Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 717/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-04-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Przyznano pełnomocnikowi wynagrodzenie za zastępstwo prawne w ramach prawa pomocy
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 2,
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: art. 72 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 20, art. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 1991 nr 120 poz 526
law: Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.

SENTENCJA

Dnia 13 kwietnia 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska (spr.) Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka Asesor WSA Marcin Olejniczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 kwietnia 2022 roku sprawy ze skargi B. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i orzeczenia o obowiązku zwrotu świadczeń wychowawczych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r., nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi radcy prawnemu K. J., prowadzącej Kancelarię Radcy Prawnego w K. przy ul. A 11[...], kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. dc


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6 i art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.) – powoływanej jako: "p.p.w.d." – utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z [...] r., nr [...], w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego przez B.N. świadczenia wychowawczego, sprostowaną postanowieniem z [...] r., nr [...], w ten sposób, że w miejsce daty wydania decyzji "[...] r." wpisano datę "[...] r.".

Kolegium przedstawiło stan faktyczny sprawy i wyjaśniło, że pismem z 7 listopada 2019 r., znak: [...], organ I instancji, na podstawie art. 13a ust. 2 p.p.w.d., poinformował B.N. o przyznaniu mu świadczeń wychowawczych na:

1. L.N. w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2019 r. do [...] r.;

2. H.N. w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2019 r. do [...] r. ;

3. N.N., w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2019 r. do [...] r.

W trakcie realizacji świadczeń wychowawczych, 19 listopada 2020 r. do organu wpłynął zupełny akt urodzenia N.N., z którego wynika, że B.N. nie jest ojcem dziecka.

W związku z powyższym, decyzją z [...] listopada 2020 r., nr [...], organ I instancji, na podstawie art. 27 ust. 1 p.p.w.d., zmienił informację o przyznaniu świadczenia wychowawczego z [...] listopada 2019 r., znak: [...], w ten sposób, że punktowi 3 nadał brzmienie: świadczenie wychowawcze na N.N., w kwocie 500 zł miesięcznie przysługuje od 1 listopada 2019 r. do 31 marca 2020 r. W pozostałej części decyzja pozostała bez zmian.

Następnie decyzją przytoczoną na wstępie, organ I instancji, działając na podstawie art. 2 pkt 5, pkt 10, art. 4, art. 10, art. 20 ust. 1, art. 25 p.p.w.d. orzekł:

1. stwierdzić, że wypłacone w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 października 2020 r. B.N. świadczenie wychowawcze na N.N. w łącznej wysokości 3500 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym;

2. o obowiązku zwrotu przez B.N. nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego przyznanego informacją z 7 listopada 2019 r.; nr [...], w łącznej kwocie 3500 zł wypłaconego z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty, w terminie 14 dni od dnia, w którym niniejsza decyzja stanie się ostateczna, pod rygorem wszczęcia egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ I instancji wyjaśnił, że B.N. miał przyznane prawo do świadczeń wychowawczych, w tym na N.N. w okresie od 1 listopada 2019 r. do [...] r. W dniu 19 listopada 2020 r. wyszło na jaw, że Sąd Rejonowy w S. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich wyrokiem z [...] r., sygn. akt [...], uprawomocnionym 11 marca 2020 r. orzekł, że wnioskodawca nie jest ojcem N.N.. Okoliczność ta miała wpływ na ustalone prawo do świadczeń wychowawczych, bowiem jak stanowi art. 4 ust. 2 p.p.w.d. prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie uczącej się. Ustanie ojcostwa wykluczyło stronę z kręgu osób uprawnionych do pobierania świadczenia wychowawczego. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w S. z [...] r., sygn. akt [...], małoletni N. został umieszczony pod bezpośrednią opieką i pieczą B.N.. Następnie 10 grudnia 2020 r. zostało wszczęte postępowanie w sprawie ustanowienia zainteresowanego opiekunem prawnym dziecka, którym został [...] r. składając przyrzeczenie. W okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 października 2020 r. B.N. nie miał więc prawa do pobierania świadczenia wychowawczego na N.N.. Przyczyną wypłaty świadczeń było niepoinformowanie przez stronę organu o zmianie własnej sytuacji rodzinnej. W konsekwencji wypłacone świadczenie wychowawcze w łącznej wysokości 3500 zł stały się świadczeniami nienależnie pobranymi, które podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1 p.p.w.d. Jednocześnie na podstawie art. 25 ust. 9 ww. ustawy orzeczono o obowiązku zapłaty ustawowych odsetek za opóźnienie, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń.

W odwołaniu od powyższej decyzji organu I instancji B.N. zarzucił:

1. naruszenie art. 8 k.p.a poprzez nieprzyczynienie się organu do starannego i zgodnego z prawem prowadzenia postępowania mającego zagwarantować równość wobec prawa oraz podważenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów w postaci trzymania się literalnego brzmienia przepisów z pominięciem wykładni celowościowej;

2. art. 9, art. 190 ust. 1, art. 32 Konstytucji RP;

3. art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polskę 30 kwietnia 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. nr 120, poz. 526);

4. art. 4 ust. 2 w zw. z art. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez wykładnię tego przepisu w sposób niekonstytucyjny.

W oparciu o przedstawione zarzuty odwołujący się wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania organu I instancji w całości. Strona zakwestionowała ustalenia faktyczne dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem N. Odwołujący podniósł, że Sąd Rejonowy w S. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich w sprawie [...] z [...] r. w trybie zarządzenia tymczasowego umieścił małoletnie dzieci L.N., H.N. oraz N.N. pod jego bezpośrednią pieczą i opieką jako ojca. W wyroku z [...] r. sygn. akt [...] stwierdzono, że B.N. nie jest ojcem N., jednakże małoletni nadał pozostawał pod jego opieką. Postanowieniem z [...] r. Sąd Rejonowy w S. w sprawie [...] ustanowił B.N. opiekunem prawnym małoletniego N.N. (W.). Odwołujący wskazał, że dzieckiem opiekuje się od momentu powierzenia opieki tj. od listopada 2019 r., dlatego świadczenie powinno zostać przyznane. Pokrywał koszty jego utrzymania, zapewniał mu wszelką opiekę, gdyż biologiczni rodzice nie łożą na dziecko. W ocenie odwołującego nie ma znaczenia brak biologicznego pokrewieństwa pomiędzy nim a dzieckiem. Wobec powyższego wydana decyzja rażąco narusza przepisy Konstytucji RP, gdyż powoduje nierówne traktowanie dzieci w tożsamym położeniu i sytuacji prawnej. Ponadto decyzja narusza art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, gdyż dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swojego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, ma prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Powołując się na orzecznictwo odwołujący się wskazał na błędną wykładnię art. 4 ust. 2 p.p.w.d. Zdaniem odwołującego się zaprezentowana i podtrzymywana konsekwentnie przez organ wykładnia tego przepisu w zakresie w jakim uznaje za opiekuna faktycznego dziecka tylko osobę faktycznie się nim opiekującą, która wystąpiła do sądu rodzicielskiego z wnioskiem o przysposobienie dziecka, nie uwzględnia norm konstytucyjnych. Organ ma bowiem obowiązek zastosować taki środek proceduralny, który nie narusza prawa dziecka.

Mając powyższe na uwadze Kolegium stwierdziło w pierwszej kolejności, że w rozpatrywanej sprawie zastosowanie znajdzie art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d., a nie ust. 2 pkt 1 p.p.w.d., który nie istnieje w zacytowanym przez organ I instancji brzmieniu. Zmiana podstawy prawnej wydanego rozstrzygnięcia pozostaje jednak bez wpływu na wynik sprawy.

Następnie organ odwoławczy podkreślił, że w świetle stanu prawnego wynikającego z art. 4 ust. 2 p.p.w.d. oraz stanu faktycznego bezspornym jest, że od chwili uprawomocnienia się orzeczenia o wykluczeniu ojcostwa B.N. następuje konstytutywny skutek w postaci ustania prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko N. Powyższy przepis określa wyczerpujący katalog podmiotów, którym przysługuje prawo do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku. Zdaniem organu II instancji B.N. w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 października 2020 r. nie spełniał żadnego z powyższych warunków, gdyż nie był rodzicem dziecka, opiekunem prawnym ani faktycznym. W ocenie organu odwoławczego sam fakt sprawowania opieki nad dzieckiem oraz fakt przeznaczania otrzymanych świadczeń na potrzeby dziecka, choć nie jest kwestionowany nie może być uwzględniony, ponieważ ustalając prawo do świadczenia wychowawczego bierze się pod uwagę wyłącznie stan prawny dziecka, a nie stan faktyczny. Zatem z punktu widzenia przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci prawo B.N. do pobierania świadczenia wychowawczego na N.N. ustało od miesiąca następującego po miesiącu, w którym zapadło prawomocne orzeczenie o wykluczeniu ojcostwa tj. od 1 kwietnia 2020 r. Prawo do świadczenia wychowawczego przysługiwało B.N. na dziecko N. dopiero od 1 listopada 2020 r. bowiem na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w S. z [...] r., sygn. akt [...], małoletni N. N. (obecnie W.) został umieszczony pod bezpośrednią opieką i pieczą B.N.. Następnie 10 grudnia 2020 r. zostało wszczęte postępowanie w sprawie ustanowienia B.N. opiekunem prawnym małoletniego N.N., którym ostatecznie został [...] r. składając przyrzeczenie.

Kolegium podniosło również, że odwołujący nie poinformował o zmianie sytuacji rodzinnej organu pierwszej instancji, dlatego świadczenie wychowawcze wypłacone na N.N. (obecnie W.) w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 października 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d. Z istoty tego przepisu wynika, że odnosi się on zarówno do okoliczności wyłączających nabycie prawa do świadczenia wychowawczego, które istniały już w chwili przyznania tego świadczenia (i to niezależnie od tego czy organ przyznający świadczenie o nich wiedział, czy też nie miał takiej wiedzy), ale i do okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia wychowawczego, które zaistniały dopiero w trakcie jego pobierania.

Uwzględniając powyższe wyjaśnienia organ II instancji uznał, że B.N. jest obowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w łącznej wysokości 3500 zł (500 zł x 7 m-cy) wraz z odsetkami ustawowymi, naliczonymi stosownie do art. 25 ust. 3 p.p.w.d. Wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie poczynając od: 1) 9 kwietnia 2020 r. do 28 maja 2020 r. wynosi 6% w stosunku rocznym, 2) 18 marca 2020 r. do 8 kwietnia 2020 r. wynosi 6,5% w stosunku rocznym; 3) poczynając od 29 maja 2020 r. wynosi 5,6% w stosunku rocznym – obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 lipca 2020 r. (M.P. z 2020 r. poz. 327).

Odnosząc się do zarzutów związanych z naruszeniem zasad postępowania administracyjnego, w tym zasady określonej w art. 8 k.p.a dotyczącej pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej, a także zarzutów dotyczących naruszenia Konstytucji RP oraz Konwencji o Prawach Dziecka, Kolegium wyjaśniło, że ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci jest aktem prawnym funkcjonującym w ramach sytemu przepisów realizujących konstytucyjną zasadę pomocy rodzinom, które mają na utrzymaniu dzieci, przy czym prawo do świadczenia wychowawczego jest uzależnione od spełnienia określonych warunków. Organy administracji publicznej, zgodnie z art. 6 k.p.a działają na podstawie przepisów prawa i nie są w żadnej mierze uprawnione do badania ich konstytucyjności. Realizowana na podstawie przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci pomoc rodzinom nie jest tożsama z zapewnianiem dzieciom należnych im praw wynikających z Konwencji o Prawach Dziecka. W postępowaniach administracyjnych istotna jest prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury.

W ocenie Kolegium organ I instancji, wydając zaskarżoną decyzję w pełni zachował reguły postępowania administracyjnego, wyjaśnił wnikliwie i wszechstronnie stan faktyczny sprawy w świetle przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w sprawie. Kolegium przyznało, że nie neguje faktu sprawowania osobistej opieki przez B.N. nad dzieckiem N. oraz ponoszenia kosztów związanych z jego wychowaniem i utrzymaniem w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 października 2020 r., jednakże okoliczność ta może być brana pod uwagę wyłącznie podczas ubiegania się o ewentualne ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń, o których mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d. tj. umorzenie w części lub w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych łącznie z odsetkami, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Kwestia ulg stanowi odrębny przedmiot postępowania administracyjnego, zaś wniosek w tej sprawie strona może złożyć do organu I instancji.

Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniósł B.N., podnosząc zarzuty i argumenty tożsame z zawartymi w odwołaniu od decyzji Prezydenta Miasta S. z [...] r., nr [...] oraz wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi.

Pismem z 25 października 2021 r. pełnomocnik skarżącego z urzędu zarzuciła zaskarżonej decyzji:

1. naruszenie prawa materialnego tj. art. 4 ust. 2 pkt 2 p.p.w.d. w związku z art. 72 ust. 1 zd. 1. i ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku (t.j. Dz. U. poz. 483 ze zm.) w związku z art. 20 oraz art. 27 Konwencji o Prawach Dziecka, polegające na uznaniu, że osobie sprawującej opiekę i pieczę bieżącą nad dzieckiem nie przysługuje świadczenie wychowawcze;

2. naruszenia przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału sprawy, oparcie rozstrzygnięcia na sprzecznych ze stanem faktycznym ustaleniach co doprowadziło do poczynienia w zaskarżonej decyzji całkowicie dowolnych i nieuprawnionych ustaleń faktycznych, w szczególności poprzez uznanie, że skarżący nie jest osobą uprawnioną do przyznania jej prawa do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 30 października 2020 r. na N.N.

W związku z powyższym pełnomocnik skarżącego wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta S. z [...] r., nr [...], w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego przez B.N. świadczenia wychowawczego.

Pełnomocnik skarżącego podkreśliła, że w toku realizacji świadczeń wychowawczych Sąd Rejonowy w S. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich wyrokiem z [...] r., sygn. akt. [...] ustalił, że skarżący nie jest ojcem dziecka - N.N., wobec czego od następnego miesiąca tj. od 1 kwietnia 2020 r. nastąpił konstytucyjny skutek w postaci ustania prawa do świadczenia wychowawczego na N.N. B.N. przestał spełniać przesłanki określone w art. 4 ust. 2 pkt 1 p.p.w.d., gdyż nie był rodzicem dziecka, jednakże skarżący spełniał przesłankę zawarte w art. 4 ust. 2 pkt 2 tej ustawy, jako opiekun faktyczny dziecka - nadal obowiązywało postanowienie Sądu Rejonowego w S. z [...] r., sygn. akt [...], zawierające zarządzenie tymczasowe stanowiące o umieszczeniu N.N. pod bezpośrednią pieczą i opieką skarżącego, wydane w zupełnie innym postępowaniu sądowym.

Wydanie przez Sad Rejonowy w S. wyroku w sprawie o sygn. akt [...] z [...] r. ustalającego, że skarżący nie jest ojcem dziecka, nie spowodowało, że postanowienie z [...] r. przestało obowiązywać, bowiem przedmiotowe tymczasowe zarządzenie nie zostało wydane w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa ale w sprawie o ograniczenie władzy rodzicielskiej, które to postępowanie zakończyło się wydaniem postanowienia z [...] r. - wówczas zarządzenie tymczasowe przestało obowiązywać.

Pełnomocnik skarżącego wskazała, że z jednej strony istniał w obrocie prawnym wyrok stwierdzający, że skarżący nie jest ojcem N.N., z drugiej istniał prawny dokument potwierdzający, że skarżącemu została powierzona przez sąd bezpośrednia piecza i opieka nad N. N.

Mocą orzeczenia Sadu rodzinnego zapewniono N. N. opiekę, umieszczając małoletniego chłopca pod bezpośrednia opieka i piecza ojca, który następnie stał się jego ojczymem - brak jest dokumentu potwierdzającego orzeczenie rozwodu skarżącego D. N. - matki N.N.

Reasumując, zdaniem pełnomocnika B.N., skarżący był podmiotem uprawnionym do wystąpienia z żądaniem przyznania świadczenia wychowawczego - zmieniła się tylko podstawa z art. 4 ust. 2 pkt 1 na art. 4 ust. 2 pkt 2 p.p.w.d. Zatem decyzja SKO w S. w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 października 2020 r. oraz poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta S., powinny być uchylone.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329) - dalej przywoływanej jako: "p.p.s.a." - sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.). Jednocześnie należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto, w ramach sprawowanej kontroli sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Badając zaskarżoną decyzję Sąd doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa, które czyniły koniecznym wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w zakresie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych przez B.N. świadczeń wychowawczych na dziecko N.W. (poprzednio N.) w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 października 2020 r.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest natomiast to, czy sam fakt przebywania dziecka pod pieczą bieżącą skarżącego był wystarczającą podstawą do pobierania świadczenia wychowawczego na dziecko – N. W. (poprzednio N.). W ocenie organów administracji do niezakłóconego pobierania przez skarżącego przyznanego świadczenia, po uprawomocnieniu się orzeczenia sądu rodzinnego o zaprzeczeniu ojcostwa, niezbędne było wystąpienie przez skarżącego z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie N. W. (poprzednio N.) albo uzyskanie orzeczenia o ustanowieniu skarżącego jego opiekunem prawnym, co nastąpiło dopiero [...] r.

W pierwszej kolejności należy zatem wyjaśnić, że ustawa pomocy państwa w wychowywaniu dzieci określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady ich przyznawania i wypłacania (art. 1 ust. 1 u.ś.r.). Zgodnie z art. 4 ust. 2 p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo; 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo; 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.

Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 p.p.w.d.). Charakter i cel tego świadczenia winny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Świadczenie to służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest zaś do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem sprawują. Należy zauważyć, że co do zasady bieżącą pieczę nad osobą dziecka sprawują rodzice, a niejako w ich zastępstwie opiekunowie prawni albo opiekunowie faktyczni.

W niniejszej sprawie bezspornym jest to, że na mocy prawomocnego orzeczenia sądu rodzinnego skarżący nie jest ojcem N. W. (poprzednio N.). Jednakże dziecko zostało umieszczone pod jego bieżącą pieczą i ten stan trwał od [...] r. nieprzerwanie do ustanowienia skarżącego opiekunem prawnym tego dziecka, tj. do [...] r.

Wśród uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze ustawa nie uwzględniła osoby faktycznie opiekującej się dzieckiem, czyli takiej, która sprawuje pieczę bieżącą nad dzieckiem z mocy orzeczenia sądu, tak jak ma to miejsce w przedmiotowej sprawie. Ograniczyła krąg opiekunów faktycznych do osób, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka (art. 2 pkt 10 p.p.w.d.). Tym samym pozbawiła pewną kategorię osób faktycznie opiekujących się dzieckiem i sprawujących nad nim bieżącą pieczę, możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków na jego utrzymanie. Uznać więc należy, że przepisy tej ustawy w sposób niedostateczny chronią prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka, sprawujący nad nim bieżącą pieczę i to na mocy rozstrzygnięcia sądu rodzinnego, a przed wszystkim nie chronią praw dziecka, na rzecz którego świadczenie jest przewidziane. W tej sytuacji, jak słusznie zauważyła pełnomocnik skarżącego, poszukując lepszej ochrony interesów dziecka, a przy tym i jego opiekuna sprawującego pieczę bieżącą, należy odnieść się bezpośrednio do zasad konstytucyjnych i przepisów Konwencji o Prawach Dziecka.

Konstytucję Rzeczpospolitej Polskiej, jako najwyższe prawo w strukturze źródeł prawa, należy stosować bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (na co wskazuje jej art. 8), także w sferze praw i wolności jednostki (por. J. Trzciński, Bezpośrednie stosowanie zasad naczelnych Konstytucji przez sądy administracyjne, wykład). W art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP zapisano, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Ustawa zasadnicza nie ogranicza się więc do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (zob. W. Skrzydło, Komentarz do art. 72 Konstytucji RP, LEX).

W wyroku z 1 sierpnia 2019 r., sygn. I OSK 202/19, wydanego na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Formą sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem, nad którym nie sprawują pieczy jego rodzice, jest tzw. piecza alternatywna wobec rodzicielskiej, a Państwo zgodnie ze swym prawem wewnętrznym, powinno zapewnić takiemu dziecku opiekę zastępczą. Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania zasiłku rodzinnego wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem, ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, a pominięcie osób, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. W takiej sytuacji prawo do zasiłku rodzinnego nie wynika bezpośrednio z art. 72 Konstytucji. Prawo do zasiłku rodzinnego wywodzone jest w tym przypadku ze współstosowania ustawy o świadczeniach rodzinnych i Konstytucji, czyli polega na ustaleniu właściwego sensu normy ustawy za pomocą normy konstytucyjnej, z przyznaniem pierwszeństwa tej drugiej. Tym samym Konstytucja ma tutaj przede wszystkim znaczenie dla właściwej, prokonstytucyjnej wykładni ustawy.

Zgodnie z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że uchwalone przez Sejm i Senat ustawy muszą być z nią zgodne. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji).

Zgodnie z Konwencją o Prawach Dziecka, formą sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem, nad którym nie sprawują pieczy jego rodzice, jest tzw. Piecza alternatywna wobec rodzicielskiej, a Państwo, zgodnie ze swym prawem wewnętrznym, powinno zapewnić takiemu dziecku opiekę zastępczą. Pogląd taki wyrażony w wyrokach: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 14 września 2017 r., sygn. akt II SA/Łd 567/17; z 22 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Łd 239/19; z 9 kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Łd 154/21; Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 września 2014 r., VIII SA/Wa 421/14 – orzeczenia dostępne w CBOSA. Co prawda powołane wyżej orzeczenia zapadły w przedmiocie prawa do świadczeń rodzinnych, to nie ulega żadnej wątpliwości, że wynikająca z nich ocena prawna znajduje również zastosowanie do świadczenia wychowawczego.

Jak wynika z przedstawionego wyżej stanu faktycznego, na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w S. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich z [...] r., sygn. akt [...], w sprawie o ograniczenie władzy rodzicielskiej, zarządzeniem tymczasowym na czas trwania postępowania, małoletni N.W. (wówczas N.) został umieszczony pod bezpośrednią pieczą i opieką B.N. (wówczas domniemanego ojca). Powyższe nastąpiło z urzędu. W okresie sprawowania bieżącej pieczy – tj. od 1 listopada 2019 r. do [...] r. – skarżący miał przyznane prawo do świadczenia wychowawczego na ww. dziecko. Uprawnienie to zostało jednak ograniczone wydaną na podstawie art. 27 ust. 1 p.p.w.d. decyzją z [...] r., nr [...], poprzez skrócenie okresu, na jaki przyznano świadczenie, tj. do 31 marca 2020 r., a pobrane przez skarżącego świadczenie wychowawcze w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 października 2020 r. uznane zostało za pobrane nienależnie. Jednakże w ocenie Sądu ograniczenie uprawnienia w dostępności do świadczenia wychowawczego po tej dacie stanowiło istotne naruszenie praw, wynikających wprost z Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka. Tym bardziej, że żadne z negatywnych przesłanek, o których mowa w art. 8 p.p.w.d. nie miały miejsca. W żadnym wypadku na odmienną ocenę nie może wpłynąć fakt wydania w toku pobierania świadczeń, o których mowa, orzeczenia o zaprzeczeniu ojcostwa. Państwo ma bowiem obowiązek uznawać prawo każdego dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu. Rodzice (rodzic) lub inne osoby odpowiedzialne za dziecko ponoszą główną odpowiedzialność za zabezpieczenie (w ramach swych możliwości, także finansowych) warunków życia niezbędnych do rozwoju dziecka. Natomiast Państwo, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, ma obowiązek podejmować właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz udzielać, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy (...) - art. 27 Konwencji.

Uwzględniając powyższe uregulowania Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, za nieuzasadnione należy uznać ograniczenie ustawowe w dostępności osób odpowiedzialnych za utrzymanie dziecka do świadczenia wychowawczego. Powierzenie przez Państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dziecka, zapewnienia mu bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń, w tym świadczenia wychowawczego), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem.

Podobnie, jak w powołanych wyżej orzeczeniach Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, uwzględniając skargę, przyjął jako materialnoprawny wzorzec kontroli legalności zaskarżonego aktu administracyjnego przepisy Konstytucji RP (art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2) oraz Konwencji o Prawach Dziecka (art. 3 ust. 1, art. 20 i art. 27) i uznał za zasadne bezpośrednie zastosowanie tych unormowań. Ograniczenia w dostępności do świadczenia wychowawczego na podstawie ustawy pomocy państwa w wychowywaniu dzieci dla osoby sprawującej pieczę bieżącą nad dzieckiem na mocy prawomocnego orzeczenia sądu rodzinnego godzą bowiem w interes osoby dziecka, chroniony ustawą zasadniczą i umową międzynarodową, co pozwala na wywiedzenie owego uprawnienia wprost z postanowień Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka.

Zbliżone stanowisko w tym przedmiocie zawarł Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyrokach: z 1 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 202/19 i z 27 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 2708/17 i chociaż orzeczenia te zostały wydane na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych, to z uwagi na zbliżony cel świadczeń rodzinnych i świadczenia wychowawczego, zawarte w nich tezy pozostają aktualne również w stanie faktycznym niniejszej sprawy.

Rozpoznając ponownie sprawę organy uwzględnią zaprezentowaną przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi rozszerzającą, prokonstytucyjną wykładnię art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

Mając na uwadze powołane okoliczności sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 1 wyroku.

O wynagrodzeniu dla pełnomocnika skarżącego ustanowionego z urzędu orzeczono w pkt 2 wyroku na podstawie 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 68).

dc