby sprzeczna ze stanowiskiem Trybunału wyrażonym w ww. wyroku z dnia 21 października 2014 r. Organ rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) ma obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., to jest z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 2 sierpnia 2018 r., sygn. akt III SA/ Gd 413/18).

Kolegium wyjaśniło, że w kontekście powyższych rozważań ugruntowała się linia orzecznicza sądów administracyjnych, którą podziela, zgodnie z którą w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Organ odwoławczy zaznaczył, że w świetle przywołanych rozważań prawnych, bez znaczenia pozostaje okoliczność z jaką datą powstała niepełnosprawność M. H. Nie sposób przy tym zgodzić się z organem I instancji, że w oparciu o przedstawione przez wnioskodawczynię orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w B., należało odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tej przyczyny, że daty powstania niepełnosprawności M. H. nie da się ustalić.

Kolegium wskazało, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż M. H. ma 79 lat. Jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie wydano na stałe), wymagającą stałej opieki w związku z ograniczoną zdolnością do samodzielnej egzystencji. Stałą, codzienną opiekę nad nim sprawuje jego córka – M. K.-S., która nie pracuje, nie prowadzi też działalności gospodarczej. Wnioskodawczyni nie posiada prawa do emerytury, renty, renty socjalnej, renty rodzinnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku lub świadczenia przedemerytalnego. W sierpniu 2020 r. zrezygnowała z zasiłku dla opiekuna. Każdego dnia dba o higienę ojca, gotuje mu, podaje posiłki, sprząta mieszkanie, podaje leki, robi zakupy, pierze, organizuje ojcu wizyty u lekarzy.

Jak wynika z art. 17 ust. 5 pkt2 lit. a/ u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ wskazał, że bezspornym w niniejszej sprawie pozostaje, że M. H. pozostaje w związku małżeńskim z T. H., która legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Z treści orzeczenia wynika, że licząca sobie obecnie 66 lat T. H. nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innych osób w zakresie potrzeb związanych z samodzielną egzystencją, ani współdziałania opiekuna w procesie leczenia i rehabilitacji.

Mając powyższe na uwadze Kolegium wskazało, że ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. wyraźnie wskazał, iż zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. dotyczy sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 8 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Bd 165/20).

W świetle powyższego należało uznać, że w realiach rozpoznawanej sprawy zachodzi negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa wart. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. i dlatego Kolegium nie znalazło podstaw do przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego na ojca, bowiem uwzględnienie jej wniosku byłoby możliwe jedynie wówczas, gdyby T. H. legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

M. K.-S. zaskarżyła ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wnosząc o jej uchylenie oraz o uchylnie poprzedzającej ją decyzji Burmistrza o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując, że matka nie jest w stanie ze względu na stan zdrowia opiekować się ojcem.

Skarżąca wyjaśniła, że nie zgadza się z treścią decyzji Kolegium, iż przepis prawa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. wyłącza możliwość przyznania świadczenia dalszym krewnym, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Wskazane przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze orzecznictwo, potwierdziło, że cyt.: " pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym".

Skarżąca nie zgadza się z takim rozstrzygnięciem wskazując, że istnieje orzecznictwo, z którego wynika, że: "tak jak prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, nie tylko taka, która jest dotknięta znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także taka, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (art. 132 k.r.o.), tak pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki, powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 Jit. a/u.ś.r. zostaje wyeliminowana" (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 230/20, a także wyroki NSA: z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK1200/14 i z dnia 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1622/15 oraz wyrokach WSA: w Rzeszowie z dnia 24 czerwca 2019 r, sygn. akt II SA/Rz 522/19 oraz w Białymstoku z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 642/12 i z dnia 4 kwietnia 2013 r, sygn. akt II SA/Bk 987/12; w Poznaniu z dnia 13 czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Po 242/12 i z dnia 10 października 2019 r., sygn. akt II SA/Po 583/19; we Wrocławiu z dnia 8 marca 2012 r., sygn. akt IV SA/Wr 848/11; w Olsztynie z dnia 22 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 1391/12).

Taka sytuacja istnieje w przypadku skarżącej, ponieważ współmałżonka M. H. – T. H., nie może sprawować stałej opieki nad mężem z powodu swojego stanu zdrowia. T. H. jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym a niepełnosprawność datuje się od 1964 r. Przyczyną braku możliwości sprawowania opieki nad mężem w przypadku T. H. jest jaskra pierwotna, na dowód czego skarżąca załączyła do skargi zaświadczenie od lekarza okulisty, potwierdzające istnienie chorób oczu. Zaznaczyła, że powyższą okoliczność braku możliwości sprawowania takiej opieki, ze względu na zły stan zdrowia potwierdza lekarz rodzinny, który w zaświadczeniu wskazuje na istnienie obok choroby oczu, również objawów astmy. Współmałżonek, wymagający opieki jest po udarze, co wskazuje na konieczność posiadaniu dużej siły fizycznej przy codziennej opiece nad nim. W tej sytuacji pomoc współmałżonka nad M. H. jest znacząco ograniczona.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło ojej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i wnosząc o rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako: "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Wyjaśnić na wstępie należy - w szczególności w odniesieniu do stanowiska akcentowanego w niniejszej sprawie przez organ I instancji - że powyższa regulacja art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r., poz. 1443), orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Skutkiem tego wyroku jest ustalenie, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18. roku życia, przedmiotowa przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie doprowadził wprawdzie do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, jednak jego treść wiąże - w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP - i stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną. W konsekwencji organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego miały obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W związku z tym, jak słusznie uznało Kolegium, wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności ojca skarżącej nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia. Z tego względu błędne w tej mierze było stanowisko organu I instancji, który za podstawę odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przyjął także okoliczność, skoro daty powstania niepełnosprawności ojca skarżącej nie da się ustalić, to wobec tego brak jest podstaw do stwierdzenia, że niepełnosprawność powstała w okresach życia ojca skarżącej określonych w ww. przepisie ustawy.

Natomiast organy obu instancji podjęte rozstrzygnięcia oparły zgodnie na przepisie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bezspornymi natomiast okazały się okoliczności istnienia związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem a rezygnacją czy też niepodejmowaniem zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej (skarżąca do września 2020 r. była beneficjentką specjalnego zasiłku opiekuńczego, który jej został przyznany z tytułu opieki nad ojcem, a z którego zrezygnowała składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego). W sprawie nie był przez organy kwestionowany w żaden sposób także fakt rzeczywistego sprawowania przez skarżącą stałej i bezpośredniej opieki nad ojcem.

W rozpoznawanej sprawie zatem punktem wyjścia dla zbadania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji była prawidłowość zastosowania przez organy administracji przepisów prawa materialnego, tj. przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w kontekście wystąpienia negatywnej przesłanki, o której mowa w jej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., która uniemożliwiała - zadaniem organów - przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Podkreślenia wymaga, że organy stanęły w istocie na stanowisku, że zgodnie z literalnym brzmieniem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. nie powinno budzić wątpliwości, iż pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Stanowisko to znajduje także potwierdzenie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, w którym akcentuje się, że ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, iż zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, natomiast ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia powinna być rozstrzygana orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności (por. np. wyroki NSA z dnia 24 lutego 2021 r, sygn. akt I OSK 2391/20; z dnia 11 sierpnia 2020 r, sygn. akt I OSK 599/20; z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19).

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę poglądu tego, z wyłożonych poniżej względów, zaakceptować nie mógł, podzielając tym samym w pełni stanowisko zawarte w wyroku tut. Sądu z dnia 25 marca 2021 r. (sygn. akt III SA/Gd 149/21), w którym zwrócono uwagę na konieczność odwołania się przy wykładni art. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. do reguł systemowych i celowościowych. Zwrócić należy bowiem uwagę, że "w procesie wykładni prawa sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który się wydaje językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy go skonfrontujemy z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej" (zob. wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2014 r., sygn. akt II FSK 381/12). Tego rodzaju sytuacja zachodzi w kontrolowanej sprawie.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie akceptuje pogląd sformułowany w orzecznictwie sądów administracyjnych, że systemowa i celowościowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. al u.ś.r. wykracza poza językowe brzmienie tego przepisu, lecz jest uzasadniona koniecznością takiego odczytywania norm prawnych, aby ich treść nie pozostawała w sprzeczności z Konstytucją RP. Negatywna przesłanka zawarta w ww. przepisie, rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą -a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby, gdyby taki związek małżeński nie istniał. Tak rozumiany przepis oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich (por. wyroki NSA: z dnia 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1622/15 - niepubl.; z dnia 21 października 2015 r., sygn. akt I OSK 352/15 oraz z dnia 18 października 2016 r., sygn. akt I OSK 1171/15).

W praktyce więc obowiązkiem organów rozpatrujących wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, czy zachodzi sytuacja, gdy małżonek ze względu na wiek lub stan zdrowia posiada możliwość sprawowania opieki nad inną osobą (współmałżonkiem). W ocenie Sądu rzeczywista niemożność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (tu: przez jej współmałżonka), w braku orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym, wykazana być może również innymi dowodami, dopuszczonymi przez Kodeks postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 13 listopada 2015 r, sygn. akt I OSK 1230/14). Dokonując zatem wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych należy mieć na względzie także cel regulacji zawartej w jej art. 17 u.ś.r, tj. przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.

Naczelny Sąd Administracyjny przedstawiając szeroko powyższy pogląd w wyroku z dnia 25 stycznia 2021 r. (sygn. akt I OSK 2103/20) skonkludował, że: "Powyższe stanowisko uwzględnia cel i istotę świadczenia pielęgnacyjnego, które przysługuje nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje, rezygnując z tego powodu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to ma za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie, zdejmując tym samym z Państwa obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych formach" oraz że: "obowiązek dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi uregulowany w przepisach ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 - dalej: "k.r.o."), nie stanowi przeciwwagi dla możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę sprawującą opiekę, spełniającą przesłanki z art. 17 ust. 1 lub ust. 1a ustawy, w sytuacji obiektywnej niemożliwości sprawowania opieki przez współmałżonka".

W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. należy w rozpoznawanej sprawie wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem – M. H. zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jego współmałżonek – T. H., a nie wyłącznie od ustalenia, że jej ojciec pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Na gruncie sprawy będącej przedmiotem kontroli skutkuje to koniecznością stwierdzenia, że organy obu instancji nie powołały się na jakiekolwiek przekonujące ustalenia faktyczne dotyczące możliwości sprawowania opieki nad M. H. przez jego małżonkę T. H. Co więcej, potwierdzony w aktach sprawy fakt legitymowania się przez T. H. orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (vide: orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] z dnia 19 października 2006 r., nr [...]), jak również wyjaśnienia skarżącej dotyczące stanu zdrowia jej matki oraz przedłożone w postępowaniu zaświadczenia lekarskie o stanie zdrowia T. H. (m.in. krótkowzroczność, jaskra), mogą w istocie wskazywać na faktyczną niemożność sprawowania w niezbędnym i koniecznym zakresie opieki T. H. (lat 66) nad poważnie i przewlekle schorowanym mężem M. H. (lat 79), który - co wynika wywiadu środowiskowego - ma m.in. trudności w poruszaniu się, ma zanik mięśni prawej ręki, jest po przebytym udarze mózgu i wymaga pomocy we wszystkich czynnościach domowych. Okoliczności te winny zatem zostać należycie wyjaśnione i poddane wszechstronnej ocenie przez organy przed wydaniem rozstrzygnięcia w sprawie.

Reasumując, pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. W związku z tym obowiązkiem organów było zatem poczynienie ustaleń i ich ocena, czy istnieją obiektywne przeszkody po stronie małżonki T. H., uniemożliwiające jej wykonywanie obowiązków nałożonych przez art. 23 i art. 27 k.r.o. Jeśli - co musi wynikać ze zgromadzonego należycie materiału dowodowego i jego wszechstronnej oceny – T. H. nie jest w stanie tego obowiązku wypełnić, a w jej zastępstwie tę pomoc jest w stanie realizować skarżąca, to brak jest - w oparciu o art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. - podstaw do odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane na skutek nieprawidłowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. al u.ś.r. oraz z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. W konsekwencji Sąd, stwierdzając naruszenie przez organy przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. al i cl w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).