Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1513/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-02-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenia
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: § 3 ust. 1 pkt 1 i 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 77 § 1
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Barbara Mleczko-Jabłońska Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz Sędzia del. WSA Urszula Wilk (spr.) Protokolant Marta Woźniak po rozpoznaniu w dniu 20 lutego 2018 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej K. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 5 listopada 2015 r. sygn. akt III SA/Po 1710/14 w sprawie ze skargi K. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 5 listopada 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę K. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z dnia [...] września 2014 r. w przedmiocie umorzenia postępowania dotyczącego wniosku o umorzenie należności od nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne. Wyrokiem tym przyznano też adwokatowi M. M. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu kwotę 295,20 złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia:

K. S. pismem z dnia [...] czerwca 2008 r. wniósł o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek wraz z odsetkami.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu decyzją nr [...] z dnia [...] września 2011 r., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1 - 4 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. Nr 205 z 2009 r. poz. 1585 ze zm., dalej też: u.s.u.s) odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne finansowanych przez płatnika za okres [...], [...], [...] wraz z odsetkami za zwłokę, składek na ubezpieczenie zdrowotne finansowanych przez płatnika za okres [...], [...], [...] wraz z odsetkami za zwłokę i składek na Fundusz Pracy i FGŚP finansowanych przez płatnika za okres [...], [...], [...] wraz z odsetkami; w oparciu o art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek za okres [...], [...] wraz z odsetkami za zwłokę, składek na ubezpieczenie zdrowotne finansowanych przez płatnika za okres [...], [...], [...] wraz z odsetkami za zwłokę i składek na Fundusz Pracy finansowanych przez ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek za okres [...], [...], [...] wraz z odsetkami.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, iż nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ust 3 u.s.u.s.. Wnioskodawca jest zatrudniony na czas nieokreślony z wynagrodzeniem w wysokości 1.584,35 zł netto, otrzymuje ponadto rentę w kwocie 1.020,91 zł netto. Z tytułu prowadzonej egzekucji, co miesiąc potrącana jest kwota ok. 750 zł. Strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z H. D., która ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności i pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.052,41 zł netto. Stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem wynoszą ok. 1085,00 zł. Zobowiązany ponosi ponadto – według własnego oświadczenia - wydatki związane z leczeniem (250 do 300 zł), dojazdem do pracy (100 zł), rehabilitacją (40 zł), kredytem hipotecznym (530 zł) i ubezpieczeniem mieszkania (25 zł). Kredyt jest zaciągnięty przez H. D., a K. S. dobrowolnie dokonuje jego spłaty. Strona nie posiada majątku, ani zobowiązań publicznoprawnych i cywilnoprawnych. Nie korzysta z pomocy społecznej. W 2002 r. i 2004 r. wnioskodawca przebywał w ośrodku rehabilitacyjno-wczasowym i Szpitalu Uzdrowiskowym z powodu choroby płuc, żylaków kończyn dolnych i choroby niedokrwiennej serca. Na podstawie orzeczenia lekarza ZUS K. S. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy w okresie od [...] grudnia 2002 r. do czerwca 2003 r. W październiku 2007 r. przebywał na Oddziale Pulmonologii. Wnioskodawca załączył do akt sprawy szereg zaświadczeń lekarskich ZLA o niezdolności do pracy w latach 2001-2002. Przedstawił też orzeczenie z dnia [...] maja 2011 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności H. D.

Organ wskazał również, że za okres [...] Naczelnik Urzędu Skarbowego Poznań – Nowe Miasto prowadził wobec K. S. na podstawie tytułów wykonawczych z dnia [...] lipca 2001 r., [...] listopada 2001 r. oraz [...] lutego 2002 r. postępowanie egzekucyjne, które zostało umorzone.

Organ wskazał też, że z uwagi na ujawnienie składnika majątkowego, ZUS I Oddział w Poznaniu Inspektorat w Poznaniu wystawił tytuły wykonawcze z [...] marca 2008 r. nr [...], na których podstawie dokonano skutecznego zajęcia wynagrodzenia zobowiązanego za pracę. Istnieje wobec tego możliwość prowadzenia skutecznej egzekucji. W ocenie Zakładu, wnioskodawca nie wykazał ponadto konieczności umorzenia należności z tytułu składek ze względu na trudną sytuację rodzinną czy zdrowotną (§ 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, Dz. U. Nr 141, poz. 1363, dalej też: rozporządzenie). Strona nie udokumentowała trudnej sytuacji finansowej, czy zdrowotnej - swojej oraz H. D., która zgodnie z orzeczeniem lekarza ZUS nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki ani pomocy innej osoby w związku z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Dochód netto na członka gospodarstwa domowego wynosi 1.453,84 zł, a ponieważ umorzenie należności z tytułu składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych ZUS nie uwzględnił wniosku o umorzenie zaległych składek.

K. S. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu, po ponownym rozpatrzeniu wniosku, decyzją nr [...] z [...] stycznia 2012 r. wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1- 4 oraz art. 32 u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia oraz art. 138 k.p.a.: utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2011 r.

Organ ponownie wskazał, że nie ma podstaw do uwzględnienia wniosku w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek. Nie zachodzi całkowita nieściągalność przedmiotowego zobowiązania, gdyż strona posiada stały dochód (wynagrodzenie za pracę, rentę). Dyrektor I Oddziału ZUS w Poznaniu dokonał zajęcia wynagrodzenia za pracę strony i postępowanie egzekucyjne jest skuteczne.

K. S. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na powyższą decyzję.

Do skargi załączono pismo ZUS z dnia [...] listopada 2011 r. informujące stronę o tym, że z uwagi na przedawnienie należności za okres od [...] do [...] r. odstąpiono od ich dochodzenia, a na podstawie decyzji z [...] maja 2008 r. wystawiono tytuły wykonawcze za okres od [...] do [...] r.

Wyrokiem z dnia 23 sierpnia 2012 r. sygn. III SA/Po 458/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że w sprawie dotyczącej umorzenia zaległości organ administracyjny może rozważać taką możliwość jedynie odnośnie składek istniejących, wymagalnych, a więc takich, które nie uległy przedawnieniu z powodu upływu odpowiednich terminów ustawowych. W ocenie Sądu, Zakład nie wyjaśnił istotnej kwestii, a mianowicie, czy część spornych należności z tytułu składek wraz z odsetkami nie wygasła na skutek przedawnienia, co stanowiłoby przeszkodę prawną w prowadzeniu sprawy w przedmiocie ich ewentualnego umorzenia. Zgodnie bowiem z art. 59 § 1 Ordynacji podatkowej (stosowanym do należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na mocy art. 31 u.s.u.s.) należności z tytułu składek wygasają między innymi na skutek przedawnienia. Wygaśnięcie należności sprawia, że nie mogą być one skutecznie dochodzone przez podmiot uprawniony.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu [...] marca 2013 r. wydał dwie decyzje.

Decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2013 r. organ, działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 i ust. 4, art. 123 u.s.u.s. oraz na podstawie art. 105 § 1 k.p.a., umorzył postępowanie w części dotyczącej należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne za okres od [...] r. do [...] r., ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres od [...] r. do [...] r.

Decyzją nr [...], organ działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 i ust. 4, art. 28 ust. 1-4 oraz art. 32 u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz art. 138 k.p.a. utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2011 r. nr [...] odmawiającą umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres [...], [...], [...], składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres [...], od [...] do [...] i składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń pracowniczych za okres [...], [...], od [...] do [...] .

K. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na obie wskazane wyżej decyzje.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokami z dnia 10 grudnia 2013 r., sygn. akt III SA/Po 678/13 oraz III SA/Po 679/13 stwierdził nieważność zaskarżonych decyzji i stwierdził, że nie mogą być one wykonane.

W obu wyrokach Sąd wskazał, że wydane przez organ decyzje nie rozstrzygały tej samej sprawy, będącej przedmiotem wniosku o ponowne rozpatrzenie, w jej całokształcie, a odnosiły się wyłącznie do części żądania zawartego we wniosku o umorzenie zaległych składek. Przy czym, organ nie wyjaśnił, na jakiej podstawie, rozpoznając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją nr [...] z dnia [...] września 2011 r. wydał dwie odrębne decyzje nr [...] i nr [...].

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] września 2014 r. uchylił w części decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2011 r. nr [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek i rozstrzygając w tym zakresie ponownie umorzył postępowanie dotyczące wniosku o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na:

1) ubezpieczenie społeczne za okres od 05/2001 r. do 07/2001 r. w łącznej wysokości 3.307,22 zł,

2) ubezpieczenie zdrowotne za okres od 05/2001 r. do 06/2001 r. w łącznej wysokości 685,44 zł,

3) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od 05/2001 r. do 06/2001 r. w łącznej wysokości 299,48 zł.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w rozpatrywanej sprawie nie zaistniały przesłanki całkowitej nieściągalności zadłużenia, które są podstawą do umorzenia należności. Organ wskazał, że mimo zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, prowadzone postępowanie egzekucyjne jest skuteczne.

Według organu w sprawie również nie zaistniały przesłanki umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Organ wskazał, że z danych Głównego Urzędu Statystycznego, określonych w "Informacji o wysokości minimum socjalnego w grudniu 2013 r." z dnia 27 lutego 2014 r., wynika że minimum socjalne dla gospodarstwa emeryckiego 1-osobowego wynosi 1.068,76 zł, natomiast odnosząc się do osób wspólnie zamieszkujących i gospodarujących, jako do gospodarstwa domowego dwuosobowego pracowniczego kwota minimum socjalnego winna wynosić 927,21 zł na osobę. Organ wskazał, że dochody uzyskiwane w gospodarstwie domowym skarżącego wynoszą 1404,14 zł na osobę i przekraczają kwotę minimum socjalnego. Ponadto organ zaznaczył, że część wydatków skarżącego wynika z regulowania zadłużenia z tytułów cywilnoprawnych.

K. S. wniósł skargę na tę decyzję.

Opisanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę na podstawie art.151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., obecnie t.j. Dz. U. z 2017 r. poz.1369 ze zm., dalej: p.p.s.a.).

Sąd I instancji podzielił i uznał za niewadliwe ustalenia organu w zakresie stanu faktycznego wskazując, że znajdują one potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał za zasadne stanowisko organu, że podstawą prawną dla podjęcia kontrolowanego rozstrzygnięcia jest art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s.

Odwołując się do treści art. 28 ust. 1, 2 i 3 u.s.u.s. Sąd I instancji wskazał, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa powyżej, zachodzi zaś w sytuacjach wskazanych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. W sytuacji braku całkowitej nieściągalności, a zatem gdy nie zachodzą przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., może dojść do umorzenia należności składkowych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Przepis ten ma jednak zastosowanie jedynie do należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Do umorzenia tego typu należności może dojść tylko w uzasadnionych przypadkach o których mowa w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Sąd zaznaczył także , że umorzenie składek (dokonane zarówno na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. jak i na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s.) powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty. Dodał przy tym, że decyzja w sprawie umorzenia należności składkowych ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ może, ale nie musi udzielić stosownej ulgi, nawet w przypadku spełnienia przez podatnika przesłanek określonych w którymś z ww. przepisów.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu organ prawidłowo ustalił, że skarżący od 23 kwietnia 2005 r. jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę w firmie [A] Sp. z o.o. Organ wskazał, że z wynagrodzenia skarżącego w wysokości 2225,32 zł brutto / 1632,41 zł netto dokonywane są potrącenia na rzecz zaległych składek przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu w średniej wysokości 380,00 zł miesięcznie. Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z H. D., która uzyskuje miesięczny dochód w wysokości 1169,88 zł netto z tytułu świadczenia emerytalnego. Sąd I instancji wskazywał, że organ prawidłowo ustalił, że łączny dochód w gospodarstwie domowym skarżącego wynosi 2802,00 zł netto, a wskazane przez niego miesięczne wydatki wynoszą 1362,20 zł. Ponadto, skarżący wskazał na koszty leczenia w wysokości 290 zł. Organ ustalił również, że skarżący posiada zobowiązanie kredytowe w kwocie 80.000,00 zł, które reguluje w kwocie 565 zł miesięcznie, a także spłaca karty kredytowe w kwocie 145 zł miesięcznie, których łączna suma zadłużenia wynosi 8.300,00 zł. Skarżący podnosił, że łączna miesięczna kwota spłaty jego zobowiązań, w tym zaległych składek, wynosi 1.100,21 zł. Ponadto, skarżący wskazał na zaległości z tytułu czynszu oraz energii elektrycznej w wysokości 260,24 zł z odsetkami w kwocie 7,77 zł na rzecz [...] S.A. oraz 2960,50 zł na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej "[...]".

Zdaniem Sądu I instancji, Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo przyjął, że uwzględniając stan faktyczny niniejszej sprawy, nie wystąpiły żadne przesłanki umorzenia należności z tytułu niezapłaconych składek określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku § 3 ust. 1 pkt 1 i 2 rozporządzenia, a dochody uzyskiwane przez skarżącego w gospodarstwie domowym kształtują się na poziomie wyższym od poziomu minimum socjalnego. W ocenie Sądu I instancji organ prawidłowo uwzględnił fakt zatrudnienia skarżącego na podstawie umowy o pracę, co wskazuje na to, iż jego stan zdrowia nie pozbawia skarżącego możliwości uzyskiwania dochodów. Organ uwzględnił również fakt, iż miesięczne wydatki skarżącego przewyższają osiągane dochody, jednak prawidłowo zaznaczył, że część tych wydatków ma charakter zobowiązań cywilnoprawnych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu podkreślił, że opłacanie składek jest podstawowym obowiązkiem płatnika składek. Ponadto biorąc pod uwagę zobowiązania skarżącego z tytułu umów kredytowych, czynszu oraz energii elektrycznej, zaznaczył, że podczas rozpatrywania wniosku o umorzenie należności o charakterze publicznoprawnym nie można przyznać prymatu zobowiązaniom cywilnoprawnym, ponieważ opłacanie składek jest obowiązkiem publicznoprawnym, natomiast umorzenie zaległości powoduje utratę dochodów Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zasadą jest płacenie składek. Natomiast instytucja umarzania zobowiązań jest instytucją o charakterze nadzwyczajnym. Dlatego przyczyny ewentualnego umorzenia składek również muszą cechować się nadzwyczajnym charakterem.

Odnosząc się do zarzutu skarżącego dotyczącego przedawnienia wszystkich należności z tytułu nieopłaconych składek Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odwołując się do art. 24 ust. 4 u.s.u.s. wskazał, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu z upływem 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Po znowelizowaniu ustawy z dniem 1 stycznia 2003 r. podstawowy termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosił 10 lat. Sąd I instancji podniósł, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądowo administracyjnym przyjmuje się, że znowelizowany przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. miał zastosowanie jedynie do tych należności z tytułu składek, które nie przedawniły się przed wejściem w życie tej nowelizacji, czyli przed dniem 1 stycznia 2003 r. Od dnia 1 stycznia 2012 r. termin przedawnienia należności wynosi wprawdzie znowu 5 lat (od daty ich wymagalności), jednak nowelizacja ta nie ma zastosowania do spornych składek.

Na dzień 1 stycznia 2003 r. zaległości skarżącego z tytułu składek (obejmujące okres od maja 2001 r.) nie były przedawnione, wobec czego objęte zostały nowym, 10-letnim ustawowym terminem przedawnienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wywodził, że wprawdzie nie należy do właściwości sądów administracyjnych kontrola wymagalności należności z tytułu składek, ale nie do pogodzenia z porządkiem prawnym byłaby odmowa umorzenia należności, które uległy przedawnieniu, a więc nie istnieje obowiązek ich zapłacenia. W takich sprawach rolą orzekających w sprawie organów jest ustalenie, czy należności, co do których jest prowadzone postępowanie dotyczące ich umorzenia w ogóle są wymagalne, czy też ze względu na ich niewymagalność postępowanie takie należy umorzyć.

Sąd I instancji uznał, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych uwzględniając wskazania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu zawarte w wyroku z dnia 23 sierpnia 2012r., sygn. akt III SA/Po 458/12, prawidłowo odniósł się w zaskarżonej decyzji do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł K. S., zaskarżając go w całości. Skarżący wnosiło uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania oraz o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.

Na podstawie art. 174 pkt. 1 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, 77 i 80 k.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku poprzez nieuzasadnione oddalenie skargi i nieuchylenie decyzji organu, w sytuacji gdy w świetle ujawnionych w postępowaniu dowodowym okoliczności w stosunku do skarżącego zachodzi ogólna przesłanka wystąpienia zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny w razie nieumorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, a słuszny interes skarżącego przemawia za wydaniem decyzji umarzającej należności wobec ZUS na podstawie przepisu art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że o ile można zgodzić się z twierdzeniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że w niniejszej sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności wskazana w treści art. 28 ust. 3 pkt. 3 u.s.u.s., to w okolicznościach niniejszej sprawy spełnione zostały przesłanki do umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a przywołanej ustawy w zw. z § 3 rozporządzenia.

Zdaniem autora skargi kasacyjnej Sąd I instancji niesłusznie stwierdził, iż decyzja podjęta przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w zakresie ustalenia zajścia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt. 1 i 3 rozporządzenia jest prawidłowa. Przy badaniu wystąpienia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego przez organ nie zostały dostatecznie uwzględnione obciążenia skarżącego wynikające ze zobowiązań cywilnoprawnych skarżącego i jego rodziny, na które składają się m.in. zaległe opłaty za czynsz i za prąd. Podniesiono, że na dzień 17 marca 2015 roku wobec skarżącego było przez Spółdzielnię Mieszkaniową "[...]" wystawione wezwanie do zapłaty, na dodatek miesięczne wydatki skarżącego jak słusznie zauważył sam organ przekraczają osiągane dochody. Skarżący kasacyjnie wskazywał na potencjalną możliwość drastycznych konsekwencji grożących skarżącemu i jego rodzinie w postaci eksmisji z lokalu w razie wstrzymania regulowania czynszu, a także na możliwość zajścia sytuacji, w której skumulowane obciążenia z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych oraz innych zobowiązań mogą zmusić skarżącego do sięgnięcia po określony rodzaj pomocy społecznej w formie świadczeń pieniężnych. Podniesiono też, że skarżący mimo wykonywania pracy zarobkowej podejmuje się jeszcze wielogodzinnej opieki nad schorowaną małżonką, która wymaga stałej opieki i rehabilitacji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a, rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie nie występują jednak żadne z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, które powodowałyby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd I instancji.

Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego określa zakres kontroli Sądu II instancji. Naczelny Sąd Administracyjny bada bowiem jedynie legalność wyroku Sądu I instancji w zakresie zakwestionowanym przez autora skargi kasacyjnej, a nie rozpoznaje sprawy ponownie w jej całokształcie.

W rozpatrywanej skardze kasacyjnej zaskarżonemu wyrokowi postawiono zarzut naruszenia przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, 77 i 80 k.p.a. Przy tym autor skargi kasacyjnej zgodził się z twierdzeniem, że w sprawie nie zachodziły przesłanki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, nie zgodził się natomiast z zaakceptowaną przez Sąd I instancji oceną dotyczącą braku przesłanek umorzenia należności o kreślonych w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Przypomnieć zatem należy, że zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Z kolei zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Odnosząc się do postawionego w skardze kasacyjnej zarzutu wskazać trzeba, że ustanowiona w art. 7 k.p.a. i doprecyzowana w art. 77 § 1 k.p.a. zasada prawdy obiektywnej nakłada na organ administracji publicznej obowiązek podjęcia wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Trudno byłoby jednak przyjąć, aby w postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności składkowych na podstawie przepisów art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych był obarczony obowiązkiem zbierania dowodów na okoliczność istnienia wspomnianych w tych przepisach przesłanek (por. wyrok NSA z dnia 17 lutego 2015 r., sygn. akt II GSK 2317/13, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz zdrowotną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Skoro zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych w § 3 rozporządzenia będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek to oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim jako wnioskodawcy (por. wyroki NSA: z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13; z dnia 13 marca 2014 r., sygn. II GSK 31/13; z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2132/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Ponadto to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości (por. wyrok NSA z dnia 14 marca 2012 r., sygn. II GSK 149/1, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W niniejszej sprawie autor skargi kasacyjnej nie zarzuca braku ustalenia czy rozpatrzenia okoliczności istotnych w sprawie lecz wskazuje na okoliczności, które zaszły po wydaniu ostatecznej decyzji, jak wystawienie przez spółdzielnię mieszkaniową wezwania do zapłaty i w istocie polemizuje z zaakceptowaną przez Sąd I instancji oceną istnienia przesłanek umorzenia składek.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo ocenił przeprowadzone postępowanie administracyjne pod kątem przestrzegania powołanych jako podstawy skargi kasacyjnej przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. W rozpoznawanej sprawie - jak wynika to z akt administracyjnych - ZUS dopuścił wszystkie dowody na okoliczność sytuacji skarżącego. Dowody te stanowiły podstawę poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych. Poczynione przez ZUS ustalenia oraz ich ocena znajdują zaś swoje szczegółowe odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego decyzji. Zatem na obecnym etapie postępowania nie ma konieczności powtarzania całej obszernej argumentacji organu słusznie zaakceptowanej przez Sąd I instancji.

Sąd I instancji, trafnie zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego uznał, że z uwagi na wyjątkowy charakter należności z tytułu ubezpieczenia społecznego do umorzenia może i powinno dojść w szczególnych wypadkach. Słusznie też, Sąd I instancji zaakceptował stanowisko organu, że trudna sytuacja materialna nie jest wystarczającym argumentem do umorzenia należności, bowiem skarżący nie wykazał, że spłata zadłużenia pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W sprawie ustalono, że dochody skarżącego pozostającego we wspólnym gospodarstwie domowym z H. D. przewyższają minimum socjalne, natomiast fakt, że miesięczne wydatki przewyższają osiągane dochody wynika m.in. z tego, że skarżący reguluje zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym w tym spłaca kredyt zaciągnięty przez H. D.

Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się również dowolności w zaakceptowanym przez Sąd I instancji stwierdzeniu, że skarżący nie wykazał, że jego stan zdrowia oraz konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny uniemożliwia mu wykonywania pracy zarobkowej. Przeciwnie Sąd I instancji słusznie zaakceptował ustalenie organu, że skarżący jest zatrudniony na czas nieokreślony i z tego tytułu osiąga dochód, zaś H. D. zgodnie z orzeczeniem lekarza ZUS nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki ani pomocy innej osoby w związku z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności.

Wprawdzie skarżący wskazywał na swoje schorzenia, jednakże nie każda choroba zobowiązanego umożliwia umorzenie zaległych składek, lecz tylko taka, która pozbawia go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (por. wyroki NSA z dnia:14 stycznia 2015 r., sygn. akt II GSK 2043/13; 29 września 2011 r., sygn. akt II GSK 913/10, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego autor skargi kasacyjnej nie podważył prawidłowości ustaleń faktycznych i nie wykazał dowolności w ich ocenie w zakresie ustalenia istnienia przesłanek umorzenia składek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Skarga kasacyjna sprowadza się wyłącznie do polemiki z oceną stanu faktycznego dokonaną przez organ administracji i zaakceptowaną przez Sąd I instancji, nie wykazując jednocześnie, że uregulowanie należności ubezpieczeniowych na odpowiednich warunkach doprowadzi do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych skarżącego i jego rodziny. Natomiast okoliczność, że strona nie godzi się z wnioskami prawidłowo wyciągniętymi z oceny dowodów zgromadzonych w sprawie nie oznacza, iż dowody te nie zostały wyczerpująco przez organ rozpatrzone, czy też dowolnie ocenione. Autor skargi kasacyjnej pomija, że organ podejmując zaskarżoną decyzję oceniał cały zebrany w sprawie materiał dowodowy, a podnoszona przez autora skargi kasacyjnej okoliczność wezwania do zapłaty wystawionego przez spółdzielnię mieszkaniową zaistniała już po wydaniu ostatecznej decyzji.

Stwierdzić zatem należy, że Sąd I instancji prawidłowo zaakceptował dokonaną przez organ ocenę, że w sprawie nie zachodziły przesłanki umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Skarga kasacyjna nie podważyła skutecznie tej oceny.

Na marginesie należy dodać, że zmiana sytuacji skarżącego i wystąpienie nowych okoliczności może stanowić podstawę do wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie przedmiotowych należności, i to nawet w sytuacji, gdy pierwotnie wydana w tym przedmiocie decyzja była decyzją negatywną dla strony. Rozstrzygnięciom tym nie towarzyszy bowiem walor res iudicata, co oznacza możliwość wielokrotnego występowania z wnioskiem i skutkuje obowiązkiem jego rozpatrzenia przez organ administracji z uwzględnieniem aktualnej sytuacji zobowiązanego (materialnej, zdrowotnej, rodzinnej).

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skargi kasacyjnej za nieusprawiedliwione i na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, gdyż należne od Skarbu Państwa wynagrodzenie (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 p.p.s.a., na jego wniosek, po złożeniu stosownego oświadczenia.