Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 654/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-12-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Inne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Rady Ministrów
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 82  ust. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 1270
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa (spr.), Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Prezesa Rady Ministrów z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania emerytury specjalnej uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

I. Stan sprawy przedstawia się następująco:

1. Prezes Rady Ministrów (zwany dalej "Prezesem RM") decyzją z [...] stycznia 2020r., po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z [...] października 2019r., w której odmówił przyznania B. S. (zwana dalej "Skarżącą") emerytury specjalnej.

W podstawie prawnej powołał się na art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm., zwana dalej "k.p.a." oraz art. 82 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018r., poz. 1270, ze zm., zwana dalej: "u.e.r.FUS.").

W uzasadnieniu Prezes RM wskazał, że Skarżąca wystąpiła o przyznanie jej emerytury specjalnej, powołując się na działalność artystyczną i społeczną oraz brak własnej emerytury pomimo osiągnięcia wieku emerytalnego w 2017r. Skarżąca jest absolwentką Akademii [...] w [...] (w 1988r. obroniła podwójny dyplom - [...]) i od 1990r. jest członkiem Związku Polskich Artystów Plastyków. Uprawia [...]. Zajmuje się teorią sztuki. Jej artykuły ukazywały się w "[...]", "[...]", "[...]", "[...]", "[...]". Skarżąca wraz z mężem i przyjaciółmi od 1991r. współtworzy grupę artystyczną [...], a w 2016r. założyła w [...] Społeczny Komitet [...] jego męczeńskiej śmierci z rąk NKWD i zorganizowała kilka spotkań edukacyjnych w siedzibie Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz w Bibliotece Klubu Wojskowego w [...]. Skarżąca w latach 80-tych była jednym z pionierów sztuki zwanej "[...].", gdyż podczas studiów włączała się w różne akcje artystyczne, a wiosną 1982r. w [...] sama zrobiła pierwszą akcję pt. "[...]".

Skarżąca powołała się na pochodzenie inteligenckie, o korzeniach kresowych i podała, że od wczesnych lat młodzieńczych uczestniczyła w wielu kwestach na cele dobroczynne, wielokrotnie przekazywała prace artystyczne na aukcje na rzecz osób i instytucji potrzebujących wsparcia, robiła liczne darowizny na rzecz zbiorów muzealnych - przykładowo podarowała Muzeum [...] w [...] zabytkowy pojazd [...]. Z mężem ([...]) prowadziła i nadal prowadzi okazjonalne warsztaty graficzne w [...], [...] i na [...] głównie dla dzieci i młodzieży - "zawsze non profit". Z mężem współpracuje od ich ślubu w 1987r. i aktualnie pomaga mu w realizacji dużego cyklu graficznego pt. "[...]". Skarżąca w ramach organizowanych wystaw i różnych akcji artystycznych zwróciła uwagę na akcję dla integracji społecznej pt. "[...]" w [...] w 2012r. i "[...]" w [...] na [...] w 2015r. (wg własnych autorskich scenariuszy). Skarżąca zwróciła też uwagę na dwutygodniowe pobyty z mężem w 1999r. i w 2002r. na stypendiach w [...] w [...] przy [...] i pomoc, non profit H. K. (ówczesna kustosz zbiorów [...]), w opracowywaniu kolekcji graficznej.

Starania Skarżącej o emeryturę specjalną poparła J. W.- prezes Związku [...], potwierdzając działalność Skarżącej i zwróciła uwagę na czysto społeczny wymiar zajęć i warsztatów graficznych Skarżącej i na aktywność i rozległość zainteresowań twórczych oraz rzetelność przy wykonywaniu powierzonych zadań. Skarżąca nadesłała także rekomendację prof. dr hab. R. W. - prezesa Stowarzyszenia [...] w [...], z której wynika, że działania Skarżącej wpisują się w rozwijający się coraz bardziej i potrzebny pro-społeczny nurt sztuki zwany także [...]. Zaangażowanie i działalność społeczną Skarżącej poświadczyli też: ks. M. W. - dyrektor Muzeum [...] im. św. [...] w [...], B. P. - prezes Towarzystwa Przyjaciół [...] i Regionu, R. N. - dyrektor [...] Centrum Kultury i Nauki [...], T. Z. - kierownik Biura Towarzystwa Przyjaciół Nauk w [...], J. D. - dyrektor Szkoły Podstawowej w [...], J. M. - koordynatorka programu edukacyjnego [...]. Skarżąca nadesłała też podziękowanie z Fundacji Edukacyjnej J. K. za podarowanie na akcję dobroczynną akwaforty pt. "[...]".

Biuro Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w opinii Departamentu Narodowych Instytucji Kultury przekazało, że "nie wydaje się zasadne" uhonorowanie Skarżącej świadczeniem specjalnym. Potwierdziło Jej działalność artystyczną, edukacyjną i społeczną oraz przekazanie w 1999r. i w 2000r. Skarżącej i jej mężowi stypendiów Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, na realizację projektów artystycznych, zaś w 2015r. wsparcie Skarżącej. Zwrócono uwagę, że dorobek Skarżącej z ponad trzydziestu lat jest bogaty i posiada rysy indywidualne, przez co zasługuje na uwagę, ale twórczości tej nie uznano za wyjątkową i wybitną na tle dorobku kultury narodowej. Formy i częstotliwość obecności Skarżącej w przestrzeni publicznej przynależnej sztuce mieszczą się w standardzie uprawiania określonych dziedzin artystycznych i nie wyróżniają się poprzez szczególne osiągnięcia, np. w postaci prestiżowych nagród, publikacji o zasięgu ogólnopolskim, czy zaproszeniami do współpracy międzynarodowej przez wiodące galerie. Zwrócono uwagę na regionalny zasięg twórczości i podano, że w Polsce jest wielu artystów funkcjonujących na podobnym poziomie obecności i tworzących zróżnicowaną pod względem stylistycznym tkankę kultury charakterystyczną dla danego czasu. Skarżąca dotychczas nie wystąpiła o orzeczenie Komisji ds. Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców nt. jej działalności twórczej i artystycznej służące do wyliczenia przez ZUS wysokości emerytury w trybie zwykłym.

Skarżąca wyjaśniła, że ze względu na niskie dochody nie opłacała składek emerytalno-rentowych i podała, że w rozmowach z pracownikami ZUS dowiedziała się, że nie ma szans na uzyskanie emerytury w trybie zwykłym. Z tego względu nie wystąpiła z wnioskiem o ustalenie jej prawa do tego świadczenia.

[...] Urząd Wojewódzki wskazał, że Skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem (58 lat) i córką (16 lat). Rodzina mieszka w lokalu własnościowym o powierzchni 90 m2, składającym się z 3 pokoi, z których jeden użytkowany jest jako pracownia oraz z kuchni. Mieszkanie jest urządzone skromnie, ale ze względu na nadmetraż rodzina nie kwalifikuje się do dodatku mieszkaniowego. Skarżąca wraz z mężem są [...]. Skarżąca ma problemy kardiologiczne, nadciśnienie tętnicze, stany depresyjne, alergię i ponosi duże wydatki na zakup leków związanych z tymi schorzeniami. Źródłem utrzymania rodziny jest komisowa sprzedaż grafiki (roczny dochód ze sprzedaży, zgodnie z zeznaniem podatkowym za 2018r., wyniósł 2575 zł). Rodzina korzysta zasiłku rodzinnego i świadczenia wychowawczego na córkę - łącznie 624 zł miesięcznie. Dochody rodziny są nieregularne i mają zróżnicowaną wysokość, uzależnioną od sprzedaży prac plastycznych. Rodzina do śmierci rodziców Skarżącej (2016r.) korzystała z ich doraźnej pomocy. Skarżąca nie korzystała ze wsparcia finansowego z MOPS i nie wyraziła zgody na objęcie jej pomocą finansową w postacie zasiłku stałego.

Skarżąca przed wydaniem decyzji pouczona, w trybie art. 10 k.p.a., o zawartości akt sprawy i możliwości wypowiedzenia się, co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań - podała, że nie zabiegała o zamieszczenie swojego biogramu w Wikipedii i poprosiła o zauważenie szczególnej roli, którą wypełnia w ramach indywidualnego programu artystycznego. Zwróciła uwagę na zmieniającą się rolę sztuki i wskazała, że sztuka zaczyna być ważnym narzędziem aktywizacji społeczności lokalnych i posiada wielką moc terapeutyczną. Skarżąca stroni "od salonów artystycznych, czy politycznych", żyje "pomiędzy prostymi ludźmi" i pracuje z nimi na co dzień - najważniejszą dla niej stała się edukacja społeczna. Skarżąca zorganizowała w 2012r. kilkudniową akcję z okazji 100-Iecia kamienicy, która do dziś jest wspominana z wielką sympatią. Skarżąca dąży do przywrócenia równowagi - dobrych relacji pomiędzy ludźmi mieszkającymi w strefie przygranicznej i pomiędzy ludźmi reprezentującymi różne nacje. Swoją postawą przełamuje schematy myślowe, wchodząc w dialog z ludźmi ze wszystkich środowisk.

Skarżąca załączyła podziękowanie z Fundacji [...] za wsparcie non profit ww. Fundacji od 2016r.; pismo Instytutu [...] o zgodę na publikację w Archiwum [...] przeprowadzonego ze Skarżącą wywiadu, wskazując, że Jej wiedzę oceniono jako cenną i unikatową; artykuł z miesięcznika "[...]" z sierpnia 2018r. nt. [...]; artykuł Skarżącej z miesięcznika "[...]" z sierpnia 2019r. "[...]".

W związku z tym, że Prezes RM ww. decyzją z [...] października 2019r. odmówił przyznania emerytury specjalnej, Skarżąca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wyraziła pogląd, że "to, czy ktoś posiada wybitne czy niepowtarzalne zasługi dla społeczeństwa najczęściej może zostać zweryfikowane dopiero w późnej starości, czy też - po śmierci". Jej praca artystyczna i społeczna nie jest zwykłą pracą i niezależnie od osiągnięcia wieku emerytalnego zamierza ją kontynuować. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wysoko oceniło Jej projekt z 2015r. "[...]". Obecnie przygotowuje się do kolejnej odsłony na Dzień [...] w styczniu 2020r. i prezentowania prac, które nie były pokazywane wcześniej. To co robi Skarżąca wpisuje się w nurt "[...]." i wiele jej działań nie było odpowiednio nagłośnione w "epoce przed-internetowej", a Skarżąca nie umiała o to zabiegać. Jako współtwórca grupy [...] jest "teoretykiem grupy i autorem wszystkich tekstów do akcji i wystaw grupy". Skarżąca wyjaśniła, że nie opłacała składek emerytalno-rentowych, bo nie było ją na to stać. Pomimo starań nie znalazła stałej pracy w obszarze kultury.

Nadesłała poparcie od [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków - B. K., dla starań Skarżącej o emeryturę specjalną; pozytywną opinię z Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w [...] o działalności Skarżącej oraz zaświadczenia z: Muzeum [...] o przekazaniu 4 obiektów do zbiorów; Państwowego Muzeum [...] o wieloletnich kontaktach; Związku [...] w Polsce o angażowaniu się przez Skarżącą w ich działalność kulturalną, Oddziału Wojskowego PTTK o pomyśle i zorganizowaniu "[...] Przeglądu Filmów Animowanych" w [...] w czerwcu 2001r. oraz spotkania poświęconego prof. M. O. w styczniu 2019 r.

Prezes RM w uzasadnieniu decyzji z [...] stycznia 2020r. wskazał, że dokumenty zgromadzone w sprawie i dodatkowe uzasadnienia Skarżącej nie dowodzą istnienia szczególnego przypadku dającego podstawę do przyznania ww. świadczenia. Ustawodawca pozostawił uznaniu Prezesa RM, jakie okoliczności uprawniające do nabycia świadczenia specjalnego należy uznać za szczególne. Uprawnienie to ukształtowano historycznie i oparte jest na założeniu wyróżniania świadczeniami renty lub emerytury ze względu, co do zasady, na szczególne zasługi osób oraz chęć szczególnego ich uhonorowania. Art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS. należy odczytywać w kontekście historycznym i brać pod uwagę orzecznictwo sadów administracyjnych i szczególnie uzasadniony przypadek wiązać nie tylko z ekstremalnie trudną sytuacją bytową, lecz ze szczególnymi właściwościami osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia, wskazującymi na wyjątkowość danego przypadku w aspekcie społecznym. Chodzić tu może o posiadanie przez Skarżącą pewnych cech wyróżniających, jak wybitne osiągnięcia na niwie zawodowej, artystycznej i sportowej czy społecznej, świadczące o zasługach danej osoby wobec społeczeństwa. Sytuacja bytowa spowodowana stanem zdrowia, czy zdarzeniem losowym nie daje podstaw do domagania się przyznania emerytury lub renty. Niedookreślone pojęcie szczególnie uzasadnionych przypadków bez wskazania jakichkolwiek kryteriów i przesłanek oznacza, że ustawodawca pozostawił Prezesowi RM ocenę, czy sytuacja osoby ubiegającej się o świadczenie specjalne nosi znamiona szczególnie uzasadnionego przypadku. Celem art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS. jest uhonorowanie i zapewnienie godziwych warunków bytowych osobom, które mają wybitne indywidualne zasługi i osiągnięcia w określonej dziedzinie aktywności.

Skarżąca przede wszystkim powołała się na wiek emerytalny i brak prawa do emerytury, trudną sytuację finansową i zdrowotną oraz swoją działalność artystyczną i społeczną. Okoliczności te nie stanowią o wyjątkowości i niepowtarzalności na gruncie art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS. Organ w postępowaniu wyjaśnił Skarżącej przesłanki przyznawania świadczeń specjalnych i poprosił o wskazanie i udokumentowanie cech wyróżniających ją z grona innych artystów i działaczy społecznych, a w przypadku powoływania się na szczególne zdarzenie losowe - o jego opisanie i udokumentowanie, w tym wykazanie wymaganego elementu wyjątkowości. Skarżąca nie przedstawiła osiągnięć, które byłyby wybitne i wyjątkowe. Dorobek artystyczny nie wyróżnia się znacząco formalną oryginalnością i nie wykracza ponad standardy określane profesjonalnym wykształceniem i wieloletnim doświadczeniem. Obecność w przestrzeni publicznej nie wyróżnia jej poprzez szczególne osiągnięcia, np. w postaci prestiżowych nagród. Twórczość Skarżącej oraz działalność na rzecz środowiska twórczego ma charakter wyłącznie regionalny i nie jest powszechnie znana. Tym samym przedstawione osiągnięcia są niewystarczające do przyznania emerytury specjalnej. Waloru wyjątkowości nie spełnia również aktywność społeczna Skarżącej. Nie deprecjonując jej postawy, w tym bezinteresowności, zaangażowania i sumienności, należy zauważyć, że aktywność ta nie ma waloru jednostkowości. Postawę podobną do Skarżącej prezentuje wielu ludzi. Opieka i pomoc społeczna w Polsce nie jest zjawiskiem nowym, czy nieznanym. Posiada długoletnią tradycję, sięgającą początku dwunastego wieku. Na terenie kraju działa szereg instytucji, jak również osób niezrzeszonych w żadnych strukturach, działających nie tylko na rzecz środowisk lokalnych i w aspekcie ogólnokrajowym. Bez wątpienia aktywność Skarżącej w sferze edukacji przez sztukę, podobnie jak i innych działaczy, zasługuje na szacunek i pozytywną ocenę społeczną, ale trudno cechy charakteru Skarżącej i podejmowane przez nią działania w omawianym obszarze zaliczyć do osiągnięć wybitnych, wyróżniających ją z grona innych społeczników i ludzi dobrej woli, w tym artystów i twórców, czy też nauczycieli i terapeutów, którzy nieodpłatnie angażują się w edukację i pomoc innym. Osoby te niejednokrotnie poświęcają życie organizacji różnych zajęć o charakterze edukacyjnym czy akcji charytatywnych i na co dzień bezinteresownie pomagają innym, nie szukając przy tym rozgłosu i poklasku.

Drugą przesłanką, mogącą mieć wpływ na przyznanie przez Prezesa RM świadczenia specjalnego jest wystąpienie szczególnego zdarzenia losowego -nadzwyczajnego, wyjątkowego w skali kraju. Z akt nie wynika, aby przesłanka ta została spełniona. Wiek, stan zdrowia i brak prawa do własnej emerytury nie stanowią szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 82 ust. 1 u.z.e.FUS. Argumentacja Skarżącej o bezskutecznych próbach zdobycia stałej pracy w sektorze kultury i braku środków finansowych na opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne jest niewystarczająca do przyznania ww. świadczenia. W 1974r. weszła w życie ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin, która uwzględniając specyfikę działalności artystycznej, dawała możliwości opłacania stosownych składek twórcom niezatrudnionym na podstawie umowy o pracę. Skarżąca nigdy nie odprowadzała takich składek, a poświęcenie się sztuce i rezygnacja z opłacania ww. składek była zatem jej świadomym wyborem. Prezes RM, odnosząc się do braku środków na opłacenie takich składek, wskazał, że nie istniały uzasadnione powody, dla których Skarżąca, obok rozwijania swoich pasji, nie mogła podjąć innej aktywności zarobkowej, nie związanej z kulturą, celem poprawy sytuacji finansowej rodziny i zabezpieczenia swojej przyszłości.

Osobom, które osiągnęły wiek emerytalny, nie nabyły prawa do emerytury i znajdują się w trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej przysługuje, na ich wniosek, pomoc państwa w formie zasiłku stałego i opłacanie składki na ubezpieczenie zdrowotne. Rezygnacja przez Skarżącą z tej pomocy nie stanowi wystarczającej okoliczności do przyznania jej świadczenia na mocy art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS. Trud tworzenia, wiek, problemy zdrowotne i brak prawa do emerytury, bez wykazania przesłanek uzasadniających uznanie sytuacji za szczególną, w rozumieniu ww. przepisu, nie daje podstaw do przyznania emerytury specjalnej. Świadczenia te nie mają charakteru socjalnego, a ich przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osób wnoszących o takie świadczenia, nawet, gdy potrzeby te byłyby w pełni uzasadnione. Prezes RM z uwagi na swoją ustrojową i systemową funkcję w konstytucyjnym systemie organów państwa nie jest predestynowany ani uprawniony do przyznawania świadczeń osobom znajdującym się w trudnym położeniu - nie ma do tego ani podstaw, ani instrumentów. Zabezpieczanie potrzeb socjalno-bytowych osób znajdujących się w trudnych sytuacjach pozostaje w gestii instytucjonalnej pomocy społecznej.

Prezes RM, kierując się zasadą dochodzenia do prawdy obiektywnej, stwierdził, że okoliczności wykazane w postępowaniu z materiałem dowodowym zgromadzonym nie wypełniają celu z art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS. i nie dają podstaw do przyznania Skarżącej emerytury specjalnej.

2. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Skarżąca stwierdziła, że jej starania o emeryturę specjalną - uznaniową są w pełni uzasadnione. Załączone pisma poparcia z różnych instytucji i od szanowanych osób, jak i wartość jej działalności na niwie artystycznej i społecznej (przez sztukę) różnie potraktowano, a niektóre niesłusznie zmarginalizowano. Dotyczy to m.in. pisma poparcia z Instytutu P.W. (emerytowanej kustosz [...] w Domu Polskim w [...]) i pisma ze Związku Polskich Artystów Plastyków w [...], czy opinii specjalistów z Gabinetu [...] przy Państwowej Akademii Umiejętności w [...]. Dodatkowo załączona biografia artystyczna i filmografia nie obrazują w pełni skali działań Skarżącej, a stan zdrowia pogarszający się z wiekiem nie był i nie jest głównym powodem ubiegania się o świadczenie specjalne. To tylko dodatkowa argumentacja, bo zgodnie z art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS ww. świadczenie mogą wystąpić osoby znajdujące się w sytuacji szczególnej.

Skarżąca wskazała, że aktualnie w Muzeum [...] w [...] trwa wystawa pt. "[...]", której była pomysłodawcą i kuratorem. Ww. wystawa być może będzie pokazana w [...] (przy poparciu pana Ambasadora RP przy [...]). Jej nagrodzony w 1988r. film animowany pt. "[...]" o antykomunistycznym przesłaniu, znajduje się w Muzeum [...] w [...]. Skarżąca obecnie stara się ocalić od zapomnienia (opisać, znaleźć świadków) pierwszą samodzielną akcję artystyczną pt "[...]", którą przeprowadziła w [...] w czasie stanu wojennego, wiosną 1982r.

3. Prezes RM w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne.

II. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

1. Skarga zasługiwała na uwzględnienie, choć nie wszystkie argumenty w niej wskazane mogły być uznane za zasadne.

2. Sąd na wstępie wyjaśnia, że Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, w oparciu o zarządzenie Zastępcy Przewodniczącego Wydziału II z 17 listopada 2020r. Zgodnie z art. 15 zzs 4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020r. poz. 374 ze zm.) przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym, bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Sąd w tych sprawach orzeka na posiedzeniu niejawnym, w składzie trzech sędziów.

Sąd stwierdza ponadto, że w dniu wydania ww. zarządzenia z 17 listopada 2020r. miasto stołeczne Warszawa było objęte obszarem czerwonym, o którym mowa w § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 9 października 2020r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz.U. poz. 1758 ze zm.), zaś Prezes WSA w Warszawie na podstawie zarządzenia z 16 października 2020r. nr 21 w sprawie wdrożenia w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażeniem wirusem SARS-CoV-2 podjął stosowne działania.

Sąd wyjaśnia ponadto, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019r., poz. 2167) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019r. poz. 2325 ze zm., zwanej dalej: "P.p.s.a.") sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, lub ewentualnie ustalenie, że decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 lit. a)-c) i § 2 P.p.s.a.).

Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia więc zaskarżoną decyzję z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu lub podjęcia spornej czynności.

3. Zdaniem Sądu, analizowana pod tym kątem zaskarżona decyzja Prezesa RM naruszała w szczególności przepisy prawa procesowego i to w sposób istotny wpłynęło na naruszenie przepisu prawa materialnego powołanego w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji - art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS.

Sąd na wstępie wskazuje, że zgadza się z Prezesem RM, że uprawnienie z ww. przepisu - art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS - należy odczytywać w kontekście historycznym i brać pod uwagę orzecznictwo sądów administracyjnych oraz szczególnie uzasadniony przypadek wiązać nie tylko z ekstremalnie trudną sytuacją bytową osoby wnioskującej o przyznanie ww. świadczenia, lecz ze szczególnymi właściwościami osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia, wskazującymi na wyjątkowość danego przypadku w aspekcie społecznym. Chodzić tu może o posiadanie przez wnioskodawcę pewnych cech wyróżniających, jak wybitne osiągnięcia na niwie zawodowej, artystycznej i sportowej czy społecznej, świadczące o zasługach danej osoby wobec społeczeństwa. Sytuacja bytowa spowodowana stanem zdrowia, czy zdarzeniem losowym nie daje podstaw do domagania się przyznania emerytury lub renty.

Sąd zgadza się również z Prezesem RM, że niedookreślone pojęcie szczególnie uzasadnionych przypadków bez wskazania jakichkolwiek kryteriów i przesłanek oznacza, że ustawodawca pozostawił Prezesowi RM ocenę, czy sytuacja osoby ubiegającej się o świadczenie specjalne nosi znamiona szczególnie uzasadnionego przypadku. Celem art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS jest uhonorowanie i zapewnienie godziwych warunków bytowych osobom, które mają wybitne indywidualne zasługi i osiągnięcia w określonej dziedzinie aktywności.

Sąd tym niemniej stwierdza, że Prezes RM, rozpatrując konkretny przypadek, powinien rozważyć okoliczności faktyczne, które były podnoszone przez osobę, która złożyła wniosek o przyznanie świadczenia w drodze art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS – w rozpoznawanej sprawie Skarżącą. Z sprawy wynika natomiast, że Prezes RM, któremu pozostawiono uznanie, jakie okoliczności uznać za uprawniające do nabycia świadczenia specjalnego, nie rozważył podnoszonych przez Skarżącą okoliczności w sposób należyty i uwzględniający ich sens. Skarżąca wskazywała bowiem, że w latach 80-tych była jednym z pionierów sztuki zwanej "[...]", gdyż podczas studiów włączała się w różne akcje artystyczne, a wiosną 1982r. w [...] sama zrobiła pierwszą akcję pt. "[...]". Dodatkowo Skarżąca w toku postępowania wielokrotnie podkreślała, że zajmowała się i zajmuje swoim życiu "[...]em". Wyjaśniała również, jak pojmuje służbę artysty w krzewieniu sztuki i jakie działania z tego zakresu podejmowała.

Prezes RM nie oceniał ww. okoliczności podnoszonych przez Skarżącą w aspekcie "[...]u", lecz oceniał okoliczności faktyczne z punktu widzenia działalności artystycznej i socjalnej Skarżącej, badając te przesłanki oddzielnie, a nie łącznie. Sąd podkreśla, że trudno mówić o wytworzeniu jednej stałej definicji "[...]". Definicje te podlegają ciągłej ewolucji. Mówi się o artystycznym i twórczym procesie, który ułatwia pozytywną przemianę uczestniczących jednostek, grup i całego społeczeństwa. Mówi się też o sztuce społecznej, w której stosowana jest sztuka i kreatywność do transformacji jednostek, grup i społeczeństw poprzez pracę z docelową publicznością, a nie na jej rzecz.

W Wikipedii wskazuje się, że artysta społeczny to ktoś, kto jest po części artystą, po części agentem zmiany społecznej, po części facylitatorem, a po części wizjonerem. Artysta społeczny czerpie z praktyki artystycznej, dynamiki grupy i kreatywnych pomysłów, aby ułatwić zmianę.

Niektórzy artyści społeczni są już wykwalifikowanymi organizatorami m[...]eżowymi, którzy dodają do swojej praktyki zrozumienie procesu twórczego i wykorzystania sztuki. Inni to artyści, muzycy, poeci czy aktorzy, którzy decydują się wykorzystać swoje umiejętności do prowadzenia programów dla m[...]eży. Jeszcze inni to wizjonerscy liderzy, którzy zdobywają umiejętności artystyczne i ułatwiające wprowadzanie nowych pomysłów w sferę publiczną.

Artyści społeczni posiadają trzy kluczowe umiejętności: głębokie słuchanie, mówienie z serca i pełną obecność. Są katalizatorami innowacji i działań w imieniu wszystkich.

Sąd zwraca również uwagę, że nową kategorią pojęciową sztuki ukierunkowanej na kontekst społeczny wypracowano także w obszarze nauk społecznych na gruncie polskim. Duży wkład w tym zakresie ma socjolog i działaczka społeczna K. N., która opublikowała w 2015r. książkę z tego zakresu – "[...]". W pozycji tej wskazano, że na definicję [...]u, która nie jest wersją gabinetową, ale formułą wypracowywaną latami w trakcie działalności, nie tylko akademickiej, ale i praktycznej, społeczno-animacyjnej. W modelu tym praktyka artystyczna jest formą aktywności obywatelskiej służącej na przykład wspólnym interesom danej społeczności. Mniej istotny jest tu podział na twórcę i odbiorcę przy założeniu, że "każdy może być artystą"; kluczowe jednocześnie staje się wspólne działanie z ludźmi, a nie dla nich, a priorytetem w projektach spod znaku sztuki społecznej jest doświadczanie aktywności, uczestnictwa, podmiotowości i sprawczości. Sztuka może być tu z jednej strony środkiem aktywizowania członków danej społeczności, pomagającym wypracować narzędzia analizy i poprawy ich sytuacji społecznej, z drugiej zaś zaspokaja ich potrzeby estetyczne, intelektualne czy emocjonalne.

Z zaskarżonej decyzji nie wynika, aby Prezesa RM rozważał ww. okoliczności wobec Skarżącej w kontekście szczególnego przypadku, dającego podstawę do przyznania Skarżącej świadczenia, o którym mowa w art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS. Warto w tym miejscu wskazać, że zarówno sama Skarżąca w toku postępowania uwypuklała aspekt [...] i utworzenie wraz z przyjaciółmi grupy artystycznej [...] oraz bycie prekursorem na niwie [...], jako działalności artystycznej, ale do tego rodzaju działalności Skarżącej odwoływano się także w dokumentach, które załączała Skarżąca w toku postępowania administracyjnego.

I tak [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków w swoim piśmie z [...] listopada 2019r. wskazywał, że Skarżąca realizuje program artystyczny i charytatywny, który wpisuje się w coraz bardziej ważny i społecznie potrzebny w dzisiejszych czasach nurt zwany "[...]", a działanie takie pomaga w budowaniu świadomego społeczeństwa obywatelskiego (k. 117 akt administracyjnych). Również w rekomendacji prof. dr hab. R. W.– prezesa Stowarzyszenia [...] w [...] z [...] czerwca 2019r. wskazano, że działalność Skarżącej wpisuje się w coraz bardziej rozwijający się i potrzebny, prospołeczny nurt sztuki zwany także [...]. Podkreślono, że Skarżąca jako[...] czynnie zajmuje się sztuką w najszerszym tego słowa znaczeniu. Wspomaga w działaniach artystycznych nie tylko swojego męża, ale także wielu kolegów przez mobilizację ich do działań twórczych, organizowanie wystaw i różnych akcji artystycznych, także charytatywnych, co w dzisiejszych czasach stanowi wielką wartość dla jej środowiska nie tylko zawodowego, ale jako ważny ferment w tworzeniu dobrych relacji społecznych (k. 65 akt administracyjnych). Odwołanie się do działalności Skarżącej w ramach nurtu sztuki współczesnej zwanej "[...]em" znalazło się również w piśmie Dyrektora Muzeum [...] z [...] marca 2019r. (k. 43 akt administracyjnych). W dokumencie tym wskazywano, że Skarżąca wszelkie działania artystyczne podejmowała społecznie bez żadnego wynagrodzenia, a jej nadrzędnym celem jest budowanie więzi społecznych ponad podziałami.

Sąd, z uwagi na opisane wyżej definiowanie [...]u, wskazuje ponadto, że Prezes RM powinien rozpatrzyć całokształt materiału dowodowego sprawy w kontekście działań Skarżącej wspólne z innymi ludźmi, jej sprawczość i aktywizowanie członków danej społeczności, które mają poprawić sytuację danej społeczności i jednocześnie zaspokoić jej potrzeby estetyczne, intelektualne czy emocjonalne, a nie ogółu obywateli Polski. W tym zakresie materiał dowodowy sprawy jest obszerny i powinien być przeanalizowany przez organ administracyjny jednocześnie w aspekcie artystycznym i społecznym, gdyż Skarżąca uwypuklała w pismach składanych w postępowaniu administracyjnym, jak również w załączanych do nich dowodach, że działa w ramach "[...]u", niejako jego prekursor. W tym kontekście Prezes RM powinien zbadać sprawę i zastanowić się czy w odniesieniu do okoliczności podnoszonych przez Skarżącą – trzydziestoletniego okresu twórczego, na który składa się wielość i sens bezinteresownych działań społecznych i artystycznych zarazem, które wpisują się w coraz bardziej widoczny na świecie nurt "[...]u", który ma aktywizować społeczności lokalne, w tym również integrować ludzi reprezentujących różne kultury, choć żyjących na tym samym terenie (na pograniczu kultur, gdzie ścierają się różne interesy narodowe i kulturowe) oraz budować świadomość społeczną i artystyczną zarazem oraz jednać kultury - nie zachodzi "szczególnie uzasadniony przypadek".

Sąd zwraca uwagę, że z użytego w przepisie art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS sformułowania "może przyznać" wynika, że podejmowane na tej podstawie decyzje administracyjne mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ, jakkolwiek posiada swobodę działania i możliwość wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy, tym niemniej powinien odnieść się do okoliczności podnoszonych przez stronę Skarżącą i przeanalizować je w kontekście wypełnienia przesłanki z ww. przepisu art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS. Sądowa kontrola decyzji uznaniowych jest bowiem ograniczona i nie obejmuje celowości zaskarżonej decyzji. Tym niemniej Sąd bada, czy decyzja organu administracyjnego nie nosi cech dowolności, czy przed jej wydaniem doszło do zebrania i rozpatrzenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, czy organ dokonał ocen dotyczących konkretnego przypadku w kontekście przepisu, który miał obowiązek zastosować. Stąd też, Prezes RM, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, o którym mowa w art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS był związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W myśl bowiem art. 124 u.e.r.FUS w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej.

Tym samym Prezes RM, wydając zaskarżoną, powinien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). Powinien również dążyć do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw oraz obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) oraz musi w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a.

W rozpatrywanej sprawie Prezes RM, wydając zaskarżoną decyzję, uchybił wskazanym wyżej przepisom prawa procesowego i to w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie znajdującego się w aktach sprawy materiału dowodowego w kontekście wykonywanej przez Skarżącą działalności artystycznej w ramach "[...]u" oraz wystąpienia w związku z tym szczególnie uzasadnionego przypadku w aspekcie artystycznym i społecznym jednocześnie.

Tym samym, choć zaskarżona decyzja Prezesa RM była obszernie uzasadniona, nie sposób uznać, że doszło w niej do należytego rozważenia wszystkich aspektów sprawy, w tym podnoszonych przez Skarżącą i mających odzwierciedlenie w obszernym materiale dowodowym sprawy, a które to aspekty mogły i powinny być rozważone na gruncie art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS. Uzasadnione było więc stwierdzenie, że w zaskarżonej decyzji naruszono w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 k.p.a. w związku z art. 80 k.p.a. przez niewyjaśnienie "szczególnie uzasadnionego przypadku", o którym mowa w art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS w aspekcie wykonywanej przez Skarżącą działalności artystycznej w ramach "[...]u" w kontekście artystycznym i społecznym jednocześnie. Wyżej wskazana wadliwość procesowa wskazywała, że sprawy nie wyjaśniono w sposób wyczerpujący. Wadliwość tą należy naprawić przy ponownym rozpatrywaniu sprawy.

4. Sąd nie podważa ustaleń faktycznych organu zawartych w zaskarżonej decyzji, ani ocen organu dotyczących działalności artystycznej i działalności społecznej rozpatrywanych oddzielnie oraz potrzeby ubezpieczania działalności artystycznej Skarżącej na przestrzeni trzydziestu lat pracy twórczej. Sąd stwierdza jednak, że z uwagi na powyższe rozważania Sądu, jak również podnoszone przez Skarżącą w toku postępowania okoliczności należało uznać, że oceny organu administracyjnego były niewystarczające i nie odnosiły się do okoliczności wynikających z akt sprawy, a w szczególności pomijały kontekst działalności artystycznej Skarżącej w ramach "[...]u" w aspekcie "szczególnie uzasadnionego przypadku", o którym mowa w art. 82 ust. 1 u.e.r.FUS.

5. Sąd, mając powyższe na względzie, w konsekwencji stwierdzonych uchybień, uznał za zasadne uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa RM, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. Prezes RM przy ponownym rozpatrywaniu sprawy winien uwzględnić ww. wskazania Sądu.