Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 228/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2019-05-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
6401 Skargi organów nadzorczych na uchwały rady gminy w przedmiocie ... (art. 93 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym)
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Rada Gminy
Treść wyniku: Stwierdzono wydanie  uchwały z naruszeniem prawa
Powołane przepisy: article: art. 147 § 1
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 94 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 506
law: Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym - tekst jednolity
article: art. 5a ust. 2 i 3
journal: Dz.U. 2018 poz 1103
law: Ustawa z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych,  jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Krystyna Józefczyk Sędziowie WSA Piotr Godlewski WSA Marcin Kamiński /spr./ Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 maja 2019 r. sprawy ze skargi Wojewody Podkarpackiego na uchwałę Rady Gminy w Birczy z dnia 29 marca 2018 r. nr LXIX/40/2018 w sprawie zmian treści tablicy na pomniku I. stwierdza wydanie zaskarżonej uchwały z naruszeniem prawa; II. zasądza od Gminy Bircza na rzecz Wojewody Podkarpackiego w Przemyślu kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi Wojewody Podkarpackiego (Wojewoda) jest uchwała Rady Gminy w Birczy (Rada Gminy) nr LXIX/40/2018 z dnia 29 marca 2018 r. w sprawie zmiany treści tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy.

Zaskarżoną uchwałą Rada Gminy zmieniła treść tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy. Jako podstawę prawną uchwały Rada Gminy podała art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (u.s.g.) i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (ustawa o zakazie propagowania komunizmu).

Wojewoda wniósł skargę na powyższą uchwałę. Zaskarżonej uchwale zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego tj. art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu poprzez zmianę treści tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy na treść, w której zostały wymienione formacje mundurowe współtworzące aparat represji Polski Ludowej, a tym samym propagujące komunizm. Wobec powyższego Wojewoda wniósł o stwierdzenie jej nieważności.

W uzasadnieniu skargi Wojewoda zaznaczył, że w opinii Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) z dnia 17 sierpnia 2018 r., przesłanej również do wiadomości Przewodniczącemu Rady Gminy Bircza oraz Wójtowi Gminy Bircza, nowy napis na tablicy pomnika przy ul. Rynek w Birczy zawarty w zaskarżonej uchwale, jest niezgodny z art. 5a ustawy o zakazie propagowania komunizmu. Powyższy napis wymienia bowiem formacje mundurowe współtworzące aparat represji Polski Ludowej, które współdziałając z instytucjami siłowymi Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich był odpowiedzialny za przejęcie władzy przez prosowiecki komunistyczny ośrodek władzy utworzony w Moskwie. Wojewoda wskazał, że zgodnie z brzmieniem art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu, pomniki (ale również kopce, obeliski, kolumny, posągi, popiersia, kamienie pamiątkowe, płyty i tablice pamiątkowe, napisy i znaki) nie mogą upamiętniać osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących komunizm lub inny ustrój totalitarny, ani w inny sposób takiego ustroju propagować. Za propagujące komunizm uważa się także nazwy odwołujące się do osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących represyjny, autorytarny i niesuwerenny system władzy w Polsce w latach 1944-1989. Wojewoda wskazał również, że zdaniem IPN, uwzględniając przedstawione w opinii charakterystyki jednostek mundurowych Polski Ludowej wymienione na nowej tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy, należy uznać, iż czynią one tablicę niezgodną z ustawą o zakazie propagowania komunizmu. W wyniku analizy przedmiotowej uchwały pod kątem zgodności z prawem, Wojewoda stwierdził, iż w pełni podziela stanowisko IPN wyrażone w ww. opinii. Wojewoda przypomniał, że narzucony Polsce przez Sowietów ośrodek władzy noszący nazwę Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN), który w sposób nieuprawniony przejmował władzę na terenach zdobytych przez Armie Czerwoną (przyjmuje się dzień 22 lipca 1944 r. jako początek tego procesu, co wiąże się z ogłoszeniem tzw. Manifestu PKWN), powstał z pogwałceniem prawa krajowego oraz międzynarodowego. PKWN władzę przejął w sposób rewolucyjny stosując powszechny terror wobec legalnych struktur Polskiego Państwa Podziemnego (PPP) oraz społeczeństwa. Struktury PPP podlegały Rządowi Polskiemu na uchodźstwie, który był oficjalnie działającym i uznawanym przez społeczność międzynarodową polskim ośrodkiem władzy w czasie II Wojny Światowej, a jego prerogatywy wynikały z Ustawy Konstytucyjnej z 23 kwietnia 1935 r. Zdaniem Wojewody pomnik obrońców Birczy powinien istnieć w przestrzeni publicznej, gdyż wszyscy broniący zarówno samej Birczy jak i miejscowości okolicznych przed ukraińskimi nacjonalistami z UPA zasługują na pamięć, bowiem ich brak mógł się wiązać jedynie z jednym - śmiercią ludności cywilnej. Jednakże nie można zgodzić się na bezpośrednie wymienianie instytucji, do których przynależeli, bowiem były one częścią aparatu represji. Z tych powodów Wojewoda w celu polubownego załatwienia przedmiotowej sprawy i doprowadzenia do zmiany niezgodnego z prawem napisu na tablicy na pomniku w Birczy, w pierwszej kolejności skierował do Gminy Bircza pismo z dnia 19 maja 2018 r. nr P-II.4131.1.35.2018 sygnalizujące konieczność ponownej analizy treści zaskarżonej uchwały i dokonanie stosownych zmian poprzez dostosowanie treści tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy do zapisów zaproponowanych przez IPN lub innych uzgodnionych w późniejszej korespondencji z IPN. Natomiast po otrzymaniu jednoznacznej opinii z IPN przedstawionej w piśmie z dnia 17 sierpnia 2018 r. znak BUW-941-114(6)/18 Wojewoda zaproponował Gminie Bircza wykonanie nowego napisu na tablicy, który nie będzie budził kontrowersji i w sposób godny zachowa pamięć o wszystkich tych, dla których najważniejsza była obrona polskiej ziemi i swoich rodaków przed ukraińskimi nacjonalistami. W tej sprawie zostało przesłane do Wójta Gminy Bircza oraz Przewodniczącego Rady Gminy pismo z dnia 31 sierpnia 2018 r. Nr P-II.4131.1.35.2018 o ponowne przeanalizowanie treści uchwały Nr LXIX/40/2018 Rady Gminy z dnia 29 marca 2018 r. i dokonanie stosownych zmian poprzez dostosowanie treści tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy do zapisów zaproponowanych przez IPN lub innych uzgodnionych w późniejszej korespondencji z IPN w możliwie jak najszybszym terminie, nie później niż do dnia 30 września 2018 r. - pod rygorem wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie o stwierdzenie nieważności ww. uchwały. W odpowiedzi na ww. pismo Rada Gminy przesłała do organu nadzoru stanowisko z dnia 17 października 2018 r. w sprawie treści tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy, w którym oświadczyła, że treść tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy przyjęta uchwałą Nr LXIX/40/2018 z dnia 29 marca 2018 r. odzwierciedla prawdę historyczną i jako taka powinna znaleźć się na tablicy pomnika przy ul. Rynek w Birczy.

W odpowiedzi na skargę Rada Gminy wniosła o oddalenie skargi.

Rada Gminy zaznaczyła, że Gmina Bircza od kilku lat czyni starania o ostateczne uregulowanie treści napisu na tablicy istniejącego pomnika "obrońców Birczy przed UPA". W związku z wejściem w życie w dniu 21 października 2017 r. ustawy z dnia 22 czerwca 2017 r. o zmianie ustawy o zakazie propagowania komunizmu - w dniu 29 marca 2018 r. Rada Gminy podjęła zaskarżoną uchwałę Nr LXIX/40/2019 w sprawie zmiany treści tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy. Treść tablicy została oparta na uzgodnieniach z Radą Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa zawartych w piśmie z dnia 13 grudnia 2012 r. znak R-IV/550/DM/4557/2012. Tym samym Rada Gminy uznała, że treść tablicy zaproponowana w piśmie z dnia 19 marca 2018 r. przez IPN nie odzwierciedla prawdy historycznej i nie czci w sposób godny pamięci poległych obrońców Birczy. W dniu 29 marca 2018 r. Wójt Gminy Bircza (Wójt Gminy) przesłał uchwałę w sprawie treści tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy do Dyrektora Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Warszawie oraz do wiadomości Dyrektorowi Oddziału IPN Rzeszów i Wojewodzie. Wojewoda w piśmie nr P-II.4131.1.35.2018 stwierdził, że treść tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy jest niezgodna z treścią zaproponowaną przez IPN, prosząc o ponowne przeanalizowanie treści uchwały i dokonanie stosownych zmian. IPN do wiadomości Wójta Gminy przesłał opinię dotyczącą treści tablicy zawartej w uchwale Nr LXIX/40/2018 z dnia 29 marca 2018 r. W opinii IPN treść tablicy jest niezgodna z art. 5a ustawy o zakazie propagowania komunizmu, jednocześnie proponując nowe brzmienie treści tablicy. Wojewoda pismem nr P-II.4131.1.35.2018 zwrócił się z prośbą o ponowne przeanalizowanie treści tablicy i dokonania stosownych zmian poprzez dostosowanie treści tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy do zapisów zaproponowanych przez IPN. W dniu 17 października 2018 r. Rada Gminy podjęła stanowisko w sprawie treści tablicy, oświadczając, że treść tablicy na pomniku przy ul. Rynek w Birczy przyjęta uchwałą nr LXIX/40/2018 z dnia 29 marca 2018 r. odzwierciedla prawdę historyczną i jako taka powinna znaleźć się na tablicy pomnika przy ul. Rynek w Birczy. W dniu 18 stycznia 2019 r. Podkarpacki Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego pismem nr [...] zawiadomił Gminę Bircza, że zostało wszczęte postępowanie administracyjne w sprawie usunięcia pomnika przy ul. Rynek w Birczy. W dniu 23 stycznia 2019 r. Rada Gminy wyraziła stanowczy sprzeciw wszelkim próbom usunięcia pomnika podejmując oświadczenie w sprawie wszczęcia postępowania administracyjnego o usunięcie pomnika poświęconego Obrońcom Birczy. W dniu 28 stycznia 2019 r. Podkarpacki Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego z urzędu zawiesił postępowanie administracyjne w sprawie usunięcia pomnika poświęconego poległym w walkach z bandami UPA Obrońcom Birczy.

Rada Gminy stwierdziła, że nikt nie kwestionuje konieczności zmiany treści tablicy pomnika poświęconego Obrońcom Birczy. Istotą obecnego sporu co do ostatecznego brzmienia są dwie kwestie. Pierwsza to oddanie prawdy historycznej, a druga to zgodność treści napisu z ustawą o zakazie propagowania komunizmu.

Rada Gminy wskazała, że przesłaniem ustawy o zakazie propagowania komunizmu, a zwłaszcza art. 5a, są słowa "symbolizowania" i "upamiętniania" osób i organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących komunizm lub inny ustrój totalitarny, ani propagowanie takiego ustroju. Pierwszą z przesłanek jest symbolizowanie przez nazwy upamiętniające osoby, organizacje, wydarzenia lub daty, komunizmu lub innego ustroju totalitarnego, zaś drugą propagowanie takiego ustroju w inny sposób, przy czym za nazwy propagujące uważa się także (a więc poza słownikowym znaczeniem pojęcia propagowania), nazwy odwołujące się do osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących represyjny, autorytarny i niesuwerenny system władzy w Polsce w latach 1944-1989. Odczytanie treści art. 5a ustawy o zakazie propagowania komunizmu wymaga ustalenia znaczenia zawartych w nim określeń "propagowanie" i "symbolizowanie". Rada Gminy powołując się na uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 listopada 2018 r., sygn. akt II OSK 1852/18 wskazała, iż "propagować" oznacza w języku polskim szerzyć, upowszechniać w kontekście jakieś idee, hasła, myśli, zjednywać kogoś dla jakiejś idei, akcji, prowadzić, głosić propagandę, zaś symbolizować to inaczej przedstawiać coś pod postacią symbolu, być symbolem czegoś, przy czym symbol w interesującym na gruncie wykładni omawianego przepisu kontekście to postrzegalny zmysłowo odpowiednik pojęcia: przedmiot, osoba, lub zwierzę oznaczające w sposób umowny jakieś pojęcie, czynność, zjawisko, itp.; postać będąca uosobieniem jakichś cech. Zdaniem Rady Gminy powyższe oznacza, że dla zastosowania regulacji z art. 5a ustawy o zakazie propagowania komunizmu potrzebne jest ustalenie, iż formacje mundurowe wymienione w treści tablicy zawartej w zaskarżonej uchwale były powiązane bezpośrednio z systemem komunistycznym lub innym totalitarnym, względnie z represyjnym, autorytarnym i niesuwerennym systemem władzy w Polsce w latach 1944-1989, uczestniczyły w ich tworzeniu, podejmowały działania stanowiące intelektualną, bądź faktyczną bazę dla stworzenia lub funkcjonowania tego rodzaju systemów władzy. Konieczne jest również wykazanie, iż występuje także symboliczny charakter takiej formacji mundurowej, który znajduje odzwierciedlenie w odbiorze społecznym w ten sposób, że jednoznacznie kojarzy się społeczeństwu właśnie z którymś z tych systemów. Nie można przy tym z góry wykluczać, iż dany symbol, choć pierwotnie nie powiązany z komunizmem lub innym ustrojem totalitarnym zostaje następnie "zawłaszczony" przez władze totalitarne i wykorzystywany do propagowania, bądź symbolizowania ustroju komunistycznego bądź innego totalitarnego. Dalej Rada Gminy wskazała, że: "aby dany przedmiot, osobę lub grupę osób uznać za symbolizujące określony system polityczny musi zostać niewątpliwie wykazane, że ich symboliczny charakter znajduje odzwierciedlenie w odbiorze społecznym w ten sposób, że jednoznacznie kojarzą się społeczeństwu z tym systemem. Tylko wtedy, gdy symbol jest czytelny i rozpoznawalny można przyjąć, że stanowi on "znak" danej idei, czy systemu. Postaciami symbolicznymi dla komunizmu są jego współtwórcy czy prominentni działacze tacy jak Lenin, Stalin, Bolesław Bierut, Władysław Gomułka. Ich rola w tworzeniu systemu komunistycznego jest oczywista i znana powszechnie, przy czym osoby te wymieniono jedynie przykładowo - nie jest to katalog zamknięty. W ocenie Sądu nie symbolizują natomiast komunizmu osoby lub grupy osób, które pozostawały w różny sposób związane z tym systemem przez działania własne lub będąc wykorzystywane przez ówczesną władzę. Ponownie wskazać należy, że celem ustawy jest, jak sam jej tytuł wskazuje, zapobieżenie propagowaniu ustrojów totalitarnych, zwłaszcza komunizmu. Formą tego propagowania może być nadawanie lub utrzymywanie nazw ulic lub obiektów symbolizujących komunizm. Propagowanie jednak danej idei lub systemu politycznego poprzez używanie symboli może mieć miejsce tylko wtedy, gdy znaczenie tych symboli jest jasne i czytelne dla opinii społecznej. Aby zatem można było mówić o symbolach komunizmu i jego propagowaniu przy pomocy tych symboli - patroni ulic objęci tą regulacją musieliby kojarzyć się czy to mieszkańcom (członkom wspólnoty gminnej), czy też innym osobom przebywającym w tej przestrzeni publicznej, jednoznacznie z tym systemem. Dopóki nazwisko danej osoby lub nazwa grupy osób nie stanowi powszechnie rozpoznawalnego "znaku", "uosobienia" idei lub praktyki komunizmu lub innego ustroju totalitarnego dopóty nie może być mowy o tym by uznać za uzasadnioną ingerencję organu nadzoru w sferę chronionej konstytucyjnie samodzielności gminy na podstawie przepisów ustawy o zakazie propagowania komunizmu. Gdyby wolą ustawodawcy było wyrugowanie z przestrzeni publicznej szerszego grona osób czy organizacji, to inaczej sformułowałby treść przepisów wyznaczających zakres obowiązku dekomunizacyjnego i nie definiowałby go za pomocą pojęcia symbolu komunizmu, propagującego ten ustrój (uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 30 sierpnia 2018 r., sygn. akt. IV SA/Gl 565/18). Rada Gminy wskazała, że w treści napisu proponowanego przez Gminę Bircza pojawiają się słowa, które budzą spór, a mianowicie "żołnierzy Wojska Polskiego" i "milicjantów", które oddają prawdę historyczną w przestrzeni publicznej. Zdaniem Rady Gminy, słowa "żołnierze Wojska Polskiego" i "milicjanci" umieszczone na tablicy w żadnym wypadku nie spełniają przesłanek do zastosowania art. 5a ustawy o zakazie propagowania komunizmu, gdyż nie mają na celu czczenia formacji zbrojnych utworzonych przez władze komunistyczne, ale uhonorowanie tych osób, które podjęły walkę w obronie zdrowia i życia mieszkańców Birczy i chroniących się tam uciekinierów z okolicznych miejscowości. Rada Gminy podkreśliła, że celem milicjantów i żołnierzy Wojska Polskiego broniących Birczy była przede wszystkim skuteczna ochrona polskiej ludności przed UPA, o czym pisze w opinii Prezes IPN Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Właśnie walka o wspomniane wartości ma oddawać treść tablicy, tym bardziej, że na terenach opanowanych przez UPA zasadniczą motywacją wstępowania do milicji była ochrona miejscowej ludności. Tak więc napis na pomniku nie będzie propagował osób z danych formacji, którzy oddali swoje życie za Birczę i jej mieszkańców - a jedynie oddawał prawdę historyczną o przynależności osób walczących do danej formacji.

Poza powyżej przytoczonymi argumentami z ostrożności procesowej Rada Gminy przywołała zapis art. 5a ust. 3 pkt 4 ustawy o zakazie propagowania komunizmu, który wyłącza stosowane ust. 1 przedmiotowego artykułu w przypadku, gdy pomnik wpisany został samodzielnie lub jako część większej całości - do rejestru zabytków. Wykrycie jakiejkolwiek okoliczności wskazanej w art. 5a ust. 3 ww. ustawy powoduje konieczność w oparciu o art 105 § 1 k.p.a. umorzenia postępowania administracyjnego jako bezprzedmiotowego w zakresie nakazu usunięcia pomnika, przez który rozumie się zgodnie z art. 5a ust. 2 ww. ustawy kopce, obeliski, kolumny, rzeźby, posągi, popiersia, kamienie pamiątkowe, płyty i tablice pamiątkowe, napisy i znaki. Rada Gminy wyjaśniła, że pomnik, którego zmiany treści tablicy dotyczy przedmiotowe postępowanie posadowiony jest w Birczy przy ul. Rynek 1 i stanowi cześć układu urbanistycznego w Birczy, który decyzją wydaną przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 15 listopada 1982 r. wpisany został do rejestru zabytków nieruchomych województwa przemyskiego i podlega ochronie prawnej. Oznacza to, że zarówno pomnik, jak i tablica stanowiąca jego integralną cześć został wpisany jako część większej całości do rejestru zabytków, a tym samym nie znajdują do niego zastosowanie regulacja przepisu art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga została uwzględniona przez stwierdzenie wydania zaskarżonej uchwały z naruszeniem prawa na podstawie art. 147 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 94 ust. 2, art. 94 ust. 1 i art. 91 ust. 1 u.s.g., albowiem nie stwierdza się nieważności uchwały rady gminy po upływie jednego roku od dnia jej podjęcia, chyba że uchybiono obowiązkowi jej przedłożenia organowi nadzoru terminie określonym w art. 90 ust. 1 u.s.g., albo jeżeli uchwała ta jest aktem prawa miejscowego.

W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki negatywne wyłączające przedawnienie kompetencji do stwierdzenia nieważności. W konsekwencji – wobec upływu maksymalnego terminu jednego roku na stwierdzenie nieważności – uwzględnienie skargi polegało na stwierdzeniu jej wadliwości, które na mocy art. 94 ust. 2 u.s.g. skutkuje utratą mocy obowiązującej przez zaskarżoną uchwałę z dniem wydania niniejszego wyroku.

Podstawy uwzględnienia skargi Sąd wziął pod rozwagę z urzędu, nie będąc związany granicami skargi, w tym podniesionymi zarzutami oraz wskazaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że skarżona rada gminy podjęła zakwestionowaną przez organ nadzoru uchwałę, działając w oparciu o wadliwą podstawę materialnoprawną.

Zaskarżona uchwała z dnia 29 marca 2018 r. w sprawie zmiany treści tablicy na pomniku została podjęta na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (ustawa z dnia 1 kwietnia 2016 r.). Powyższy przepis intertemporalny o charakterze dostosowującym (adaptacyjnym) stanowi, że obowiązujące w dniu wejścia w życie ustawy (a więc w dniu 2 września 2016 r.) nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej, w tym dróg, ulic, mostów i placów, upamiętniające osoby, organizacje, wydarzenia lub daty symbolizujące komunizm lub inny ustrój totalitarny lub propagujące taki ustrój w inny sposób, właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego albo związku, o którym mowa w art. 4, zmienia się w terminie 12 miesięcy od dnia jej wejścia w życie. Z treści art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. wyraźnie zatem wynika, że obowiązek usunięcia z przestrzeni publicznej istniejących w dniu wejścia w życie ustawy nazw propagujących komunizm lub inny ustrój totalitarny odnosi się wyłącznie do jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej. Nie odnosi się on natomiast do pomników lub tablic umiejscowionych na tych pomnikach. Ustawodawca dopiero ustawą z dnia 22 czerwca 2017 r. o zmianie ustawy o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej rozszerzył zakres zastosowania ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. na pomniki oraz inne obiekty podobnego rodzaju, zmieniając pierwotny tytuł powyższej ustawy (ustawa z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej) oraz wprowadzając nowe regulacje w dodanych art. 5a-5c. Ustawa nowelizująca z dnia 22 czerwca 2017 r., która weszła w życie 21 października 2017 r., zawiera również kolejny przepis intertemporalny dostosowujący (art. 3), który nałożył na właścicieli (użytkowników wieczystych) nieruchomości, na których w dniu wejścia w życie ustawy znajduje się pomnik upamiętniający osoby, organizacje, wydarzenia lub daty symbolizujące komunizm lub inny ustrój totalitarny lub propagujący taki ustrój w inny sposób, obowiązek usunięcia tego rodzaju pomnika w terminie 12 miesięcy od dnia jej wejścia w życie. Termin wykonania powyższego obowiązku został zmieniony kolejną ustawą nowelizującą z dnia 14 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki oraz ustawy o zmianie ustawy o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej. Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2017 r. przepis art. 3 ust. 1 zawarty w ustawie nowelizującej z dnia 22 czerwca 2017 r. określił nowy maksymalny termin wykonania obowiązku usunięcia pomników propagujących ustrój totalitarny na dzień 31 marca 2018 r.

W art. 3 ust. 1 ustawy nowelizującej z dnia 22 czerwca 2017 r. dodatkowo postanowiono, że przepisy art. 1 ust. 2 oraz art. 5a ust. 2 i 3 "ustawy zmienianej w art. 1" (a więc ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r.) "stosuje się", co oznacza, że do istniejących już pomników zastosowanie ma nie tylko przepis uznający, że za propagujące komunizm uważa się także nazwy odwołujące się do osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących represyjny, autorytarny i niesuwerenny system władzy w Polsce w latach 1944-1989, lecz także przepisy rozszerzające definicję ustawową pomnika oraz wyłączające z zakresu rygorów ustawy o zakazie propagowania ustroju totalitarnego określone rodzaje pomników. Zgodnie z art. 5a ust. 2 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. przez pomniki rozumie się również kopce, obeliski, kolumny, rzeźby, posągi, popiersia, kamienie pamiątkowe, płyty i tablice pamiątkowe, napisy i znaki. Natomiast zgodnie z art. 5a ust. 3 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. przepisu art. 5a ust. 1 nie stosuje się do pomników:

1) niewystawionych na widok publiczny;

2) znajdujących się na terenie cmentarzy albo innych miejsc spoczynku;

3) wystawionych na widok publiczny w ramach działalności artystycznej, edukacyjnej, kolekcjonerskiej, naukowej lub o podobnym charakterze, w celu innym niż propagowanie ustroju totalitarnego;

4) wpisanych - samodzielnie albo jako część większej całości - do rejestru zabytków.

Przepisy art. 3 ust. 2 i 3 ustawy nowelizującej z dnia 22 czerwca 2017 r. stanowią, że w przypadku wykonania obowiązku, o którym mowa w art. 3 ust. 1, koszty usunięcia pomnika zwraca Skarb Państwa ze środków budżetu państwa, których dysponentem jest wojewoda, jeżeli właściciel albo użytkownik wieczysty nieruchomości, na której znajdował się pomnik, nie uczestniczył w procedurze wzniesienia tego pomnika, natomiast jeżeli obowiązek, o którym mowa w art. 3 ust. 1, nie zostanie wykonany (a więc w wyznaczonym ustawowo terminie pomnik, inny podobny obiekt lub powiązana z nim tablica nie zostaną usunięte), stosuje się przepis art. 5b znowelizowanej ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r.

Jeżeli zatem do dnia 31 marca 2018 r. (zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy nowelizującej z dnia 22 czerwca 2017 r. w brzmieniu nadanym przez art. 2 ustawy nowelizującej z dnia 14 grudnia 2017 r.) obowiązek usunięcia istniejących w dniu wejścia w życie ustawy pomników, kopców, obelisków, kolumn, rzeźb, posągów, popiersi, kamieni pamiątkowych, płyt i tablic pamiątkowych, napisów i znaków propagujących komunizm lub inny ustrój totalitarny nie został dobrowolnie wykonany przez właściciela (użytkownika wieczystego) nieruchomości, na której znajdują się tego rodzaju obiekty, zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy nowelizującej z dnia 22 czerwca 2017 r. w zw. z art. 5b ust. 1 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. właściwy miejscowo wojewoda jest zobowiązany do wszczęcia postępowania w sprawie nakazania właścicielowi albo użytkownikowi wieczystemu nieruchomości, na której znajduje się pomnik, który nie spełnia warunków określonych w art. 5a ust. 1, usunięcia tego pomnika. Wydanie decyzji o usunięciu pomnika wymaga opinii Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu potwierdzającej, że pomnik nie spełnia warunków określonych w art. 5a ust. 1. Przepis art. 2 ust. 3 zdanie pierwsze stosuje się odpowiednio (art. 5b ust. 2).

W świetle powyższych rozważań, w stanie faktycznym przedmiotowej sprawy, należy przyjąć, że skarżona rada gminy nie tylko nie była uprawniona do podejmowania uchwały na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. (gdyż przepis te nie odnosi się do pomników i tablic pamiątkowych istniejących w dniu wejścia w życie ustawy o zakazie propagowania o zakazie propagowania ustroju totalitarnego), lecz także nie miała kompetencji do podejmowania uchwały o zmianie treści tablicy pamiątkowej na pomniku znajdującym na ul. Rynek w Birczy. Ustawa z dnia 1 kwietnia 2016 r. oraz ustawa nowelizująca z dnia 22 czerwca 2017 r. w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 14 grudnia 2017 r. przewidują bowiem odrębny tryb dostosowania pomników i tablic pamiątkowych do rygorów ustawy o zakazie propagowania ustroju totalitarnego. W razie stwierdzenia, że istniejące pomniki lub tablice pamiątkowe (inne obiekty, o których mowa w art. 5a ust. 2) nie spełniają wymogów określonych w art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r., w pierwszej kolejności właściciel (użytkownik wieczysty) nieruchomości, na której znajdują się tego rodzaju obiekty, miał obowiązek ich usunięcia w terminie do dnia 31 marca 2018 r. (art. 3 ust. 1 ustawy z dnia z dnia 22 czerwca 2017 r.). Dopiero w razie niewykonania powyższego obowiązku w ustawowym terminie, właściwy miejscowo wojewoda miał obowiązek wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie o nakazanie usunięcia pomnika lub obiektu, o którym mowa w art. 5a ust. 2 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r., w tym tablicy pamiątkowej (art. 3 ust. 3 ustawy z dnia z dnia 22 czerwca 2017 r. w zw. z art. 5b ust. 1 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r.). W takim wypadku wydanie decyzji o usunięciu pomnika wymaga jednak uprzedniej opinii Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu potwierdzającej, że pomnik nie spełnia warunków określonych w art. 5a ust. 1 (art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 22 czerwca 2017 r. w zw. z art. 5b ust. 2 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r.).

W sprawie, której dotyczy skarga, skarżący organ nadzoru (Wojewoda) nie wszczął postępowania administracyjnego na podstawie art. 3 ust. 3 ustawy z dnia z dnia 22 czerwca 2017 r. w zw. z art. 5b ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r., lecz wszczął postępowanie nadzorcze, a po upływie terminu do wydania rozstrzygnięcia nadzorczego wniósł skargą sądowoadministracyjną. Skarga została wprawdzie uwzględniona przez Sąd, jednak nie zamyka to sprawy legalności spornej tablicy pamiątkowej.

Dalszy tok postępowania skarżącego organu jest w tej sytuacji uzależniony od wyjaśnienia statusu spornej tablicy pamiątkowej znajdującej się na pomniku. Z akt sprawy oraz oświadczeń przedstawicieli skarżonego organu złożonych na rozprawie wynika, że sporna tablica może znajdować się na terenie układu urbanistycznego wpisanego do rejestru zabytków. Zgodnie z decyzją Wojewódzkiego Konserwatora zabytków z dnia 15 listopada 1982 r. układ urbanistyczny zlokalizowany na Rynku w Birczy został wpisany do Rejestru Zabytków znajdujących się na obecnym obszarze województwa podkarpackiego pod pozycją nr A-75. Jeżeli okoliczność zlokalizowania spornego pomnika wraz z tablicą pamiątkową na terenie wpisanym do rejestru zabytków zostanie potwierdzona przez właściwego miejscowo konserwatora zabytków, to w takiej sytuacji zgodnie z art. 5a ust. 3 pkt 4 w zw. z art. 5a ust. 1 tablica pamiątkowa na pomniku znajdującym się na ul. Rynek w Birczy nie będzie podlegać reżimowi ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r., a tym samym przepis dostosowujący art. 3 ustawy z dnia 22 czerwca 2017 r. w zw. z art. 5b ust. 2 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. nie będzie miał do niej zastosowania. Wojewoda nie będzie miał wtedy obowiązku wszczęcia postępowania w sprawie o nakazanie usunięcia pomnika lub obiektu, o którym mowa w art. 5a ust. 2 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r., w tym tablicy pamiątkowej (art. 3 ust. 3 ustawy z dnia z dnia 22 czerwca 2017 r. w zw. z art. 5b ust. 1 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r.), a jeżeli doszło już do wszczęcia tego rodzaju postępowania – będzie ono podlegało umorzeniu jako bezprzedmiotowe.

Mając na względzie przytoczone wyżej argumenty i przesłanki, Sąd działając na podstawie art. 147 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 94 ust. 2 i w zw. z art. 94 ust. 1 u.s.g. orzekł, jak w punkcie pierwszym wyroku. O kosztach postępowania orzeczono w punkcie drugim wyroku, zasądzając na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych od Gminy Bircza na rzecz Wojewody Podkarpackiego kwotę 480 (czterystu osiemdziesięciu złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.