Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1520/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-01-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas, Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Lenart (spr.), asesor WSA Iwona Ścieszka, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] maja 2021 r., nr GZ.rn.625.137.2016, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania M. S. (aktualnie popieranego przez E. S.), utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] marca 2016 r., nr [...], stwierdzającą, że część majątku ziemskiego [...], położonego w powiecie płockim, licząca [...] ha, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym

i prawnym sprawy.

Wnioskiem z [...] kwietnia 2014 r. M. S., S. Z., A. Z. i W. W. wnieśli o stwierdzenie - w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 wrzenia 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), dalej jako rozporządzenie - że z majątku [...], gmina [...], stanowiącego własność S. Z. nie podpadały pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. R. P. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), dalej jako dekret/dekret rolny, następujące nieruchomości:

- [...] parcele nieużytków pod zalesienie oznaczone w wykazie hipotecznym z księgi gruntowej majątku [...] oraz w rejestrze pomiarowym numerami [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] o łącznej powierzchni [...] ha,

- pozostała część majątku [...] oznaczona w wykazie hipotecznym z księgi gruntowej majątku [...] oraz w rejestrze pomiarowym numerem [...] o powierzchni [...] ha, w skład której wchodził dwór i park.

Po rozpatrzeniu tego wniosku Wojewoda [...] decyzją z [...] października

2014 r., nr [...], odmówił stwierdzenia, że część dawnego majątku ziemskiego [...]położonego w gminie [...] w powiecie płockim, była własność S. Z. o łącznej powierzchni [...] ha oznaczona na szkicu projektowanego podziału majątku [...] sporządzonym w 1945 r. przez technika mierniczego P.U.Z. A. K. i w Rejestrze Pomiarowym majątku [...] sporządzonym w 1946 r. przez mierniczego P.U.Z. P. E. numerami działek: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...]nie podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego.

Po rozpatrzeniu odwołania M. S., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] czerwca 2015 r., nr [...], uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody [...] i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Wojewoda [...] decyzją

z [...] marca 2016 r., nr [...], stwierdził, że część dawnego majątku ziemskiego [...] położonego w gminie [...] w powiecie płockim, licząca [...] ha, w dniu przejęcia oznaczona jako działki o numerach [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] - podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Podniósł, że oprócz [...], źródłem dochodów rodziny Z. był jeszcze majątek w [...] i kamienica w [...].

Natomiast majątek [...] miał powierzchnię [...] ha, na którą składały się: grunty orne ([...] ha), łąki ([...] ha), ogrody i place zabudowane ([...] ha), pastwiska ([...] ha), wody ([...] ha), drogi i rowy ([...] ha) i nieużytki ([...] ha).

Sporne grunty, liczące [...] ha, nie zostały rozparcelowane, lecz przeznaczone pod zalesienie ([...] ha) i na ośrodek specjalny ([...] ha, opisane w rejestrze pomiarowym jako grunty orne [...] ha, ogrody i place zabudowane - [...] ha, wody - [...] ha, drogi i rowy [...] ha).

Przy czym dwór i budynki majątku [...] znajdowały się na wspólnej dawnej działce nr [...], liczącej [...] ha. Wykaz pracowników nie odnotowuje zatrudnienia w majątku administratora lub rządcy, zaś akta sprawy nie wskazują, aby zarządzanie majątkiem odbywało się spoza budynku dworu. Aktualnie dwór znajduje się na działce nr [...] o powierzchni [...] ha i zamieszkują go właściciele wyodrębnionych lokali. Wokół dworu nie ma parku, lecz rosną pojedyncze stare drzewa owocowe, które mogą wskazywać, że dawniej był tu sad owocowy. Ponadto, na sąsiednich wnioskowanych działkach do dziś stoi czworak i budynek gospodarczy, a świadek S. K. wspominał kolejne trzy budynki dla pracowników, kuźnię, stodołę, oborę, owczarnię i chlew. Dwór był oddzielony od zabudowań gospodarczych drewnianym płotem. Przed samym dworem był klomb kwiatowy, altana i hamak, lecz również sad, ogrody warzywne i szklarnia. W majątku [...] był zatrudniony rządca K. i ogrodnik z [...], którzy mieszkali w budynku dworu, na piętrze. Zatem budynki dworskie i folwarczne były w związku funkcjonalnym z częścią rolną majątku [...], dlatego podlegały przejęciu na cele reformy rolnej. Nacjonalizacji podlegały też działki, które zostały przeznaczone pod zalesienie, ponieważ przed przejęciem nie były one klasyfikowane jako tereny leśne, lecz stanowiły grunty orne [...] klasy ([...] ha), pastwiska ([...] ha), nieużytki ([...] ha) oraz drogi i rowy ([...] ha), zatem tereny pozbawione drzew.

Odwołanie od decyzji Wojewody [...] złożyła M. S. - w której prawa wstąpiła E. S.

Po rozpatrzeniu odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] maja 2021 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję organu I instancji - podzielając rozstrzygnięcie tego organu, stwierdzające podpadanie wnioskowanej części majtku [...] pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

W uzasadnieniu wskazał, że na cele reformy rolnej przede wszystkim znacjonalizowano nieruchomości ziemskie, tj. potencjalnie przydatne do produkcji rolnej, które uległy przejęciu według jednego z kryteriów obszarowych. Jednak reforma rolna objęła też grunty pozbawione cech rolnych, ale konieczne do korzystania z części rolnej (będące z nią w związku funkcjonalnym), tj. niezbędne lub ułatwiające produkcję rolną, których istnienie było wzajemnie uwarunkowane prowadzeniem takiej produkcji, np. rządcówki, kolonie pracowników. Działki pozarolne uległy więc przejęciu według kryterium związku funkcjonalnego.

Przy czym związek funkcjonalny jest to dwustronne powiązanie części rolnej i pozarolnej tak silne, że obie części były wzajemnie sprzężone i osobno nie miały gospodarczego sensu. Chodzi o drogi, centra zarządzania majątkiem i kolonie pracowników - choćby tylko ułatwiające bieżącą wytwórczość rolną. Ich funkcjonowanie było wzajemnie zdeterminowane ruchem gospodarstwa rolnego. Produkcja rolna nie mogła się bez nich odbywać, a ich urządzenie miało uzasadnienie właśnie w produkcji prowadzonej w rolnej części majątku. Związek funkcjonalny wynika z silnej zależności pomiędzy częścią rolną i pozarolną majątku. Gdy bowiem części pozarolna i rolna są wzajemnie uwarunkowane tak, że nie mogą funkcjonować osobno bez istotnej zmiany ich substancji, to wówczas także część pozarolna podlega przejęciu w ramach nieruchomości ziemskiej, ponieważ pozostaje w związku funkcjonalnym z częścią rolną, przekraczającą normy obszarowe.

Następnie podniósł, że kryterium związku funkcjonalnego należy odnieść do dawnej działki nr [...] (obszar wokół dworu, przeznaczony na tzw. ośrodek). Natomiast kryteria obszarowe powodują przejęcie pozostałych wnioskowanych działek (zalesionych po przejęciu), które były częścią nieruchomości ziemskiej, przekraczającej 50 ha użytków rolnych i przekraczającej [...] ha powierzchni ogólnej.

Zauważył, że wbrew postulatom odwołującej się, zastosowanie kryterium obszarowego (do nieruchomości ziemskiej) i związku funkcjonalnego (do części pozarolnej) nie wymaga powołania biegłego. Charakter gruntów wynika bowiem z dokumentów urzędowych, toteż ustalenie stanu faktycznego w tej sprawie nie wymaga korzystania z wiadomości specjalnych. Natomiast ocena prawna należy do organu orzekającego, a nie do biegłego.

Wskazał, iż dawne działki nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] były to grunty orne [...] klasy i najsłabsze łąki - a więc użytki rolne w rozumieniu § 4 rozporządzenia. Natomiast działka nr [...], licząca [...] ha, stanowiła nieużytki, będące jednak częścią nieruchomości ziemskiej, przekraczającej [...] ha powierzchni ogólnej.

Podkreślił też, że cały majątek [...] liczył [...] ha i zawierał aż [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk i [...] ha pastwisk. Wielokrotnie przekraczał ogólną normę obszarową [...] ha powierzchni i [...]-hektarową normę użytków rolnych w rozumieniu § 4 rozporządzenia. Co więcej, wnioskodawcy przyznali, że S. Z. był też właścicielem majątku ziemskiego Szeromin k. Płońska (względnie Żuromin) o powierzchni 338 ha, mającego jeszcze lepszy potencjał rolny do uprawy roślin i do hodowli bydła. Oba majątki, należące do tego samego właściciela stanowiły jedną nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 dekretu, która znacznie przekraczała każdą z norm obszarowych reformy rolnej.

Dlatego też, użytki rolne i pozostałe części tej nieruchomości ziemskiej, a także grunty będące z nią w związku funkcjonalnym, podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Zdaniem organu odwoławczego, dawne działki nr 68, nr 69, nr 70, nr 71, nr 73,

nr 74, nr 75 i nr 76 bezspornie stanowiły grunty orne, nie zaś nieużytki albo lasy, jak to sugerują wnioskodawcy. Wynika to ze: szkicu projektowanego podziału majątku [...] z 1945 r. autorstwa mierniczego A. Kędzierskiego i z rejestru pomiarowego, sporządzonego w 1946 r. przez E. P.. Przekonuje o tym również "projekt parcelacyjny i wykaz rozrachunkowy nabywców działek z rozparcelowanego majątku [...]" w wersji pierwotnej z 26 maja 1945 r., w którym działki o numerach 68, 69, 70, 71, 73, 74, 75, i 76 są dokładnie opisane jako rolne, lecz z uwagi na słabą jakość gruntu, nie znalazły reflektantów.

Dopiero zaś po przejęciu grunty te przeznaczono pod zalesienie, o czym świadczą: pismo Urzędu Rejonowego w Płocku z 27 lipca 19[...] r. i protokół z 8 kwietnia 1947 r. przekazania do Nadleśnictwa Płock "gruntów nieleśnych /rola, pastwisko/ 49 ha [...] gruntów po uprawie rolnej, nadających się wyłącznie pod zalesienie, klasy VI". Ponadto, "ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej" z 15 grudnia 1948 r. i "zestawienie z parcelacji na 1 lutego 1947 r." nie odnotowywały lasów w dobrach [...], a "protokół przejęcia majątku [...] z 25 lutego 1945 r." wymieniał tylko 2,2 ha lasów.

Jest zatem wykluczone, aby wnioskowane 48 ha już wówczas były zalesione tym bardziej, że żaden z licznych spisów inwentarza martwego, zastanego w majątku [...] nie opisywał jakiegokolwiek sprzętu do prowadzenia gospodarki leśnej.

Natomiast grunty orne VI klasy stanowiły użytki rolne - nie mogą być zatem "traktowane jak nieużytki" z uwagi na niską bonitację gleby i ich zalesienie dokonane już po przejęciu. Przekonuje o tym jednoznaczna definicja użytków rolnych zawarta w § 4 rozporządzenia. Ówczesna ustawa z 26 marca 1935 r. o klasyfikacji gruntów dla podatku gruntowego (Dz.U. R.P. 1935 r. Nr 27, poz. 203), która definiowała grunty orne VI klasy i grunty pod lasami, wyraźnie rozróżniała obie kategorie. Przeklasyfikowanie gruntów ornych na leśne miało istotne następstwa podatkowe, toteż wymagało stosownej decyzji władz. Nie było skutkiem dyskrecjonalnych działań właściciela, a zwłaszcza samego wewnętrznego zamiaru zalesienia gruntu, którego właściciel nawet nie zrealizował.

Dlatego też, przedmiotowe grunty orne VI klasy zostały przeznaczone do zalesienia dopiero po ich nacjonalizacji, a w protokole przejęcia majątku [...] i w protokole przekazania tych gruntów są one jednoznacznie określane jako "nieleśne".

Minister wskazał, że grunty orne o niskiej bonitacji podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu - albowiem stanowiły klasyczne użytki rolne, zdefiniowane w § 4 rozporządzenia. Potwierdzeniem takiej oceny prawnej są wyniki wykładni systemowej zewnętrznej, gdyż użytki rolne niskiej jakości, "lekkie, piaszczyste" stanowiły jednak część gospodarstwa rolnego, nadawały się do uprawy, nie zwalniały właściciela od podejmowania adekwatnych zabiegów agrotechnicznych i podlegały analogicznym aktom prawnym o przejmowaniu nieruchomości.

Ponadto przejęciu podlegało także 6 ha nieużytków na działce nr 93, jako części nieruchomości ziemskiej przejmowanej w całości w ramach reformy rolnej.

Artykuł 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego stanowił bowiem o nacjonalizacji "nieruchomości ziemskiej", która jest pojęciem szerszym niż użytki rolne, zdefiniowane w § 4 rozporządzenia. Dlatego też 6 ha nieużytków na działce nr 93 uległo przejęciu w ramach nieruchomości ziemskiej, skoro majątek [...] liczył 334 ha, a ponadto majątek Szeromin vel Żuromin liczył 338 ha.

Następnie stwierdził - dokonując oceny tzw. ośrodka na dawnej działce nr [...] o powierzchni 14 ha - że były tam użytki rolne (ogród warzywny, sad owocowy i pastwisko), podlegające nacjonalizacji już z uwagi na potencjalną przydatność rolną, a także siedlisko właściciela i budynki folwarczne, pozostające w związku funkcjonalnym

z produkcyjną częścią majątku [...] i dlatego przejęte w jego ramach.

Z "ośrodka" (siedliska właścicieli, zespołu folwarczno-parkowego) zarządzano całym majątkiem [...], co jest klasycznym przejawem związku funkcjonalnego. Wprawdzie dwór i park miały walory mieszkalne i rekreacyjne - to jednak sad, ogród warzywny i pastwisko, cztery budynki dla służby, spichlerz, stajnia, kurnik, obora i chlewnia determinują funkcję tego obszaru. Dwór, w którym mieszkał właściciel, zarządca i ogrodnik był wręcz otoczony obiektami przydatnymi rolniczo - podwórzem folwarcznym, gruntem ornym, pastwiskiem, warzywnikiem i sadem owocowym.

Zatem wiodący charakter administracyjny i elementy rolne całego założenia nie pozwalają wydzielić części mieszkalnej, skoro blisko i z każdej strony pałacu były urządzone i wzajemnie skomunikowane obiekty służące do zarządzania majątkiem lub choćby przydatne rolniczo. Dlatego też należało uwzględnić główną, wiodącą, dominującą funkcję wnioskowanego obszaru.

Dodał, że skoro kluczowe znaczenie dla wyniku sprawy ma miejsce, skąd prowadzono bieżący zarząd dobrami [...] - to bezspornym jest fakt, że administrowanie majątkiem odbywało się z działki nr [...].

Na tę okoliczność przywołał zeznania świadka S. K., który zeznał - "w majątku był rządca i ogrodnik. Rządca mieszkał w budynku dworu na górze. Miał dwa pokoje. Nazywał się Klimkowski. Nie pamiętam, kto wydawał polecenia dotyczące zarządzania [...] We dworze mieszkała rodzina Z., rządca Klimkowski i ogrodnik z Warszawy. Rządca mieszkał z rodziną".

Zeznania te zostały zakwestionowane przez odwołującą się jako "niedorzeczne w sytuacji, gdy nie było odrębnego wejścia i trudno - zgodnie z zasadą logicznego myślenia - uznać, że właściciele mieszkali z pracownikami. We dworach zawsze mieszkała rodzina, często także dalsza, ale nie obcy. Budynków było wiele, stąd zamieszkiwanie rządcy z rodziną oraz ogrodnika, zresztą z Warszawy (nie wiadomo czy czasowo zamieszkałego) w domu mieszkalnym jest niedorzeczne".

Jednakże - w ocenie Ministra - podnoszone przez stronę zarzuty są nieprzekonujące, albowiem świadek jest wieloletnim mieszkańcem [...], a siostra jego matki Konstancja Barska była pokojówką we dworze. Kazimierz Barski był robotnikiem rolnym w dobrach [...]. Natomiast kolejny członek rodziny świadka o tym samym imieniu i nazwisku (S. K.) był mechanikiem w majątku i uczestniczył

w jego przejęciu. Świadek mógł zatem mieć wszechstronną wiedzę o funkcjonowaniu dworu i majątku, podczas, gdy krytyka zeznań świadka, dokonana przez odwołującą się jest ogólnikowa i gołosłowna, oderwana od stanu faktycznego sprawy. A przecież w sobowskim dworze odnotowano dwie kuchnie i kilka wejść, więc rodzina Z., rodzina rządcy Klimkowskiego vel Klimczewskiego i ogrodnik mogli bezkolizyjnie mieszkać we dworze, złożonym z dziewięciu pokoi na dole oraz czterech na górze.

Zresztą rodzina Z. miała jeszcze większy majątek Szeromin vel Żuromin

i kamienicę w Warszawie przy ulicy Złotej. W tej sytuacji, stałe przebywanie rządcy

i ogrodnika we dworze sobowskim było wręcz pożądane dla właścicieli, którzy właśnie szykowali nową siedzibę w Szerominie, natomiast dzieci posyłali do szkół do miast.

Ponadto - wbrew twierdzeniom S. Z. - liczne protokoły, szczegółowe spisy budynków i szkic sporządzony przez świadka, nie wzmiankują o żadnej "niewielkiej oficynie położonej na terenie folwarku, gdzie rządca J. K. prowadził księgi administracyjne i rachunkowe majątku oraz mieszkał". Zresztą, takie centrum administracyjne byłoby położone na wnioskowanej dawnej działce nr [...], obejmującej również folwark.

W związku z tym Minister uznał, że skoro z niczego nie wynika, aby w dobrach [...] urządzona była odrębna rządcówka, to należy przyjąć, iż zarządzanie majątkiem odbywało się z budynku dworu, gdzie mieszkał nie tylko właściciel, ale również rządca i ogrodnik.

Zatem ulokowanie centrum decyzyjnego majątku na wnioskowanej działce, we dworze, stanowi modelowy przejaw związku funkcjonalnego z częścią rolną i uzasadnia przejęcie na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego.

Następnie wskazał, że oprócz budynku dworu, dawna działka nr [...] lokowała też: spichlerz, kurnik, oborę, dwie chlewnie, stodołę, stajnię oraz cztery budynki dla służby.

Zostały one wymienione w "wykazie budynków w majątku [...]", sporządzonym [...] lutego 1945 r., a także opisane i wskazane na mapie przez świadka S. K. Budynki inwentarskie, takie jak obory, stajnie, chlewnie, owczarnie i stodoły były przydatne do składowania płodów rolnych lub hodowli zwierzęcej, dlatego podlegały nacjonalizacji w ramach reformy rolnej. Przejęciu podlegały też spichlerze, niezbędne do przechowywania zboża. Status kurników i drobiu, jako hodowli zwierzęcej, będącej przejawem rolnictwa, również nie budzi żadnych wątpliwości w orzecznictwie. Także czworaki i kuźnia pozostawały w związku funkcjonalnym z częścią rolną, gdyż zapewniały zakwaterowanie pracowników rolnych.

Minister zauważył, że na dawnej działce nr [...] o powierzchni [...] ha znajdowały się następujące użytki: ogrody i place zabudowane ([...] ha), grunty orne ([...] ha), pastwiska ([...] ha), wody ([...] ha), drogi i rowy ([...] ha) - co wynika z rejestru pomiarowego z 1946 r. autorstwa E. P.

Wobec powyższego grunty orne liczące [...] ha, odnotowane w tzw. ośrodku, podlegały przejęciu na cele reformy rolnej - jako klasyczne użytki rolne, zdefiniowane w § 4 rozporządzenia.

Z kolei powierzchnia [...] sadu owocowego i ogrodu warzywnego kształtowała się różnie w ramach kategorii "ogrody i place zabudowane". Wynosiła co najmniej [...] ha sadu i [...] ha szkółki drzew owocowych ([...] drzewek), w sezonie 1943/1944 r. warzywa zajmowały areał [...] ha, zaś po przejęciu sad zajmował [...] ha, a nawet [...] ha.

Ogród warzywny, sad owocowy, szklarnie i inspekty urządzono w bezpośredniej bliskości dworu. Świadek S. K. wskazał ten sad na szkicu i w terenie. Pojedyncze drzewa owocowe stwierdzono przy dworze podczas wizji lokalnych z [...] września 2014 r. i [...] listopada 2015 r. Sad owocowy i ogród warzywny pielęgnował ogrodnik J. K. i jego pomocnik W. P. Dysponowali oni [...] oknami i [...] skrzyniami inspektowymi, opisanymi w "protokole podziału inwentarzy z rozparcelowanego majątku [...]" z [...] kwietnia 1945 r.

Podsumowując Minister uznał, że ogrody warzywne i sady owocowe podpadają pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Są to bowiem klasyczne użytki rolne, zgodnie z definicją legalną z § 4 rozporządzenia. Tworzenie gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej było celem reformy rolnej (art. 1 ust. 2 lit. c dekretu rolnego). Natomiast zgodnie z art. 12 ust. 2 dekretu rolnego, gospodarstwa ogrodniczo-warzywnicze tworzone wskutek parcelacji przejętego majątku ziemskiego miały nie przekraczać powierzchni [...] ha.

Ponadto celem reformy rolnej było również upełnorolnienie gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych (art. 1 ust. 2 lit. c dekretu rolnego).

Przedmiotowe ogrody warzywne i owocowe liczyły kilka hektarów. Mogły więc posłużyć do utworzenia lub do upełnorolnienia kilku gospodarstw ogrodniczo-warzywniczych. Już sama powierzchnia tego ogrodu owocowo-warzywnego w kontekście § 2 rozporządzenia i zatrudnienie ogrodnika przesądzają o jego użyteczności rolnej, oderwanej od osobistych przymiotów właściciela, a także o przydatności do realizacji celów z art. 1 ust. 2 dekretu rolnego.

Przy czym nie zmienia tego teza odwołującej się, jakoby warzywa i owoce z ogrodu-sadu [...] były spożywane jedynie przez właścicieli.

Po pierwsze, pożytki z takiego areału znacznie przekraczały owocowo-warzywne potrzeby rodziny Z., którzy mieli jeszcze drugi majątek ziemski. Zużywanie intratnych warzyw i owoców wyłącznie na własne potrzeby właścicieli, nie było też praktykowane przed 1939 r., kiedy majątki ziemskie były katastrofalnie zadłużone po kryzysie ekonomicznym. Ogrody warzywne i sady owocowe wymagały dobrej gleby

i fachowej opieki ogrodnika, a przynosiły znaczny dochód przez dużą część roku (podobnie jak np. stawy hodowlane, w przeciwieństwie do upraw zbóż). Dlatego ogrody warzywne i sady były ogradzane, odmiennie niż np. pola uprawne.

Jest zatem sprzeczne z doświadczeniem życiowym i art. 80 k.p.a., aby poprzedni właściciele mogli zrezygnować z komercyjnej eksploatacji ogrodu warzywnego i drzewek owocowych, a zatrudniali jednocześnie ogrodnika.

Po drugie, zarzut o wykorzystywaniu płodów rolnych wyłącznie na potrzeby właścicieli jest w sprawach reformy rolnej typowy i bezskuteczny. Wystarcza bowiem potencjalna przydatność rolna ogrodów warzywnych i sadów owocowych, stanowiących klasyczne użytki rolne, niezależnie od tego czy, i kto spożywał z nich pożytki.

Zatem ogród owocowo-warzywny podlegał przejęciu na cele reformy rolnej.

Następnie Minister uznał, że użytkami rolnymi, zlokalizowanymi na terenie ośrodka były także pastwiska. Już z powodu ich typowo rolniczego charakteru podlegały one pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w związku z § 4 rozporządzenia - bez konieczności badania ich związku funkcjonalnego, czy osiągnięcia celów reformy rolnej po nacjonalizacji.

Chybiony jest też zarzut odwołującej się, eksponujący powierzchnię tego pastwiska (0,30 ha) i negujący jego przydatność hodowlaną. Wnioskowane pastwisko stanowi jedynie wybraną część pastwisk i łąk, które w [...] liczyły odpowiednio [...] ha i [...] ha. Wynika to z "ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej". Nie ma zatem żadnej wątpliwości, że taki areał pastwisk i łąk ([...] ha) nadawał się do hodowli zwierząt.

Wskazał również, że S. Z. prowadził w [...] hodowlę owiec, koni i krów. Koresponduje z tym zorganizowanie mleczami, utrwalonej w protokole przejęcia majątku [...]. Załączony do tego protokołu "wykaz inwentarza żywego" z [...] lutego 1945 r. wymienia aż [...] koni, [...] krów i [...] wołów, co stanowiło znaczne pogłowie, zwłaszcza uwzględniając straty wojenne. Według zeznań świadka S. K., właściciel wywoził z [...] źrebaki do swojego drugiego majątku.

Opisane powyżej okoliczności przekonują o znacznych potrzebach w zakresie łąk i pastwisk, których każdy fragment musiał być wykorzystany w dobie międzywojennego kryzysu i peryferyjnego położenia [...], ograniczającego możliwość dokupienia paszy. Nieprzypadkowo w sezonie 1943/1944 na gruntach [...] zasiano [...] ha peluszki, [...] ha wyki i [...] ha mieszanki, tj. roślin pastewnych.

Odnośnie zaś dróg i rowów ([...] ha) Minister stwierdził, że pozostawały one w związku funkcjonalnym z częścią rolną majątku [...]. Świadek S. K. zeznał o trzech kanałach urządzonych w części folwarcznej. Natomiast posadowienie dróg na wnioskowanej działce nr [...] jest utrwalone w rejestrze pomiarowym, sporządzonym przez E. P. w 1946 r.

W aspekcie prawnym, drogi zapewniające dojazd do części rolnej i komunikację wewnątrz majątku były niezbędne do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Pozostawały więc w związku funkcjonalnym z częścią rolną - co uzasadniało ich nacjonalizację.

Na zakończenie Minister odniósł się do samego parku - wskazując, że byłby on ograniczony jedynie do aktualnej działki nr [...], liczącej [...] ha.

Przy tym gołosłowna jest teza odwołującej się, jakoby "rozległy park został po przejęciu wykarczowany, a teren zaorany". Nie znajduje to żadnego odzwierciedlenia w licznych protokołach przejęcia czy przekazania majątku, mapach, ani zeznaniach świadka. Park [...] nigdy nie był objęty ochroną, ani nawet zainteresowaniem konserwatora zabytków, która jest typowa dla tego rodzaju kompozycji. Organy obu instancji wielokrotnie i według rozmaitych kryteriów, ale zawsze z wynikiem negatywnym, poszukiwały materiałów konserwatorskich parku [...], czy innego parku ozdobnego, należącego do rodziny Z..

Dostępna dokumentacja odnotowuje zaledwie [...] ha parku albo w ogóle neguje urządzenie parku w [...]. "Protokół w sprawie przejścia majątku [...] na cele reformy rolnej" z [...] lutego 1945 r. wymienia właśnie [...] ha parku. Z kolei "zestawienie z parcelacji na 1.II.1947 r." oraz "ewidencja nieruchomości ziemskich na dzień [...] grudnia 1948 r." nie odnotowują parku w [...], a w toku wizji lokalnych z [...] września 2014 r. i [...] listopada 2015 r. także nie stwierdzono pozostałości parku wokół dworu, lecz tylko pojedyncze drzewa, w tym owocowe.

Świadek S. K. wspomina klomb kwiatowy, pojedyncze drzewa wokół dworu, altankę i hamak, które na szkicu opisał jako "część wypoczynkową". Przy czym opis świadka odpowiada obiektom utrwalonym na zdjęciach, złożonych przez wnioskodawców.

Natomiast w aktach sprawy brak choćby wzmianki o boisku do siatkówki i korcie tenisowym, o których piszą wnioskodawcy. Istotnie, korty tenisowe często występują

w sprawach z zakresu reformy rolnej, lecz zawsze są utrwalone na mapach i w materiałach konserwatorskich oraz barwnie wspominane przez świadków, dla których były atrakcją. Ponieważ niczego takiego nie stwierdzono w tej sprawie, dlatego też twierdzenie wnioskodawców jest gołosłowne.

Wskazał również, iż zestawiając - tzw. ośrodek na działce nr [...] (o pow. [...] ha) z parkiem liczącym [...] ha i dworem pozbawionym funkcji reprezentacyjnych, będącym raczej połączeniem trzech prostokątnych oficyn - to wnioskowana całość była zdominowana przez funkcje rolne. Dwór i park były bowiem otoczone wielokrotnie większym sadem owocowym i ogrodem warzywnym, kolonią pracowników rolnych

i rozległym podwórzem folwarcznym, z licznymi budynkami rolnymi większymi od dworu. Ponadto, całym majątkiem administrowano właśnie z dworu, gdzie rezydowali właściciel, rządca i ogrodnik, natomiast nie było żadnej osobnej rządcówki. Pomimo, że wnioskodawcy twierdzą inaczej - to jednak lokują "niewielką oficynę" także na wnioskowanym terenie.

Z tych wszystkich względów, w ocenie Ministra, wiodącą funkcją dawnej działki nr [...] było organizowanie i wspomaganie produkcji w części rolnej majątku [...].

Niezależnie od elementów mieszkalnych i rekreacyjnych, wnioskowany ośrodek dóbr [...] pozostawał w związku funkcjonalnym z częścią rolną - co uzasadniało jego nacjonalizację.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła E. S., zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie:

1) § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 wrzenia 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z § 4 ww. rozporządzenia i art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez odmowę zastosowania i bezpodstawne przyjęcie, że działki objęte wnioskiem miały charakter rolniczy, a tym samym dokonanie wykładni przepisów nacjonalizacyjnych wbrew Konstytucji oraz utrwalonemu orzecznictwu sądowemu oraz służyły wykonaniu reformy rolnej;

2) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i 4, art. 6 i art. 8, art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez jednostronną analizę materiału dowodowego pod z góry przyjętą tezę, czego dowodem jest rozstrzygnięcie wbrew przeprowadzonym dowodom (zeznania wnioskodawczyni i świadka, częściowo wiarygodne) oraz ustaleniom

(w majątku nie był zatrudniony rządca ani administrator) oraz uznanie za wiarygodne materiałów związanych z nacjonalizacją w zakresie przejęcia nieruchomości i odmowa ich uwzględnienia w zakresie określenia stanu fatycznego (protokół z 25 lutego 1945 r., protokół z 8 kwietnia 1947 r. oraz notatka służbowa z 15 września 2014 r.), a uzasadnienie jest wewnętrznie sprzeczne i w żaden sposób nie odnosi się do dat określonych w aktach wskazanych w pkt 1 (najlepszym dowodem są dokonane oględziny i opis nieruchomości wg stanu aktualnego), pominięcie pisma pełnomocnika skarżącej pisma z [...] listopada 2015 r. z załącznikami oraz brak uwzględnienia okoliczności w zakresie wieku oraz braku bezstronności świadka (był beneficjentem reformy rolnej i podpisał się pod protokołem z 25 lutego 1945 r.), organ nie dokonał ustaleń przeznaczenia i powierzchni działek objętych wnioskiem,

3) art. 84 § 1 k.p.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez pominięcie, gdyż

w przypadku wątpliwości organ powinien zasięgnąć opinii u osób posiadających wiadomości specjalne.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości wraz z decyzją organu I instancji oraz przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania wraz z zasądzeniem kosztów postępowania, w tym kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej jako: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując pod tym kątem oceny zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że skarga jest niezasadna, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...]maja 2021 r. utrzymująca w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] marca

2016 r. stwierdzającą, że wnioskowana część majątku ziemskiego [...], położonego w powiecie płockim, licząca [...] ha, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r.

Nr 3. poz. 13 ze zm.), dalej jako dekret.

Podstawę materialnoprawną decyzji organów obu instancji stanowił art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w związku z § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz.U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), dalej jako rozporządzenie.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź [...] ha powierzchni ogólnej, bądź [...] ha użytków rolnych, a na terenie województw [...], [...] i [...], jeśli ich rozmiar łączny przekracza [...] ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Według zaś art. 2 ust. 1 zdanie ostatnie dekretu, nieruchomości przeznaczone na cele reformy rolnej z mocy prawa stały się własnością Skarbu Państwa.

Na gruncie niniejszej sprawy Sąd podziela zarówno ustalenia faktyczne poczynione przez Ministra, jak i jego ocenę prawną.

Jak prawidłowo ustalił organ, cały majątek [...] liczył [...] ha i zawierał aż [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk i [...] ha pastwisk. Właściciel majątku [...] - S. Z. był także właścicielem drugiego majątku ziemskiego [...] k. [...] (względnie [...]) o powierzchni [...] ha. Oba majątki przekraczały wielokrotnie ogólną normę obszarową [...] ha powierzchni i [...]-hektarową normę użytków rolnych w rozumieniu § 4 rozporządzenia. Oba majątki, będące własnością jednego właściciela - S. Z., stanowiły jedną nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 dekretu. Nieruchomość ta znacząco przekraczała każdą z norm obszarowych reformy rolnej. Co oznacza, że użytki rolne wchodzące w skład nieruchomości ziemskiej, jak i pozostałe części tej nieruchomości ziemskiej, podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

We wniosku wszczynającym postępowanie wnioskodawcy wystąpili o stwierdzenie niepodpadania pod przepisy dekretu nieruchomości oznaczonych w rejestrze pomiarowym numerami [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] o łącznej powierzchni [...] ha wchodzących w skład majątku [...].

W oparciu o analizę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, Sąd orzekający w niniejszej sprawie podzielił stanowisko Ministra, że wnioskowane grunty o łącznej powierzchni [...] ha podlegały reformie rolnej.

Z akt sprawy wynika, iż protokołem z 25 lutego 1945 r. na cele reformy rolnej został przejęty cały majątek [...] o ogólnej powierzchni [...] ha.

Z wyszczególnienia tego protokołu wynika, że w skład majątku wchodziły grunty orne - [...] ha, pastwiska - [...] ha, ogród owocowy - [...] ha, lasy - [...] ha, nieużytki - [...] ha, wody - [...] ha, parki - [...] ha, zaś podwórza i budynki zajmowały [...] ha.

Z następnego dowodu wynika, że w dniu 26 maja 1945 r. zostały sporządzone dwa projekty parcelacyjne nr 1 i nr 2 zawierające nabywców działek rozparcelowanego majątku [...], ze wskazaniem, iż rozparcelowano grunty orne, łąki i pastwiska

o klasach II i III.

Z kolei z rejestru pomiarowego sporządzonego w 1946 r. przez E. P. wynika, że rozparcelowano grunty orne o pow. [...] ha na rzecz osób fizycznych, jak również, że wnioskowane działki o numerach [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...], które nie zostały rozparcelowane na rzecz osób fizycznych, stanowiły również grunty orne, zaś działka nr [...] stanowiła nieużytki. Natomiast działka nr [...], która również nie podlegała parcelacji, składała się z gruntów ornych o pow. [...] ha, zaś ogród, park i place zabudowane zajmowały pow. [...] ha.

Rejestr ten został zatwierdzony decyzją Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] stycznia 1947 r. - z której wprost wynika, że z ogólnej powierzchni gruntów przejętych pod reformę rolną w celu dokonania parcelacji zostały wyłączone grunty o łącznej powierzchni [...] ha, w skład których wchodziły grunty pod zalesienie - [...] ha, a pozostałe [...] ha zostały przeznaczone pod ośrodek.

Wbrew stanowisku wnioskodawców - z akt sprawy jasno wynika, iż działki o numerach [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] zostały przeznaczone pod zalesienie, dopiero po ich przejęciu na cele reformy rolnej.

Wynika to ewidentnie z:

- decyzji Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] stycznia 1947 r., w której wskazano, że pod zalesienie przeznaczono grunty o pow. [...] ha;

- protokołu z [...] kwietnia 1947 r. o przekazaniu Nadleśnictwu [...] terenów przeznaczonych na cele gospodarki leśnej z majątku [...] - gruntów nieleśnych /rola pastwiska/ o ogólnym obszarze [...] ha - jak stwierdzono - "grunty po uprawie rolnej nadające się wyłącznie pod zalesienie [...]";

- pisma Urzędu Rejonowego w [...] z [...] lipca 19[...] r. skierowanego do M. S.,

z którego wynika, że na cele specjalne wyłączono obszar o ogólnej powierzchni [...] ha z przeznaczeniem na Ośrodek - [...] ha i pod zalesienie - [...] ha.

Potwierdzeniem tego, że ww. działki zostały zalesione dopiero po ich przejęciu na cele reformy rolnej jest również protokół przejęcia majątku [...] z [...] lutego 1945 r. - w którym wyraźnie zostało wskazane, że w majątku tym znajdowały się lasy mające jedynie pow. [...] ha.

Ponadto, ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi PKWN z 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w powiecie płockim z 15 grudnia 1948 r. i zestawienie z parcelacji na dzień 1 lutego 1947 r. - nie wymieniały lasów występujących w majątku ziemskim [...].

Również w spisach inwentarza martwego dotyczących majątku [...] nie odnotowano jakiegokolwiek sprzętu, czy też narzędzi przeznaczonych do prowadzenia gospodarki leśnej.

Wskazać także należy, że działki o numerach [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] - jako gruntu orne klasy [...] - stanowiły użytki rolne w rozumieniu § 4 rozporządzenia.

Jak wskazano wyżej działki te zostały przeznaczone pod zalesienie dopiero po ich nacjonalizacji i po parcelacji majątku. Wynika to z faktu, że nabycie działki pochodzącej z parcelacji było odpłatne. Potencjalni nabywcy takich działek, dysponując wiedzą o tym, iż przedmiotowe działki stanowią grunty orne o bardzo niskiej klasie bonitacyjnej (kl. [...]), nie wyrazili woli ich nabycia. Woleli oni bowiem - co jest w pełni zrozumiałe - nabyć "lepsze" działki, o gruntach ornych w wyższej klasie bonitacyjnej, wymagające mniejszych nakładów sił i środków agrotechnicznych celem prowadzenia uprawy rolnej.

Dlatego też działki o numerach [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] - które nie znalazły nabywców - zostały przeznaczone pod zalesienie.

Powyższe oznacza, że wnioskowane działki będące gruntami ornymi, wprawdzie o niskiej klasie bonitacyjnej (kl. [...]), stanowiły jednak użytki rolne i dlatego też podlegały przejęciu na cele reformy rolnej w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Trafne jest też stanowisko Ministra, że przejęciu na cele reformy rolnej podpadało także 6 ha nieużytków na działce nr [...]. Działka ta niewątpliwie wchodziła w skład majątku ziemskiego [...]. Nieruchomość ziemska obejmowała nie tylko nieruchomości o charakterze stricte rolnym (grunty rolne, łąki, pastwiska), ale również te które nie były bezpośrednio wykorzystywane dla celów prowadzenia produkcji rolnej,

w tym nieużytki.

Skoro zatem - z uwagi na przekroczenie norm obszarowych - cały majątek ziemski [...] podlegał pod działanie przepisów o reformie rolnej, to w konsekwencji przejęciu na cele reformy rolnej podlegała również wchodząca w skład tego majątku działka nr 93 pow. 6 ha.

Również organ prawidłowo wskazał, że nie każda nieruchomość wchodząca w skład danego majątku ziemskiego może być uznana za nieruchomość ziemską.

Celem ustalenia, czy dany zespół pałacowo-parkowy podpadał pod działanie dekretu, konieczne jest ustalenie istnienia ewentualnego związku funkcjonalnego pomiędzy owym zespołem a rolniczą częścią nieruchomości. Sąd podziela wyrażane wielokrotnie w orzecznictwie stanowisko, że wykazanie istnienia takiego związku stanowi przesłankę uznania danego zespołu za podlegający przejęciu przez Skarb Państwa na podstawie przepisów dekretu.

W niniejszej sprawie podstawą dla przyjęcia, że istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a rolniczą częścią nieruchomości, były ustalenia dotyczące zarówno samego położenia owego zespołu w stosunku do części folwarcznej i związków pomiędzy oboma tymi częściami jak i ustalenia dotyczące sposobu zarządzania majątkiem ziemskim.

Sąd w całości podzielił ustalenia Ministra, że na dawnej działce nr [...] o pow. [...] ha znajdowały się użytki rolne (ogród warzywny, sad owocowy i pastwisko), a także siedlisko właściciela i budynki folwarczne, pozostające w związku funkcjonalnym

z produkcyjną częścią majątku [...]. Z tzw. "ośrodka" - siedliska właścicieli - zarządzano całym majątkiem [...].

Jak trafnie wskazano, wprawdzie dwór i park miały walory mieszkalne i rekreacyjne, to jednak sad, ogród warzywny i pastwisko, cztery budynki dla służby, spichlerz, stajnia, kurnik, obora i chlewnia determinują funkcję wnioskowanego obszaru. Dwór, w którym mieszkał właściciel, zarządca i ogrodnik był wręcz otoczony obiektami przydatnymi rolniczo - podwórzem folwarcznym, gruntem ornym, pastwiskiem, warzywnikiem i sadem owocowym.

Podzielił też stanowisko organu, iż administrowanie i zarządzenie całym majątkiem ziemskim odbywało się z zespołu dworkowo-parkowego położonego na działce nr [...].

Prawidłowo ustalił on - na podstawie zeznań świadka - że w majątku byli zatrudnieni rządca i ogrodnik. Rządca K. vel K. wraz z rodziną mieszkał w dworku w dwóch pokojach na górnym piętrze. Przy tym budynek dworu miał dziewięć pokoi na dole, cztery na górnym piętrze, dwie kuchnie i kilka wejść. Taka liczba pomieszczeń, kuchni i odrębnych wejść pozwala przyjąć, że wbrew twierdzeniom wnioskodawców, rządca majątku mieszkał w budynku dworu, albowiem mógł - nie wchodząc w kolizję z właścicielem majątku i jego rodziną - korzystać z przypadających dla niego pomieszczeń mieszkalnych, drugiej kuchni i innego wejścia.

Za tym, iż rządca mieszkał w budynku dworu przemawia również fakt, że właściciel majątku [...] - S. Z. miał również drugi, większy majątek S. vel Z. Do rodziny Z. należała też kamienica w [...] przy ulicy [...].

Z tych względów obecność rządcy w majątku obejmującym [...] ha jest czymś zupełnie naturalnym, a nawet wskazanym - aby pod nieobecność właściciela, który szykował siedzibę w drugim majątku - mógł on pilnować spraw dotyczących majątku [...] oraz administrować i zarządzać nim na bieżąco.

Zaznaczyć przy tym należy, że żaden z wnioskodawców nie przedstawił jakiegokolwiek przeciwdowodu, poza gołosłownymi twierdzeniami, które zaprzeczałyby twierdzeniom świadka, co do zamieszkiwania we dworze rządcy majątku. Zatem dowód z zeznań świadka stanowiący podstawę ustaleń faktycznych należy uznać za w pełni wiarygodny.

Poza tym żaden z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy nie wskazuje na występowanie na terenie folwarku niewielkiej oficyny, w której rządca majątku mieszkał oraz prowadził księgi administracyjne i rachunkowe dotyczące tego majątku.

Podkreślenia też wymaga, iż nawet gdyby istniała taka oficyna, z której rządca prowadził sprawy majątku, to i tak znajdowałaby się ona na terenie folwarku położonego na dawnej działce nr [...], która podlegała pod działanie dekretu.

Podzielić zatem należy stanowisko Ministra, że skoro z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie wynika, żeby w majątku ziemskim [...] znajdowała się odrębna rządcówka - to należy uznać, iż administrowanie i zarządzanie całym majątkiem ziemskim odbywało się z budynku dworu, w którym mieszkał właściciel dworu z rodziną oraz rządca z rodziną i ogrodnik.

Sprawowanie zarządu nad majątkiem przez rządcę majątku z dworu położonego na dawnej działce nr [...] - oznacza konieczność przyjęcia, że między częścią dworkowo-parkową, w której zamieszkiwał właściciel z rodziną oraz rządca z rodziną i ogrodnik,

a częścią rolną majątku istniał związek funkcjonalny. W konsekwencji nie było podstaw do uznania, iż zespół dworkowo-parkowy nie podpadał pod działanie dekretu.

Zauważyć również należy, że na dawnej działce nr [...] znajdowały się, obok budynku samego dworu, także spichlerz, kurnik, obora, dwie chlewnie, stodoła, stajnia i cztery budynki dla służby. Niewątpliwie wszystkie te budynki gospodarcze były niezbędne do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego, wykorzystywane były do hodowli zwierząt i drobiu, jak i do przechowywania płodów rolnych i maszyn rolniczych. Zatem należy zgodzić się z organem, że budynki te podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Ponadto na dawnej działce nr [...] znajdowały się również ogrody i place zabudowane ([...] ha), grunty orne ([...] ha), pastwiska ([...] ha), wody ([...] ha), drogi i rowy ([...] ha)

Trafnie wskazał organ, że grunty orne o pow. 4 ha - jako klasyczne użytki rolne -podlegały przejęciu na cele reformy rolnej.

Według ustaleń organu powierzchnia położonego w majątku sadu owocowego i ogrodu warzywnego kształtowała się różnie w ramach kategorii "ogrody i place zabudowane". Wynosiła co najmniej [...] ha sadu i [...] ha szkółki drzew owocowych ([...] drzewek), w sezonie 1943/1944 r. warzywa zajmowały areał [...] ha, zaś po przejęciu sad zajmował [...] ha, a nawet [...] ha.

W bezpośrednim otoczeniu dworu urządzono ogród warzywny, sad owocowy, szklarnie i inspekty. Sadem owocowym i ogrodem warzywnym zajmował się ogrodnik i jego pomocnik. Dysponowali oni [...] oknami i [...] skrzyniami inspektowymi. Taki obszar upraw owocowo-warzywnych przekraczał potrzeby rodziny właściciela majątku - tym bardziej, że mieli oni również drugi majątek ziemski o pow. [...] ha.

Dlatego też słuszne jest stanowisko Ministra, że znajdujący się w majątku ziemskim [...] ogród owocowo-warzywny podpadał pod działanie przepisów o reformie rolnej.

Ponadto przejęciu na cele reformy rolnej podlegały również znajdujące się na dawnej działce nr [...] pastwiska o pow. [...] ha. Stanowią one użytki rolne - co wprost wynika z § 4 rozporządzenia. Przy czym pastwisko to stanowi jedno z licznych innych pastwisk i łąk znajdujących się na terenie majątku [...]. Pastwiska i łąki w tym majątku obejmowały odpowiednio [...] ha i [...] ha. Taki obszar tego typu użytków rolnych wynikał niewątpliwie z faktu, że właściciel na terenie majątku prowadził hodowlę owiec, koni i krów - a więc potrzebował terenów do ich wypasu i pozyskiwania karmy niezbędnej do wykarmienia zwierząt hodowlanych. O skali produkcji mlecznej w majątku [...] może też świadczyć zorganizowanie na terenie majątku mleczarni.

Także drogi i rowy znajdujące się na terenie dawnej działki nr [...] podpadały przejęciu na cele reformy rolnej - z uwagi na zachodzący związek funkcjonalny między nimi a częścią rolną majątku. Nie ulega wątpliwości, że tego rodzaju infrastruktura techniczna była niezbędna do prowadzenia gospodarstwa rolnego, chociażby dla zapewnienia niezbędnej komunikacji wewnątrz majątku czy też nawodnienia lub odwodnienia terenu majątku.

Należy też podnieść, że na omawianej działce nr [...] - według protokołu przejęcia majątku [...] z [...] lutego 1945 r. - znajdował się także park o powierzchni [...] arów.

Natomiast w innych dokumentach, a to - w zestawieniu parcelacji sporządzonej na [...] lutego 1947 r., jak i w ewidencji nieruchomości ziemskich sporządzonej na dzień [...] września 1948 r. - nie odnotowano istnienia parku na tej działce. Zaś ustalenia poczynione w toku postępowania przez organy wskazują, że na działce nr [...] wokół dworu nie było parku. W trakcie przeprowadzonych wizji lokalnych w dniach [...] września 2014 r. i [...] listopada 2015 r. stwierdzono jedynie występowanie pojedynczych drzew, w tym drzewa owocowe. Ustalenia te znajdują oparcie z zeznaniach świadka S. K. - według których wokół dworu występowały pojedyncze drzewa, klomb kwiatowy oraz altana i hamak położone w części wypoczynkowej działki. Wprawdzie skarżąca przedstawiła zdjęcia dworu z lat 30 - tych XX wieku, to jednak na ich podstawie nie można żaden sposób stwierdzić istnienia parku.

Tym samym, w świetle zgromadzonego materiału dokumentacyjnego, prawidłowo organ uznał, iż twierdzenia skarżącej o istnieniu parku wokół dworu nie mają waloru wiarygodności.

W konsekwencji podzielić należy stanowisko Ministra, że położony na dawnej działce nr [...] tzw. ośrodek, pozostawał w funkcjonalnym związku z częścią rolną majątku [...]. Jak wynika bowiem z materiału dokumentacyjnego na działce tej obok dworu znajdowało się podwórko folwarczne z budynkami: spichlerz, kurnik, obora i dwie chlewnie, stodoła, stajnia, cztery budynki dla służby. Dwór otoczony był ogrodem warzywnym i sadem owocowym. We dworze zamieszkiwał właściciel majątku wraz z rodziną zajmując pomieszczenia na parterze, zaś na piętrze mieszkał rządcą z rodziną i ogrodnik. Z tego wynika, że zarządzenie majątkiem [...] odbywało się z dworu.

Zatem wszystkie te okoliczności ustalone w trakcie prowadzonego postępowania przez organy obu instancji, jednoznacznie wskazują na to, że wnioskowany ośrodek majątku [...] położony na dawnej działce [...] pozostawał w związku z funkcjonalnym z pozostałą rolną częścią majątku.

Reasumując Sąd uznał, że w warunkach rozpoznawanej sprawy zarzuty skargi nie mogły odnieść zamierzonego skutku, albowiem Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi rzetelnie, wnikliwie i wszechstronnie rozpatrzył stan faktyczny sprawy oraz szczegółowo wyjaśnił motywy, jakimi się kierował przy jej rozstrzyganiu. Uzasadnił przy tym przekonująco swoje stanowisko - zyskując całkowitą aprobatę Sądu, zaś wydana decyzja zawiera niezbędne elementy, o jakich mowa w art. 107 § 3 k.p.a.

Trafnie też stwierdził - zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i w odpowiedzi na skargę - że w sprawie nie zachodziła konieczność zasięgnięcia opinii biegłego, gdyż zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwalał na dokonanie ustaleń faktycznych niezbędnych do wydania prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie.

Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak sentencji wyroku.