Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1289/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-11-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 153, art. 185 § 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Wiśniewska Sędziowie sędzia NSA Janina Antosiewicz (spr.) sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Protokolant asystent sędziego Anna Pośpiech - Kłak po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.P. działającego w imieniu małoletnich synów R. i K.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 kwietnia 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 29/10 w sprawie ze skargi A.P. działającego w imieniu małoletnich synów R. i K.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 29/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...], którą organ utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...], o odmowie przyznania renty w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał na następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Decyzją z dnia [...] lipca 2008 r. Prezes ZUS, po rozpatrzeniu wniosku A.P. o przyznanie świadczenia na rzecz małoletnich R. i K. P., odmówił przyznania renty w drodze wyjątku. Organ stwierdził, iż świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Ponadto organ wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega ocena spełnienia powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej.

Prezes ZUS podkreślił, że z dokumentacji rentowej wynika, iż w stosunku do matki dzieci udowodniono 1 rok, 2 miesiące i 16 dni okresów składkowych oraz, że zmarła ona w wieku 40 lat. Ponadto posiadała kartę stałego pobytu w Polsce od 1997 r. zaś pierwsze zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe podjęła w 2001 r. Organ stwierdził, że w przerwach zatrudnienia nie orzeczono wobec matki dzieci całkowitej niezdolności do pracy, a zatem nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania przez nią zatrudnienia.

Z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy wystąpił A.P., twierdząc, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie renty w drodze wyjątku. Wnioskodawca wyjaśnił, że związek małżeński zawarł w 1995 r. i w tymże roku urodził się mu pierwszy syn. Wskazał on też, że żona miała dwójkę dzieci z pierwszego małżeństwa, pozostawała więc w domu i zajmowała się wychowywaniem dzieci. W 2001 r. podjęła pracę na czas określony, a po jego upływie pracodawca nie zawarł z nią kolejnej umowy. Wyjaśniał, że w 2003 r. urodził się im drugi syn, a w 2004 r. żona zachorowała.

W ocenie Prezesa ZUS w sprawie nie zachodziły jednak żadne okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku i decyzją z dnia [...] listopada 2008 r., nr [...], utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] lipca 2008 r., podkreślając nieadekwatny do wieku 40 lat okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 1 rok, 2 miesiące i 19 dni oraz to, że nie stan zdrowia lecz wybór życiowy (wychowywanie dzieci) był przyczyną nie podjęcia zatrudnienia.

Ze skargą na powyższe rozstrzygnięcie wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A.P..

Sąd, rozpoznając wniesiony środek zaskarżenia, uchylił zaskarżoną decyzję wyrokiem z dnia 6 maja 2009 r., stwierdzając, że nie można było wykluczyć, iż N.P. była całkowicie niezdolna do pracy jeszcze za życia. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że organ winien zbadać m.in. stan zdrowia zmarłej, jej czasokres pracy z uwzględnieniem zatrudnienia na Ukrainie oraz wziąć pod uwagę niepouczenie o prawie ubiegania się o obywatelstwo polskie, po czym przeanalizować, czy spełniona została przesłanka szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze. zm.), dalej jako ustawa o emeryturach i rentach.

Prezes ZUS, rozpoznając sprawę po przekazaniu jej przez Sąd, decyzją z dnia [...] listopada 2009 r., ponownie utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lipca 2008 r. Organ wskazał, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS zmarła matka dzieci została uznana za całkowicie niezdolną do pracy od 2004 r., a okres zatrudnienia na Ukrainie od 19 lutego 1987 r. do 17 lipca 1995 r. nie mógł zostać zaliczony, ponieważ zgodnie z art. 8 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty uwzględnia się okresy ubezpieczenia za granicą, jeżeli tak stanowią umowy międzynarodowe, zaś takich uregulowań pomiędzy Polską a Ukrainą brak. Stwierdził też, że nie można świadomego życiowego wyboru co do miejsca zamieszkania i wykonywania pracy objętej ubezpieczeniem kwalifikować w kategoriach przeszkody uniemożliwiającej wypracowanie odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego, skutkującego nabyciem uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS ponownie podkreślił też krótki, nieadekwatny do wieku, okres zatrudnienia matki dzieci przed powstaniem jej całkowitej niezdolności do pracy.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem ponownej skargi A.P., który domagał się zmiany zaskarżonej decyzji i przyznanie renty rodzinnej na rzecz małoletnich synów. Skarżący zarzucił, że Prezes ZUS pominął fakt nieposiadania przez żonę obywatelstwa polskiego oraz karty stałego pobytu. Jego zdaniem organ nie ustosunkował się w żaden sposób do okoliczności, że w okresie od dnia 30 października 2001 r. do dnia 2 marca 2003 r. żona poszukiwała pracy, będąc zarejestrowana jako bezrobotna. Podkreślił też, że Prezes nie uwzględnił okresu zatrudnienia żony na Ukrainie oraz nie odniósł się do tego, że jej całkowita niezdolność do pracy powstała w czasie, gdy była objęta ubezpieczeniem.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Rozpoznając skargę A.P. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, iż nie zasługuje ona na uwzględnienie.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że przyznanie świadczenia, będącego przedmiotem niniejszego postępowania, art. 83 ustawy o emeryturach i rentach uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych w tym przepisie przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Zdaniem Sądu podnoszony przez skarżącego zarzut braku możliwości podjęcia pracy przez żonę z powodu złego stanu zdrowia, w świetle omawianego przepisu powołanej ustawy, nie może odnieść skutku przed datą stwierdzenia orzeczeniem lekarza ZUS całkowitej niezdolności do pracy, bowiem przepis ten jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy winna być orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego.

Jak zauważył Sąd N.P. od 1995 r. zamieszkiwała w Polsce i w tymże roku urodził się R. P., a w 2003 r. - syn K.. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 23 września 2009 r. ustalono u matki dzieci całkowitą niezdolność do pracy od dnia 31 stycznia 2004 r., w dacie ustalenia całkowitej niezdolności miała 36 lat zaś w wieku 40 lat zmarła. Udowodnione okresy składkowe matki dzieci w Polsce wynoszą 10 miesięcy i 29 dni, okresy nieskładkowe 6 lat, 11 miesięcy i 1 dzień. Ogółem udowodniony staż pracy wynosi 1 rok, 2 miesiące i 19 dni. Nie można było zatem, zdaniem Sądu uznać, że zmarła matka dzieci wypracowała w Polsce prawo do renty rodzinnej w trybie wyjątku ze względu na szczególne okoliczności, które uniemożliwiły jej podjęcie zatrudnienia. Wbrew zarzutom skargi organ prawidłowo uznał, że do okresu zatrudnienia nie można było zaliczyć okresu pracy zmarłej na Ukrainie, gdyż w tym zakresie brak jest umów międzynarodowych, na mocy których można by było uwzględnić powyższy okres pracy. Sąd wyjaśnił też, że świadczenia z FUS nie mają charakteru socjalnego, wypłacane są z budżetu państwa i zasadą jest, że okres podlegania ubezpieczeniu (odprowadzania składek) musi być adekwatny do wieku osoby ubezpieczonej.

W dalszej części uzasadnienia Wojewódzki Sąd Administracyjny podniósł, że konsekwencją przyjęcia obywatelstwa polskiego jest to, że wszelkie uprawnienia, w tym prawo do renty, podlegają ocenie prawa polskiego. Okoliczność, że zmarłej matce dzieci wcześniej nie przyznano obywatelstwa polskiego, nie może prowadzić do oceny, iż przesłanka ta w sposób szczególny uzasadnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Uprawnienia do polskich świadczeń społecznych winny być oceniane niezależnie od poprzedniego obywatelstwa, a przyjęcie innego toku rozumowania prowadziłoby de facto do uznania, że wcześniejsze posiadanie innego niż polskie obywatelstwa może stanowić dodatkową przesłankę, uzasadniającą przyznanie omawianego świadczenia.

Zdaniem Sądu niewątpliwie sytuacja, w której znalazł się ojciec dwojga małoletnich dzieci jest trudna, ale fakt zawarcia związku małżeńskiego z osobą posiadającą obce obywatelstwo był wyborem życiowym obojga małżonków i nie może być zakwalifikowany jako sytuacja szczególna, uniemożliwiająca podjęcie zatrudnienia przez matkę dzieci, w rozumieniu art. 83 omawianej ustawy. Zwłaszcza, że od 1997 r. posiadając kartę stałego pobytu w Polsce, pracowała w Polsce dorywczo, a za życiowy wybór uznać należy okoliczność, iż nie podjęła ona stałego zatrudnienia, lecz zajmowała się domem, dziećmi i pracowała dorywczo. Także brak pouczenia po zawarciu związku małżeńskiego w 1995 r. o możliwości ubiegania się o obywatelstwo polskie, nie może również stanowić okoliczności szczególnej, w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, bowiem skarżący we wniosku podał, że od 1997 r. matka dzieci, mając kartę stałego pobytu w Polsce, mogła już pracować i pracowała dorywczo w Polsce. Ponadto Sąd zauważył, że skarżący wskazuje w sprawie na różne daty, od których jego żona posiadała kartę stałego pobytu, uprawniającą ją do podjęcia legalnego zatrudnienia, bowiem raz podaje, że był to 1997 r., zaś w skardze, że 2001 r.

Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego także podnoszony w skardze zarzut nieuwzględnienia przez organ faktu pozostawania matki dzieci w ubezpieczeniu, nie może wpłynąć na ocenę, czy zostały spełnione łącznie wszystkie przesłanki, umożliwiające przyznanie takiego świadczenia. W kontekście nieadekwatnego okresu zatrudnienia w Polsce (1 rok, 2 miesiące i 19 dni) w stosunku do okresu kiedy praca mogła być świadczona (od 1997 r. do końca 2003 r.), nie można było, w ocenie Sądu, uznać, że w tym okresie istniały obiektywne, szczególne okoliczności niepodejmowania przez żonę skarżącego zatrudnienia. Sąd zauważył, że opieka nad dziećmi nie uzasadnia niepodejmowania zatrudnienia w rozumieniu art. 83 ustawy i przez orzecznictwo i doktrynę kwalifikowana jest jako wybór życiowy.

Mając na uwadze powyższe okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A.P. na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej ustawą P.p.s.a.

Ze skargą kasacyjną od powyższego wyroku wystąpił A.P., reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, domagając się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Skarga kasacyjna oparta została o obie podstawy wskazane w art. 174 ustawy P.p.s.a., a zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

– naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach, polegające na błędnym przyjęciu, iż w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności do przyznania świadczenia w drodze wyjątku,

– naruszenie przepisów o postępowaniu w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, tj. art. 153 ustawy P.p.s.a. poprzez nie zastosowanie się przez Wojewódzki Sąd Administracyjny oraz przez organ administracyjny do wiążących zaleceń Sądu zawartych w wyroku z dnia 6 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 23/09,

– naruszenie przepisów o postępowaniu w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, tj. 134 § 1 ustawy P.p.s.a. w zw. z art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych poprzez zaniechanie wyczerpującego rozpatrzenia i oceny całego materiału dowodowego, a w konsekwencji podzielenie błędnego poglądu organu w zakresie niewystąpienia w sprawie ustawowych przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach.

W pierwszej kolejności autor skargi kasacyjnej podniósł, iż w jego ocenie zarówno organ, jak i Sąd I instancji, nie zastosował się do wiążących wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 23/09, uchylającym decyzję Prezesa ZUS z dnia 5 listopada 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, naruszając tym samym art. 153 ustawy P.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylając wyrokiem z dnia 6 maja 2009 r. poprzednią decyzję Prezesa ZUS z 5 listopada 2008 r. nakazał organowi przy ponownym rozpoznaniu szczegółowo zbadać omówione przez Sąd w uzasadnieniu wyroku wątpliwości, m.in. dotyczące stanu zdrowia zmarłej N.P., okresu pracy z uwzględnieniem pracy na Ukrainie, oraz kwestię niepouczenia o prawie ubiegania się o obywatelstwo polskie, po czym następnie przeanalizować je w zestawieniu z trudnościami adaptacyjnymi zmarłej i trudnościami w wychowywaniu dzieci, a dopiero potem na nowo ocenić czy spełniona została przesłanka szczególnych okoliczności uniemożliwiających spełnienie warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty na zasadach ogólnych.

Wytyczne te, z wyjątkiem ustalenia stanu zdrowia zmarłej N.P. w ogóle nie zostały zrealizowane przez organ, który w rzeczywistości powtórzył swoje wcześniejsze stanowisko zawarte w uzasadnieniu uchylonej przez Sąd decyzji z dnia [...] listopada 2008 r. Zdaniem autora skargi kasacyjnej Prezes ZUS nie wziął w ogóle pod uwagę trudności adaptacyjnych zmarłej oraz jej dzieci pochodzących z poprzedniego małżeństwa, a także występujących problemów na rynku pracy dla osoby nie będącej obywatelem polskim, w kontekście wysokiego w ówczesnym okresie bezrobocia w województwie dolnośląskim. Organ nie podjął się też wyjaśnienia kwestii zarejestrowania się N.P. w Urzędzie pracy, mimo wytycznych Sądu. Prezes ZUS wskazał jedynie ponownie, iż brak orzeczonej wobec zmarłej niezdolności do pracy w okresie od 1998 do 2003 r. oznacza, że nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania zatrudnienia, sprawowanie opieki nad dziećmi to wybór drogi życiowej zmarłej, zaś okres pracy na Ukrainie nie został zaliczony z uwagi na brak umów międzynarodowych i nieprzekazywanie składek ubezpieczeniowych w Polsce, pomijając całkowicie zalecenie dokonania oceny tego faktu pod kątem nieuchylania się zmarłej od podejmowania pracy. Organ pominął, iż zmarła w wieku 40 lat N.P. do 36 roku życia, gdy była zdolna do pracy (przed chorobą nowotworową) pracowała: przez 8 lat na Ukrainie, zaś po przyjeździe do Polski, przez ok. 11 miesięcy, później zaś pracowała nawet w czasie choroby nowotworowej w 2006 r, co jednoznacznie świadczy o tym, iż brak zatrudnienia N.P. nie wynikał z lenistwa czy wyboru drogi życiowej. Organ nie ustosunkował się do sytuacji życiowej zmarłej, całkowicie pominął zbadanie wątpliwości Sądu, przeanalizowanie ich w zestawieniu z określonymi okolicznościami i dokonanie na nowo oceny spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. W świetle powyższego nie ulega wątpliwości, zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, iż zarówno decyzja organu z dnia [...] listopada 2009 r. jak i zaskarżony wyrok Sądu I instancji z dnia 20 kwietnia 2010 r. zostały wydane z naruszeniem art. 153 ustawy P.p.s.a. Sąd naruszył nadto również art. 134 § 1 tej ustawy w zw. z art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych.

Zdaniem autora skargi kasacyjnej wbrew stanowisku organu oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w okolicznościach niniejszej sprawy wszystkie przesłanki zawarte w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach zostały spełnione. Podkreślono, iż bezsporną w niniejszej sprawie jest niemożność uzyskania przez małoletnich R. P. (14 lat) i K. P. (7 lat) zatrudnienia ani działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Także brak niezbędnych środków utrzymania małoletnich został przez skarżącego wykazany w toku postępowania administracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny niesłusznie podzielił błędny pogląd organu w zakresie niewystąpienia w sprawie ustawowych przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach uznając, iż do okoliczności takich nie można zaliczyć braku obywatelstwa polskiego zmarłej N.P. oraz brak pouczenia jej o możliwości uzyskania obywatelstwa, zamieszkania w Polsce po zawarciu małżeństwa, trudności w znalezieniu pracy -pomimo uprzedniego zamieszkiwania i wykonywania pracy na Ukrainie przed 1995 r., braku możliwości zaliczenia okresu wykonywania pracy na Ukrainie do stażu ubezpieczeniowego, dorywczego wykonywania pracy w Polsce, konieczności sprawowania opieki nad 4 dzieci, trudności adaptacyjnych zmarłej oraz jej 2 dzieci z poprzedniego związku urodzonych na Ukrainie i związanego z nimi dużego nakładu pracy wychowawczej, podczas gdy wszystkie te okoliczności uzasadniają przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Wbrew błędnemu stanowisku Sądu, niepodejmowanie przez matkę małoletnich stałej pracy w okresie jej zamieszkiwania w Polsce oraz sprawowanie opieki nad dziećmi nie był wyborem drogi życiowej zmarłej, lecz konsekwencją niemożności znalezienia pracy w Polsce, pomimo podejmowanej i wykazywanej w tym zakresie aktywności. Potwierdza to nie tylko fakt wykonywania pracy i długiego okresu zatrudnienia N.P. na Ukrainie przed 1995 r., lecz również fakt poszukiwania i podejmowania przez nią prac dorywczych w Polsce, zarejestrowania się w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, jak również fakt wykonywania pracy w okresie rozwijającej się choroby nowotworowej w roku 2006.

Sąd nieprawidłowo przyjął też – w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną – iż staż pracy zmarłej N.P. w Polsce wynoszący 1 rok 2 miesiące i 19 dni, nie jest adekwatny w stosunku do wieku matki dzieci. Sąd całkowicie pominął bowiem kwestię uprzedniego zatrudnienia zmarłej na Ukrainie przez okres 8 lat przed przyjazdem do Polski, pominął fakt, iż w okresie pobytu w Polsce zmarła urodziła 2 dzieci ze związku małżeńskiego z A. P., jak również fakt, iż w 2004 r. N.P. zachorowała na chorobę nowotworową i od tego czasu została ustalona jej całkowita niezdolność do pracy. Podkreślono, iż pomimo niemożności zaliczenia okresu pracy na Ukrainie do okresu ubezpieczenia w Polsce wobec braku w tym zakresie umów międzynarodowych, oceniając adekwatność okresu zatrudnienia do wieku zmarłej nie sposób pominąć, iż w rzeczywistości do chwili wystąpienia jej całkowitej niezdolności do pracy, przez 36 lat życia pracowała ona przeszło 9 lat oraz urodziła 4 dzieci. Okoliczności te winny zostać ocenione pod względem nie uchylania się matki małoletnich od pracy. W ocenie skarżącego Sąd nie dokonał rzetelnej, całościowej oceny sytuacji życiowej zmarłej N.P., w sposób zalecony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 6 maja 2009 r., zaś analiza wszelkich okoliczności niniejszej sprawy dotyczących sytuacji zmarłej N.P. prowadzi do wniosku, iż spełniona została przesłanka szczególnych okoliczności, w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, na które ubezpieczona nie miała wpływu, na skutek których matka dzieci nie nabyła uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: wniesiona w przedmiotowej sprawie skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny jest związany granicami skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach określonych w § 2. W niniejszej sprawie żaden z tych przypadków nie ma miejsca. W przedmiotowej sprawie skargę kasacyjną oparto o obie podstawy z art. 174 ustawy P.p.s.a. W takim przypadku Sąd odwoławczy najpierw bada zasadność zarzutów naruszenia przepisów postępowania, gdyż tylko wtedy gdy stan faktyczny został prawidłowo ustalony, lub nie został podważony, można przejść do badania zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Mając powyższe na uwadze Sąd odwoławczy w pierwszym rzędzie podjął się oceny zarzutów naruszenia art. 153 oraz art. 134 § 1 P.p.s.a. i uznał je za zasadne.

Zauważyć bowiem trzeba, iż w przedmiotowa sprawa była już przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 6 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 23/09 uwzględnił skargę A.P. i uchylił decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzję z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...]. Zgodnie ze wskazaniami poczynionymi tym orzeczeniem Prezes ZUS, rozpoznając ponownie sprawę, winien przede wszystkim zbadać wątpliwości Sądu, dotyczące m.in. stanu zdrowia zmarłej, jej czasokresu pracy z uwzględnieniem zatrudnienia w Ukrainie oraz niepouczenia o prawie ubiegania się o obywatelstwo polskie, po czym przeanalizować je w zestawieniu z poczynionymi w wyroku uwagami między innymi w kwestii trudności adaptacyjnych i trudności w wychowywaniu dzieci, a dopiero potem, na nowo ocenić, czy spełniona została przesłanka szczególnych okoliczności, uniemożliwiająca spełnienie warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty na zasadach ogólnych. Organ winien był dokonać subsumcji stanu faktycznego sprawy pod prawidłowo zinterpretowany przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd rozważań. Stwierdzić trzeba, że organ – rozpoznając ponownie sprawę – wytycznych Sądu nie wykonał.

Prezes ZUS, wydając decyzję z dnia [...] listopada 2009 r., powtórzył bowiem niemalże w całości swoją argumentację, zawartą w decyzji z dnia [...] listopada 2008 r., nie badając żadnego ze wskazanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny aspektów, poza ustaleniem stanu zdrowia N.P.. Przede wszystkim organ nie odniósł się w żaden sposób do kwestii okresu zatrudnienia zmarłej na Ukrainie w świetle uwzględnienia tego faktu jako szczególnej okoliczności o której stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Podkreślić należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 maja 2009 r. przesądził, iż okoliczność ta miała wpływ na ocenę czy zaistniały szczególne okoliczności uniemożliwiające nabycie uprawnień na zasadach ogólnych. Organ nie podjął się także wyjaśnienia wątpliwości Sądu co do niepouczenia N.P. o możliwości ubiegania się o obywatelstwo polskie oraz wpływu tej kwestii na wypracowanie adekwatnego okresu składkowego. Prezes ZUS skoncentrował się – wbrew nakazanemu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny kierunkowi działań – na kwestii krótkiego okresu zatrudnienia na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej i okoliczność tę uczynił koronnym argumentem swojej decyzji, pomijając zupełnie ustalenia dokonane przez Sąd w zakresie obciążenia zmarłej obowiązkami wynikającymi z wychowania dzieci oraz w kwestii konieczności zaadaptowania się w zupełnie odmiennych warunkach po zmianie kraju zamieszkania.

Nieodniesienie się przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do powyższych okoliczności, wbrew wskazaniom zawartym w wyroku z dnia 6 maja 2009 r., stanowiło w sposób niewątpliwy naruszenie nakazu wynikającego z art. 153 ustawy P.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Także Sąd, rozpoznając ponowną skargę A.P., nie wziął pod uwagę wytycznych, jakie zawarto w wyroku z dnia 6 maja 2009 r., przyjmując w całości za prawidłowe ustalenia poczynione przez organ.

Sąd I instancji wprawdzie odniósł się do okoliczności wskazanych w orzeczeniu z dnia 6 maja 2009 r., jednakże ich ocena nastąpiła niezgodnie z wytycznymi tam zawartymi. Przede wszystkim nie została w żaden sposób wyjaśniona kwestia choroby N.P. i wpływu stanu jej zdrowia na możliwość podejmowania zatrudnienia. Sąd – podobnie jak Prezes ZUS – skoncentrował się na nieadekwatności okresu pracy w Polsce do wieku zmarłej, podnosząc przy tym niemożność zaliczenia okresu pracy na Ukrainie. Nie podjęto się także wyjaśnienia kwestii wpływu zmiany kraju zamieszkania i związanych z tym trudności, podnosząc jedynie fakt, że zmiana taka była dobrowolnym wyborem zmarłej, podobnie jak podjęcie się opieki nad dziećmi.

Pominięto także istotne okoliczności związane z poszukiwaniem pracy przez Natalię Piątkowską oraz zarejestrowaniem się przez nią w Urzędzie Pracy oraz poziomem bezrobocia w regionie.

Powyższe okoliczności, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowiły naruszenie art. 153 ustawy P.p.s.a., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy i które uzasadniało uchylenie zaskarżonego wyroku.

Także zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach należy uznać za uzasadniony.

Wprawdzie za trafne należy uznać stanowisko zawarte w zaskarżonym orzeczeniu, że w myśl wspomnianej już wyżej ustawy, ubezpieczenie obywatela powstaje jedynie z tytułu zatrudnienia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, za wyjątkiem sytuacji, gdy przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz przy obliczaniu ich wysokości uwzględnia się okresy ubezpieczenia za granicą, jeżeli tak stanowią umowy międzynarodowe. Nie da się również pominąć faktu,, że pomiędzy Polską, a Ukrainą umowy regulującej zagadnienia z zakresu ubezpieczeń społecznych nie zawarto. Jednakże – co wskazane zostało już w wyroku z dnia 6 maja 2009 r. – nie można całkowicie pominąć, co w istocie zostało uczynione przez organ oraz Sąd I instancji, że N.P. była zatrudniona na terenie Ukrainy w okresie od 19 lutego 1987 r. do 17 lipca 1995 r. Okoliczność ta wprawdzie nie wpływa na uzyskanie uprawnień do renty na zasadach ogólnych, to jednak nie można jej było nie uwzględnić przy ocenie szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1. Organ, a za nim Sąd I instancji nie uczynił tego, koncentrując się jedynie na niemożności zaliczenia okresu zatrudnienia na Ukrainie do okresów składkowych pozwalających na nabycie świadczenia na zasadach ogólnych. Sąd nie zauważył, że skarżąca podejmowała próby uzyskania zatrudnienia aż do roku 2004, kiedy orzeczono jej całkowitą niezdolność do pracy pomimo trwania poważnej choroby, jaką było schorzenie onkologiczne.

Sąd I instancji pominął także wyjątkowość sytuacji rodzinnej zmarłej, która – z racji zmiany kraju zamieszkania i obywatelstwa – zmuszona była do poszukiwań zatrudnienia w o wiele trudniejszych warunkach, niż miałoby to miejsce, gdyby była obywatelem Rzeczpospolitej Polskiej. Mimo tych trudności N.P. aktywnie poszukiwała pracy, co wynika ze zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów, a w zakresie dotyczącym zarejestrowania N.P. w Urzędzie Pracy wymaga uzupełnienia.

Nieuwzględnienie powyżej wskazanych okoliczności w kontekście ustalenia istnienia szczególnych warunków przyznania świadczenia rentowego w myśl art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowiło naruszenie tego przepisu, jednakże przez to, iż zastosowano go przed wyjaśnieniem stanu faktycznego.

Mając na uwadze powyższe i uznając skargę kasacyjną za usprawiedliwioną, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 185 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.