Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 696/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2008-09-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: uchylono postanowienia I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 27c
journal: Dz.U. 2005 nr 8 poz 60
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - tekst jedn.
article: art. 78
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Sygn. akt I SA/Kr 696/08 | | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 2 września 2008r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Ewa Michna (spr), Sędziowie: WSA Beata Cieloch, WSA Maria Zawadzka, Protokolant: Iwona Sadowska-Białka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 września 2008r., sprawy ze skargi I. L. - P., na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej, z dnia [...] Nr [...], w przedmiocie umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowego w sprawie zarzutów na prowadzone postępowanie egzekucyjne, I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie organu I instancji II. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz strony skarżącej koszty postępowania w kwocie 357zł ( trzysta pięćdziesiąt siedem złotych).


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia [...] nr [...] Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył postępowanie w sprawie zgłoszonych przez I. L. - P. (zwanej dalej skarżącą) zarzutów do prowadzonego w stosunku do jej męża - J. P. postępowania egzekucyjnego. W postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym składek na ubezpieczenie społeczne J. P. zajęto m.in. nadpłatę w podatku dochodowym od osób fizycznych wynikającą z wspólnego zeznania rocznego małżonków. W uzasadnieniu postanowienia organ pierwszej instancji podał, iż I. L - P. nie miała legitymacji do złożenia zarzutów, ponieważ postępowanie egzekucyjne dotyczyło wyłącznie jej męża, który w myśl art. 1a) pkt. 20 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku - o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. Nr 24 poz. 151 ze zmianami) - zwanej dalej upea - jest "zobowiązanym". W ocenie organu egzekucyjnego, jedynie zobowiązanemu przysługiwało prawo zgłoszenia zarzutów. W związku z tym prowadzenie dalszego postępowania w tym zakresie okazało się bezprzedmiotowe.

Zażaleniem z dnia [...] stycznia 2008 roku skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia, zarzucając naruszenie art. 6, 7, 8, 28 oraz 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. Nr 30 poz. 168 ze zmianami) zwanej dalej - kpa - , odmowę zastosowania art. 1a) pkt. 20, 26 § 1, 27 § 1, 27c jak i 34 § 4 upea, a także bezpodstawne oparcie się na art. 105 § 1 w zw. z art. 123 § 1 kpa w zw. z art. 18 upea. W swojej argumentacji skarżąca podniosła, że zajęta nadpłata w podatku dochodowym od osób fizycznych wchodziła do majątku wspólnego jej i męża. Wobec czego dla skutecznego prowadzenia postępowania egzekucyjnego należało zgodnie z art. 27 c) upea wystawić tytuły wykonawcze przeciwko obojom małżonkom, co jednak w niniejszym postępowaniu nie miało miejsca. Dlatego też skarżąca miała prawo zgłoszenia zarzutów, albowiem materialnie posiadała status strony w toczącej się egzekucji. Organ egzekucyjny pozbawiając ją przymiotu "zobowiązanego" i udziału w omawianym postępowaniu odmówił skarżącej jakiejkolwiek ochrony prawnej.

Postanowieniem z dnia [...] nr [...] Dyrektor Izby Skarbowej utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygniecie, w pełni podzielając stanowisko organu pierwszej instancji. Podkreślił przy tym jeszcze raz, że przedmiotowa egzekucja prowadzona była w sposób prawidłowy, tytuły wykonawcze słusznie wystawione zostały przez organ tylko na nazwisko J. P., co oznacza również, że skarżąca nie miała statusu "zobowiązanego". Zdaniem organu skarżąca mogłaby wnieść zarzuty ale wyłącznie występując jako pełnomocnik swojego męża. Jednakże w aktach sprawy brak było stosownego upoważnienia. W ocenie organu, skarżąca nie została także pozbawiona swoich praw, gdyż w toku postępowania organ egzekucyjny zwracał się z pytaniem czy złożone przez nią pismo na pewno należy traktować jako zarzuty, czy może jednak jako wniosek o wyłączenie spod egzekucji w trybie art. 38 upea. Pomimo tego skarżąca, reprezentowana przez doradcę podatkowego, pozostała przy swojej kwalifikacji.

Skargą z dnia [...] kwietnia 2008 roku wniesioną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, skarżąca reprezentowana przez doradcę podatkowego, zażądała uchylenia postanowień organów obydwu instancji oraz zasądzenia kosztów procesowych według norm przepisanych, powielając dotychczasowe zarzuty oraz ich uzasadnienie. Dodała przy tym, iż w rozważanym przypadku nie ma możliwości skorzystania z procedury z art. 38 upea, a to z uwagi na charakter składników majątkowych, objętych postępowaniem egzekucyjnym, które to stanowią łączną i niepodzielną wspólność majątkową małżeńską.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie, podtrzymując wszystkie wcześniejsze wywody. Odnosząc się natomiast do dyspozycji art. 27c upea organ powołał się na treść pisma Ministerstwa Finansów

Departamentu Systemu Podatkowego z dnia 10 marca 2005 r. nr SP2/1024/033-300/1991/04/DO (publ. Biuletyn Skarbowy 2005.2.28), z którego to pisma wynikało, że art. 27c upea daje możliwość wystawienia tytułu wykonawczego na wspólne (solidarne) zobowiązanie małżonków ale nie w takiej sytuacji gdy zobowiązanie dotyczy tylko jednego z małżonków, a egzekwowane jest w majątku wspólnego - obojga małżonków.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W rozpatrywanym stanie faktycznym spór dotyczył uprawnienia małżonki zobowiązanego do złożenia zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym skierowanym do majątku wspólnego małżonków na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego wyłącznie na męża - zobowiązanego J. P.

Najistotniejszym w sprawie staje się zatem określenie statusu skarżącej w prowadzonym postępowaniu.

Analizując obowiązujące w tym zakresie przepisy należy wskazać, że zgodnie z 26 § 1 upea organ egzekucyjny wszczyna egzekucję administracyjną na wniosek wierzyciela i na podstawie wystawionego przez niego tytułu wykonawczego, sporządzonego według ustalonego wzoru. Dalej w świetle art. 27 pkt. 2 i 3 upea tytuł wykonawczy winien zawierać wskazanie imienia i nazwiska zobowiązanego, treść podlegającego egzekucji obowiązku, a także jego podstawę prawną. Wreszcie w myśl art. 1a) pkt. 20 wskazanego aktu prawnego przez "zobowiązanego" rozumie się m.in. osobę fizyczną, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym lub obowiązku o charakterze niepieniężnym.

Z przytoczonych przepisów wynika tym samym, iż postępowanie egzekucyjne prowadzi się przeciwko osobie, która nie wykonała w terminie prawem nałożonego na niej obowiązku ("zobowiązany"). Wobec czego oczywistym staje się też, że jego źródeł szukać należy w normach materialnych, gdyż to one pierwotnie właśnie kreują w sferze publicznoprawnej obowiązki konkretnych podmiotów.

Z przedstawianego przez strony stanu faktycznego wynika, że zarzuty dotyczyły zajęcia na rzecz ZUS z tytułu zaległości tylko jednego z małżonków w składkach ubezpieczeniowych oraz zdrowotnych m.in. wierzytelności przysługującej obojgu małżonkom z tytułu nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych.

Na podstawie art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 roku - System ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137 poz. 887 ze zmianami) do należności z tytułu składek stosuje się odpowiednio art. 29 § 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku - Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137 poz. 926 ze zmianami) W ramach natomiast art. 93 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 roku - o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. Nr 210 poz. 2135 ze zmianami) składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz należności z tytułu odsetek za zwłokę nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu na zasadach określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych. W związku z czym do obydwu rodzajów wspomnianych należności zastosowanie w sposób odpowiedni znajdzie art. 29 Ordynacji podatkowej. Stosując ten ostatni stwierdzić zatem należy, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność za zobowiązania wynikające z podatków (tutaj z ubezpieczeń społecznych oraz zdrowotnych) obejmuje majątek odrębny podatnika ("zobowiązanego" w rozumieniu przepisów upea) oraz majątek wspólny podatnika (zobowiązanego) i jego małżonka.

Podsumowując więc za wskazane należności na rzecz ZUS odpowiada osoba zobowiązana całym swoim majątkiem (osobistym i wspólnym), a jej małżonek tylko majątkiem wspólnym. W tym wypadku oznacza to również, iż pomimo że samo zobowiązanie (dług) dotyczy tylko jednego z małżonków, to na mocy ustawy, drugi z nich faktycznie też staje się niejako "współzobowiązany", albowiem z majątku wspólnego należącego do obydwojga małżonków można dochodzić roszczeń materialnie przysługujących wierzycielowi wyłącznie w stosunku do jednego z nich. Niemniej jednak owo "współzobowiązanie" nie polega przecież na kreacji powinności uiszczenia przez małżonka powstałego w u drugiego z nich długu. Małżonek osoby zobowiązanej nie ma obowiązku zapłaty zaległości drugiego małżonka, a wierzyciel nie może od niego takiej zapłaty żądać. Jego ewentualna odpowiedzialność aktualizuje się dopiero w postępowaniu egzekucyjnym poprzez stworzenie wierzycielowi możliwości sięgnięcia do majątku wspólnego, należącego także do małżonka dłużnika.

W świetle takiej konstrukcji odpowiedzialności małżonka osoby zobowiązanej zasadnym jest twierdzenie, iż nie jest on również w literalnym brzmieniu "zobowiązanym" w myśl art. 1 a) pkt. 20 upea, albowiem nie ciąży na nim wykonanie żadnego prawnego obowiązku ani pieniężnego ani niepieniężnego. Jego odpowiedzialność bowiem nie pojawia się w sferze aktywnej (spełnienia określonego obowiązku np. zapłaty składek ubezpieczeniowych), ale pasywnej (znoszeniu skierowanej do majątku wspólnego egzekucji).

Pomimo tego, zdaniem Sądu, podzielnie językowej wykładni powołanej normy w sposób dokonywany przez organy, bez uwzględnienia innych aspektów postępowania egzekucyjnego, wypacza status i uprawnienia małżonka osoby zobowiązanej. Zauważyć bowiem należy, iż ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji jako środki zaskarżenia podejmowanych przez organy egzekucyjne działań (oprócz zażalenia) przewiduje: zarzuty (art. 33), żądanie wyłączenia spod egzekucji (art. 38) oraz skargę na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego lub egzekutora i skargę na przewlekłość postępowania egzekucyjnego. Przy czym wszystkie, za wyjątkiem drugiego z wymienionych środków, przysługują wyłącznie "zobowiązanemu". Wyłączenia spod egzekucji w trybie art. 38 upea natomiast domagać się może osoba trzecia, która rości sobie prawa do rzeczy lub prawa majątkowego, z którego prowadzi się egzekucję administracyjną. Oznacza to, że przedmiotowy przypadek obejmuje te stany faktyczne, kiedy z jakiegoś powodu organy egzekucyjne mylnie skierowały egzekucję do majątku osoby trzeciej, chociaż żadnych prawnych podstaw ku temu nie było. Chodzi więc o wyłączenie tych składników majątkowych, które de facto nigdy przedmiotem egzekucji być nie mogły. Nie można za to tą instytucją objąć przypadków, gdzie postępowanie egzekucyjne dotyczy prawidłowego majątku, czyli takiego który w świetle przepisów prawa w konkretnym stanie może być objęty ww. czynnościami to jest tak jak jest w przypadku odpowiedzialności małżonka osoby zobowiązanej, "zmuszonego" zgodnie z art. 29 Ordynacji podatkowej, do znoszenia egzekucji z majątku wspólnego. Tym samym wówczas wykluczone jest skuteczne skorzystanie przez małżonka zobowiązanego z procedury z art. 38 upea (vide również wyrok WSA w Warszawie z dnia 28 lutego 2008 roku, III SA/Wa 2215/05, LEX nr 193310). Praktycznie, małżonek dłużnika nie może bowiem sprzeciwić się prowadzeniu czynności egzekucyjnych w stosunku do majątku wspólnego, tylko dlatego, że dane składniki należą właśnie do tego majątku. Jego obrona opierać się może co najwyżej na podobnych argumentach, jakie przysługują osobie zobowiązanej (np. przedawnienia zobowiązania, umorzenia zaległości, itp.), dotyczących stricte zasadności, podstaw i sposobu prowadzonej egzekucji. W przeciwnym razie małżonek dłużnika pozbawiony zostałby jakiejkolwiek ochrony. Nie mógłby bowiem żądać wyłączenia majątku wspólnego (bo z niego odpowiada) ani podnosić innych zarzutów, gdyż brak by było mu przymiotu osoby zobowiązanej.

Dlatego też, zdaniem Sądu, wprowadzono art. 27 c upea (choć dla porządku należy zaznaczyć, że uzasadnienie projektu rządowego - druk sejmowy III kadencji nr 2391- całkowicie pomija przyczyny wprowadzenia w życie art. 27c upea) na mocy którego, jeżeli egzekucja ma być prowadzona zarówno z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, tytuł wykonawczy wystawia się na oboje małżonków. W świetle powołanego przepisu małżonek objęty tytułem wykonawczym posiada więc wszystkie uprawnienia "zobowiązanego" w rozumieniu art. 1 a) pkt. 20 upea, aczkolwiek materialnie rzecz ujmując nim nie jest. W tym miejscu widoczna staje się niespójność między powołanym artykułem, a normą z art. 26 § 1, 27 pkt. 2 oraz 27 c omawianego aktu prawnego. Na podstawie tych trzech ostatnich "zobowiązanym" jest osoba objęta i wymieniona w tytule wykonawczym. W obliczu art. 1 a) pkt. 20 upea tylko ta, na której ciążył prawny obowiązek (pieniężny lub niepieniężny). Pierwsze rozumienie ma zatem szersze, formalne ujęcie, które jednakże odnośnie małżonka dłużnika odpowiadającego majątkiem wspólnym za zobowiązania drugiego z nich należy podzielić.

Kolejną kwestią jest jednak określenie, jakiego konkretnie rodzaju sytuacji dotyczy omawiany art. 27 c upea. Niefortunne, literalne jego brzmienie bowiem sugeruje, że tytuł wykonawczy przeciwko obojgu małżonkom wystawia się wyłącznie, jeżeli egzekucja kierowana jest i do majątku wspólnego i do majątków osobistych każdego z nich. Sąd nie podziela wyżej prezentowanej interpretacji (podobnie NSA w wyroku z dnia 18 stycznia 2006 roku, II FSK 146/05, LEX nr 201455, WSA w Łodzi w wyroku z dnia 15 października 2004 roku, I SA/Łd 412/04, LEX nr 290567). Sąd nie podziela też wykładni zaprezentowanej przez organy, a opartej na wyjaśnieniach Ministerstwa Finansów, że art. 27c dotyczy jedynie egzekucji zobowiązań solidarnych małżonków. Ograniczenie bowiem zastosowania tegoż przepisu do solidarnych zobowiązań małżonków nie wynika z literalnego brzmienia tekstu art. 27c upea, jest jedynie wykładnią tego przepisu, naruszającą przy tym konstytucyjne zasady państwa prawa i prawa do wnoszenia środków zaskarżania na władcze działania organów władzy publicznej.

Sąd dostrzega przy tym, że przyjęcie wykładni prowadzącej do stwierdzenia, iż tytuł wykonawczy przeciwko obojgu małżonkom wystawia się zawsze, gdy egzekucja kierowana jest do majątku wspólnego, powoduje dalsze zamieszanie wokół pojęcia "zobowiązanego" w postępowaniu egzekucyjnym w administracji (gdyż małżonek jednocześnie "zobowiązanym" nie jest, z drugiej strony wystawienie tego tytułu na obojga powoduje, że jednocześnie od formalnej strony się nim staje) - niemniej jednak pozostawienie współmałżonka odpowiedzialnego majątkiem wspólnym za zobowiązania podatkowe (lub zobowiązania o podobnym statusie) drugiego z małżonków na zasadzie art. 29 Ordynacji podatkowej bez całkowitej ochrony prawnej (brak gwarancji czynnego uczestnictwa w postępowaniu poprzez doręczanie tytułu wykonawczego, zawiadomień o dokonanych czynnościach, składanie środków zaskarżania) byłoby działaniem naruszającym standardy gwarancji konstytucyjnych państwa prawa. Dlatego więc przyjąć należy, że w art. 27 c upea "zobowiązanego" użyto tylko w kontekście art. 1a) pkt. 20 tej ustawy (a więc w znaczeniu materialnoprawnym), niezależnie od jego szerszego (formalnego) rozumienia odnośnie innych aspektów postępowania egzekucyjnego w administracji.

Gdyby bowiem podzielić pogląd prawny reprezentowany przez organy, skierowanie egzekucji (będącej realizacją władztwa publicznego) do majątku małżonka zobowiązanego (majątku wspólnego) bez zagwarantowania środków obrony, w tym prawa do sądu - naruszyłoby konstytucyjne zasady wynikające z art. 78 Konstytucji. Przepis ten gwarantuje obywatelom podmiotowe prawo do zaskarżenia każdego rozstrzygnięcia wydanego w pierwszej instancji w postępowaniu przed organami państwa i dotyczącego wolności i praw obywatelskich - a za takie działania należy uznać egzekucję administracyjną skierowaną na majątku wspólnego z zobowiązanym. W literaturze przedmiotu (Grzegorczyk Paweł - Przegląd Sądowy 2007.11.190 -glosa do wyroku TK z dnia 27 marca 2007 r.) podkreśla się, że przepis ten, adresowany do ustawodawcy, nakazuje mu stworzyć instytucjonalne ramy, w których prawo to będzie realizowane. Zdaniem Sądu, realizacją przez ustawodawcę, zasady wynikającej z art. 78 Konstytucji jest ww. art. 27c upea, a co za tym idzie prawa małżonka zobowiązanego do zgłoszenia zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym skierowanym do majątku wspólnego na podstawie tytułu wykonawczego, który w takim przypadku winien być wystawiony na obojga małżonków.

Konkludując zatem, w opinii Sądu, w sytuacji prowadzenia egzekucji z majątku odrębnego osoby zobowiązanego i majątku wspólnego zobowiązanego oraz jego małżonka formalnie odpowiadającego majątkiem wspólnym na zasadzie art. 29 Ordynacji podatkowej - tytuł wykonawczy wystawić należy przeciwko obojgu małżonkom, co skutkuje prawem obojga do wnoszenia przewidzianych w ustawie środków zaskarżenia, w tym zarzutów na postępowanie egzekucyjne.

Przy ponownym rozpoznaniu skargi organy egzekucyjne winny uwzględnić dotychczasowe rozważania Sądu i ponownie rozważyć zasadność wniesionych zarzutów skarżącej.

Mając na uwadze powyższe Sąd na zasadzie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.u. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej ppsa - orzekł jak w pk. I sentencji wyroku.

O kosztach (pkt II sentencji wyroku) orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a., zgodnie z którym w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Co należy do nich zaliczyć określa natomiast art. 205 wyżej powołanej ustawy. Na tej podstawie zasądzono zwrot kosztów obejmujący wpis (100zł), wynagrodzenie pełnomocnika (240zł) ustalone zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 grudnia 2003 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz szczegółowych zasad ponoszenia kosztów pomocy prawnej udzielonej przez doradcę podatkowego z urzędu (Dz. U. Nr 212 poz. 2075), oraz opłatę od pełnomocnictwa (17zł.).