Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 39/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2006-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Teza: Realizacja przez ustawodawcę zasady równości z uwzględnieniem zasady sprawiedliwości oznacza w przypadku przyznania świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej prowadzących do zróżnicowania sytuacji prawnej obywateli - stosowanie kryteriów różnicujących, które są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawieliwe.

TEZY

Realizacja przez ustawodawcę zasady równości z uwzględnieniem zasady sprawiedliwości oznacza w przypadku przyznania świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej prowadzących do zróżnicowania sytuacji prawnej obywateli - stosowanie kryteriów różnicujących, które są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawieliwe.


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA - Tadeusz Kuczyński Sędziowie: Sędzia WSA - Małgorzata Masternak-Kubiak (sprawozdawca) Asesor WSA - Ewa Kamieniecka Protokolant: Anna Rudzińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2006 r. sprawy ze skargi L. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...]r. nr [...]Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na przepisy art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 1 k.p.a oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" , art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz. U. nr 87, poz. 395 z późn. zm.), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]r. nr [...]o odmowie przyznania L. M. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w miejscowości P.,

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 r.

Miasto P. w powiecie w. znajdowało się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w jej granicach przed datą 1 września 1939 r. Warunek deportacji, o którym jest mowa w postanowieniach art. 2 ust. 2 lit. "a" ustawy, zostaje spełniony, jeżeli nastąpiło wywiezienie poza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. Oznacza to, że zarówno prawa przymusowa w gospodarstwie rolnym u osadnika niemieckiego, położonym w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania osoby poszkodowanej, jak i jej wywiezienie do miejscowości nawet znacznie oddalonej od miejsca jej dotychczasowego zamieszkania ale położonej w granicach II Rzeczypospolitej sprzed dnia 1 września 1939 r. nie zostały objęte zakresem regulacji art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Nie ma przy tym znaczenia czy miejscowość, w której wykonywana była praca przymusowa leżała na terenach Generalnej Guberni czy na terenach, które po 1 września 1939 r. zostały wcielone do Rzeszy, jak również wiek osoby poszkodowanej w czasie podlegania represji.

Zdaniem organu, skoro odwołująca się nie została deportowana do robót przymusowych na terytorium III Rzeszy, to brak jest w tej sytuacji podstawy prawnej do przyznania wnioskowanego uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W skardze na powyższą decyzję L. M. wniosła o jej uchylenie i uwzględnienie wniosku o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Zarzuciła, że decyzja pozbawiająca pomocy finansowej jest dla niej krzywdząca. Podnosi, że była zmuszana do pracy niewolniczej na rzecz okupanta m. in. musiała wykonywać ciężkie prace na rzecz osadnika niemieckiego. Skarżąca nie zgadza się z interpretacją dokonaną przez Kierownika Urzędu ds. Kombatantów Osób Represjonowanych, iż praca wykonywana na terenie państwa polskiego w granicach sprzed 1939 r. nie jest represja w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał stanowisko i argumenty przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 184 Konstytucji RP i art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne powołane są do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 z późń. zm.), Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi:

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b) naruszenie prawa dające postawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Badając pod tym kątem zaskarżoną decyzję Sąd administracyjny uznał skargę za nieuzasadnioną. W niniejszej sprawie organ dokonał bowiem właściwej oceny stanu faktycznego pod kątem przepisów prawa materialnego konstruujących prawo strony do przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

Przedmiot sprawy jest unormowany w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Przepis artykułu 1 tej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, jednakże nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy.

Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują:

1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych;

2. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium:

a. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945;

b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Treść powyższego przepisu, w powiązaniu z postanowieniami art. 3 określającymi podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia.

W wypadku unormowanym w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy, prawo do świadczenia z tytułu pracy przymusowej przysługuje osobom deportowanym (wywiezionym) do tej pracy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.

Z gramatycznej wykładni przepisu zawartego w art. 2 pkt 2 lit "a" wynika, że prawem do świadczenia objęto przypadki represji zaostrzonej w stosunku do obowiązku pracy na terenach okupowanych, bądź samej deportacji. "Jest to uzasadnione, jeśli zważyć, że sytuacja przymusowo zatrudnionych izolowanych całkowicie od dotychczasowego środowiska była z reguły zdecydowanie gorsza od sytuacji innych przymusowo zatrudnionych osób, i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne" (por wyrok NSA z 8 listopada 2002 r., V SA 504/01, Lex 84354).

Stwierdzić zatem należy, iż brak jest podstaw do uznania, że praca przymusowa obywatela polskiego w gospodarstwie rolnym osadnika III Rzeszy, przydzielonego mu w następstwie pacyfikacji ludności polskiej, które położone było na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., lecz będącego pod okupacją III Rzeszy w latach 1939-1945, uprawnia do przewidzianego w ustawie świadczenia pieniężnego, jeśli osoba przymusowo zatrudniona nie była do pracy deportowana, gdyż zamieszkiwała w miejscowości, w której znajdowało się gospodarstwo rolne, i deportacja nie była zastosowana. "Kryterium wyróżniającym grupę osób uprawnionych do świadczenia z tytułu pracy przymusowej nie stanowią ówczesne potrzeby gospodarki III Rzeszy, lecz obiektywnie trudniejsza sytuacja osób przymusowo zatrudnionych wyrwanych z dotychczasowego środowiska" (por. uchwała NSA z 12 października 1998 r., OPS 5/98, ONSA 1999 nr 1, poz. 1).

Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie, odmienna - rozszerzająca wykładnia omawianego przepisu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy nie byłaby uprawniona, jako sprzeczna z dosłownym brzmieniem przepisu, który nie przewiduje wyjątków od warunku deportacji, i wykraczałaby poza wskazany w tytule ustawy zakres regulacji, a ponadto czyniłaby zbędną regulację zawartą w art. 2 pkt 1, skoro praktycznie każda praca przymusowa, wykonywana przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz III Rzeszy w latach 1939-1945, uprawniałaby do świadczenia.

Przyznanie prawa do świadczenia pieniężnego tylko pewnej ściśle określonej grupie osób dotkliwie represjonowanych, z pominięciem osób, które doznały represji mniej dolegliwych (bez deportacji), pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą państwa prawnego oraz zasadą równości wobec prawa i zakazem dyskryminacji.

Równość wobec prawa jest jednym z fundamentów demokratycznego porządku prawnego odnoszącym się zarówno do sfery stanowienia jak i stosowania prawa. Idea ta stanowi istotny element koncepcji praw, wolności i obowiązków człowieka i obywatela, jak również jest jedną z podstawowych zasad państwa prawnego. W odniesieniu do prawa równość może być rozumiana jako: równość stosowania prawa oraz równość w prawie. W doktrynie prawa i orzecznictwie, zwłaszcza Trybunału Konstytucyjnego równość wobec prawa odnosi się do procesu stosowania prawa, tzn. chodzi o jednakowe stosowanie prawa wobec wszystkich adresatów prawa oraz do procesu stanowienia takiego prawa, które ani nie dyskryminowałoby, ani uprzywilejowałoby jego adresatów (równość formalna). Normy obowiązującego prawa nie powinny zawierać postanowień dyskryminujących lub przyznających przywileje. "Równość w prawie" oznacza natomiast nakaz nadawania takich treści unormowaniom prawnym, aby kształtowały one w jednakowy (podobny) sposób sytuację prawną podmiotów jednakowych (podobnych). W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego zasada równości w prawie stanowi dyrektywę, w myśl której prawo powinno być tak ukształtowane, by prowadziło do wyrównania różnic zachodzących w sytuacji faktycznej adresatów norm. Nadto zasada ta ma znaczenie zasady podstawowej dla całego systemu prawa co oznacza, że każda regulacja prawna musi być zgodna z jej treścią, a w przypadku niezgodności powinna być uchylona (por. wyrok TK z dnia 7 marca 2000 r., K. 26/98, OTK ZU Nr 2, poz. 57, s. 216). Równość w prawie wymaga, by przepisy prawne ujmowały prawa i obowiązki jednostki w sposób wolny od dyskryminacji oraz bez wprowadzania nieuzasadnionych przywilejów. Obowiązek dochowania tak rozumianej zasady równości ciąży przede wszystkim na ustawodawcy, a wszystkie ustanawiane przez niego zróżnicowania czy klasyfikacje podlegają ocenie co do połączalności z zasadą równości.

Równość w prawie stanowi pochodną sprawiedliwości. Zasada równości wobec prawa (w prawie) jest ściśle powiązana z zasadą sprawiedliwości społecznej, gdyż w określonych przypadkach stanowi ona podstawę zróżnicowania sytuacji prawnej jednostki. Zasada równości wypływa z zasady sprawiedliwości, stanowi jej konkretyzację. Zasada sprawiedliwości nakazuje, aby postępować w stosunku do osób, którym świadczy się jakieś dobro czy uzasadnione zło, nie kierując się tym z jaką osobą mamy do czynienia w indywidualnym przypadku, lecz w taki sam sposób traktując wszystkie osoby, wykazujące jednakowe właściwości z danego punktu widzenia. Sprawiedliwość oznacza równe traktowanie podmiotów w podobnych sytuacjach istotnych.

Realizacja przez ustawodawcę zasady równości z uwzględnieniem zasady sprawiedliwości oznacza - w przypadku przyznawania świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej prowadzących do zróżnicowania sytuacji prawnej obywateli - stosowanie kryteriów różnicujących, które są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawiedliwe. Przyznanie świadczenia z tytułu pracy niewolniczej na rzecz III Rzeszy Niemieckiej nie wszystkim obywatelom polskim, którzy doznali tej represji, ale tylko tym osobom, które poddane były represji w szczególnych warunkach (osadzenie w obozie pracy albo wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy), nie może być uznane za niesprawiedliwe faworyzowanie tych osób (por. uchwała NSA z 12 października 1998 r...).

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że niezwiązane z deportacją (wywiezieniem) wykonywanie przez skarżącą przymusowych prac na rzecz okupanta, w tym w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego położonym w miejscowości P. powiat W., czyli na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę, nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270) orzekł jak w sentencji wyroku.