Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 601/05
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2006-03-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 1991 nr 17 poz 75
law: Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.
Teza: Na mocy art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "a" i "b" w zw. z lit. "c" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. 2002 nr 42 poz. 371 ze zm./ w zw. z art. 446[1] Kc uprawnienia określone w tej ustawie przysługują także dziecku poczętemu, którego matka przebywała w okresie ciąży z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, bądź w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

2. Parlament Niepodległej Rzeczypospolitej postanowił przyznać kombatantom oraz innym osobom do których stosuje się przepisy ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego za ich działalność, czy też krzywdy i cierpienia, których doznały pewnego surogatu odszkodowania w postaci świadczeń określonych w tej ustawie. Jednocześnie ten sam Parlament objął ochroną prawną dziecko poczęte, ale jeszcze nienarodzone. W konsekwencji, z woli samego ustawodawcy uprawnienia określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. przysługiwać muszą także dziecku poczętemu, pod warunkiem, iż urodziło się żywe, które w łonie matki doznawało cierpień w wymienionych w tym przepisie miejscach kaźni.

TEZY

Na mocy art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "a" i "b" w zw. z lit. "c" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. 2002 nr 42 poz. 371 ze zm./ w zw. z art. 446[1] Kc uprawnienia określone w tej ustawie przysługują także dziecku poczętemu, którego matka przebywała w okresie ciąży z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, bądź w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

2. Parlament Niepodległej Rzeczypospolitej postanowił przyznać kombatantom oraz innym osobom do których stosuje się przepisy ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego za ich działalność, czy też krzywdy i cierpienia, których doznały pewnego surogatu odszkodowania w postaci świadczeń określonych w tej ustawie. Jednocześnie ten sam Parlament objął ochroną prawną dziecko poczęte, ale jeszcze nienarodzone. W konsekwencji, z woli samego ustawodawcy uprawnienia określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. przysługiwać muszą także dziecku poczętemu, pod warunkiem, iż urodziło się żywe, które w łonie matki doznawało cierpień w wymienionych w tym przepisie miejscach kaźni.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Chróścielewski /spr./, Sędziowie NSA Maria Czapska-Górnikiewicz, Jacek Chlebny, Protokolant Agnieszka Majewska, po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 17 lutego 2005 r. sygn. akt II SA/Lu 38/05 w sprawie ze skargi D. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2004 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 17 lutego 2005 r., sygn. akt II SA/Lu 38/05, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uchylił zaskarżoną przez D. D. decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy. Zaskarżoną decyzją wydaną na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 1- 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. 2002 r., nr 42, poz. 371) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po ponownym rozpoznaniu sprawy na wniosek D. D. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] maja 2004 r., odmawiającą przyznania jej uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że strona wnosiła o przyznanie jej tych uprawnień z tytułu pobytu, jako dziecka poczętego w obozie hitlerowskim w T. i M. w okresie od 20 lutego do końca czerwca 1944 r., załączając jako dowód oświadczenia świadków. Organ uznał, że pobyt nienarodzonego dziecka w obozie nie może być potraktowany jako działalność równorzędna z działalnością kombatancką w rozumieniu art. 1 - 4 ustawy o kombatantach. Podkreślił, że powołany przez wnioskodawczynię pogląd Sądu Najwyższego, iż "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe jest już nieaktualny, bowiem został wyrażony w oparciu o uchylony ustawą z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 139, poz. 646) art. 8 § 2 k.c. W ocenie organu w obowiązującym stanie prawnym zasadniczo zdolność prawna przysługuje człowiekowi dopiero od chwili urodzenia, zaś dziecku poczętemu zupełnie wyjątkowo, gdy wyraźny przepis tak stanowi ( np. art. 4461 k.c.).

W skardze do sądu D. D., domagała się uchylenia powyższej decyzji. Powołała się na wyrok Sądu Najwyższego w sprawie sygn. akt III ARN 96/95 uznając, że przeżycia ciężarnej matki przebywającej w obozie hitlerowskim istotnie odbijają się na życiu dziecka poczętego, dlatego pojęcie "osoby represjonowanej" powinno obejmować również dziecko poczęte.

Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylając zaskarżoną decyzję zważył, iż w świetle orzeczeń wydawanych w szeregu spraw dotyczących stosowania zarówno przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach..., jak również ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej i osadzonym w obozie pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. Nr 87, poz. 396 ze zm.) wyrażony został przez Sąd pogląd, że nie jest dopuszczalne wyłączenie spod działania tych ustaw dzieci urodzonych w obozach pracy, na deportacji, w miejscach zsyłek oraz pracy przymusowej. Samo przebywanie dzieci w takich miejscach należy uznać za represję z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych określoną w przepisie art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. "a" i "b" ustawy o kombatantach - co potwierdziło orzecznictwo sądowe. Sąd nie podzielił stanowiska, iż pobyt ciężarnej matki w obozie hitlerowskim nie stanowił represji w rozumieniu ustawy o kombatantach w stosunku do nienarodzonego jeszcze dziecka. Pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1996 r., III ARN 96/95, iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe, zachował swą aktualność mimo późniejszego uchylenia art. 8 § 2 k.c. Sama ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. stanowi bowiem w art. 4 ust. 2, że przepisy ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu wynarodowienia. Ustawodawca dostrzegł więc konieczność stosowania ustawy również wobec dzieci, a założenie o racjonalności jego działania wyklucza przypisanie mu zamiaru nierównego traktowania dziecka w łonie matki i tuż po jego urodzeniu. Z uwagi na powyższe niedopuszczalna jest zwężająca interpretacja pojęcia osoby represjonowanej w rozumieniu ustawy kombatanckiej.

Obowiązkiem organu administracyjnego było więc ustalenie, czy we wskazanym przez wnioskodawczynię okresie w obozie hitlerowskim w T. i M. przebywała jej ciężarna matka, a następnie zastosowanie właściwej normy prawa materialnego.

Skargę kasacyjną na powyższy wyrok złożył Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. - wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 roku o kombatantach... w zw. z art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. nr 17, poz. 78 ze zm.) polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, że w świetle tych przepisów dziecko poczęte a nienarodzone, którego matka przebywała w okresie ciąży w obozie w T. i na M. może otrzymać uprawnienia określone w tej ustawie w sytuacji, gdy wykładnia systemowa oraz historyczna tych przepisów prowadzi do wniosków przeciwnych.

Zgłaszając powyższy zarzut, na podstawie art. 188 p.p.s.a. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi.

Jak podniesiono w skardze kasacyjnej, zasadniczą kwestią w tej sprawie jest dokonanie oceny, czy dziecko nienarodzone korzystać może ze statusu osoby, która podlegała represjom. Sąd argumentuje, jakoby za tego rodzaju wykładnią przemawiało orzecznictwo Sądu Najwyższego. W dwóch wyrokach dotyczących tej materii (z dnia 26 września 1996 r., III ARN 40/96 oraz z 29 maja 1996 r., III ARN 95/96, OSNP 1996 nr 24, poz. 366) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż "pojęcie osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o kombatantach w zw. z art. 8 § 2 k.c. i art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny... Stanowisko swoje SN wywiódł z treści dwóch norm prawnych przyznających warunkową zdolność prawną dziecku poczętemu, a mianowicie: art. 8 § 2 k.c. oraz art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o planowaniu rodziny ... w pierwotnym jego brzmieniu. Skarżący zauważył, iż powyższy pogląd wypowiedziany został na gruncie przepisów obowiązujących przed dniem 4 stycznia 1997 r., to jest przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 139 poz. 646). Ustawa ta w art. 2 pkt 1 skreśliła art. 8 § 2 k.c., a ponadto pozostawiła w mocy przepisy, w sposób szczególny regulujące status prawny dziecka nienarodzonego (np. art 4461 k.c.). Od tego momentu zasadnie należy więc przyjąć za wiążącą generalną zasadę, która została wyrażona w przepisie art. 8 § 1 k.c., w myśl której, zdolność prawna przysługuje człowiekowi od chwili urodzenia. Wszelkie wyjątki od tej zasady muszą znajdować uzasadnienie w przepisach szczególnych rangi ustawowej. Przykładem takiego przepisu jest art. 4461 k.c. Przyznaje on na zasadzie wyjątku prawo do wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym osobie, która doznała szkody przed urodzeniem. Realizacja uprawnień następuje w tym przypadku na drodze procesu cywilnego i tylko przeciwko sprawcy czynu niedozwolonego, który szkodę wywołał. Cytowany przepis jednak zawarty jest w tytule VI księgi III k.c. i dotyczy jedynie zobowiązań wynikających z czynów niedozwolonych.

Tymczasem ustawa o kombatantach z takim ujęciem naprawienia szkody nie ma nic wspólnego. Jest ona aktem prawnym, na mocy którego Państwo Polskie z własnej woli, w trosce o swoich obywateli, zobowiązało się do przyznania niektórym osobom praw honorowych. Prawa te, z założenia nie mają nic wspólnego z odszkodowaniem ale stanowią namiastkę złagodzenia niektórych krzywd, wyrządzonych niektórym polskim obywatelom przez organy represyjne obcych mocarstw. Do sfery uprawnień państwa należało więc zakreślenie ram, którym grupom obywateli oraz w jakiej wysokości świadczenia ustawodawca zamierza przyznać, podczas gdy w przypadku odpowiedzialności deliktowej sprawca nie jest władny samodzielnie określać zasięgu i poziomu swej własnej odpowiedzialności. Sprawcą cierpień, o których mowa w art. 4 ustawy o kombatantach są obce państwa i niepodobna odpowiedzialności za ich działanie obciążać Państwa Polskiego. Do faktów notoryjnych należy, iż w okresie II Wojny Światowej całe społeczeństwo polskie było ofiarą prześladowań ze strony III Rzeszy i ZSRR. Nie sposób wyliczyć cierpień i tragedii, jakie stały się udziałem całego narodu w wielu tysiącach miejsc kaźni i odosobnienia. Z przyczyn jednak natury obiektywnej ustawodawca musiał ograniczyć krąg osób, którym Państwo Polskie przyzna uprawnienia kombatanckie. Uczynił to właśnie w ustawie o kombatantach, będącej przedmiotem niniejszych rozważań. Dopuszczalność przyznania uprawnień kombatanckich na mocy art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach została podwójnie ograniczona. Granicznym dla dopuszczalności przyznania uprawnień kombatanckich jest moment urodzenia się dziecka, który to problem jest przedmiotem rozważań w niniejszej skardze kasacyjnej.

W świetle powyższego, nieprzyznanie przez ustawodawcę pewnej grupie osób uprawnień kombatanckich z tego powodu, że w okresie represji się jeszcze nie narodziły, nie jest ograniczeniem zasady ochrony prawa do życia, ale konsekwencją suwerennie podjętej decyzji o limitacji - z przyczyn natury obiektywnej - katalogu osób, które mogą się ubiegać o prawa honorowe. W ocenie składającego skargę kasacyjną, wprowadzenie przez ustawodawcę takiego zapisu, jak chociażby art. 4461 k.c. ma wpływ na sposób wykładni regulacji normujących problematykę kombatancką. Konieczne jest dokonanie wykładni historycznej i systemowej ustawy o kombatantach, z uwzględnieniem brzmienia tego zapisu.

Zabieg ten pozwoli na zrozumienie zasięgu obowiązywania art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach. Stanowi on, że przepisy tej ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego, którymi to represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania m.in. w tzw. innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (enumeratywny katalog tych miejsc zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach wyszczególniony został w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. (Dz.U. nr 106 poz. 1154). Do dnia 4 stycznia 1997 r. stanowisko o przysługiwaniu uprawnień kombatanckich osobom poczętym acz nienarodzonym wywodzono z art. 8 § 2 k.c. Skoro przepis ten został uchylony, nie może on już stanowić przesłanki interpretacyjnej. Co więcej, art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o kombatantach wprowadza cenzusu wieku jako przesłanki przyznania uprawnień kombatanckich. Nie może budzić wątpliwości, iż o wieku osoby można mówić dopiero od chwili jej urodzenia. Dlatego nie sposób podzielić stanowiska sądu, iż art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach nie przewiduje cezury czasowej w postaci momentu urodzenia. Podniesiono, że przedstawione i rozumienie powiązania kodeksu cywilnego i ustawy o kombatantach nie jest sprzeczne z zasadą wyrażoną w art. 32 Konstytucji. Ustawa zaś o kombatantach zawiera swój własny katalog osób, przesłanek, itd. które łącznie uzasadniają przyznanie praw honorowych. W ocenie wnoszącego skargę kasacyjną art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach nie może przemawiać za trafnością argumentacji sądu. Może mieć on zastosowanie wyłącznie do dziecka narodzonego. Trudno sobie bowiem wyobrazić odebranie rodzicom w celu eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia nienarodzonego dziecka. Skarżący powołał się też na wyroki sądów administracyjnych zbieżne z prezentowanym w skardze kasacyjnej stanowiskiem.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną D. D. wniosła o oddalenie tej skargi.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm. – dalej p.p.s.a.) skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 ustawy - p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie NSA podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kasacja nieodpowiadająca tym wymaganiom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności. Ze względu na wymagania stawiane skardze kasacyjnej, usprawiedliwione zasadą związania Naczelnego Sądu Administracyjnego jej podstawami, sporządzenie skargi kasacyjnej jest obwarowane przymusem adwokacko - radcowskim (art. 175 § 1 - 3 p.p.s.a). Opiera się on na założeniu, że powierzenie tej czynności wykwalifikowanym prawnikom zapewni skardze odpowiedni poziom merytoryczny i formalny.

Skarga kasacyjna złożona w rozpoznawanej sprawie odpowiada wymogom skargi kasacyjnej stawianym przez przepisy p.p.s.a.

Podniesiony jednak w tej skardze zarzut naruszenia art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego w zw. z art 1 ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. nr 17, poz. 78 z późn. zm.) nie zasługuje na uwzględnienie. Przepis ten stanowi, że przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Do represji tych zalicza się okresy przebywania "z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych: a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały do dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa". Na gruncie tego przepisu w zw. z art 8 § 2 k.c. i art. 1 ust. 1 ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. nr 17, poz. 78) Sąd Najwyższy w powołanym w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia wyroku z 29 maja 1996 r., III ARN 96/95, OSNP 1996, nr 24, poz. 366, przyjął, że pod pojęciem osób podlegających represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych należy rozumieć także dziecko poczęte pod warunkiem, że urodziło się żywe. Sąd Najwyższy uznał, że uprawnienia przyznane w ustawie z 24 stycznia 1991 r. tworzą specyficzna kategorię społecznego odszkodowania, odrębną od odszkodowań z innych gałęzi prawa i "powinny być przypisywane do zakresu materialnego prawa ubezpieczeń społecznych sensu largo, nazywanego też niekiedy prawem socjalnym". Nie jest to gałąź w pełni samodzielna, dlatego przy badaniu "zdolności do nabycia uprawnień z zakresu prawa socjalnego może zaistnieć potrzeba posiłkowego sięgania do uregulowań z innych dziedzin prawa". Z tego powodu Sąd Najwyższy uznał, że dopuszczalne jest interpretowanie pojęcia "osoby" z art. 4 ust. 1 ustawy z 24 stycznia 1991 r. przy uwzględnieniu art. 8 § 2 k.c., który stanowił, iż zdolność prawną ma również dziecko poczęte, jednakże prawa i zobowiązania majątkowe uzyskuje ono pod warunkiem, ze urodzi się żywe". Ten ostatni przepis, co podniesiono w skardze kasacyjnej, został uchylony z dniem 4 stycznia 1997 r. na mocy art. 2 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 139, poz. 646). Jego uchylenie, zdezaktualizowało, zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, pogląd prawny sformułowany w powołanym wyroku Sądu Najwyższego. Stanowisko to jest chybione z kilku powodów.

Po pierwsze, Sąd I instancji trafnie zauważył, że art. 4 ust. 2 ustawy z 24 stycznia 1991 r. stanowi, że jej przepisy stosuje się także do dzieci odebranych rodzicom w celu poddania eksterminacji lub wynarodowienia, a założenie racjonalności ustawodawcy wyłącza przypisywanie mu "zamiaru nierównego traktowania dziecka w łonie matki i tuż po jego urodzeniu". Zauważyć przy tym trzeba, iż na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz.U. nr 6, poz. 69) "w rozumieniu ustawy dzieckiem jest każda istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia pełnoletności". Mimo, iż przepis ten zawiera definicję legalną pojęcia "dziecko" na użytek ustawy z 6 stycznia 2000 r., definicja ta może być użyteczna do definiowania tego pojęcia także w odniesieniu do innych aktów normatywnych obowiązujących w systemie prawa.

Po drugie, przepis art. 4461 k.c. stanowi: "Z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem". Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, przepis ten jest przepisem dalej idącym, niż uchylony przepis art. 8 § 2 k.c. Jego obowiązywanie powoduje, że przytoczony wcześniej pogląd prawny Sądu Najwyższego w dalszym ciągu zachowuje swoją aktualność. Warto przy tym zauważyć, iż w piśmiennictwie wyprowadza się z tego przepisu wniosek, iż dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych zarówno w czasie życia płodowego, jak i tych, które pozostawały w związku przyczynowym ze szkodliwym działaniem, które miało miejsce nawet przed poczęciem – A. Dyoniak, Pozycja nasciturusa na obszarze majątkowym prawa prywatnego, RPEiS 1994, nr 3, s. 49. Można przy tym zauważyć, że doktryna prawa cywilnego, w odróżnieniu od składającego skargę kasacyjną, nie przywiązywała zbyt wielkiej wagi do uchylonego art. 8 § 2 k.c. Jak podnosi S. Dmowski, Komentarz do kodeksu cywilnego, Księga pierwsza, Część ogólna, Warszawa 2002, s. 64: "W czasie jego obowiązywania można było mówić o warunkowej zdolności prawnej nasciturusa w zakresie praw i zobowiązań majątkowych (tak stanowił przepis) i o jego zdolności prawnej bezwarunkowej w zakresie praw niemajątkowych. Można było przyjmować, że dziecko nienarodzone może np. wytoczyć powództwo o ochronę jego dóbr osobistych". Okoliczność, że uchylony art. 8 § 2 był zamieszczony w tytule II – "Osoby" Księgi pierwszej k.c. "Część ogólna", natomiast przepis art. 4461 k.c. zawarty jest w tytule VII "Wykonanie zobowiązań i skutki ich niewykonania Księgi trzeciej k.c. "Zobowiązania", nie ma dla rozpoznawanej sprawy znaczenia. Stosownie do art. 1 ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży prawo do życia podlega ochronie nawet w fazie prenatalnej w granicach określonych w ustawie. Przepis art. 4461 k.c. określa właśnie granice owej ochrony.

Po trzecie wreszcie, należy zauważyć, iż decyzja o przyznaniu osobie spełniającej przesłanki do uzyskania uprawnień określonych w ustawie o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ma charakter deklaratoryjny. Potwierdza to stwierdzenie brzmienie art. 21 ust. 1 ustawy: "Uprawnienia określone w ustawie przysługują osobie, która uzyska decyzje potwierdzająca działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakt, o których mowa w art. 4. posiada obywatelstwo polskie lub posiadała je w okresie działalności kombatanckiej bądź podleganie represjom (...)". Nie można więc w żadnym przypadku przyjmować, że skreślenie art. 8 § 2 k.c., nawet w przypadku, gdyby temu skreśleniu przyznawać takie ważkie znaczenie, jak uczyniono to w skardze kasacyjnej, w myśl wynikającej z art. 2 Konstytucji zasady ochrony praw nabytych, nawet in abstracto, powodować może pozbawienie dziecka poczętego przysługujących mu na mocy tego skreślonego art. 8 § 2 k.c. ochrony praw nabytych.

Podniesione argumenty utwierdzają w przekonaniu, iż na mocy art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "a" i "b" w zw. z lit. "c" ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r. nr 42, poz. 371 z późn. zm.) w zw. z art. 4461 k.c. uprawnienia określone w tej ustawie przysługują także dziecku poczętemu, którego matka przebywała w okresie ciąży z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, bądź w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

Odwoływanie się w skardze kasacyjnej do preambuły ustawy z 24 stycznia 1991 r. i twierdzenie, że ustawa ta nie ma nic wspólnego z naprawieniem szkody, jest nieporozumieniem. Okoliczność, że sprawcą cierpień i krzywd wyrządzonych kombatantom i innym osobom, którym z tytułów określonych w tej ustawie przysługują uprawnienia przewidziane w ustawie były Niemcy Hitlerowskie, ZSRR, czy też władze komunistyczne Polski nie może mieć w sprawie znaczenia. Parlament Niepodległej Rzeczypospolitej postanowił przyznać kombatantom oraz innym osobom do których stosuje się przepisy ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego za ich działalność, czy też krzywdy i cierpienia, których doznały pewnego surogatu odszkodowania w postaci świadczeń określonych w tej ustawie. Jednocześnie ten sam Parlament objął ochroną prawną dziecko poczęte, ale jaszcze nienarodzone. W konsekwencji, z woli samego ustawodawcy uprawnienia określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z 24 stycznia 1991 r. przysługiwać muszą także dziecku poczętemu, pod warunkiem, iż urodziło się żywe, które w łonie matki doznawało cierpień w wymienionych w tym przepisie miejscach kaźni. Podnoszony w skardze kasacyjnej argument, że przepis art. 4461 k.c. dotyczy jedynie zobowiązań wynikających z czynów niedozwolonych jest nie do przyjęcia. Trudno bowiem nawet rozpatrywać pozbawianie wolności z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w kategoriach "czynów dozwolonych". Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powoływanego już wyroku z 29 maja 1996 r. uprawnienia przewidziane w ustawie o kombatantach i niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego "tworzą specyficzną kategorię społecznego odszkodowania, odrębną od odszkodowań według prawa pracy, prawa cywilnego czy prawa ubezpieczeniowego (cywilnego)...". Dalej Sąd stwierdził, że przy badaniu zdolności do nabycia uprawnień z tych tytułu tej ustawy może zaistnieć konieczność posiłkowego sięgania do uregulowań z innych dziedzin prawa. Nie istnieją więc przyczyny, które wyłączałyby posługiwanie się art. 4461 k.c. w celu ustalenia kręgu osób, uprawnionych do uzyskania świadczeń przewidzianych w analizowanej ustawie.

Mając na uwadze podniesione wyżej względy na podstawie art. 184 p.p.s.a orzeczono jak w sentencji.