Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt I SA/Łd 833/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2010-01-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 145 par.1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 28 ust. 2, 3, 3a
journal: Dz.U. 2007 nr 11 poz 74
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 84 par. 1, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Tarno /spr./ Sędziowie Sędzia WSA Bożena Kasprzak Sędzia WSA Cezary Koziński Protokolant Asystent sędziego Jarosław Szkudlarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 stycznia 2010 r. sprawy ze skargi E.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i FGŚP 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz E. S. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

I SA/Łd 833/09

UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną z upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Zdrowotnych utrzymano w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Zdrowotnych z dnia [...] nr [...], odmawiającą E. S. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i FGŚP, za wymienione okresy rozliczeniowe na przestrzeni od lutego 2003 r. do stycznia 2008 r.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że zgodnie z umową nr [...] z dnia [...] strona spłaca zaległości z tytułu składek w ratach. Pismem z dnia 31 marca 2009 r. pełnomocnik zobowiązanej zwrócił się z prośbą o umorzenie pozostałej kwoty zadłużenia wynikającej z tej umowy. Wskazał, że w dniu 11 marca 2009 r. E. S. została dotkliwie porażona prądem i w ocenie lekarzy ma niewielkie szanse na odzyskanie pełnego zdrowia. Jako dowód dołączył kserokopię zaświadczenia z dnia [...] o stanie zdrowia. W piśmie wskazał również, że likwidacji działalności gospodarczej strony dokonała jej siostra w dniu 31 marca 2009 r.

W dniu 28 kwietnia 2009 r. wpłynęło kolejne pismo pełnomocnika strony, w którym wyjaśnił, że zobowiązana znalazła się w bardzo trudnej sytuacji i gdyby nie pomoc siostry, byłaby wraz z dziećmi pozbawiona środków do życia. Do pisma dołączone zostały: informacja o przychodach za 2008 r. PIT-28., potwierdzenie o uczęszczaniu trzech synów do odpłatnej szkoły podstawowej, pozew o alimenty przeciwko M. S.

Decyzją z dnia [...] ZUS odmówił E. S. umorzenia zaległości.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy pełnomocnik zobowiązanej zarzucił naruszenie art. 77 § 1 K.p.a., a także wadliwe uznanie, że brak zaległości wobec innych wierzycieli pozwala sądzić, iż strona może posiadać środki finansowe na uregulowanie zadłużenia wobec ZUS. Do wniosku załączono pisma poświadczające zaległości dłużniczki w poszczególnych bankach. Zdaniem pełnomocnika dokumenty te są dowodem, że w wyniku wypadku strona całkowicie utraciła możliwość regulowania swoich zobowiązań, a stan jej zdrowia nie pozwala na podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia w celu zapewnienia utrzymania sobie i dzieciom. Pełnomocnik wyjaśnił, że dzieci strony nie zostały skierowane do ośrodka opiekuńczo-wychowawczego dzięki pomocy siostry zobowiązanej – M. C., na dowód czego pełnomocnik wniósł o przeprowadzenie dowodu z zeznań tego świadka. Pełnomocnik zaznaczył również, że przyznając świadczenie alimentacyjne na synów, sąd uwzględni jedynie bieżące potrzeby rodziny, a ewentualne zajęcie tego świadczenia na pokrycie zadłużenia wobec ZUS, spowoduje brak możliwości zaspokojenia potrzeb rodziny.

Zdaniem pełnomocnika ocena ZUS, że w przyszłości strona odzyska zdolność zarobkowania narusza art. 84 § 1 K.p.a. Na tę okoliczność wniesiono o przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego prof. dr hab. n. med. J. C. z Kliniki A.

W dniu [...] wpłynęło oświadczenie M. C. z dnia [...], z którego wynika, że strona nie posiada żadnych możliwości samodzielnej egzystencji, doznaje napadów lękowych i obawia się zatrzymania akcji serca. Wskazała, że wnioskodawczyni jest w stanie przygotować sobie prosty posiłek, czy dbać o higienę osobistą., jednak nie ma możliwości samodzielnie dokonywać zakupów i wykonywać obowiązki domowe, czym zajmuje się siostra.

Utrzymując w mocy decyzję ZUS, Prezes stwierdził, że w sprawie istnieją przesłanki do umorzenia należności, gdyż wystąpiły okoliczności, o których mowa w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), powoływanego dalej jako "rozporządzenie". Nie została jednak stwierdzona całkowita nieściągalność należności, co pozwoli wykazać dopiero postępowanie egzekucyjne, które dotychczas nie zostało wdrożone z uwagi na układ ratalny. Z kwestionariusza o stanie majątkowym wynika, że zobowiązana posiada majątek rzeczowy, tj.: wyposażenie salonu, którego wartość określiła na kwotę ok. 15.000 zł. Jest również właścicielką samochodu.

Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz.74 z późn. zm.), powoływanej dalej jako "u.s.u.s.", oraz rozporządzenia, Zakład może, ale nie musi umorzyć zaległości. Zgodnie z ww. przepisami należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności. A pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w wyjątkowych przypadkach, gdy osoba zobowiązana wykaże, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną i zdrowotną nie jest w stanie uregulować powstałych zaległości, ponieważ rodziłoby to zbyt ciężkie skutki dla niej i jej rodziny.

Organ wskazał, że pismem z dnia 6 kwietnia 2009 r. strona została zobowiązana do dostarczenia dokumentów potwierdzających ponoszenie wydatków związanych z utrzymaniem domu i rodziny, a także zobowiązań wobec innych wierzycieli, czego nie uczyniła w wyznaczonym terminie. Wprawdzie w czerwcu 2008 r. złożyła takie dokumenty, ale dotyczyły one postępowania o rozłożenie zaległości na raty.

Organ stwierdził, że wniosek strony o świadczenie rentowe nie został jeszcze rozpoznany, nie można więc przesądzić czy orzeczona niezdolność będzie określona jako trwała, czy okresowa. W ocenie Prezesa ZUS niecelowe jest korzystanie z opinii biegłego wskazanego przez pełnomocnika strony. Orzeczenia w sprawach o przyznanie świadczeń są wydawane przez lekarzy specjalistów, a w razie konieczności uzupełniane opinią konsultantów.

Zdaniem organu strona nie jest pozbawiona środków finansowych na utrzymanie. Może ubiegać się o świadczenia alimentacyjne również dla siebie, a nie tylko na dzieci. Może liczyć również na pomoc siostry i rodziców. Według załączonych zaświadczeń o stanie zdrowia z dnia 30 marca i 20 maja 2009 r. ogólny stan jej zdrowia jest dobry i ulega systematycznej poprawie.

Zdaniem Prezesa ZUS zadłużenie wobec Zakładu nie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, lecz było skutkiem zaniechania obowiązku opłacania składek w czasie prowadzenia działalności gospodarczej.

Organ poinformował, że dłużniczka dwukrotnie korzystała z ulg w spłacie należności z tytułu nieopłaconych składek, poprzez rozłożenie zaległości na raty i umowy zostały zawarte na warunkach zaproponowanych przez stronę. Obecnie również istnieje możliwość dostosowania kolejnej umowy do aktualnej sytuacji finansowej zobowiązanej.

W ocenie organu z dokumentów załączonych przez stronę wynika, że opłacenie należności z tytułu składek w całości (w tym odsetek za zwłokę) mogłoby pociągnąć zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanej i jej rodziny.

W końcowej części uzasadnienie organ wskazał, że w przypadku decyzji opartych na art. 28 u.s.u.s. prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi i nawet stwierdzenie przesłanek do umorzenia zaległości, nie nakłada na organ takiego obowiązku.

Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego przez pełnomocnika E. S., który zarzucił decyzji naruszenie prawa materialnego, tj. art. 77 K.p.a., 84 § 1 K.p.a. oraz art. 28 ust. 2 i 3a u.s.u.s.

W tej sytuacji pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy Prezesowi ZUS do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pełnomocnik podał, że wbrew twierdzeniom Zakładu, skarżąca nie jest w stanie zaspokajać nawet elementarnych potrzeb życiowych, zarówno własnych, jak i dzieci. Na skutek dotkliwego porażenia prądem w dniu [...] skarżąca doznała licznych i bardzo poważnych obrażeń uniemożliwiających jej podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Skarżąca zamieszkuje z trojgiem małoletnich dzieci nad którymi powinna sprawować opiekę. Mimo rehabilitacji skarżąca cierpi na zespół depresyjny, zaburzenia amnestyczne oraz nieodwracalne uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego (tzw. poniedokrwienne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego). Zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [... ] skarżąca jest całkowicie niezdolna do pracy, nie jest w stanie samodzielnie egzystować oraz prowadzić gospodarstwa domowego, gdyż potrzebuje stałej opieki ze strony osoby trzeciej.

Skarżąca posiada liczne zobowiązania finansowe wobec osób trzecich, których nie ma możności uregulować z uwagi na jej stan zdrowia.

W ocenie pełnomocnika twierdzenia organu, że stan zdrowia skarżącej jest dobry i ulega systematycznej poprawie, a jej sytuacja finansowa nie uzasadnia umorzenia zaległych należności, jest oczywistym naruszeniem art. 77 i 84 § 1 K.p.a., tym bardziej, że dokonując oceny przyszłego stanu zdrowia skarżącej organ nie skorzystał z możliwości uzyskania opinii biegłego.

Pełnomocnik podkreślił, że wbrew twierdzeniom organu, źródłem zarobkowania skarżącej, umożliwiającym uregulowanie zaległości z tytułu składek nie będzie również świadczenie alimentacyjne, gdyż przy ustalaniu jego wysokości nie będą uwzględniane zaległości wobec ZUS. Przekazanie tych środków na pokrycie zaległości wobec ZUS uniemożliwi zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych dzieci skarżącej oraz jej samej. Bez znaczenia jest również fakt ubiegania się przez skarżącą o rentę. Twierdzenie Zakładu, że przed zakończeniem postępowania w sprawie przyznania renty nie jest możliwe określenie czy niezdolność do pracy skarżącej ma charakter trwały czy okresowy należy uznać za chybione. W celu ustalenia powyższej okoliczności Zakład mógł skorzystać z opinii biegłego specjalisty, o co skarżąca wnosiła we wniosku z dnia 15 czerwca 2009 r. Ponadto, przyznając świadczenie rentowe, organ nie będzie brał pod uwagę zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek.

W konsekwencji, należność z tytułu zaległych składek powinna zostać umorzona w oparciu o art. 28 ust. 2 lub art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Skarżąca nie posiada majątku pozwalającego na wyegzekwowanie od niej spornych zaległości. Jej stan zdrowia nie pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Spełniona jest więc przesłanka całkowitej nieściągalności określona w art. 28 ust. 2 ustawy.

Poza tym, nawet w przypadku przyjęcia twierdzeń Zakładu, że w przedmiotowej sprawie nie została spełniona przesłanka całkowitej nieściągalności zaległości, istnieją podstawy do umorzenia zaległych składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s,

W ocenie pełnomocnika organ całkowicie pominął dobro rodziny i matki, które zgodnie z art. 71 Konstytucji podlegają szczególnej ochronie.

Pełnomocnik podkreślił, że wskutek nieszczęśliwego wypadku, za który skarżąca nie ponosi winy, jej stan zdrowia uległ drastycznemu pogorszeniu do tego stopnia, że nie jest ona w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb życiowych (zarówno swoich, jak i dzieci) oraz prowadzić gospodarstwa domowego. Jednocześnie, polepszenie się stanu zdrowia skarżącej w niedalekiej przyszłości jest absolutnie niemożliwe. W tej sytuacji pełnomocnik postawił pytanie jaki stan faktyczny jest uznawany przez Zakład jako "uzasadniony przypadek" umorzenia zaległych należności w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, przytaczając argumenty podniesione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1296) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły prawa, i to przynajmniej w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Należności z tytułu składek zasadniczo mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 u.s.u.s.).

Zgodnie z ust. 3 art. 28 całkowita nieściągalność, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej,

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, według zasad określonych w rozporządzeniu (art. 28 ust 3a).

Warunkiem niezbędnym (ale nie wystarczającym) jest zaistnienie okoliczności wymienionych w § 3 ust. 1 rozporządzenia, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Okoliczności wymienione w tym przepisie nie mają charakteru katalogu zamkniętego, o czym świadczy użyte w nim sformułowanie "w szczególności". Nie muszą występować łącznie i dają możliwość organowi uwzględnienia jeszcze innych ważnych przyczyn trudnej sytuacji zobowiązanego.

Ustosunkowując się do zarzutów skargi należy stwierdzić, że w sprawie nie doszło do naruszenia przepisów art. 28 ust. 2 i 3a u.s.u.s., dopuszczających możliwość umorzenia należności z tytułu składek, gdyż Prezes ZUS nie wykluczył takiej ewentualności, a stwierdził jedynie, że decyzja ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ nie jest zobowiązany do uwzględnienia wniosku strony, nawet mimo zaistnienia przesłanek warunkujących rozstrzygnięcie pozytywne – z czym co do zasady należy się zgodzić.

Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądowym akceptowany jest pogląd, że zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, określone ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych, mają charakter powszechny. Natomiast możliwość umorzenia takich należności jest odstępstwem od zasady i powinna mieć charakter wyjątkowy.

Wprawdzie kwestia umorzenia należności z tytułu składek została pozostawiona uznaniu administracyjnemu organu, nie oznacza to jednak dowolności przyjętego rozstrzygnięcia.

W orzecznictwie NSA przyjmuje się, że obowiązkiem organu rozstrzygającego sprawę w oparciu o uznanie administracyjne jest załatwienie jej zgodnie z żądaniem obywatela, o ile interes społeczny nie stoi temu na przeszkodzie, ani nie przekracza to możliwości organu wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków (por. wyrok NSA z 11 czerwca 1981 r., SA 820/81, ONSA 1981, z. 1, poz. 57 z glosą J. Łętowskiego OSPiKA 1982, nr 1-2, poz. 22). Można więc przyjąć, że z zasady tej wynika domniemanie pozytywnego załatwienia sprawy, od którego można odstąpić dopiero wówczas, gdy w uzasadnieniu decyzji organ wykaże, że takie załatwienie sprawy jest nieuzasadnione, kolidowałoby z interesem społecznym lub przekraczałoby możliwości organu. Stanowisko organu, które bez przekonującego i wyczerpującego uzasadnienia nie uwzględnia wniosku strony, w sytuacji, gdy istnieje taka możliwość - narusza zasadę uwzględniania słusznego interesu obywatela wyrażoną w art. 7 K.p.a.

Zgodnie z art. 77 § 1 K.p.a. organ administracji publicznej obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Niewystarczające jest przy tym samo zebranie materiału dowodowego w aktach sprawy, konieczne jest jego rozpatrzenie, tj. ustosunkowanie się do niego w treści uzasadnienia decyzji..

W odwołaniu pełnomocnik położył nacisk na stan zdrowia skarżącej, a także na inne ciążące na niej zobowiązania, na potwierdzenie czego złożył pisma z różnych banków potwierdzające zaległości strony w spłacie zaciągniętych kredytów. Załączniki te zostały wprawdzie wymienione w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, chociaż w żaden sposób organ do nich się nie ustosunkował. Jest to o tyle istotne, że na 6 stronie decyzji z [...] ZUS stwierdził, że skoro nie zostały załączone dokumenty potwierdzające zadłużenie wobec innych wierzycieli, to może oznaczać, że wobec nich strona wywiązuje się terminowo. Słusznie zatem pełnomocnik zarzucił organowi naruszenie art. 77 § 1 K.p.a.

W ocenie Sądu doszło również do naruszenia art. 107 § 3 K.p.a. Zgodnie z tym przepisem uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Faktyczne i prawne uzasadnienie decyzji powinno wyczerpująco informować stronę o motywach, którymi kierował się organ załatwiając sprawę. Strona może bowiem skutecznie bronić swoich interesów tylko w sytuacji, gdy znane jej są przesłanki powziętej decyzji. Uzasadnienie powinno zawierać ocenę materiału dowodowego zebranego w toku postępowania, ocenę przyjętego stanu faktycznego oraz wykładnię zastosowanych przepisów. Rozstrzygnięcie zawarte w decyzji powinno więc stanowić logiczną konsekwencję ustalonego stanu faktycznego i jego oceny w świetle obowiązujących przepisów prawa. W przypadku odmowy uwzględnienia wniosku strony, rozstrzyganego w oparciu o uznanie administracyjne, organ obowiązany jest do sporządzenia uzasadnienia w sposób szczególnie wnikliwy, umożliwiający dokonanie oceny, czy jest ono zgodne z prawem, sprawiedliwe i słuszne. Organ nie powinien odmawiać uwzględnienia takiego wniosku wyłącznie dlatego, że ma taką możliwość.

Tymczasem w decyzjach obu instancji odmowa uwzględnienia wniosku skarżącej uzasadniona została okolicznościami, których nie można było zweryfikować w dniu wydania decyzji. Dotyczy to zarówno oceny w zakresie nieściągalności (z powodu niewdrożenia egzekucji), jak i innych elementów stanu faktycznego, opartych wyłącznie na przewidywaniach organów (poprawiający się stan zdrowia skarżącej, który być może umożliwi jej podjęcie pracy, przyznanie renty czy alimentów).

W zaskarżonej decyzji organ nie ustalił żadnych aktualnych dochodów zobowiązanej. Jako jeden z argumentów przemawiających przeciwko umorzeniu zaległości organ wskazał, że skarżąca może liczyć na pomoc swojej rodziny, co dowodzi jedynie, że skarżąca ma szanse na przeżycie. Z materiału dowodowego nie wynika bowiem, aby rodzina strony zobowiązała się całkowicie ją utrzymywać i jednocześnie ponosić ciężary spłaty zaległych składek.

Na 6 stronie zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że "brak możliwości zapłaty składek nie może być argumentem aby dokonać ich umorzenia", co należy uznać za oczywiście błędne, gdyż wszystkie przesłanki pozwalające na umorzenie zaległych składek mają swoje źródło właśnie w takiej sytuacji. Brak możliwości dokonania zapłaty jest warunkiem koniecznym do umorzenia zaległych składek, chociaż nie jest to warunek wystarczający.

Istotnym zarzutem skargi jest naruszenie art. 84 § 1 K.p.a. Zgodnie z tym przepisem gdy w sprawie wymagane są wiadomości specjalne, organ administracji publicznej może zwrócić się do biegłego lub biegłych o wydanie opinii. Chodzi tu o przypadki, w których dla rozstrzygnięcia sprawy potrzebna jest szczególna wiedza. W uzasadnieniu niepublikowanego wyroku z dnia 18 lipca 1975 r., I CR 331/75, Lex nr 7729, SN przyjął, że wiadomości specjalne to wiadomości wykraczające poza zakres tych, jakimi dysponuje ogół osób inteligentnych i wykształconych. Z kolei według E. Wengerka rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych wtedy, gdy przy jej rozpoznaniu wyłoni się zagadnienie mające znaczenie dla rozstrzygnięcia, którego wyjaśnienie przekracza zakres wiadomości i doświadczenia życiowego osób mających wykształcenie ogólne i nie jest możliwe bez posiadania wiadomości specjalnych w określonej dziedzinie nauki, sztuki, rzemiosła, techniki, stosunków gospodarczych itp., z którą wiąże się rozpatrywane zagadnienie (Komentarz do k.p.c., 1989, s. 458).

Organ administracji publicznej powołuje biegłego na żądanie strony lub z urzędu. Zgodnie z niepublikowanym wyrokiem NSA z dnia 1 lutego 1982 r., I SA 2497/81, organ administracji nie jest związany wnioskiem strony o powołanie biegłego dla ustalenia okoliczności, która w sposób niebudzący wątpliwości może być ustalona przez organ na podstawie dokumentów sprawy, a zwłaszcza - oświadczeń strony składanych w innym czasie.

W rozpoznawanej sprawie organ nie uwzględnił wniosku pełnomocnika skarżącej o powołanie biegłego dla ustalenia stanu jej zdrowia (s. 5 uzasadnienia zaskarżonej decyzji). W ocenie Sądu takie stanowisko nie naruszałoby art. 84 § 1 K.p.a., ale tylko wówczas, gdyby organ rozpoznając ten wniosek odniósł się do przedłożonej dokumentacji lekarskiej i wykazał, że jest ona wystarczająca dla zanalizowania tej kwestii. Tymczasem organ powołał się na postępowanie dotyczące przyznania renty (które jeszcze się nie zakończyło) i stwierdził, że orzeczenia w sprawach świadczeń są wydawane przez lekarzy specjalistów, a w razie konieczności uzupełniane opinią konsultantów. Taka ocena nie ma jednak żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy o umorzenie zaległych składek, w której decyzja została wydana przed rozpoznaniem wniosku o przyznanie renty.

Uzasadnienia decyzji ZUS z dnia [...] i Prezesa ZUS z dnia [...] zawierają dwie przeciwstawne oceny w zakresie zaistnienia przesłanek warunkujących pozytywne załatwienie wniosku strony, a mimo to obie stoją na jednym stanowisku, że tego wniosku nie należy uwzględnić. W pierwszym zdaniu na czwartej stronie decyzji ZUS, organ stwierdził, że "Argumenty powołane we wniosku z dnia 31.03.2009 r. oraz załączone dokumenty nie dają podstawy do umorzenia zadłużenia w trybie obowiązujących przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych". Natomiast na stronach 4-5 decyzji Prezesa organ uznał, że "istnieją przesłanki do umorzenia należności, gdyż wystąpiły okoliczności, o których mowa w przepisie § 3 rozporządzenia (...) Nie mniej jednak nie została stwierdzona całkowita nieściągalność należności". Na stronach 7-8 Prezes dodał, że "Dokumenty jakie Pani załączyła wskazują, że opłacenie należności w całości z tytułu składek (w tym odsetek za zwłokę) mogłoby pociągnąć zbyt ciężkie skutki dla Pani i jej rodziny".

Skoro Prezes ZUS, dokonał odmiennej oceny stanu faktycznego, a mimo tego utrzymał w mocy decyzję ZUS i uznał ją za prawidłową, powołując się jedynie na charakter uznania administracyjnego, to powstaje uzasadniona wątpliwość, czy organ ten skłonny jest do umorzenia zaległości w jakiejkolwiek sytuacji uprawniającej stronę do wystąpienia z takim żądaniem. Wątpliwość w tym zakresie zasadnie powziął pełnomocnik skarżącej pytając w skardze jaki stan faktyczny jest uznawany przez Zakład jako "uzasadniony przypadek" umorzenia zaległych należności. W ocenie Sądu na takiej konstrukcji nie powinno opierać się prawidłowe uzasadnienie decyzji administracyjnej, gdyż narusza to zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa, wyrażoną w art. 8 K.p.a., z której wynika przede wszystkim wymóg praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania oraz rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej, co jest również zasadniczą treścią zasady praworządności sformułowanej w art. 7 K.p.a.

Przesłanki do umorzenia zaległości określone w u.s.u.s. i rozporządzeniu nie muszą występować kumulatywnie. Dla zastosowania umorzenia wystarczające jest zaistnienie jednaj z nich, a niewątpliwie co najmniej jedną zauważył Prezes ZUS.

Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia, umorzenie zaległości jest możliwe jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, m. in. w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1), a także w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego, pozbawiającej go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (pkt 3).

Organ wprawdzie nie określił wprost, ale stwierdzając, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w przepisie § 3 rozporządzenia, najprawdopodobniej miał na myśli zaistnienie przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 tego aktu. Takiej oceny nie można jednak domniemywać. W prawidłowym uzasadnieniu decyzji organ powinien precyzyjnie wskazać, które konkretnie przesłanki wystąpiły w sprawie, gdyż przepis § 3 ust. 1 formułuje trzy grupy przesłanek, zaś powołany w uzasadnieniu decyzji § 3 zawiera również inne unormowania.

Prezes ZUS podkreślił, że zadłużenie wobec Zakładu nie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, lecz było skutkiem zaniechania obowiązku opłacania składek w czasie prowadzenia działalności gospodarczej (s. 6 zaskarżonej decyzji). Tymczasem przepisy warunkujące umorzenie zaległości kładą nacisk na aktualną sytuację życiową zobowiązanego, a nie na rozpoznawanie powodów, które przyczyniły się do powstania zadłużenia.

W ocenie Sądu porażenie prądem jest nadzwyczajnym nagłym zdarzeniem losowym, którego co do zasady nie można przewidzieć. Jeżeli wywołuje ono ciężką chorobę i konieczność zakończenia działalności gospodarczej dającej stałe utrzymanie zobowiązanej i jej rodzinie, to bez względu na wysokość dochodu utraconego wskutek nieszczęśliwego wypadku, okoliczność ta niewątpliwie stanowi podstawę uprawniającą do umorzenia zaległości.

Natomiast fakt, że wcześniej organ uwzględnił wniosek skarżącej o rozłożenie zaległości na raty, nie może przemawiać przeciwko udzieleniu dalszej ulgi w sytuacji zaistnienia całkowicie odmiennego stanu faktycznego sprawy i niewątpliwego zaistnienia przesłanek do umorzenia zaległości.

Rozpatrując ponownie sprawę organ szczegółowo zanalizuje stan zdrowia skarżącej oraz jej sytuację rodzinną i majątkową, a następnie w oparciu o to rozważy czy opłacenie pozostałych należności, również w systemie ratalnym, nie pociągnie zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanej i jej rodziny. Organ ponownie rozpatrzy cały materiał dowodowy zgodnie z wymogiem art. 77 § 1 K.p.a., ze szczególnym uwzględnieniem dowodów i wniosków dowodowych przedłożonych przez stronę skarżącą. Organ rozstrzygnie sprawę mając na względzie zasady ogólne postępowania administracyjnego wynikające z art. 7 i 8 K.p.a. i sporządzi uzasadnienie decyzji zgodnie z dyspozycją art. 107 § 3 K.p.a.

Z powyższych względów, na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd orzekł jak w sentencji.

J.S.