Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 1343/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-02-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz Sędzia WSA Monika Świerczak (spr.) Asesor sądowy WSA Katarzyna Witkowicz - Grochowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 03 lutego 2021 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] maja 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO w P.), po rozpatrzeniu odwołania M. P. od decyzji Burmistrza O. z [...] kwietnia 2020r. nr [...] o odmowie przyznania M. P. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką K. P., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r.- Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2018r., poz. 2096 ze zm.), dalej: k.p.a. w zw. z art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020r., poz. 111), dalej: u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Decyzję tę wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Dnia [...] marca 2020 r. M. P. zwróciła się do Burmistrza O. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką - K. P..

Organ ww. decyzją z [...] kwietnia 2020 r. odmówił przyznania wnioskującej żądanego świadczenia. Jako przyczynę odmowy organ powołał przepis art. 17 ust. 1 ust. 1b i ust. 5 pkt 2 u.ś.r.

W odwołaniu od powyższej decyzji M. P. zarzuciła organowi I instancji naruszenie:

1: prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy:

- poprzez zastosowanie art. 17 b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego (dalej: TK) z [...] października 2014 r., sygn. K [...] doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie w jakim różnicuje prawo doświadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszanie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP

- art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się skarżącej, faktycznie sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez osoby spokrewnione w linii prostej w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego,

- poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. poprzez przyjęcie, iż pozostawanie matki skarżącej w związku małżeńskim stanowi podstawę do negatywnego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bez uwzględnienia okoliczności, na skutek postanowienia TK z [...] czerwca 2010r., sygn. P [...],, pozbawienie innych członków rodziny możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że osoba jest w związku małżeński zostało uznane za naruszenie konstytucyjnej zasady ochrony rodziny i pozostawania małżonków w gorszej sytuacji nie osoby niebędące w tym związku,

2. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77, art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przez przyjęcie, iż pozostawanie matki skarżącej w związku małżeńskim oraz brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności jej ojca skutkuje brakiem jej prawa do świadczenie pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalające na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W związku ze zgłoszonymi zarzutami M. P. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i rozstrzygnięcie co do istoty poprzez ustalenie na jej rzecz prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką K. P..

Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję SKO w P. na wstępie powołało przepisy art. 17 ust. 1 i 1b u.ś.r. oraz wyjaśniło, że ze zgromadzonego materiału wynika, że K. P. - matka wnioskującej orzeczeniem Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudniania nr [...] w Z. (nr [...] z [...].08.1997r.), zaliczona została, na trwałe, do pierwszej grupy inwalidzkiej z ogólnego stanu zdrowia. U K. P. stwierdzono schorzenia uniemożliwiające zarobkowanie i zaspokojenie potrzeby życiowych. Z wywiadu przeprowadzonego [...] marca 2020 r. wynika, iż K. P. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, choruje na reumatoidalne zapalenie stawów i porusza się na wózku inwalidzkim. Nie jest też w stanie samodzielnie funkcjonować. Pozostaje w związku małżeńskim z E. P.. Faktyczną opiekę nad chorą matką sprawuje odwołująca, która w związku z obowiązkami opiekuńczymi nie podejmuje zatrudnienia i zrezygnowała z pracy zarobkowej. M. P. sprawująca opiekę nad matką, nie może być uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ znaczny stopień niepełnosprawności, wymagającej opieki, datuje się od [...] lutego 2011r., czyli później niż do ukończenia 25 roku życia. W związku z tym zdaniem organu nie jest spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie, z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Kolegium wskazało, że choć podziela stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w wyroku z [...] października 2014r., sygn. K [...], to istotą sporu w sprawie nie jest fakt, czy na gruncie obowiązujących przepisów odwołującej się może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jej opieką, nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej. Przepis ten wyrokiem TK z [...] października 2014r. sygn. K [...] (Dz.U. z 2014r. poz. 1443) - w zakresie jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności - został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W ocenie Trybunału zróżnicowanie uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego od powstania niepełnosprawności najpóźniej przed ukończeniem 25 roku życia jest niezgodne z Konstytucją RP, dlatego art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści po wejściu w życie omawianego orzeczenia. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku wskazał, że brzmienie art. 17 ust. 1b u.ś.r. prowadzi do sytuacji, w której "osoba rezygnująca bądź niepodejmująca pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad najbliższą osobą niepełnosprawną w wieku powyżej 25 roku życia może być traktowana w odmienny sposób - z punktu widzenia prawa do świadczeń opiekuńczych - w zależności od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. (...) Dochodzi tutaj do odmiennego ukształtowania sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych. Stosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako kryterium identyfikacji beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego prowadzi do takiego zróżnicowania w obrębie prawa do świadczeń opiekuńczych, które traci swoje konstytucyjne uzasadnienie. Dzieje się tak wówczas, kiedy osoba wymagająca opieki zmienia status umożliwiający zaliczenie jej do kategorii dzieci w rozumieniu przyjętym przez ustawodawcę. Na gruncie u.ś.r. kryterium wyróżniającym taką kategorię jest ukończenie 18 roku życia, ewentualnie ukończenie 25 roku życia w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej. Przekroczenie tak wyznaczonej granicy wieku sprawia, że od tego momentu można mówić wyłącznie o jednej grupie podmiotów podobnych. Tworzą ją wówczas opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych. Brak jest konstytucyjnego uzasadnienia zróżnicowania podmiotów należących do tej kategorii np. w zakresie wysokości przysługujących im świadczeń opiekuńczych".

Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zgodnie zaś z 190 ust. 3 Konstytucji orzeczenia Trybunału wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. W powołanym wyroku Trybunał nie skorzystał z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wyrok ten został opublikowany w Dz. U. z [...] października 2014 r. poz. 1443, zatem wszedł w życie w tym właśnie dniu. Wobec tego uznać należy, że wydanie w sprawie orzeczeń w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia.

Organ odwoławczy zaznaczył, iż Trybunał w powoływanym wyroku stwierdził także, że "Skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa". Jednakże zgodnie ze stanowiskiem prezentowanym przez sądy administracyjne, które Kolegium podziela, dla określenia treści i skutków sentencji wyroku nie ma znaczenia odwoływanie się do jego uzasadnienia, które nie zastępuje rozstrzygnięcia i nie stanowi jego uzupełniania. Innymi słowy Trybunał nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania.

Wbrew powyższemu Kolegium stwierdziło, że w niniejszej sprawie zachodzi negatywna przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., bowiem - jak wynika z wywiadu środowiskowego (z [...].03.2020r.) K. P. pozostaje w związku małżeńskim z E. P.. Ten jest zaś emerytem i posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności. Fakty te zostały uznane w odwołaniu. Świadczenie pielęgnacyjne ma na celu częściowe zrekompensowanie uszczerbku w budżecie osoby rezygnującej z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Jest ono przede wszystkim adresowane do osób, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny. Organ odwoławczy powołał przepisy art. 128, art. 139, art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.), dalej: K.r.o., wskazując następnie, że choć K.r.o. nie przewiduje wprost istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy małżonkami to zdaniem Kolegium, wynikający z przepisów art. 23 i 27 K.r.o. obowiązek wzajemnej pomocy małżonków, w tym obowiązek łożenia na utrzymanie współmałżonka, nakazuje uwzględnianie tych przepisów przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, m.in. art. 128 i 129 K.r.o.

W ocenie Kolegium przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. znajduje zastosowanie w sprawach, w których o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się inna niż współmałżonek osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny (np. syn, córka, wnuk). W przepisie tym bowiem ustawodawca sankcjonuje wartość wynikającą z małżeństwa, decydując, że małżeństwo osoby wymagającej opieki pozbawia tytułu do świadczenia pielęgnacyjnego inne osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki, a pozostającej w związku małżeńskim, osoby pozostające w małżeństwie, jak już wskazano, są zobowiązane do wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra założonej przez zawarcie małżeństwa rodziny. Zadośćuczynienie tej powinności polega m.in. na sprawowaniu osobistej opieki nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i dopóki ciężar ten może być realizowany przez drugiego współmałżonka, dopóty inne osoby zobowiązane względem osoby wymagającej opieki pozostającej w związku małżeńskim nie mogą nabyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W przepisie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. ustawodawca wskazał zatem, że obowiązek małżonka opieki i pielęgnacji względem współmałżonka legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wyprzedza obowiązek innych osób zobowiązanych do alimentacji względem niego, chyba że małżonek nie jest w stanie zrealizować obowiązku opieki i pielęgnacji, ponieważ sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza, że sam wymaga pomocy i opieki osób trzecich. W związku z powyższym SKO w P. stwierdziło, że brak jest podstaw do przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na osobę pozostającą w związku małżeńskim, w sytuacji kiedy współmałżonek może wypełniać obowiązki opiekuńcze.

W skardze wniesionej do tutejszego Sądu M. P. zarzuciła Kolegium naruszenie:

1. prawa materialnego:

- poprzez błędną wykładnię art 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. polegającą na przyjęciu, iż pozostawanie matki skarżącej w związku małżeńskim stanowi przesłankę negatywną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek postanowienia TK z [...].06.2010 r., P [...], pozbawienie innych członków rodziny możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że osoba jest w związku małżeńskim, zostało uznane za naruszenie konstytucyjnej zasady ochrony rodziny i pozostawania małżonków w gorszej sytuacji niż osoby niebędące w tym związku,

- art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. w zw. z art 128 k.r.o. i 132 k.r.o, poprzez błędną wykładnię w zakresie ustalenia kręgu osób w pierwszej kolejności zobowiązanych do świadczeń na rzecz osoby niepełnosprawnej,

2. przepisów postępowania:

- art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. polegające na utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza O. wydanej z naruszeniem przepisów prawa materialnego i postępowania administracyjnego,

- art 7, art 77 § 1, art 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, polegające na przyjęciu, iż sam fakt pozostawania matki skarżącej w związku małżeńskim, skutkuje brakiem jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony, zwłaszcza pominięcie ustalenia czy mąż niepełnosprawnej - E. P. ma obiektywną możliwość sprawowania opieki nad żoną.

W związku z postawionymi zarzutami skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej jej decyzji organu I instancji.

W motywach skargi podniesiono, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego, gdy współmałżonek nie jest w stanie tej opieki sprawować. Wywodzi się to interpretując art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. łącznie z art. 23, 27 i 130 k.r.o. Małżonkowie są obowiązani do wspólnego pożycia i wzajemnej pomocy i są obowiązani każdy według swych sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny. Wskazano, że świadczenie pielęgnacyjne z samej swej istoty przysługuje nie osobie wymagającej opieki, lecz opiekunowi. Pozostawanie w związku małżeńskim nie może być przesłanką odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Negatywna przesłanka w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., rozumiana sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa, ponieważ, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby, gdyby taki związek małżeński nie istniał. Tak rozumiany przepis oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle Konstytucji RP. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich".

W kontekście powyższego skarżąca podniosła, że w niniejszej sprawie Kolegium nie zbadało, czy mąż niepełnosprawnej ma obiektywną możliwość sprawowania opieki nad żoną, przez co dopuściło się naruszenia szeregu przepisów postępowania administracyjnego (art. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.).

W odpowiedzi SKO w P. wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie przywołało wyrok NSA z [...] stycznia 2020r. sygn. II OSK [...], w którym wskazano, że nie powinno budzić wątpliwości, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopni pełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest małżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga podlega oddaleniu.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja SKO w P. utrzymująca w mocy decyzję odmawiającą M. P. świadczenia pielęgnacyjnego.

W pierwszej kolejności, zauważyć należy, że wydana w sprawie decyzja organu I instancji zawiera szerszy katalog przyczyn uzasadniających odmowę skarżącej przyznania świadczenia. Z uzasadnienia decyzji organu II instancji wynika natomiast, że organ ten uwzględnił część zarzutów odwołania i utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy powołując się tylko na negatywną przesłankę nakazującą odmówić świadczenia - okoliczność pozostawania przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim. Nie były bowiem przedmiotem sporu w niniejszej sprawie ustalenia stanu faktycznego. Ten prezentuje się jasno - skarżąca M. P., ostatnio zatrudniona w 2007 r., prowadząc wspólne gospodarstwo domowe ze swym mężem P. P., synem D. P. oraz ojcem E. P., ubiegała się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad całkowicie niezdolną do samodzielnej egzystencji matką K. P.. Badaniu Sądu podlega jedynie, czy prawidłowo Kolegium odmówiło przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o wspomnianą wyżej przesłankę pozostawania K. P. w związku małżeńskim z E. P. nie legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia [...] lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie zaś do przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Sąd orzekający w niniejszym składzie podziela stanowisko Kolegium wyrażone w zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym w sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, która nawet faktycznie - w miejsce tego współmałżonka - sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Stanowisko takie, jako odpowiadające literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., znajduje potwierdzenie w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z [...] stycznia 2020 r. sygn. I OSK [...] Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził w świetle powyższego przepisu, że nie powinno budzić wątpliwości, iż pozostawanie podopiecznej w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takie opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 K.r.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są ww. rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. W tym samym wyroku NSA podkreślił, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy.

Dodatkowo należy wskazać, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Brak jest więc podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawną matkę, gdy ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 K.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 K.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka (por. wyrok NSA z [...] września 2020 r., sygn. I OSK [...], dostępny j.w.).

Powyższe koresponduje z wyrażoną w Konstytucji RP zasadą pomocniczości. Instytucja świadczeń rodzinnych, a w szczególności świadczenie pielęgnacyjne, osadzona jest w ramach konstytucyjnych. Jedną z podstawowych zasad, na których opiera się demokratyczne państwo prawne, jest zasada pomocniczości. Zasada ta, wspomniana wyraźnie we wstępie do Konstytucji RP, stanowić ma - oprócz poszanowania wolności i sprawiedliwości, współdziałania władz oraz dialogu społecznego - jeden z fundamentów obowiązującej regulacji konstytucyjnej. Zasada pomocniczości służyć ma umacnianiu uprawnień obywateli i ich wspólnot. Zakłada ona, że to jednostki powinny, w pierwszej kolejności, podjąć wszelkie możliwe działania zmierzające do zabezpieczenia własnych potrzeb życiowych czy interesów. Wsparcie przyznawane jednostce powinno dotyczyć sytuacji, w których nie jest ona w stanie samodzielnie zadbać o swoje sprawy oraz podjąć działań zmierzających do poprawy sytuacji życiowej. Natomiast zgodnie z art. 69 Konstytucji RP władze publiczne udzielają osobom niepełnosprawnym, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej. Na gruncie u.ś.r. wsparcie władz publicznych dla osób sprawujących opiekę nad najbliższymi osobami niepełnosprawnymi udzielane jest w formie dwóch świadczeń - specjalnego zasiłku opiekuńczego (art. 16a u.ś.r.) oraz świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 u.ś.r.) (por. wyrok NSA z [...] lutego 2016 r. sygn. I OSK [...], dostępny j.w.).

Mając powyższe na uwadze Sąd nie podziela stanowiska pełnomocnika skarżącej, jak i tej linii orzecznictwa sądów administracyjnych, jakoby pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę negatywną przy ustalaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy współmałżonek nie jest w stanie tej opieki sprawować, nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Taka interpretacja przepisów art. 17 ust. 1 i 1a w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie znajduje uzasadnienia prawnego, albowiem brzmienie negatywnej przesłanki wykluczającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. jest jasne i odpowiada zarówno kodeksowej hierarchii obowiązku alimentacyjnego ciążącego w pierwszej kolejności wzajemnie na małżonkach, w dalszej na krewnych, jak i z konstytucyjną zasadą pomocniczości. Wykładnia powołanych przepisów nie może prowadzić do akceptacji sytuacji, w której to szeroko pojęta rodzina (małżonkowie i krewni) decyduje komu spośród jej członków najkorzystniej jest (z różnych względów, np. wzajemnych relacji pomiędzy członkami rodziny, umiejętności pomocy, czy z powodów materialnych) zrezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, po to, by podjąć opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. To przepisy u.ś.r. wyznaczają, jaka jest kolejność poszczególnych osób w uzyskaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i to pod jakimi warunkami.

Jednocześnie podkreślenia wymaga, że przedstawiona wykładnia przepisów u.ś.r. nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Zasady tej nie można rozumieć jako nakaz identycznego traktowania wszystkich osób, zobligowanych do alimentacji. Więź istniejąca pomiędzy małżonkami ma bowiem zupełnie inny wymiar od powiązań rodzinnych występujących pomiędzy krewnymi (por. wyrok NSA z [...] sierpnia 2020 r., sygn. I OSK [...], dostępny j.w.).

W związku z powyższym za chybione należało uznać wszystkie podniesione zarzuty skargi, tak naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. w zw. z art. 128 i art. 130 K.r.o.) przez błędną ich wykładnię, jak i naruszenia przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.) polegające na nieustaleniu, czy mąż niepełnosprawnej E. P. ma obiektywną możliwość sprawowania opieki nad żoną K. P.. Wystarczy wskazać, że wobec brzmienia art. 17 ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i nieprzedstawienia przez stronę orzeczenia przyznającego E. P. znacznego stopnia niepełnosprawności, organy orzekające nie były zobligowane do ustalania stanu jego zdrowia.

W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z obowiązującym prawem i dlatego na podstawie art. 151 P.p.s.a. skargę oddalił.