Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1433/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-01-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2023 poz 259
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Magdalena Durzyńska, Sędziowie sędzia WSA Iwona Kosińska (spr.), sędzia WSA Gabriela Nowak, Protokolant starszy specjalista Dorota Stromecka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 stycznia 2019 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę


UZASADNIENIE

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] maja 2018 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Równocześnie organ odwoławczy utrzymał w mocy postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...].

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] odmówił potwierdzenia [...] oraz [...] prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w mieście [...] przy ulicy [...], województwo [...]. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka określona w art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 2097), bowiem [...] opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ale nigdy nie repatriował się na obecne terytorium państwa polskiego.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, [...] wnieśli odwołanie. W uzasadnieniu skarżący podnieśli, że w ich ocenie przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie wskazują, aby powrót na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości był warunkiem uzyskania rekompensaty za "mienie zabużańskie". W odwołaniu jednocześnie zaskarżono: postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] uchylające w całości postanowienie tego organu z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...], zmienione postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] oraz uchylone w części postanowieniem z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] oraz postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] uchylające postanowienie tego organu z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...], zmienione postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...], w części potwierdzającej [...] prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] nieruchomości w postaci działki gruntu w [...] przy ul. [...] o powierzchni [...] (w tym pod zabudowaniem [...], niezabudowane [...]) wraz z piętrowym, murowanym domem mieszkalnym o kubaturze ogólnej i użytkowej [...] z 4 mieszkaniami i 4-izbową oficyną o kubaturze [...].

Po rozpatrzeniu złożonego odwołania Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ odwoławczy wyjaśnił, że wnioskiem z dnia 8 listopada 1990 r. [...] zwróciła się do Urzędu Wojewódzkiego w [...] o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej na terenie byłego województwa [...], tj.: nieruchomości przy ul. [...] (dom), nieruchomości zabudowanej przy ul. [...], nieruchomości przy ul. [...], składającej się ze sklepu, składu win i wódek, palarni kawy oraz delikatesów. Kierownik Urzędu Rejonowego decyzją z dnia [...] października 1992 r. nr [...] odmówił przyznania [...] prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] marca 1993 r. nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości.

Wnioskiem z dnia [...] listopada 2008 r. złożonym do [...] Urzędu Wojewódzkiego [...] jako następca prawny byłego właściciela ponownie wystąpiła o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wniosek ten został doprecyzowany pismem z dnia [...] czerwca 2009 r., w którym wskazano, że w skład nieruchomości pozostawionych przez [...] poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej wchodziły dom z mieszkaniem właściciela, mieszkanie dla dozorcy, magazyn i pralnia w [...] przy ul. [...], dom mieszkalny jednopiętrowy i oficyna w [...] przy ul. [...], sklep, skład win i wódek, palarnia kawy i delikatesy w [...] przy ul. [...].

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wymienił zebrane w toku postępowania dowody, na podstawie których ustalono stan faktyczny w sprawie.

Postanowieniem z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] Wojewoda [...] stwierdził, że [...], jako następcy prawni [...], posiadają w udziałach po 1/2 każdy z nich prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, tj. działki gruntu w [...] przy ul. [...] o powierzchni [...] (w tym pod zabudowaniem [...], niezabudowane [...]), działki gruntu w [...] przy ul. [...] o powierzchni [...] (w tym pod zabudowaniem [...], niezabudowane [...]) wraz z piętrowym, murowanym domem mieszkalnym o kubaturze ogólnej i użytkowej [...] z 4 mieszkaniami i 4-izbową oficyną o kubaturze [...]. Po rozpatrzeniu wniosku skarżących o zmianę tego postanowienia z uwagi na wystąpienie nowych materiałów dowodowych określających skład i rodzaj nieruchomości znajdującej się w [...] przy ul. [...], Wojewoda [...] postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] zmienił w trybie art. 77 § 2 kpa swoje postanowienie z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...]. Organ wojewódzki potwierdził, że [...] posiadają w udziałach po [...] każdy z nich prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, tj.: działki gruntu w [...] przy ul. [...] o pow. [...] (w tym pod zabudowaniem [...], niezabudowane [...]) wraz z lokalem mieszkalnym (skanalizowanym z doprowadzonym wodociągiem) o powierzchni [...], w skład którego wchodziły 4 pokoje oraz kuchnia, o wysokości stropu wynoszącym [...], znajdującym się w domu drewnianym z murowaną przybudówką, działki gruntu w [...] przy ul. [...] o powierzchni [...] (w tym pod zabudowaniem [...], niezabudowane [...]) wraz z piętrowym, murowanym domem mieszkalnym o kubaturze ogólnej i użytkowej [...] z 4 mieszkaniami i 4-izbową oficyną o kubaturze [...].

Pismem z dnia [...] lipca 2017 r. skarżący po raz drugi wnieśli o zmianę postanowienia Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...]. Wojewoda [...] po ponownej analizie zgromadzonego materiału dowodowego zauważył, że nieruchomość pozostawiona przez [...] przy ul. [...] nie była objęta zakresem wniosków Pani [...] z dnia [...] listopada 1990 r. ani [...] listopada 2008 r. W związku z powyższym organ wojewódzki postanowieniem z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] uchylił swoje wcześniejsze postanowienie nr [...] z dnia [...] grudnia 2016 r. zmienione postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] w części potwierdzającej [...] prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] nieruchomości w postaci działki gruntu w [...] przy ul. [...]. W pozostałym zakresie postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2016 r. nie uległo zmianie.

Następnie Wojewoda [...] postanowieniem z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] uchylił w całości swoje postanowienie z dnia [...] grudnia 2016 r. zmienione postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2017 r. oraz uchylone w części postanowieniem z dnia [...] lutego 2018 r. Po ponownym zbadaniu materiału dowodowego organ wojewódzki ustalił bowiem, że [...] nigdy nie powrócił na obecne terytorium państwa polskiego, w związku z czym nie spełnił przesłanki o której mowa w art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Ostatecznie Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] odmówił potwierdzenia [...] prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w mieście [...] przy ulicy [...], woj. [...].

Powołując się na przepisy art. 2, art. 3 ust. 2, art. 6 ust. 1 i ust. 2 oraz ust. 4 i ust. 5 oraz art. 7 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, organ odwoławczy stanął na stanowisku, że prawo do rekompensaty na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych w powyższym przepisie przesłanek powoduje utratę uprawnień do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Analizując akta sprawy, organ II instancji wskazał, że z przedłożonych dokumentów wynika, że [...] w 1941 r. został deportowany z [...], wywieziony do obozu na terenie [...], a następnie przebywał w [...]. Po zakończeniu wojny mieszkał w [...], gdzie zmarł w 1955 r. (Pismo Fundacji Ośrodka [...] z dnia [...] marca 2010 r., tłumaczenie przysięgłe fragmentu książki pt. Ludobójstwo mieszkańców Litwy oraz oświadczenie Pana [...] z dnia [...] lutego 2011 r.). Zebrany materiał dowodowy nie potwierdza zatem okoliczności, że [...] po opuszczeniu byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. powrócił na obecne terytorium państwa polskiego. Jednocześnie organ odwoławczy podkreślił, że strony postępowania [...] w oświadczeniach z dnia [...] lutego 2016 r. oraz [...] lutego 2016 r. wskazali, że zarówno oni, jak i ich rodzina: matka [...], babka [...] oraz dziadek [...] nigdy nie zamieszkiwali na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W celu zaś uzyskania prawa do przedmiotowej rekompensaty konieczne jest spełnienie przez osobę opuszczającą w związku z wybuchem drugiej wojny światowej dawne tereny Rzeczypospolitej Polskiej warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych, który w rozpatrywanej sprawie nie został spełniony. Organ II instancji na poparcie swojego stanowiska przywołał orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego. Organ odwoławczy wyjaśnił, że przedmiotowa sprawa opiera się o przesłankę wywodzoną z socjalnego charakteru prawa do rekompensaty w związku z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i okoliczności repatriacji z byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej. Wykładnia celowościowa ustawy wskazuje, że właściciel nieruchomości pozostawionych powinien był przybyć na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Rekompensata ma charakter socjalny i celem jej było zapewnienie środków na zagospodarowanie się osobom w nowych warunkach, w związku z utratą całego majątku.

Następnie Minister odniósł się do zakwestionowanego w odwołaniu zaskarżonego postanowienia Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] i z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...]. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, odwołując się do treści art. 104 i art. 123 § 2 kpa, wskazał na charakter postanowienia wydawanego przez właściwe organy. Wyjaśnił, że postanowienia wydawane w trakcie prowadzonego postępowania mogą być zmieniane lub uchylane podczas całego okresu prowadzonej sprawy. Uznał, że Wojewoda [...] prawidłowo orzekł o uchyleniu w całości swojego postanowienia z dnia [...] grudnia 2016 r., bowiem z uwagi na fakt, że [...] nie powrócił na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w niniejszej sprawie nie zostały spełnione wymogi, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2, ustalone na podstawie dowodów, o których mowa w art. 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Zatem funkcjonowanie niniejszych postanowień w obrocie prawnym byłoby bezzasadne. Jednocześnie organ wskazał, że bezprzedmiotowe jest rozpoznawanie przez organ zarzutów dotyczących postanowienia Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...], gdyż organ wojewódzki swoim późniejszym postanowieniem z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...], uchylając w całości postanowienie z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...], orzekł także w zakresie obejmującym przedmiot postanowienia z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...].

Równocześnie Minister podkreślił, że pozostałe zarzuty podniesione przez skarżących w odwołaniu, w tym: błędne ustalenie, że [...] nie przysługiwało prawo własności do nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...], bezpodstawne odstąpienie od przesłuchania świadków oraz uznanie, że wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty nie obejmuje nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...], nie mają wpływu na wynik rozstrzygnięcia, bowiem fakt, że [...] nie powrócił na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej powoduje utratę przez jego spadkobierców prawa do rekompensaty za mienie pozostawione w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. W niniejszej sprawie nie został spełniony wymóg określony w art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., a wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej ww. może być uwzględniony jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną kumulatywnie wszystkie przesłanki określone w przedmiotowej ustawie. Z tego względu organ II instancji odstąpił od analizy spełnienia pozostałych przesłanek warunkujących przyznanie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Mając powyższe na uwadze Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji podzielił w całości stanowisko Wojewody [...] zawarte w decyzji z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w mieście [...] przy ulicy [...], województwo [...].

Na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] maja 2018 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyli [...]. W uzasadnieniu skargi zarzucili zaskarżonej decyzji:

1 - naruszenie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na stwierdzeniu, że prawo do rekompensaty przysługuje wyłącznie osobom, które opuszczając tereny znajdujące się w dawnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej na skutek okoliczności innych niż opuszczenie na podstawie tzw. umów republikańskich, przemieściły się w celu zamieszkania na terytorium państwa polskiego w granicach powojennych i zamieszkały na tym terytorium,

2 - naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 kpa poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz dokładnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, skutkujących błędem w ustaleniach faktycznych polegającym na stwierdzeniu, że [...] nie przysługiwało prawo własności do posadowionych na działce gruntu w [...] przy ul. [...]:

- w całości - piętrowego, drewniano-murowanego domu mieszkalnego, w którym znajdowały się: (i) na parterze - lokal mieszkalny o powierzchni ogólnej [...], posiadający 4 pokoje, kuchnię, łazienkę i toaletę; (ii) na I piętrze - lokal mieszkalny o powierzchni ogólnej [...], posiadający 4 pokoje, kuchnię, łazienkę i toaletę,

- parterowego, drewnianego domu mieszkalnego przeznaczonego dla służby o powierzchni [...],

- parterowego, drewnianego budynku gospodarczego (składu i toalety) o powierzchni około [...],

3 - naruszenie art. 7 oraz art. 77 § 1 kpa poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania materiału dowodowego polegające na bezpodstawnym odstąpieniu od przesłuchania świadków wskazanych przez poprzedniczkę prawną Wnioskodawców,

4 - naruszenie art. 8, art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 kpa poprzez stwierdzenie, że Wnioskodawcom nie przysługuje prawo do rekompensaty za nieruchomość położoną w [...] przy ul. [...], bowiem ich poprzedniczka prawna [...] wnosiła o przyznanie rekompensaty za inną posesję, położoną w [...] przy ul. [...].

W uzasadnieniu skargi skarżący przedstawili argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów.

Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji organu I i II instancji wraz z postanowieniami organu I instancji z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] i z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] oraz zwrócenie się na podstawie art. 264 § 2 ppsa do Naczelnego Sądu Administracyjnego o podjęcie na podstawie art. 15 § 1 pkt 3 ppsa uchwały zawierającej rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości w niniejszej sprawie, polegającego na ustaleniu, "czy prawo do rekompensaty w rozumieniu ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej przysługuje wyłącznie osobom, które opuszczając tereny znajdujące się w dawnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej na skutek okoliczności innych niż opuszczenie na podstawie tzw. umów republikańskich, przemieściły się w celu zamieszkania na terytorium państwa polskiego w granicach powojennych i zamieszkały na tym terytorium?"

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przede wszystkim wyjaśnić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2018 r. Dz. U. poz. 1302, ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na niezasadność skargi.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 2097).

Zgodnie z treścią art. 2 tej ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1 - był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489),

2 - opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić,

3 - posiada obywatelstwo polskie.

Wszystkie te przesłanki muszą być spełnione łącznie. Niespełnienie choćby jednej powoduje niemożność uzyskania przedmiotowej rekompensaty.

Dodać należy, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 powołanej ustawy.

Istota sporu w rozpatrywanej sprawie sprowadza się do oceny, czy w świetle obecnie istniejących regulacji prawnych dla uzyskania rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej osobom, które opuściły tereny znajdujące się w dawnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej i nie przemieściły się w celu zamieszkania na terytorium państwa polskiego w granicach powojennych i nigdy nie zamieszkały w kraju, przysługuje prawo do tej rekompensaty.

W rozpatrywanej sprawie okolicznością niesporną jest, że [...] były właściciel nieruchomości znajdujących się poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskie opuścił je w związku z okolicznościami związanymi z wojną rozpoczętą w 1939 r. Jak wynika z akt sprawy [...] w 1941 r. został deportowany z [...], wywieziony do obozu na terenie [...], a następnie przebywał w [...]. Po zakończeniu wojny mieszkał w [...], gdzie zmarł w 1955 r. [...] po opuszczeniu byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie powrócił nigdy na obecne terytorium państwa polskiego. Fakt ten potwierdzają również skarżący w złożonych oświadczeniach, z których wynika, że zarówno oni, jak i ich rodzina: matka [...], babka [...] oraz dziadek [...] nigdy nie zamieszkiwali na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Niesporne jest przy tym następstwo prawne skarżących wykazane odpowiednimi dokumentami.

Kluczowym problemem prawnym jest ustalenie, czy regulacjom obowiązującej ustawy zabużańskiej podlegają osoby, które wprawdzie w okolicznościach związanych z drugą wojną światową opuściły w warunkach przymusu dawne Kresy Wschodnie, pozostawiając tam swoje mienie, ale nie przemieściły się na tereny państwa polskiego w jego powojennych granicach. W tym kontekście zasadnicze znaczenie ma wykładnia art. 1 ust. 2 powołanej ustawy, który stanowi, że "przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej". Literalna wykładnia tego przepisu prowadzić może do wniosku, że uprawniona do uzyskania prawa do rekompensaty jest każda osoba, która na skutek innych niż umowy repatriacyjne lub wypędzenie okoliczności związanych z drugą wojną światową zmuszona była opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, niezależnie od tego, gdzie po ich opuszczeniu się przeniosła (o ile spełnia przesłanki z art. 2 ustawy). Takie jednak zdekodowanie normy prawnej w nim zawartej byłoby w ocenie składu orzekającego sprzeczne z ratio legis ustawy i charakterem przewidzianego nią świadczenia.

W ocenie Sądu celem ustawodawcy było z jednej strony udzielenie pomocy socjalnej osobom, które w wyniku wypędzenia oraz innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić dawne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z drugiej zaś wypełnienie zobowiązań publicznoprawnych (zawartych w tzw. umowach republikańskich z 1944 r. wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 1-3 ustawy zabużańskiej), dotyczących przyznania obywatelom polskim kompensacji w związku z utratą mienia nieruchomego pozostawionego na tych terenach. Warunkiem koniecznym, od którego umowy republikańskie uzależniały przyznanie w prawie wewnętrznym kompensacji, było natomiast, jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04 (OTK-A 2004/11/117), "w szczególności: posiadanie we wrześniu 1939 r. obywatelstwa polskiego (narodowości polskiej lub żydowskiej) oraz wymóg przemieszczenia się tychże obywateli polskich na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w obecnych powojennych granicach z zamiarem stałego zamieszkania. Ratio legis unormowań służących uzyskaniu kompensacji za utracone mienie nieruchome pozostawało w nierozerwalnym związku ze spełnieniem obu tych warunków i to kumulatywnie. Uzasadnieniem tak pomyślanej kompensacji było bowiem umożliwienie obywatelom polskim (i ich rodzinom) rozpoczęcia w miarę normalnego bytowania, w ślad za manifestowanym przywiązaniem do obywatelstwa polskiego (tj. polskiej przynależności państwowej), wyrażającym się wolą przemieszczenia się na terytorium państwa polskiego w jego powojennych (i obecnych) granicach lub, co najmniej, wyrażeniem na to zgody." Sama zaś kompensacja wartości pozostawionego mienia przez państwo polskie nie miała i nadal nie ma, zdaniem Trybunału, natury i cech stricte odszkodowania (w znaczeniu cywilnoprawnym), ale sui generis publiczno-prawnej pomocy majątkowej dla obywateli polskich, którzy objęci zostali przemieszczeniem na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach. Wprawdzie powyższy wyrok wydany został na tle oceny konstytucyjności przepisów uprzednio obowiązującej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39, ze zm.), gdzie uprawnienie zabużan realizowano w oparciu o prawo zaliczenia, to jednak ocena tego uprawnienia jako swoistego prawa majątkowego o charakterze publicznoprawnym z dominującym elementem socjalnym nadal pozostaje aktualna, choć niewątpliwie w świadczeniach tych występuje także element odszkodowawczy (aczkolwiek o innym charakterze niż wskazany w art. 21 ust. 2 Konstytucji), wyrażający się w powiązaniu wysokości rekompensaty z wartością pozostawionego mienia. Element ten na gruncie obecnie obowiązującej ustawy wzmocniony został możliwością realizacji rekompensaty w formie świadczenie pieniężnego. Uwzględniając historyczne uwarunkowania, w jakich powstało zobowiązanie Państwa do uregulowania praw zabużan związanych utratą własności nieruchomości znajdujących się poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, i wspomniany socjalno-odszkodowawczy charakter prawa do rekompensaty przewidzianej ustawą z dnia 8 lipca 2005 r., aktualny także pozostaje pogląd o nierozerwalnym związku tego prawa z koniecznością przybycia byłego właściciela nieruchomości na obecne terytorium państwa polskiego. Gdyby bowiem celem ustawodawcy było przyznanie uprawnień do uzyskania rekompensaty za pozostawione nieruchomości wszystkim osobom, które w następstwie okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zmuszone zostały do opuszczenie terenów II Rzeczypospolitej (czego konsekwencją była utrata przez nich znajdujących się tam nieruchomości), niezależnie od tego, czy po ich opuszczeniu przybyli oni do kraju w granicach ukształtowanych po drugiej wojnie światowej, czy nie, zbędne byłoby nawiązywanie w brzmieniu art. 1 ust. 1 powołanej ustawy do układów i umowy, w oparciu o które następowały pierwsze sformalizowane ewakuacje obywateli polskich zamieszkałych na Kresach do Polski. Wystarczająca w tym względzie byłaby (przy odpowiedniej modyfikacji) regulacja zawarta w ust. 2 tego artykułu. Zbędne również, z punktu widzenia założonego celu ustawo-

dawczego, byłoby nałożenie na wnioskujących o rekompensatę spadkobierców właści-cieli pozostawionych nieruchomości obowiązku dokumentowania miejsca zamieszkania tych właścicieli (lub współwłaścicieli) "po ich przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" - o czym stanowi art. 6 pkt 3 ustawy - skoro do takiego przybycia w ogóle nie musiałoby dojść. W ocenie Sądu rozszerzenie w stosunku do ustawy z 2003 r. zakresu podmiotowego obecnie obowiązującej ustawy o osoby, "które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" (art. 1 ust. 2 ustawy), nie miało prowadzić do objęcia rekompensatą osób, które do Polski w jej powojennych granicach nigdy nie powróciły, lecz miało na celu uwzględnienie praw osób, które z różnych względów nie repatriowały się z dawnych Kresów do Polski w procedurze ewakuacyjnej przewidzianej w układach republikańskich bądź umowie z dnia [...] lipca 1945 r. zawartej między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem [...], o której mowa w art. 1 ust. 1 pkt 4 ustawy. Przyczyną zaś uzasadniającą rozszerzenie zakresu działania ustawy na te osoby była konieczność respektowania konstytucyjnej zasady równości obywateli Rzeczypospolitej Polskiej wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji) i wypływającego z niej zakazu różnicowania w procesie stanowienia i stosowania prawa zakresu ochrony prawnej osób charakteryzujących się wspólnymi cechami relewantnymi. Na konieczność respektowanie tej zasady w odniesieniu do praw zabużan zwracał uwagę zarówno Trybunał Konstytucyjny w wyroku wydanym w sprawie o sygn. akt K 2/04, jak też Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90 (OSNC 1991/8-9/97). Warunki, jakie muszą spełniać osoby uprawnione, zostały ukształtowane z zachowaniem postanowień uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r. (sygn. akt III CZP 84/90), zgodnie z którą prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce. W tej sytuacji, zdaniem Sądu, art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej winien być rozumiany jako przyznający prawo do uzyskania rekompensaty osobom, które w związku z okolicznościami związanymi z II wojną światową były zmuszone do opuszczenia terenów byłej Rzeczypospolitej Polskiej, a opuszczając je, uczyniły to poza przewidzianą procedurą ewakuacyjną i w ten sposób przemieściły się w celu zamieszkania na terytorium państwa polskiego w granicach ostatecznie utrwalonych na podstawie umowy granicznej z dnia 15 lutego 1951 r. Co nie wyklucza możliwości późniejszej, dokonanej po powrocie do kraju w jego obecnych granicach zmiany miejsca zamieszkania takich osób.

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie podziela natomiast poglądu wyrażonego w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 października 2009 r., sygn. akt I OSK 182/09 (ONSAiWSA 2011/1/16), wedle którego do uzyskania rekompensaty na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej nie jest konieczne przesiedlenie się osoby uprawnionej na terytorium Polski. Należy zwrócić uwagę, że wyrok ten zapadł przed wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r., sygn. SK 11/12. W orzeczeniu tym Trybunał uznał m.in., że rekompensata za utracone mienie zabużańskie wypłacana na podstawie ustawy z 2005 r. nie jest odszkodowaniem za wywłaszczenie w rozumieniu art. 21 ust. 2 Konstytucji. Pozbawienie obywateli polskich mieszkających na kresach wschodnich własności w związku z ich przesiedleniem w obecne granice państwa nie zostało bowiem dokonane z inicjatywy i na rzecz państwa polskiego, lecz było wynikiem "narzuconych" okoliczności geopolitycznych. Prawo do tego świadczenia jest prawem "pochodnym" względem utraconego prawa własności nieruchomości zabużańskich jedynie w tym sensie, że posiadanie takiego tytułu prawnego do pozostawionego mienia jest jednym z warunków otrzymania rekompensaty. Podkreślić należy, że proponowana w skardze interpretacja art. 1 ust. 2 ustawy z 2005 r. spowodowałaby niczym nieuzasadnione odmienne kryteria dla osób podlegających ewakuacji (obowiązek przemieszczenia na terytorium Polski w jej powojennych granicach) i dla osób, które opuściły Kresy Wschodnie na skutek innych okoliczności związanych z wojną (brak obowiązku przemieszczenia), które naruszałyby konstytucyjną zasadę równości obywateli Rzeczypospolitej Polskiej wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji).

Oznacza to, że mając na względzie tak wykładnię art. 2 w związku z art. 1 powołanej ustawy zabużańskiej z 2005 r., jak też ratio legis tej ustawy, w ocenie Sądu warunkiem koniecznym do uzyskania przedmiotowej rekompensaty jest spełnienie przez osobę opuszczającą w związku z wybuchem drugiej wojny światowej dawne tereny Rzeczypospolitej Polskiej warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w jej granicach powojennych.

Skoro zatem [...], po opuszczeniu Kresów Wschodnich nigdy nie zamieszkiwał na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (co jest poza sporem w rozpatrywanej sprawie), to niezależnie od spełnienia pozostałych przesłanek ustawy zabużańskiej warunkujących uzyskanie prawa do rekompensaty, a określonych w jej art. 2 (tj. posiadania w dniu 1 września 1939 r. oraz w dacie zgonu obywatelstwa polskiego oraz opuszczenia Kresów Wschodnich w warunkach przymusowych z przyczyn o których mowa w art. 1 ustawy), nie mógł uzyskać przewidzianego ustawą uprawnienia. W konsekwencji zaś powyższego prawa nie mogli również nabyć skarżący jako jego spadkobiercy. Ich uprawnienie jest, w myśl art. 3 ust. 2 omawianej ustawy, pochodnym prawa przynależnego repatriantowi (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2014 r., sygn. akt I OSK 2763/13).

Prawidłowo zatem Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lutego 2018 r., nr [...], związany dyspozycją normy prawnej z art. 7 ust. 2 ustawy zabużańskiej, odmówił potwierdzenia wnioskodawcom prawa do rekompensaty, a Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] maja 2018 r., nr [...] utrzymał to rozstrzygnięcie w mocy. Prawidłowość utrzymania w mocy kwestionowanego postanowienia Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] jest tego konsekwencją.

Na marginesie zwrócić należy uwagę, że w uzasadnieniu postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 listopada 2015 r., sygn. akt Ts 70/15, Trybunał Konstytucyjny zauważył, że jednym z celów obecnie obowiązującej ustawy rekompensacyjnej było ostateczne uregulowanie kwestii rekompensat za mienie zabużańskie, która ma swoje źródło w umowach zawieranych przez państwo polskie w latach 1944-1957 (tzw. umowy republikańskie) i która - w różnym zakresie - była dotychczas przedmiotem regulacji w kilkunastu aktach prawnych przyjmowanych od czasu zakończenia II wojny światowej. Jak podkreślał w swoim dotychczasowym orzecznictwie Trybunał, uregulowane w tej ustawie świadczenie ma charakter mieszany: z jednej strony dominuje w nim element socjalny (udzielenie pomocy osobom, które zmuszone były pozostawić swoje nieruchomości na byłych terenach Rzeczypospolitej i przesiedlić się na jej obecne terytorium), z drugiej strony zawiera ono element odszkodowania za utracone nieruchomości oraz zadośćuczynienia ze strony państwa polskiego za wieloletnią zwłokę w ostatecznym uregulowaniu sytuacji prawnej zabużan (wyrok TK z 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12, OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 107). Dopuszczalność ograniczenia przez ustawodawcę możliwości uzyskania rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej jedynie do osób, które po zakończeniu II wojny światowej przesiedliły się na obecne terytorium państwa polskiego, znajduje przy tym uzasadnienie zarówno w aspekcie socjalnym tego świadczenia, jak i w aspekcie zadośćuczynienia za zwłokę w uregulowaniu sytuacji prawnej zabużan. Zadośćuczynienie takie może bowiem dotyczyć jedynie tych grup osób, wobec których państwo polskie podjęło zobowiązanie do odpowiedniego uregulowania kwestii rozliczeń za pozostawione przez nie mienie. Dlatego, jak podkreślił Trybunał w wyroku z 23 października 2012 r., zasadne jest nawiązywanie podczas określania zasad przyznawania rekompensat za mienie zabużańskie do wymogów przewidzianych w umowach republikańskich - w szczególności posiadania obywatelstwa polskiego oraz faktu przemieszczenia się celem zamieszkania na terytorium Polski w jej powojennych granicach (SK 11/12, zob. też wyrok z 15 grudnia 2004 r., K 2/04, OTK ZU nr 11/A/2004, poz. 117). Trybunał zauważył przy tym, że wszystkie dotychczasowe akty dotyczące sytuacji zabużan przewidywały przesłankę przesiedlenia się osoby uprawnionej do otrzymania rekompensaty w obecne granice Polski (SK 11/12, OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 107). Zdaniem Trybunału oczywiście bezzasadne jest więc twierdzenie, że ograniczenie zakresu osób uprawnionych do otrzymania rekompensaty jedynie do osób, które po II wojnie światowej zamieszkały na obecnym terytorium Polski, stanowi naruszenie prawa do ochrony praw majątkowych lub godzi w jego istotę. Inne osoby takiego prawa ze względu na jego charakter nie uzyskały.

Wobec niespełnienia przez byłego właściciela przesłanki powrotu na obszar obecnego Państwa Polskiego (repatriacji), a zatem braku możliwości prawnych uzyskania rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Państwa Polskiego, Sąd uznał za zbędne analizowanie innych zarzutów skargi, dotyczących określenia składników pozostawionego mienia, ponieważ nie mogą one wywrzeć wpływu na ocenę prawidłowości podjętych decyzji.

W związku z zawartym w skardze wnioskiem o wystąpienie składu orzekającego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego do Naczelnego Sądu Administracyjnego w trybie art. 264 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2018 r. Dz. U. poz. 1302, ze zm.) o podjęcie na podstawie art. 15 § 1 pkt 3 powołanej wyżej ustawy uchwały zawierającej rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości w niniejszej sprawie, wyjaśnić należy, że w ramach wskazanego przez skarżącego przepisu uprawnienie takie Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu nie przysługuje. Przepis ten dotyczy postanowień składów orzekających Naczelnego Sądu Administracyjnego, wydawanych na postawie art. 187 § 1 tejże ustawy.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2018 r. Dz. U. poz. 1302, ze zm.) orzekł jak w sentencji.