Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 132/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2009-04-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2004 nr 39 poz 353
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Sędziowie WSA Ewa Grochowska - Jung, Sławomir Antoniuk, Protokolant Monika Michnik - Misterek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2009 r. sprawy ze skargi M. S. - przedstawicielki ustawowej małoletniej P. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę.


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r., nr [...], po rozpatrzeniu wniosku M. S. o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją Prezesa ZUS z dnia [...] września 2008 r., nr [...], odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniej P. Z. po jej zmarłym ojcu A. Z., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu podał, iż do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie przesłanki, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Nadto, przepis ten ma zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowej, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia tej osoby, w tym również do tej osoby należy odnieść przesłankę szczególnych okoliczności wskazaną w omawianym przepisie.

Za szczególną okoliczność zaś, na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ww. ustawy, uznaje się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.

Prezes ZUS podniósł, iż po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdził przesłanek przemawiających za pozytywnym załatwieniem sprawy, gdyż brak uprawnień ojca dziecka do świadczenia w trybie zwykłym nie był spowodowany okolicznościami, które można uznać za szczególne.

Organ zwrócił uwagę na przerwy w zatrudnieniu w latach 1990-1992 i 1993-1995 oraz na fakt, że ostatnio udowodniony okres składkowy przypada na dzień [...] lutego 1998 r., zaś po tej dacie do chwili zgonu nie został wykonany żaden okres ubezpieczenia. Jednocześnie wskazał, iż w tym okresie stan zdrowia zmarłego nie uniemożliwiał mu kontynuowania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.

Zdaniem Prezesa Zakładu udokumentowany okres ubezpieczenia w ilości 16 lat 7 miesięcy i 20 dni nie jest adekwatny do wieku ubezpieczonego, który zmarł mając 53 lata, zaś w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że okoliczność ta nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Natomiast trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma co do zasady charakteru okoliczności szczególnej, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądowoadministracyjne, według którego takiego charakteru nie można również przypisać świadomemu wykonywaniu pracy bez ubezpieczenia.

Prezes ZUS stwierdził jednocześnie, że ocenił także sytuację materialną wnioskodawczyni, lecz nie mogła ona stanowić jedynego kryterium przemawiającego za przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. S. nie zgodziła się z takim rozstrzygnięciem, podnosząc w szczególności, iż dziecko pozostaje bez środków do życia i na leczenie oraz załączając dokumenty o wysokości dochodów i wydatków gospodarstwa domowego.

Podała, że nie pojmuje, dlaczego nie są brane pod uwagę wszystkie lata pracy ojca dziecka, a nadto wyjaśniła, iż nie była w stanie ustalić wszystkich pracodawców zmarłego z uwagi na odmowę udzielenia takich informacji przez pracodawców powołujących się na ochronę danych osobowych. Zarzuciła też pracodawcom zmarłego kłamstwo oraz podniosła niemożność poczynienia przedmiotowych ustaleń ze względu na likwidację zakładów pracy. Dodatkowo skarżąca podała, że A. Z. był osobą chorą i niepełnosprawną w znacznym stopniu.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w szczególności przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Skarga oceniana pod tym względem nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub – renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel, ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy.

Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a.

W rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dopuścił się uchybień wskazanych wyżej regulacji, a zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Bezsporne jest w sprawie, iż P. Z. jest córką zmarłego ubezpieczonego A. Z., nie może podjąć zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Zasadnicze znaczenie miało zatem ustalenie przyczyn, które uniemożliwiły ojcu dziecka uzyskanie uprawnień do świadczenia ubezpieczeniowego na zasadach ogólnych, gdyż jak trafnie wyjaśnił organ, przy orzekaniu w przedmiocie świadczenia rodzinnego w drodze wyjątku okoliczność tę należy odnieść do osoby zmarłego. Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych posługuje się pojęciem "szczególnych okoliczności", wskutek których ubezpieczony nie spełnił warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty.

Za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy przyjmuje się powszechnie w orzecznictwie sądów administracyjnych, wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym okoliczność ta musi pozostawać w związku przyczynowym z brakiem uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie, musi być obiektywna oraz niezależna od woli ubezpieczonego, który pomimo dołożenia należytej staranności nie był w stanie zapobiec jej skutkom.

Omawiany przepis, wbrew stanowisku organu, nie uzależnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości okresu ubezpieczenia, wobec czego okoliczność ta nie ma istotnego znaczenia. Istotne są natomiast powody braku uprawnień ubezpieczonego do świadczenia przyznawanego w zwykłym trybie.

Zasadnie wskazał organ, iż w niniejszej sprawie nie sposób przyjąć, by brak powyższych uprawnień ojca dziecka spowodowany był okolicznościami szczególnymi. Sama skarżąca we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku podała, iż A. Z. nadużywał alkoholu oraz podejmował pracę "u prywaciarzy", jak się okazało, bez ubezpieczenia, a nadto często przebywał w zakładach karnych.

Okoliczności tych w żadnym razie nie można zakwalifikować do okoliczności szczególnych w rozumieniu powołanego przepisu art. 83 ust. 1.

Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, skutków alkoholizmu nie można uznać za okoliczność usprawiedliwiającą bezczynność zawodową (wyrok NSA z dnia 13 grudnia 2000 r., sygn. akt II SA 1936/00, Lex nr 51005). Podobnie za taką okoliczność nie uznaje się również świadomego podejmowania pracy bez ubezpieczenia (wyrok NSA z 24 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 444/01, Lex nr 53781), czy też częstego przebywania w zakładach karnych wynikającego niewątpliwie ze świadomego naruszenia prawa (wyrok NSA z dnia 30 sierpnia 2001 r., sygn. akt II SA 899/01, Lex nr 54537).

Natomiast podnoszony przez skarżącą zły stan zdrowia zmarłego, mający usprawiedliwiać jego bezczynność zawodową, nie został w jakikolwiek sposób udokumentowany, by mógł być ewentualnie rozpatrywany w kontekście okoliczności szczególnej.

Sama zaś trudna sytuacja materialna i bytowa, którą eksponuje skarżąca, nie może przesądzać o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Jak już bowiem wskazał Sąd na wstępie swoich rozważań, świadczenie w drodze wyjątku jest świadczeniem o charakterze ubezpieczeniowym a nie socjalnym, by wyłącznie uzasadnione potrzeby decydowały o jego przyznaniu.

Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.