Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 192/05
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2005-09-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kuba (spr.), Sędziowie NSA Jan Kacprzak, Czesława Socha, Protokolant Marcin Chojnacki, po rozpoznaniu w dniu 28 września 2005 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 maja 2005 r. sygn. akt III SA/Wa 378/05 w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dnia [...] grudnia 2004 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 maja 2005 r. stwierdził nieważność decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2004 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy oraz określił, że decyzja ta nie podlega wykonaniu w całości.

W uzasadnieniu wyroku Sąd oparł się na następującym stanie faktycznym sprawy. Decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek powołując się na art. 28 i art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887, ze zm., dalej u.s.u.s.) stwierdził, że nie zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności należności, gdyż pomimo zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej posiada on bowiem majątek nieruchomy, z którego istnieje zdaniem organu możliwość egzekwowania zaległych składek.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2004 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2004 r.

Pan M. K. zaskarżył tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o jej uchylenie.

Sąd wskazał art. 68 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s., który określa zakres działania ZUS obejmujący realizację przepisów o ubezpieczeniach społecznych, w szczególności wymierzanie i pobieranie składek, prowadzenie rozliczeń z płatnikami. Zakład również zgodnie z art. 28 u.s.u.s. posiada kompetencje do umarzania w całości lub części należności z tytułu składek.

Zakład według art. 83 ust 1 u.s.u.s. ww. kompetencje realizuje poprzez wydanie decyzji. Od decyzji tych przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w kodeksie postępowania cywilnego. Sprawy takie rozstrzygane są przez Zakład tylko w jednej instancji.

Tryb zaskarżania decyzji w sprawach o umarzanie należności z tytułu składek nie został uregulowany w u.s.u.s. Przepis art. 83 ust. 4 u.s.u.s. stanowi, że od tych decyzji nie przysługuje odwołanie do sądu. Nie oznacza to jednak, że strona pozbawiona jest prawa do rozpatrzenia jej sprawy przez II instancję. Wskazuje na to usytuowanie tego wyłączenia w artykule normującym ten właśnie tryb odwoławczy, przepis ten nie wskazuje jakie środki zaskarżenia jest właściwy dla tych decyzji. Nie ma także zastosowania do tego rodzaju decyzji art. 83a u.s.u.s. Sąd powołał art. 78 Konstytucji RP ustanawiający prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji, a wyjątki od tej zasady może określić jedynie ustawa. Zgodnie z art. 123 u.s.u.s. który stanowi, że w sprawach nieuregulowanych ustawą stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. (tekst jedn. – Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071) kodeks postępowania administracyjnego, dalej k.p.a., chyba, że ustawa stanowi inaczej. Do postępowania w sprawach o umorzenie stosuje się art. 15 k.p.a. ustanawiający zasadę dwuinstancyjności postępowania oraz art. 127 § 1 i 2 k.p.a. które to przepisy stanowią, iż organem właściwym do rozpatrzenia odwołania jest organ administracji publicznej wyższego stopnia. Z powyższych przepisów wynika, iż każda strona w sprawach umorzenia zaległości z tytułu składek ma prawo do tego by sprawa została rozpatrzona przez organ II instancji.

W przypadku ZUS zastosowania nie będzie miał art. 127 § 3 k.p.a. wskazujący od decyzji jakich organów nie przysługuje odwołanie a jedynie wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zakład nie jest organem wskazanym w tym przepisie. Art. 17 k.p.a. określa, że organami wyższego stopnia w rozumieniu k.p.a. w stosunku do organów administracji publicznej innych niż określone w pkt 1 i 2 art. 17 k.p.a. są odpowiednie organy nadrzędne lub właściwi ministrowie, a w razie ich braku organy państwowe sprawujące nadzór nad ich działalnością.

Zdaniem Sądu, zgodnie z art. 66 ust 1 u.s.u.s. i art. 31 ust. 2 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz. U. Nr 159, poz. 1548 ze zm.) organem właściwym do rozpatrywania odwołań od decyzji w sprawach umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, wydawanych w pierwszej instancji przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest minister kierujący działem administracji rządowej - zabezpieczenie społeczne, czyli Minister Polityki Społecznej.

W świetle powyższych wywodów, ponieważ ani Prezes ZUS, ani sam Zakład nie są organami właściwymi do rozpatrzenia w II instancji sprawy umorzenia należności z tytułu składek, Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji jako wydanej z naruszeniem przepisów o właściwości.

W skardze kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o uchylenie go w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Warszawie.

Skargę kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania, a mianowicie art. 5 § 2 pkt 4 i art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 83 ust 4 i art. 123 u.s.u.s. przez uznanie, że Prezes ZUS nie jest organem właściwym do rozpatrzenia w II instancji sprawy umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Skarżący wywodzi na podstawie art. 180 i 181 k.p.a. , iż przepisy kodeksu postępowania administracyjnego nie mogą stanowić podstawy do określenia organu odwoławczego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, a zawsze ten organ będą określały odrębne przepisy. Taki przepis zawiera ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, należy go jednak analizować wraz z ratyfikowaną przez Polskę w 2003 r. Konwencją MOP nr 102, w szczególności z art. 70 tejże Konwencji. Przepis ten udziela stronie możliwości odwołania się w razie odmowy lub sporu. Prawo to zostaje wyłączone w sytuacji gdy powołane są sądy ustanowione specjalnie dla załatwienia spraw związanych z zabezpieczeniem społecznym. Zdaniem więc organu wyłączony jest tryb administracyjny (do organu wyższego stopnia), gdy przysługuje prawo wniesienia sprawy do sądu.

W ocenie organu bezspornym jest, że zgodnie z art. 83 ust. 2 u.s.u.s. od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach k.p.c. W przypadku decyzji w sprawach umarzania należności z tytułu składek – art. 83 ust 1 pkt 3 oraz art. 83 ust. 4 u.s.u.s. oraz decyzji w sprawach świadczeń wyjątkowych – art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odwołanie nie przysługuje, o czym mówi art. 83 ust. 4. Od wydanych w tym trybie decyzji przysługuje skarga do sądu administracyjnego wraz z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wniosek taki jest jedynym środkiem weryfikacji pierwszoinstancyjnej decyzji Zakładu, gdy nie przysługuje od niej odwołanie, gwarantowany przepisami art. 78 Konstytucji RP oraz art. 15 k.p.a. Organ stwierdza, że nie jest to wyjątkowe rozwiązanie, gdyż ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych w kilku miejscach przyznaje Zakładowi prawo do działania z uprawnieniami organu nadzorczego (np. art. 83a-83c).

Odmienny wniosek do którego doszedł WSA, iż organem odwoławczym jest Minister Polityki Społecznej wynika zdaniem organu również z niewłaściwej interpretacji postanowień k.p.a.

W ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, przepis art. 127 § 3 k.p.a. należy interpretować łącznie z art. 5 k.p.a. Sąd niesłusznie pominął w rozstrzygnięciu art. 5 § 2 pkt 4 k.p.a., zgodnie z którym przez ministra rozumie się kierowników centralnych administracji rządowej podległych, podporządkowanych lub nadzorowanych przez Prezesa Rady Ministrów lub właściwego ministra, a także kierowników innych równorzędnych urzędów państwowych załatwiających sprawy o których mowa w art. 1 pkt 1 i 4 k.p.a.

W związku z tym i na podstawie art. 66 i art. 73 ust. 1 u.s.u.s. skarżący wywodzi że Zakład jest organem administracji publicznej w rozumieniu art. 5 § 2 pkt 3 k.p.a. jako "inny organ państwowy" wymieniony w art. 1 pkt 2 k.p.a.

Zdaniem organu przy rozpatrywaniu sprawy należy także wziąć pod uwagę przepis art. 60 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Przepis ten ustanawia tryb odwoławczy który przez analogię można odnieść do art. 127 § 1 k.p.a. i jest wyłomem w zasadzie wg. której Zakład (Prezes) występuje odpowiednio do art. 5 § 2 pkt 4 k.p.a. Dotyczy to sytuacji gdy Zakład (prezes) wydaje decyzję w sprawach cofnięcia upoważnienia do wystawiania zaświadczeń lekarskich – stronie wtedy przysługuje odwołanie do ministra.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie, ponieważ Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie naruszył prawa materialnego - wskazanych wyżej przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ani też przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Źródłem sporu przedstawionego w skardze kasacyjnej jest, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie orzekającym, błędne stanowisko strony wnoszącej skargę kasacyjną, że Prezes ZUS jest organem administracji publicznej w rozumieniu przepisów k.p.a., posiadającym kompetencje do wydawania decyzji w indywidualnych sprawach wchodzących w zakres działania ZUS, w tym w sprawach wymienionych w art. 83 ust. 1 pkt 3 u.s.u.s. (ustalania wymiaru składek i ich poboru, umarzania należności z tytułu składek). Z treści art. 66 ust. 1 i 4 oraz art. 83 ust. 1 wspomnianej ustawy wynika, że organem administracji publicznej jest Zakład, a nie jego Prezes. Według art. 72 pkt 1 tej ustawy Prezes Zakładu jest jedynie organem Zakładu jako osoby prawnej, a więc podmiotem podejmującym działania, w tym wydającym decyzje administracyjne, w zakresie wyznaczonym mu przez ustawę (art. 73 u.s.u.s.) za Zakład (organ administracji publicznej). Prezes ZUS nie jest natomiast organem administracji publicznej i nie działa we własnym imieniu. Konstatacja ta prowadzi do wniosku, że w stosunku do decyzji wydanej w I instancji przez ZUS nie może mieć zastosowania art. 127 § 3 k.p.a. Przepis ten odnosi się bowiem wyłącznie do takich przypadków, w których w pierwszej instancji decyzję administracyjną podejmował jeden z organów enumeratywnie wymienionych w tym przepisie i w przepisie art. 5 § 2 pkt 4 k.p.a. Jak słuszne zauważył Sąd I instancji, Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie mieści się w dyspozycjach tych przepisów. W art. 5 § 2 pkt 4 k.p.a. jest bowiem mowa wyłącznie o organach monokratycznych, m.in. o kierownikach centralnych i innych równorzędnych urzędów państwowych. Zarzut skargi kasacyjnej, że Sąd I instancji powołując się na treść art. 127 § 3 k.p.a. nie uwzględnił, że przepis ten powinien być interpretowany łącznie z art. 5 § 2 pkt 4 k.p.a. wynika z niewłaściwego rozumienia tego drugiego przepisu.

Sąd I instancji prawidłowo zinterpretował również przepis art. 83 ust. 4 u.s.u.s. wyrażając pogląd, że dotyczy on jedynie odwołania do sądu powszechnego. Przepis ten nie przesądza zatem o prawie odwołania od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rozumianego jako środek zaskarżenia w postępowaniu administracyjnym.

Nie jest więc usprawiedliwione odmienne stanowisko wnoszącego skargę kasacyjną. Nie jest ono również konsekwentne. Jeżeli bowiem przyjąć, że przepis art. 83 ust. 4 u.s.u.s. wyklucza jakiekolwiek odwołanie od decyzji w nim wymienionych, to tym wykluczeniem należałoby także objąć środek quasi- odwoławczy w postaci wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (art. 127 § 3 k.p.a.). Wówczas wniesienie skargi na decyzję ZUS do sądu administracyjnego powinno być poprzedzone pisemnym wezwaniem ZUS-u do usunięcia naruszenia prawa, o którym mowa w art. 52 § 4 p.p.s.a.

Skoro zatem w odniesieniu do decyzji ZUS nie ma zastosowania żaden z wyjątków od zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego (art. 15 k.p.a.), to należy przyjąć, że od takiej decyzji przysługuje odwołanie na podstawie art. 127 § 1 i 2 k.p.a. Według § 2 art. 127 właściwym do rozpatrzenia odwołania jest organ administracji publicznej wyższego stopnia, chyba że ustawa przewiduje inny organ odwoławczy. Wyjaśnienie pojęcia "organu wyższego stopnia" w rozumieniu kodeksu postępowania administracyjnego zawiera art. 17 k.p.a. W stosunku do organów administracji publicznej innych niż określone w pkt 1 i 2 (w tej kategorii mieści się niewątpliwie ZUS) są nimi odpowiednie organy nadrzędne lub właściwi ministrowie, a w razie ich braku – organy sprawujące nadzór nad ich działalnością.

Przepis art. 66 ust. 2 u.s.u.s. stanowi, że nadzór nad zgodnością działań Zakładu z obowiązującymi przepisami sprawuje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Natomiast według art. 31 ust. 2 ustawy z 4 września 1997r. o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2003 r., Nr 159, poz. 1548 ze zm.) ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego podlega Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Ministrem kierującym działem administracji rządowej – zabezpieczenie społeczne, jest Minister Polityki Społecznej (§ 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 15 grudnia 2004 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Wiceprezesa Rady Ministrów, Ministra Polityki Społecznej, Dz. U. Nr 265, poz. 2643).

Z przepisów tych wynika jednoznacznie, że organem właściwym w sprawach z zakresu zabezpieczenia społecznego i jednocześnie sprawującym nadzór nad działalnością ZUS jest Minister Polityki Społecznej. Sąd I instancji prawidłowo więc przyjął, że tenże minister jest organem wyższego stopnia w rozumieniu art. 127 § 2 w związku z art. 17 pkt 3 k.p.a. w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydającego decyzję w pierwszej instancji.

Przedstawione stanowisko potwierdza zmiana przepisu art. 83 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych wprowadzona ustawą z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie z dniem 24 sierpnia 2005 r.

W wyniku tej zmiany wprowadzono unormowanie, iż stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy do Prezesa Zakładu na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego.

W żadnym razie nie można twierdzić, że takie rozwiązanie obowiązywało przed wskazaną zmianą art. 83 ust. 4 wyżej powołanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwiających podstaw.