Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 822/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2021-04-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 6, art. 98, art. 104 ust. 4, art. 109, art. 13 ust. 2
journal: Dz.U. 2004 nr 64 poz 593
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
article: art. 7, art. 77, art. 107 par 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 145 par 1 pkt 1 li a, c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski Sędziowie Sędzia NSA Grażyna Pawlos – Janusz Sędzia WSA Joanna Cylc – Malec (sprawozdawca) po rozpoznaniu w Wydziale II w dniu 20 kwietnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]., znak: [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...]., nr [...]; II. przyznaje adwokat M. Ł. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu kwotę [...]zł ([...]), w tym [...] ([...]) należnego podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania D. K. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 98, art. 104 ust. 3 w związku z art. 6 pkt 16, art. 8 ust. 1 pkt 1, ust. 3, art. 37 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm.), dalej jako "u.p.s." - utrzymało w mocy decyzję z dnia [...]. Nr [...] [...] wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta L. przez Kierownika Działu Świadczeń Społecznych Filii Nr 2 Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. w przedmiocie ustalenia świadczenia nienależnie pobranego w postaci zasiłku stałego za okres od dnia [...] r. w łącznej wysokości [...] zł w terminie do [...].

Powodem wydania tej decyzji było to, że skarżący w okresie od [...] r. przebywał w Areszcie Śledczym w L., zaś zgodnie z art. 13 ust. 2 u.p.s. za okres tymczasowego aresztowania nie udziela się świadczeń. Stosownie zaś do art. 109 u.p.s. - osoby i rodziny korzystające ze świadczeń pomocy społecznej zobowiązane są niezwłocznie informować organ, który przyznał świadczenie o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczenia. O obowiązku tym skarżący został pouczony, mimo to nie poinformował organu, że przebywa w areszcie śledczym; za okres pobytu w tym areszcie świadczenie mu nie przysługiwało, a zatem podlega ono zwrotowi jako nienależne.

Rozpatrując złożony w toku postępowania wniosek skarżącego o umorzenie należności, organ ustalił, że D. K. posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności, a decyzją ZUS Oddział w L. z [...] r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy do [...] r.; dochód skarżącego to renta socjalna w wysokości [...] zł i świadczenie uzupełniające w wysokości [...] zł (niepodlegające wliczeniu do dochodu do celów przyznawania pomocy społecznej - art. 8 ust.4a u.p.s.). Stałe miesięczne wydatki to [...] zł (czynsz, energia elektryczna, gaz - [...] zł, koszty leków i leczenia - [...] zł, telefon - [...] zł) Organ ocenił, że sytuacja finansowa skarżącego uległa poprawie, gdyż stały dochód pozwala mu na spłatę w ratach świadczenia nienależnie pobranego.

W odwołaniu D. K. podnosił, że podczas wywiadu telefonicznego informował, że posiada inne zobowiązania do spłaty, które nie zostały uwzględnione, a mogły mieć znaczenie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło odwołania, utrzymując w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium przytoczyło treść przepisów prawnych: art. 98 u.p.s., zgodnie z którym świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, zaś art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio; art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty; art. 6 pkt 16 u.p.s. zgodnie z którym przez nienależnie pobrane świadczenie rozumie się świadczenie pieniężne uzyskane na postawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej.

Kolegium wyjaśniło, że w świetle tych przepisów każda nieprawdziwa informacja, jak i niepowiadomienie organu o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej, może przesądzić o tym, że świadczenie zostało nienależnie przyznane i pobrane. Jednocześnie stwierdziło, że decyzją z dnia [...] r. D. K. przyznano zasiłek stały od [...] r., decyzja zawierała pouczenie o treści art. 109 u.p.s.

W dniu [...] r. wpłynęło do organu wystawione przez Areszt Śledczy w L. świadectwo zwolnienia z [...] r., z którego wynika, że D. K. pozbawiony był wolności w okresie od [...] r. Ponieważ w myśl art. 13 ust. 2 u.p.s. osobie tymczasowo aresztowanej zawiesza się prawo do świadczenia z pomocy społecznej, a za okres tymczasowego aresztowana nie udziela się świadczeń, zasiłek stały wypłacony skarżącemu w okresie od [...] r. w łącznej wysokości [...] zł stanowi świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi. Wysokość świadczenia wyliczona została w następujący sposób: - [...] zł za [...] r. (proporcjonalnie do ilości dni, w których świadczenie nie przysługiwało, czyli 6 x [...] zł), [...] zł x 3 ([...] roku) - [...] zł, łącznie [...] zł.

Kolegium podzieliło także stanowisko organu I instancji, że sytuacja skarżącego nie należy do przypadków szczególnie uzasadnionych, dających podstawę do odstąpienia od żądania zwrotu pobranych nienależnie świadczeń. Podczas przeprowadzonego w dniu [...] r. wywiadu środowiskowego ustalono, że D. K. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, zamieszkuje w mieszkaniu komunalnym należącym do osoby niespokrewnionej, legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] r. o całkowitej niezdolności do pracy do [...] r. Całkowita niezdolność do pracy pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym w okresie od [...] r., pobiera rentę socjalną ([...] zł) i świadczenie uzupełniające ([...] zł), stałe wykazane przez skarżącego miesięczne wydatki w wysokości [...] zł to opłaty czynszowe - [...] zł, koszty zakupu leków - [...] zł, opłaty za telefon - [...] zł. Kolegium wskazało, że skarżący informował wprawdzie, że posiada zadłużenie w wysokości ok. [...], określone jako "spłaty komornicze", jednak stwierdziło, że wypłacane przez ZUS świadczenie wolne jest od zajęć organu egzekucyjnego, a twierdzenia dotyczące istnienia innych wymagalnych zobowiązań nie zostały przez stronę w żaden sposób uprawdopodobnione; poza tym, fakt istnienia zadłużenia z innych tytułów nie stanowi przesłanki uzasadniającej odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w sytuacji, gdy strona posiada stałe źródło dochodów, co pozwala na ich spłatę w formie ratalnej.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie D. K., reprezentowany przez adwokat M. Ł., domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając ich wydanie z naruszeniem:

- przepisów prawa materialnego tj. art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez błędne przyjęcie, że nie zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie należności, przede wszystkim dlatego, że skarżący sam się utrzymuje prowadząc jednoosobowe gospodarstwo domowe, ma zły stan zdrowia, który nie rokuje poprawy i w związku z tym stopień niepełnosprawności, który wyklucza możliwość podejmowania jakiejkolwiek pracy zawodowej,

- przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7 w zw. z 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niedostateczne i niedokładne wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy mających znaczenie dla rozstrzygnięcia, a w szczególności brak jednoznacznych ustaleń w zakresie sytuacji dochodowej, majątkowej skarżącego oraz art. 8 § 1 k.p.a. poprzez przeprowadzenie postępowania w sposób niebudzący zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej, poprzez wydawanie decyzji w oparciu o niezupełny materiał dowodowy.

Ponadto - na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. – pełnomocnik skarżącego wniosła o przeprowadzenie dowodu z dokumentów tj. raportu informacji gospodarczych Krajowego Rejestru Długów, wezwania do zapłaty z dnia [...] r., wezwania do zapłaty z dnia [...] r., harmonogramu spłat rat za telefon komórkowy, wezwania dotyczącego potwierdzenia tożsamości z dnia [...] r. wraz z informacją o zadłużeniu na kwotę [...]zł, faktury VAT nr [...] z tytułu zakupu leków, faktury VAT za [...] r. na kwotę [...]zł, faktury VAT za [...] r. na kwotę [...]zł, faktury VAT za [...] r. na kwotę [...]zł, potwierdzenia wykonania przelewu z dnia [...] r. na kwotę [...]zł - na okoliczność wykazania trudnej sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego oraz posiadania przez skarżącego stałych, wymagalnych zobowiązań.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącego podniosła, że kwota [...]zł jest kwotą niższą, niż kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę. Organ poprzestał na wyjaśnieniach strony, która jest osobą o orzeczonym umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, że jej wydatki miesięczne wynoszą [...] zł miesięcznie. Wyciągnięte przez organ wnioski są sprzeczne z zasadami doświadczenia życiowego i zasadami logicznego rozumowania. Organ pominął, że skarżący musi jeszcze ponosić koszty wyżywienia (tj. około [...] zł w skali miesiąca), ubrań (około [...] zł w skali miesiąca), środków higieny osobistej (tj. około [...] zł w skali miesiąca), czy kosztów dojazdu do lekarza (ok. [...] zł w skali miesiąca), koszty prądu (tj. około [...] zł w skali miesiąca), koszty gazu (około [...] zł w skali miesiąca), koszty wywozu śmieci (tj. [...] zł w skali miesiąca). Nie jest więc możliwe, by ponosił miesięczne wydatki jedynie w kwocie [...]zł - sam czynsz wynosi [...] zł, poza tym skarżący ponosi miesięczne opłaty za telefon w wysokości [...] zł, a nie - jak przyjął organ - [...] zł. Z informacji uzyskanych od skarżącego, faktycznie jego miesięczne wydatki wynoszą ok. [...] zł, a więc wyczerpują w zasadzie w całości miesięczny dochód uzyskiwany z pomocy społecznej. Skarżący nie ma więc możliwości poczynić żadnych oszczędności, żeby spłacić nienależnie pobrane świadczenia w kwocie [...]zł; dodatkowo posiada zadłużenie w wysokości ok. [...] zł.

Podkreśliła, że celem art. 104 ust. 4 u.p.s. jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń, co wiąże się z określoną w art. 100 ust. 1 zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób. W art. 104 ust. 4 u.p.s. ustawodawca wskazał jako przykład przypadku szczególnie uzasadnionego sytuację, gdy żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy; okolicznością taką może być również trudna sytuacja życiowa lub rodzinna zobowiązanego. Organ zobowiązany jest zatem do wszechstronnego rozważenia przesłanek w przepisie tym wymienionych, a w szczególności do zbadania, czy żądanie zwrotu udzielonego świadczenia stanowić może dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też zniweczyć skutki udzielonej pomocy. (wyrok WSA w Olsztynie z 28 maja 2020 r., II SA/Ol 1034/19). Ponadto pełnomocnik skarżącego przytoczyła treść wybranych orzeczeń sądów administracyjnych dotyczących wykładni tego przepisu:

Decyzje wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy, co nie oznacza jednak dowolności. Organ winien dokonać oceny sytuacji rodzinnej, materialnej i zdrowotnej strony. Powinnością organu wydającego decyzję w ramach uznania administracyjnego jest uzasadnienie rozstrzygnięcia w sposób świadczący o wyjaśnieniu wszystkich okoliczności faktycznych oraz zbadaniu i rozważeniu w sposób wyczerpujący wszystkich przesłanek przemawiających za zajętym stanowiskiem zgodnie z przepisami k.p.a. w tym art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 17 maja 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 395/11). Przy ocenie wniosku o umorzenie należności należy mieć przy tym na uwadze, iż pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości - art. 2 ust. 1 u.p.s. (por. wyrok NSA z 30 października 2008 r., I OSK 1863/2007, wyrok NSA z 18 marca 2011 r. I OSK 2065/10).

Powyższe oznacza ciążący na organie właściwym do rozpatrzenia wniosku obowiązek dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy - aktualnej sytuacji zainteresowanego, czego organy w rozpatrywanej sprawie nie uczyniły, naruszając przy tym wskazane przepisy procesowe. Organy poprzestały bowiem jedynie na pobieżnych, telefonicznych wyjaśnieniach strony z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, całkowicie niezdolnej do pracy, mimo tego, że od takiej osoby bardzo trudno jest w taki sposób uzyskać niezbędne i szczegółowe informacje. W wyroku z 21 stycznia 2020 r., II SA/Wa 1898/19 WSA w Warszawie stwierdził, że "w sprawach, w których organy mają do czynienia z osobami starszymi nie znającymi prawa winny być w sposób szczególny wyczulone na sytuację zdrowotną i rodzinną swoich petentów." Pełnomocnik podkreśliła, że zasadę tę należy odnieść również do osób młodych, ale schorowanych, natomiast organom analizującym niniejszą sprawę zabrakło wyrozumiałości i współczucia dla obywatela, obarczonego wieloma chorobami i trudnościami życiowymi, o których to okolicznościach organy posiadały wiedzę.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o je oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302), dalej jako "p.p.s.a." sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpatrując skargę w takim zakresie, Sąd uznał, że jest ona zasadna.

Rację ma pełnomocnik skarżącego, że organy nie przeanalizowały dokładnie okoliczności sprawy, co doprowadziło do nieuzasadnionej i nieusprawiedliwionej odmowy odstąpienia w całości bądź w części od orzekania o zwrocie nienależnie pobranego przez skarżącego świadczenia.

Otóż stosownie do art. 6 pkt 16 u.p.s. - świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Zgodnie natomiast z art. 98 u.p.s. - świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio.

Z kolei w świetle art. 104 ust. 4 u.p.s. – w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Stosowanie powołanych przepisów wymaga uwzględnienia także przepisu art. 109 u.p.s. Zgodnie z tym przepisem, osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej oraz osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie lub ustalił odpłatność, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń lub ponoszenia odpłatności.

W świetle powyższego, organ rozpatrując sprawę w przedmiocie świadczeń nienależnie pobranych z pomocy społecznej, powinien zbadać, czy zachodzą sytuacje określone w art. 104 ust. 4 u.p.s., a więc w pierwszej kolejności, czy pobrane świadczenie jest nienależne, a jeśli tak, powinien rozważyć, czy okoliczności sprawy uzasadniają odstąpienie od żądania zwrotu (umorzenie, odroczenie, rozłożenie na raty całości albo części należności).

W orzecznictwie sądowo - administracyjnym utrwalone jest stanowisko, że o świadczeniu nienależnie pobranym, w rozumieniu powyższych przepisów, można mówić tylko wówczas, gdy strona pobierała te świadczenia wiedząc, że jej one nie przysługują. Ustawodawca wprost posługuje się pojęciem świadczenia "pobranego", a więc odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), należy więc rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Oznacza to, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. (por. wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., I OSK 751/16). Wprawdzie stanowisko to zostało wypracowane przede wszystkim na gruncie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", to jednak jej unormowania, a zwłaszcza cel instytucji prawnej "świadczenia nienależnie pobranego", jest podobny do regulacji przewidzianej w mającej zastosowanie w niniejszej sprawie ustawy o pomocy społecznej, a więc również podobnie należy rozumieć to pojęcie.

Faktycznie zatem "świadczenie nienależnie pobrane" sprowadza się do takich sytuacji, gdy strona świadomie zataja pewne okoliczności dotyczące jej sytuacji życiowej, w szczególności o swoim dochodzie, co ma istotne znaczenie dla jej prawa do danego świadczenia. Świadome zatajenie ma miejsce m.in. wtedy gdy strona nie informuje organu, że jej sytuacja uległa zmianie w taki sposób, że przyznane wcześniej świadczenie od pewnego momentu jej się nie należy. Nie ulega przy tym wątpliwości, że o takim świadomym, celowym zatajeniu można mówić jedynie wtedy, gdy strona, która pobiera świadczenia, została wyraźnie pouczona o tym, że – stosownie do przytoczonego art. 109 u.p.s. - ma obowiązek informować organ o zaistniałych, mających znaczenie prawne okolicznościach i że jednocześnie pouczenie to była w stanie zrozumieć i do niego się zastosować. Ponadto w orzecznictwie wskazuje się na konieczność pouczenia zindywidualizowanego, zrozumiałego dla danego adresata, zaś za takie nie uważa się pouczenia blankietowego, zamieszczanego standardowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawartego wprawdzie w decyzjach, lecz stanowiącego samą treść (bez należytego wyjaśnienia) przepisu ustawy,

Sąd rozpatrując niniejszą sprawę doszedł do przekonania, że organy obu instancji nie oceniły prawidłowo tego, czy pouczenie skarżącego było wystarczające do przyjęcia, że wiedział on o obowiązku powiadomienia organu pomocy społecznej o umieszczeniu go w areszcie śledczym, w związku z którym za okres pobytu w areszcie nie przysługiwało mu prawo do zasiłku stałego.

Pouczenie, o którym mowa w art. 109 u.p.s. zostało zawarte w decyzji przyznającej skarżącemu zasiłek stały tj. w decyzji z dnia [...]. (k. 6 akt II instancji). Zarówno to pouczenie, jak i inne pouczenia, które skarżący otrzymywał wraz z kolejnymi decyzjami przyznającymi mu świadczenia na dalsze okresy (decyzje z [...].), a także te, z którymi był zapoznawany przy składaniu wniosków o świadczenia (k.42, 43, 111) ograniczały się wyłącznie do przytoczenia treści art. 109 , 99, 104 ust.1-2 u.p.s., natomiast nie zawierały informacji o tym, że stosownie do art. 13 ust. 2 u.p.s. - osobie tymczasowo aresztowanej zawiesza się prawo do świadczeń z pomocy społecznej, a za okres tymczasowego aresztowania nie udziela się świadczeń. Tymczasem to właśnie ten przepis był podstawą wydania zaskarżonej decyzji orzekającej o nienależnie pobranych świadczeniach i ich zwrocie.

Już tylko z tego powodu organy niezasadnie uznały, że skarżący świadomie pobierał zasiłek stały za okres pobytu w areszcie śledczym.

Poza tym organy nie uwzględniły psychiatrycznego (wieloletniego) charakteru schorzeń skarżącego, które mogły powodować ograniczone rozumienie sytuacji prawnej skarżącego, a więc związku okoliczności życiowych skarżącego z przesłankami przyznanego mu świadczenia z pomocy społecznej, tym bardziej wobec braku jasnego, "wprost" pouczenia. Z akt wynika jednoznacznie, że skarżący cierpi na schizofrenię paranoidalną i upośledzenie umysłowe, ukończył zaledwie 6 klas szkoły podstawowej, a jego funkcjonowanie jest zaburzone (k.27, 55, 63, 120).

Przedstawione okoliczności świadczą o tym, że organy bezzasadnie uznały, że skarżący pobrał nienależnie zasiłek stały. Tyko w sytuacji niebudzącego wątpliwości ustalenia, że skarżący wiedział, że za okres pobytu w areszcie śledczym zasiłek stały mu nie przysługiwał i o tym pobycie nie poinformował organu, słuszne byłoby uznanie, że pobierał ten zasiłek nienależnie.

Niezależnie od tego, organ dokonał wadliwej oceny sytuacji materialnej skarżącego, przyjmując, że jest on w stanie, choćby w ratach, zwrócić organowi ustaloną kwotę – organ faktycznie odroczył termin płatności do [...].

Z ustaleń organu wynika, że skarżący utrzymuje się wyłącznie z renty socjalnej i świadczeń z pomocy społecznej (ma orzeczoną trwałą całkowitą niezdolność do pracy). W dacie wydawania zaskarżonej decyzji jego miesięczny dochód wynosił [...] zł (renta socjalna i świadczenie uzupełniające), zaś miesięczne wydatki ustalone przez organ to kwota [...]zł obejmująca opłaty czynszowe, koszty leczenia i telefonu [...] zł). Skarżącemu pozostawałaby więc na życie (jedzenie, środki higieny osobistej, odzież etc.) jedynie kwota ok. [...] zł, a więc bardzo mała. Pełnomocnik skarżącego załączyła do skargi szereg dokumentów, które Sąd na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. postanowił dopuścić jako dowody w sprawie, z których wynika, że skarżący ponosi znacznie większe wydatki, niż ustalone przez organ i wydatki te łącznie wynoszą ok. [...] zł (wyżywienie [...] zł, ubranie [...] zł, środki higieny [...] zł, dojazdy od lekarzy [...] zł, energia [...] zł, gaz [...] zł, śmiecie [...], telefon [...] zł), a więc tyle, co jego dochód.

Choć wydatków tych skarżący nie wskazał w toku postępowania, to organ mając na względzie stan jego zdrowia psychicznego, powinien z urzędu podjąć dodatkowe czynności wyjaśniające w zakresie jego sytuacji majątkowej, bądź przyjąć choćby minimalną kwotę wydatków na zakup żywności, czy wydatków na zakup niezbędnych w gospodarstwie domowym dla zachowania podstawowej higieny środków, czy przedmiotów; jedyna budząca wątpliwości Sądu kwota wskazana przez pełnomocnika skarżącego to kwota opłat za telefon – [...] zł (z rachunków wynika, że jest to kwota [...]- [...] zł), która znacznie przewyższa powszechnie dostępne na rynku ceny usług telekomunikacyjnych. Sąd zauważył, że sam organ wydając kolejne decyzje wobec skarżącego w tym samym okresie, w którym wydał zaskarżoną decyzję, stwierdzał, że skarżący jest osobą pozostającą w ubóstwie (k.90, 88).

W tym kontekście należało rozważyć, czy orzeczony obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń nie zniweczy udzielonej skarżącemu pomocy, bądź nie pogorszy jej na tyle, że skarżący będzie potrzebował jeszcze większej pomocy od organu. Taka sytuacja wypaczałaby cel pomocy społecznej, która ma wspierać osoby znajdujące się w trudnych sytuacjach życiowych, których same nie są w stanie przezwyciężyć. Zwrot kwoty [...]zł przez niezdolnego do pracy skarżącego, który utrzymuje się wyłącznie z niskiej renty i z pomocy społecznej, mógłby w ocenie Sądu, doprowadzić do pogorszenia jego sytuacji materialnej i konieczności dalszego, większego wsparcia organu pomocy społecznej.

Z tych względów Sąd uwzględnił skargę i decyzje organów obu instancji uchylił na podstawie art. 135 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" p.p.s.a., uznając, że zostały wydane z naruszeniem art. 98, art. 109, a także art. 104 ust. 4 u.p.s. oraz przepisów art. 7, 77, 80 i 107 § 3 k.p.a.

Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu wydane zostało na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust.3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 18 ze zm.).

Ponownie rozpatrując sprawę, organ uwzględni powyższe rozważania i wyda właściwe rozstrzygnięcie.