Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III RN 125/02
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 2003-10-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 630  Obrót towarami z zagranicą, należności celne i ochrona przed nadmiernym  przywozem towaru na polski obszar celny
Powołane przepisy: article: art. 2, art. 40 ust. 2, art. 42-43, art. 45 ust. 5
journal: Dz.U. 1994 nr 71 poz. 312
law: Obwieszczenie Ministra Współpracy Gospodarczej z Zagranicą z dnia 16 maja 1994 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Prawo celne.
article: art. 36
journal: Dz.U. 1984 nr 17 poz. 76
law: Konwencja celna dotycząca międzynarodowego przewozu towarów z zastosowaniem karnetów TIR (Konwencja TIR) sporządzona w Genewie dnia 14 listopada 1975 r.

SENTENCJA

Sąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Ryszarda Walczaka w sprawie ze skargi "S.-B." w B. na decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł w W. z dnia 14 września 2000 r., (...) w przedmiocie wymiaru cła, po rozpoznaniu na rozprawie rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Katowicach z siedzibą w Gliwicach z dnia 31 stycznia 2002 r., I SA/Ka 2302/00 - uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę.


UZASADNIENIE

Dyrektor Urzędu Celnego w T. przekazał w dniu 4 maja 1994 r. Dyrektorowi Urzędu Celnego w K. towar celny przewożony pod osłoną karnetu TIR (...), którego posiadaczem był białoruski przewoźnik - "S.-B." w B. zobowiązany do dostarczenia towaru w ciągu trzech dni do wskazanego w karnecie TIR urzędu celnego, celem dokonania odprawy celnej ostatecznej. Z kolei, zgodnie z listem przewozowym CMR, odbiorcą towaru była polska firma "M." B. C. Wiktor P. z T. Dyrektor Urzędu Celnego w K. ustalił, że powyższy towar nie został dostarczony do urzędu celnego odbiorczego i w związku z tym wszczął z urzędu postępowanie celne, w wyniku którego ustalił, że odbiorca powyższego towaru nie istnieje oraz że potwierdzenie dostarczenia towaru do Posterunku Celnego w Ch. poświadcza nieprawdę, gdyż fakt dokonania odprawy celnej nie został odnotowany w ewidencji prowadzonej przez ten organ celny, a w konsekwencji decyzją z dnia 6 czerwca 1995 r. wymierzył należności celne od powyższego towaru oraz wezwał do ich uiszczenia posiadacza karnetu TIR - białoruskiego przewoźnika "S.-B." w B. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Prezesa Głównego Urzędu Ceł z dnia 30 maja 1996 r. Jednakże, w wyniku skargi posiadacza karnetu TIR, decyzja ta została następnie uchylona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Katowicach z dnia 29 czerwca 1998 r. /I SA/Ka 1163-1164/96/ z powodu naruszenia przepisów postępowania, które - zdaniem Sądu - mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, Prezes Głównego Urzędu Ceł w W. decyzją z dnia 14 września 2000 r. utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Urzędu Celnego w K. z dnia 6 czerwca 1995 r. Jednakże na skutek skargi "S.-B." w B., Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Katowicach wyrokiem z dnia 31 stycznia 2002 r. /I SA/Ka 2302/00/ uchylił decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł z dnia 14 września 2000 r. W uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny, wskazując na dyspozycję art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm. - powoływanej nadal jako ustawa o NSA/, stwierdził w szczególności, że oceniając postępowanie Prezesa Głównego Urzędu Ceł w W. poprzedzające wydanie zaskarżonej decyzji: "podkreślić trzeba, że ani jej uzasadnienie, ani akta sprawy nie wskazują na to, by organ ten podjął jakiekolwiek kroki zmierzające do usunięcia uchybień wskazanych przez Sąd w wyroku z dnia 29 czerwca 1998 r. (...) Analiza uzasadnienia decyzji Prezesa GUC prowadzi także do wniosku, że ustalenia organu uzasadniające pogląd, że przewoźnik był podmiotem dokonującym obrotu towarowego z zagranicą w przedmiotowej sprawie opierają się na domniemaniu wynikającym z faktu, że w sprawie karnej II K 300/96 Sądu Rejonowego w W. objęto 13 transportów pasty pomidorowej i we wszystkich przypadkach przebieg operacji TIR był podobny. (...) Nietrudno dostrzec, że pogląd ten opiera się wyłącznie na domniemaniu i nie został poparty jakimikolwiek dalej idącymi ustaleniami. (...) W kontekście dotychczasowych spostrzeżeń szczególnego znaczenia nabiera także uzasadniony, jak przyznaje Prezes Głównego Urzędu Ceł, zarzut naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, sprowadzający się do prowadzenia postępowania dowodowego z pominięciem strony i uniemożliwienia stronie wypowiedzenia się co do zebranych dowodów".

Prokurator Generalny RP pismem z dnia 28 sierpnia 2002 r. (...) wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Katowicach z dnia 31 stycznia 2002 r. /I SA/Ka 2302/00/, w której zarzucił temu wyrokowi rażące naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 1 oraz art. 22 ust. 2 pkt 1 i pkt 3 ustawy o NSA w związku z art. 2 pkt 6 i art. 42 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. - Prawo celne /t.j. Dz.U. 1994 nr 71 poz. 312 ze zm. - powoływanej nadal jako: Prawo celne/ oraz art. 28 i art. 36 Konwencji celnej dotyczącej międzynarodowego przewozu towarów z zastosowaniem karnetów TIR /Konwencji TIR/ sporządzonej w Genewie dnia 14 listopada 1975 r. /Dz.U. 1984 nr 17 poz. 76/, a w konsekwencji na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o NSA wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej Prokurator Generalny RP podniósł w szczególności, że:

Po pierwsze - Nie jest trafny pogląd Sądu, że Prezes Głównego Urzędu Ceł przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie podjął jakichkolwiek kroków zmierzających do usunięcia uchybień wskazanych w wyroku z dnia 29 września 1998 r., I SA/Ka 1163-1164/96 /błędnie oznaczonej w uzasadnieniu jako I SA/Ka 1165-1166/96/, bowiem przeczą temu materiały dowodowe w sprawie (...), a to oznacza, że podniesiony w zaskarżonym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzut naruszenia w niniejszej sprawie art. 30 ustawy o NSA i art. 7 Kpa nie jest zasadny; w opinii rewizji nadzwyczajnej, "okoliczności sprawy w zakresie niezbędnym do wydania decyzji adresowanej do posiadacza karnetu TIR (...) zostały wystarczająco ustalone w postępowaniu celnym". Natomiast, "uzyskana już po wydaniu zaskarżonej decyzji informacja od Prokuratury Rejonowej w B.-P., o zawieszeniu śledztwa w sprawie wprowadzenia na polski obszar celny pod osłoną, między innymi, ww. karnetu TIR (...) do czasu rozpatrzenia sprawy przez Sąd, nie miałaby wpływu na treść merytorycznego rozstrzygnięcia".

Po drugie - Zgodnie z art. 42 w związku z art. 45 ust. 5 Prawa celnego, to osoba przewożąca towar obowiązana jest dostarczyć go do urzędu celnego wskazanego w dokumencie przekazowym, przy czym "z wykładni systemowej art. 40 w związku z art. 42 Prawa celnego wynika, że osoba przewożąca towar w związku z postanowieniem o przekazaniu sprawy na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego jest osobą wprowadzającą towar na polski obszar celny".

Po trzecie - "Z uwagi na fakt, że przewozy pod osłoną karnetu TIR korzystają z uprzywilejowanej procedury celnej, nakłada to na posiadaczy karnetów obowiązki w zakresie ścisłego przestrzegania przepisów Konwencji TIR. Wskazana konwencja nie przewiduje możliwości obciążenia należnościami celnymi innych podmiotów, niż posiadaczy karnetu TIR".

Po czwarte - Art. 41 Konwencji TIR określa w sposób ścisły przypadki, w których dopuszczona jest możliwość zwolnienia od należności celnych, jednakże w rozpoznawanej sprawie nie miała miejsca żadna z tych wyjątkowych sytuacji.

Po piąte - W rozpoznawanej sprawie, pomimo że wynikało to z tzw. manifestu karnetu TIR, towar nie został dostarczony do Urzędu Celnego w K., co oznacza, że przewoźnik naruszył obowiązki celne wynikające z art. 42 Prawa celnego oraz z art. 28 Konwencji TIR, co - stosownie do art. 36 tej Konwencji - stanowiło podstawę nałożenia na niego sankcji stosowanych w tego typu sytuacjach na podstawie polskiego ustawodawstwa: "Naruszenie przez przewoźnika wymienionych wyżej przepisów powoduje, że należności celne stają się wymagalne, a organy administracji celnej mają pełne podstawy faktyczne i prawne do uznania go za podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą /art. 2 pkt 6 Prawa celnego/".

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

"Podmiotem dokonującym obrotu towarowego z zagranicą", zgodnie z art. 2 pkt 6 Prawa celnego, jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka nie posiadająca osobowości prawnej, "dokonująca obrotu towarowego z zagranicą na własny rachunek i we własnym imieniu", przy czym - wedle art. 2 pkt 3 Prawa celnego - przez "obrót towarowy z zagranicą" rozumie się każdy "przywóz towarów z zagranicy (...), niezależnie od sposobu ich przemieszczania przez granicę celną". Jeżeli więc, "osoba przewożąca towar celny" /przewoźnik/, która - stosownie do dyspozycji art. 40 ust. 2 oraz art. 42 i art. 43 w związku z art. 45 ust. 5 Prawa celnego - obowiązana była "dostarczyć go do urzędu celnego wskazanego w dokumencie przekazowym", nie wywiązała się z ciążącego na niej obowiązku, bowiem nie dostarczyła tego towaru do wskazanego w dokumencie przekazowym urzędu celnego, lecz przewożony towar przekazała innemu /nieznanemu/ odbiorcy, to oznacza to, że dokonała ona tym samym we własnym imieniu i na własny rachunek obrotu towarowego z zagranicą, wprowadzając powierzony jej towar do obrotu na polski obszar celny /art. 2 pkt 6 w związku z pkt 3 oraz pkt 1, pkt 2 i pkt 4 Prawa celnego/ i tego tytułu obowiązana jest ona - na podstawie art. 77 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 2 pkt 15 Prawa celnego w związku z 36 Konwencji celnej dotyczącej międzynarodowego przewozu towarów z zastosowaniem karnetów TIR /Konwencja TIR/ sporządzonej w Genewie dnia 14 listopada 1975 r. /Dz.U. 1984 nr 17 poz. 76 ze zm./ do uiszczenia należności celnych /por. także: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2001 r. - III RN 212/00 - OSNAPU 2002 nr 6 poz. 132/.

W rozpoznawanej jest poza sporem, że przewoźnik - "S.-B." przewożący pod osłoną karnetu TIR (...), który w ciągu trzech dni obowiązany był dostarczyć do Urzędu Celnego w K., celem dokonania ostatecznej odprawy celnej, nie wywiązał się z tego obowiązku, bowiem nie dostarczył towaru do Urzędu Celnego w K. Ponieważ równocześnie przewoźnik - "S.-B." nie wykazał, aby w rozpoznawanej sprawie zaistniały wskazane w art. 41 Konwencji TIR okoliczności, które uzasadniłyby zwolnienie go od zapłaty należności celnych, a w szczególności nie wykazał, aby przewożony przezeń towar został "zniszczony lub bezpowrotnie utracony na skutek siły wyższej albo że nastąpił jego ubytek naturalny" /art. 41 Konwencji TIR/, przeto organy celne stwierdziły, że w danym wypadku należy przyjąć, iż faktycznie utracony przez przewoźnika - "S.-B." towar został przezeń wprowadzony we własnym imieniu i na własny rachunek do obrotu na polskim obszarze celnym /art. 2 pkt 6 w związku z art. 2 pkt 3 Prawa celnego/. Powyższe okoliczności i dokonane w tym względzie ustalenia organów celnych w toku postępowania administracyjnego były znane przewoźnikowi - "S.-B.", który ich nie kwestionował, a jedynie domagał się zwolnienia go z obowiązku uiszczenia należności celnych wskazując na art. 41 Konwencji TIR, stanowiący, że: "Jeżeli ustalono w sposób zadowalający władze celne, że towary wymienione w manifeście karnetu TIR zostały zniszczone lub bezpowrotnie utracone na skutek wypadku lub siły wyższej albo że nastąpił ich ubytek naturalny, przyznane zostanie zwolnienie od zapłaty normalnie wymaganych należności i podatków" /potwierdza to treść uzasadnienie decyzji wydanej w rozpoznawanej sprawie przez Prezesa Głównego Urzędu Ceł/. Tymczasem, organy celne trafnie orzekły, iż nie ulega wątpliwości, że w danym wypadku przewoźnik - "S.-B." naruszył swe zobowiązania wynikające z faktu posiadania przezeń karnetu TIR, pod osłoną którego przewoził powierzony mu towar, bowiem nie dostarczył on przewożonego do wskazanego Urzędu Celnego w K. i równocześnie nie wykazał okoliczności, o których mowa w art. 41 Konwencji TIR, a w konsekwencji jest obowiązany uiścić należności celne za utracony towar /art. 77 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 2 pkt 15 Prawa celnego w związku z 36 Konwencji TIR/.

Podniesiony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 stycznia 2002 r. zarzut, że rozpoznając powtórnie niniejszą sprawę i wydając zaskarżoną decyzję Prezes Głównego Urzędu Ceł nie podporządkował się dyrektywom dotyczącym rozpoznania tej sprawy, które sformułowane zostały przez Naczelny Sąd Administracyjny w poprzednio wydanym wyroku z dnia 29 czerwca 1998 r. /I SA/Ka 1165-1166/96/, a tym samym dopuścił się naruszenia art. 30 ustawy o NSA, bowiem ani uzasadnienie zaskarżonej decyzji Prezesa Głównego Urzędu Ceł z dnia 14 września 2000 r., ani też akta tej sprawy "nie wskazują na to, by organ ten podjął jakiekolwiek kroki zmierzające do usunięcia uchybień wskazanych przez Sąd w wyroku z dnia 29 czerwca 1998 r." nie jest zasadny. Przeciwnie, przed podjęciem zaskarżonej decyzji Prezes Głównego Urzędu Ceł podjął szereg czynności mających na celu uzyskanie dodatkowych informacji dotyczących okoliczności towarzyszących utracie przewożonego towaru przez przewoźnika - "S.-B." (...). Wprawdzie, na co słusznie zwraca uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, te dodatkowe ustalenia przeprowadzone zostały przez organ celny rzeczywiście bez udziału strony, a więc z naruszeniem art. 81 Kpa, to jednak nie mogło to mieć istotnego znaczenia dla treści rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie. Bowiem, wbrew stanowisku Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że zaskarżone rozstrzygnięcie Prezesa Głównego Urzędu Ceł nie zostało oparte na uznaniu "że nielegalnego wprowadzenia towaru na polski obszar celny dokonano przy współudziale przedmiotowego posiadacza karnetu TIR. Nietrudno dostrzec, że pogląd ten opiera się wyłącznie na domniemaniu i nie został poparty jakimikolwiek dalej idącymi ustaleniami" - podstawą zaskarżonego rozstrzygnięcia Prezesa Głównego Urzędu Ceł w rozpoznawanej sprawie jest stwierdzenie faktu, że przewoźnik - "S.-B." jako posiadacz karnetu TIR, pod osłoną którego przewoził powierzony mu towar, dopuścił się na polskim obszarze celnym naruszenia postanowień Konwencji TIR, polegającego na tym, że nie dostarczył on tego towaru do Urzędu Celnego w Katowicach /art. 36 Konwencji TIR/.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. /Dz.U. nr 78 poz. 483/ oraz art. 393[15] Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ orzekł jak w sentencji.