Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt I SA/Sz 1078/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2012-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6539 Inne o symbolu podstawowym 653
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: artart 28 ust 1-3 w zw. z art 32,
journal: Dz.U. 1998 nr 137 poz 887
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Polańska, Sędziowie Sędzia WSA Kazimierz Maczewski,, Sędzia WSA Ewa Wojtysiak (spr.), Protokolant Edyta Wójtowicz, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 22 lutego 2012 r. sprawy ze skargi W.M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 września 2011 r. nr [...] II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej kwotę [...] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych, odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie własne W.M. w łącznej kwocie [...] zł, w tym na ubezpieczenia społeczne za okres od sierpnia 2008 r. do września 2008 r., za listopad 2008 r., za okres od stycznia 2009 r. do maja 2009 r. oraz od lipca 2009r. do czerwca 2011 r., na ubezpieczenie zdrowotne za okres od czerwca 2008 r. do października 2008 r. oraz od stycznia 2009 r. do czerwca 2011 r. oraz na Fundusz Pracy za okres od czerwca 2008 r. do maja 2009 r. oraz od lipca 2009 r. do czerwca 2011 r., uznając, iż w sprawie nie zostały spełnione przesłanki umorzenia należności z art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (DZ.U. Nr 137, poz. 887, ze zm.), dalej w skrócie "u.s.u.s.".

W jej uzasadnieniu organ rentowy wskazał, że wnioskiem z dnia 02.08.2011 r., uzupełnionym pismem z dnia 11.08.2011 r. pełnomocnik zobowiązanej W.M. - E.P. (córka) - wystąpiła z prośbą o umorzenie zobowiązań z tytułu składek za lata 2008-2011, należnych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Pełnomocnik wskazała, że zgłoszona przez zobowiązaną działalność gospodarcza nie była faktycznie prowadzona, lecz była działalnością fikcyjną, wynikającą z choroby - schizofrenia paranoidalna. Zdaniem córki, postępowanie zobowiązanej w związku z zaistniałą chorobą przyczyniło się do trudnej sytuacji finansowej rodziny oraz w rezultacie doprowadziło do jej patologii. Według opinii psychiatrów zobowiązana wymagała hospitalizacji i leczenia w szpitalu psychiatrycznym, jednak odmówiła korzystania z pomocy medycznej. Pełnomocnik nadmieniła również, że wnioskodawczyni posiada zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów oraz z tytułu bieżących opłat. Obecnie rodzina zobowiązanej postanowiła jej pomóc m.in. w uregulowaniu spraw związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Córka dłużniczki wskazała także, iż choroba matki uniemożliwia uzyskiwanie środków finansowych niezbędnych do podjęcia spłaty zadłużenia oraz, że uregulowanie zaległości spowodowałoby zbyt ciężkie skutki dla całej rodziny. Na potwierdzenie powołanych okoliczności przedłożono szereg dokumentów dotyczących m.in. stanu zdrowia, leczenia W.M., jej sytuacji osobistej, majątkowej i finansowej.

Rozpatrując powyższy wniosek organ rentowy, omówił na wstępie wynikające z przepisów prawa przesłanki umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne

(art. 28 u.s.u.s. oraz rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej

z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne).

Następnie stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła niezbędna przesłanka umożliwiająca umorzenie długu, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., tj. całkowita nieściągalność, wskazując na toczące się wobec W.M. postępowanie egzekucyjne, które oznacza, do czasu jego zakończenia, że istnieje potencjalna możliwość uregulowania długu. Organ wyjaśnił, że skoro uprawniony do oceny sytuacji majątkowej i finansowej zobowiązanej organ egzekucyjny nie stwierdził, że dług jest niemożliwy do wyegzekwowania z powodu braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, bądź z uwagi na brak możliwości uzyskania kwot przekraczających wydatki egzekucyjne to brak było podstaw do umorzenia zadłużenia z powodu całkowitej nieściągalności.

Zakład nie dopatrzył się również w rozpoznawanej sprawie żadnych nadzwyczajnych okoliczności, uzasadniających umorzenie należności, o których mowa rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Przeprowadzając pod tym kątem analizę przedłożonych dokumentów i sytuacji zobowiązanej, ustalono, że zobowiązana nie prowadzi działalności gospodarczej ani nie pracuje, nadto zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z byłym mężem, który ma przyznany zasiłek stały z pomocy społecznej w kwocie [...] zł miesięcznie oraz z córką, która prowadzi działalność gospodarczą, a także z zięciem, który jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, jak również z ich 2-letnim dzieckiem. Ze złożonego oświadczenia wynikało także, że dłużniczka korzysta z pomocy finansowej swoich dzieci i matki. Wydatki z tytułu miesięcznych opłat przyjęto w kwocie oszacowanej przez zobowiązaną w wysokości [...] zł plus koszty opału w okresie zimowym na kwotę ok. [...] zł miesięcznie. Natomiast koszty związane z leczeniem na kwotę [...] zł. Zakład wskazał także, że według oświadczenia zobowiązanej, oprócz zadłużenia w ZUS posiada ona inne zobowiązania: z tytułu podatku od nieruchomości w kwocie [...] zł, z tytułu zaciągniętych kredytów na kwotę [...] zł, w bankach

na kwotę [...] zł oraz związane z bieżącymi opłatami w kwocie [...] zł. W zakresie sytuacji majątkowej organ rentowy stwierdził, że zobowiązana jest właścicielką 1/2 udziału w nieruchomości (KW nr [...] ) położonej w K. przy ul [...], na której ustanowiona jest hipoteka na rzecz ZUS. Ponadto, na podstawie przedłożonej dokumentacji lekarskiej ustalono, że u dłużniczki rozpoznano zespół paranoidalny, co w konsekwencji wymaga leczenia w Poradni Zdrowia Psychicznego oraz systematycznego przyjmowania leków. Zakład wskazał również na Orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 24.08.2011 r., którym zobowiązana została uznana za całkowicie niezdolną do pracy na okres od 30.06.2011 r. do 31.08.2012r. Na podstawie powyższych ustaleń faktycznych przyznał, że spłata zadłużenia jest dla zobowiązanej znacznym obciążeniem finansowym, jednakże uznał, że umorzenie należności byłoby przedwczesne i niedostatecznie uzasadnione z uwagi na okresowo orzeczony stopień niepełnosprawności (do dnia 31 sierpnia 2012 r.).

W ocenie Zakładu, wskazuje to na możliwość odzyskania zdolności zatrudnienia lub zarobkowania w inny sposób. Ponadto organ rentowy zwrócił uwagę na okoliczność posiadania majątku nieruchomego, obciążonego hipoteką na rzecz ZUS, z którego dług może być wyegzekwowany. W uzasadnieniu decyzji wskazano także, że na umorzenie należności nie może wpłynąć fakt posiadania zobowiązań wobec innych wierzycieli, z uwagi na uprzywilejowany charakter należności ZUS w stosunku

do innych wierzytelności (art. 24 ust. 3 u.s.u.s.). Zakład nie dopatrzył się w przedmiotowej sprawie żadnych nadzwyczajnych okoliczności, w postaci zdarzeń losowych, które powodowałyby konieczność ponoszenia szczególnych, dodatkowych wydatków i uzasadniałyby umorzenie. Zdaniem organu rentowego podstawą udzielenia wnioskowanej ulgi ("fikcyjność prowadzonej działalności") nie może być przyczyna, która spowodowała powstanie zadłużenia. Na przedsiębiorcy bowiem jako płatniku składek ciąży obowiązek regulowania tych należności, niezależnie od wyniku tej działalności, jak i ponoszenia konsekwencji braku ich realizacji. Organ rentowy poinformował także o możliwości prawnej rozłożenia zadłużenia na raty na wniosek osoby zainteresowanej.

Pismem z dnia 11 października 2011 r. pełnomocnik zobowiązanej zwróciła się

o ponowne rozpoznanie sprawy umorzenia wyżej wskazanych należności oraz dalszych odsetek z uwagi, że wniosek o umorzenie nie został rozpatrzony w sposób dokładny oraz ostateczny, a także z powodu nowych okoliczności (orzeczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. wydane w postępowaniu egzekucyjnym).

Pełnomocnik wskazała, że w uzasadnieniu decyzji Zakład wziął pod uwagę tylko zaległości za lata 2008-2011, jednakże wniosek z dnia 02.08.2011 r. uzupełniony został pismem z dnia 11.08.2011 r. o całość zadłużenia, w którym pełnomocnik wskazał, że uregulowanie zaległości (zajęcie domu rodzinnego) spowodowałoby ciężkie skutki dla całej rodziny, pogorszyłoby to warunki życia poniżej minimum socjalnego. Ponadto Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone z majątku zobowiązanej, gdyż w toku prowadzenia tego postępowania nie uzyskano kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne (kopia orzeczenia z dnia 28-09-2011 r. w załączeniu). Odnośnie majątku zobowiązanej wyjaśniono, że dom zaspokaja potrzeby mieszkaniowe nie tylko zobowiązanej ale i byłego męża oraz córki, zięcia i wnuka, a zatem pozbawienie rodziny domu spowodowałoby ubóstwo oraz brak możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych rodziny, a także pogorszenie stanu zdrowia zobowiązanej. W tym kontekście powołano się na przepisy ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, stanowiącej o obowiązku zapewnienie osobom z zaburzeniami psychicznymi opieki i pomocy niezbędnych do życia w środowisku rodzinnym i społecznym. W kwestii orzeczonej okresowej utraty zdolności do pracy, pełnomocnik wyjaśniła, że w przypadku choroby zobowiązanej oraz ze względu na jej wiek (57 lat) nie jest możliwe pełne odzyskanie zdolności do pracy umożliwiające spłatę zaległości w wysokości ponad [...] tys. zł. Poinformowano również o ubieganiu się przez wnioskodawczynię o rentę socjalną z opieki społecznej, która wynosi ok. [...] zł miesięcznie. Odnośnie przyczyn powstania zadłużenia, pełnomocnik wskazała, że chorobę zobowiązanej stwierdzono już w 1992 r. wyjaśniła także, że prowadzenie działalności gospodarczej wynikło właśnie z faktu choroby i braku chęci podjęcia leczenia. Wskazano także na załączone do sprawy dowody świadczące o próbie sądowego ubezwłasnowolnienia zobowiązanej podjętej przez jej byłego męża. W kwestii twierdzenia organu rentowego, że działalność gospodarcza zobowiązanej stanowiła jedno ze źródeł utrzymania rodziny, córka skarżącej wyjaśniła, że przedstawiła dowody z urzędu skarbowego , z których wynikało, że firma matki nie przynosiła żadnego dochodu. Według córki rodzina utrzymywała się jedynie z alimentów ojca oraz pomocy rodziny, żyjąc w "strasznej biedzie".

Decyzją z dnia [...] r., Nr [...] , wydaną w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy ww. decyzję, nie stwierdzając podstaw do zmiany dotychczasowego rozstrzygnięcia. Zakład wskazał, na uznaniowy i wyjątkowy charakter instytucji umorzenia należności stosowany tylko wówczas gdy faktycznie nie ma szansy na odzyskanie należności w okresie nieprzedawnionym. Wyjaśnił także, że sprawie o umorzenie oceniane jest nie tylko wystąpienie przesłanek umorzenia po stronie zobowiązanego, ale także to czy uzasadnione jest uszczuplenie państwowych funduszy celowych dla poprawy sytuacji dłużnika. Wskazano też, że ocena ta obejmuje stan obecny, jak i możliwość zmiany sytuacji finansowej, jak też to, czy trudności mają charakter okresowy, stały i pogłębiający się.

Dalej w motywach rozstrzygnięcia organ rentowy stwierdził, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego zostało właściwie ocenione, że nie istniały okoliczności uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek z powodu ich całkowitej nieściągalności. Zakład zauważył, że wprawdzie w dacie wydania decyzji zaistniała nowa okoliczność, gdyż postanowieniem z dnia 28 września 2011 r. organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne wobec W.M., jednak – wobec posiadania przez zobowiązaną nieruchomości – uznał tę okoliczność

za nieprzesądzającą o całkowitej nieściągalności długu.

Organ nie dopatrzył się w rozpoznawanej sprawie również przesłanek

z rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek, powtarzając dotychczasowa argumentację, że w sytuacji orzeczonej jedynie czasowej całkowitej niezdolności do pracy, nie jest wykluczona poprawa stanu zdrowia zobowiązanej, umożliwiająca jej uregulowanie długu do czasu jego przedawnienia. Wskazano także, że umorzenie uprzywilejowanych należności wobec ZUS nie jest dopuszczalne również ze względu na posiadanie przez dłużniczkę innych zobowiązań, wobec innych niż ZUS wierzycieli, prowadziłoby to bowiem do zaspokojenia tych wierzycieli kosztem Zakładu.

Odnośnie możliwości pozbawienia zobowiązanej części majątku nieruchomego, tj. domu, w którym mieszka wspólnie z innymi członkami rodziny, organ rentowy wyjaśnił, że egzekucja należności z majątku dotyczyłaby jedynie udziału w ½ części nieruchomości, nie pozbawiając pozostałych posiadaczy ich praw i możliwości sprawowania opieki na chorą w środowisku rodzinnym.

W zakresie przyczyn powstania zadłużenia wyjaśniono, że przepisy prawa

nie wymieniają ich jako przesłanki umożliwiającej umorzenie, w konsekwencji uznano, że nie mają one wpływu na ocenę zasadności umorzenia i w postępowaniu o umorzenie nie mogą być brane pod uwagę. Odnosząc się jednak do powołanej okoliczności, że choroba zobowiązanej trwała od 1992 r., organ zauważył,

że pomimo tego rozpoczynając w roku 1999 działalność gospodarczą stan zdrowia umożliwiał jej podjęcie i opłacanie należnych składek. Ponadto wskazano,

że działania egzekucyjne wobec zobowiązanej zostały wdrożone w 2001r. i do chwili wszczęcia postępowania w sprawie o umorzenie fakt prowadzenia przez zobowiązaną działalności nie był kwestionowany ani przez nią, ani przez członków rodziny. Powołano się także na dane ZUS, z których wynika, że w latach 2008-2010 zobowiązana wykonywała również pracę jako pracownik najemny, zarówno , na umowę o pracę jak i umowę zlecenia. Zdaniem organu, oznacza to, że zobowiązana do umowy o pracę musiała uzyskać stosowne zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia. Zakład dopuszcza jednak możliwość korekty okresu prowadzenia przez zobowiązaną działalności gospodarczej, jeżeli przedłoży ona dokument organu ewidencyjnego, z którego będzie wynikało, że tej działalności nie prowadziła.

Odnośnie zawartego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy prośby

o umorzenie również wcześniejszego zadłużenia, tj. za okres od stycznia 2000r.

do maja 2006r., Zakład wskazał, że sprawa w tym zakresie, jako wcześniej niebędąca przedmiotem rozpatrzenia, będzie rozpoznana jako nowy wniosek

o umorzenie.

W skardze do WSA w Szczecinie na wyżej powołaną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 listopada 2011 r. pełnomocnik skarżącej wniósł

o uchylenie wskazanej decyzji jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz dopuszczenie dowodów z dokumentów przytoczonych w uzasadnieniu skargi jak

i zgromadzonych w toku postępowania administracyjnego obu instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucono:

1. naruszenie prawa materialnego, polegające na błędnej wykładni art. 28 ustawy

z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez uznanie, że w przedmiotowej sprawie brak jest przesłanek do umorzenia zobowiązań należnych Zakładowi, a także błędnej wykładni § 3 ust. 1 i 2 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez jego niezastosowanie i oddalenie wniosku o umorzenie zobowiązań skarżącej;

2. naruszenie prawa procesowego, tj. art. 7 kpa poprzez wydanie decyzji bez uwzględnienia z urzędu słusznego interesu obywatela, art. 77 § 1 kpa poprzez rozpatrzenie materiału w sposób niewyczerpujacy, art. 80 kpa poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej nie zgodził się z dokonaną przez organ rentowy oceną sprawy co do braku istnienia przesłanek do zastosowania wnioskowanej ulgi. Zdaniem autora skargi, organ rentowy nie podjął w sprawie próby indywidualnego wyjaśnienia na podstawie czego opiera swoje przekonanie o możliwości zapłaty należności z tytułu składek przez skarżącą. W ocenie skarżącej wykazała ona w postępowaniu, że jej sytuacja majątkowa i zdrowotna jest trudna, wskazując, że pozostaje na utrzymaniu dzieci. Skarżąca nie ma możliwości spłaty należności, a ich egzekucja stanowi zagrożenie dla jej egzystencji. Ponadto, wskazano na okoliczność umorzenia w dniu 28 września 2011 r. postępowania egzekucyjnego, gdyż w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie uzyskano kwoty przewyższającej wydatków egzekucyjnych. Według skarżącej, brak szczegółowego rozważenia i indywidualnego podejścia do jej szczególnej sytuacji, która nie jest przejściowa, oznacza, że decyzja o odmowie umorzenia składek przekracza granice swobodnego uznania i nosi cechy dowolności. Nadto, zarzucono organowi rentowemu, że nie dokonał niezbędnych ustaleń, w szczególności co do faktycznego stanu majątkowego skarżącej i jej rodziny, co do jej stanu zdrowia, który miał wpływ na prowadzenie działalności gospodarczej. Do skargi załączono szereg dokumentów z postępowania administracyjnego i dotyczących stanu zdrowia skarżącej oraz postanowienie Naczelnika Urzędu w B. z dnia [...] r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.) Sąd sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Ocenie Sądu podlega zatem zgodność aktów (w tym wypadku decyzji administracyjnej) zarówno z przepisami prawa materialnego jak

i procesowego. Zgodnie z art. 134 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto zgodnie z art. 145 § 1 p.p.s.a. Sąd uwzględniając skargę na decyzję, może decyzję w całości lub części uchylić, stwierdzić jej nieważność w całości lub części lub stwierdzić wydanie decyzji z naruszeniem przepisów prawa. Sąd nie ma natomiast możliwości umorzenia zadłużenia skarżącej, ponieważ uprawnienie to jest zastrzeżone do kompetencji ZUS.

Badając zaskarżoną decyzję we wskazanym zakresie, Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga jest zasadna.

Przedmiotem zaskarżonej decyzji jest odmowa umorzenia należności z tytułu nieopłaconych przez W. M. składek na ubezpieczenie własne osoby prowadzącej działalność gospodarczą w wysokości [...] zł. Z wnioskiem o umorzenie wystąpiła córka skarżącej jako jej pełnomocnik.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi art. 28 ust. 1 - 3

w związku z art. 32 "u.s.u.s. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego przepisu. Wyliczenie zawarte w powołanym przepisie jest wyczerpujące, a zatem stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

Szczegółowe zasady tego umarzania zostały uregulowane w rozporządzeniu

z 2003 r., wydanym na podstawie delegacji zawartej w art. 28 ust. 3 b u.s.u.s. Zgodnie z dyspozycją § 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1), poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (pkt 2), przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (pkt 3).

Jak wynika z brzmienia powołanego wyżej przepisu wystąpienie sytuacji faktycznej, mieszczącej się w kategorii przypadków przewidzianych w jego treści, daje Zakładowi możliwość umorzenia zaległości w opłacaniu składek, skorzystanie z której pozostawione zostało, z woli prawodawcy, w gestii uznania organu.

Tak więc, nawet w sytuacji spełnienia przesłanek, o których mowa

w rozporządzeniu z 2003 r., organ nie ma obowiązku umorzenia zaległości, a po stronie zobowiązanego nie powstaje odpowiadające temu roszczenie. Działa on tym samym w granicach uznania administracyjnego, co jednak nie oznacza dowolności

w podejmowaniu decyzji przez organy administracji publicznej.

Uznaniowy charakter decyzji, jaką jest decyzja zaskarżona do Sądu, nie zwalnia organu od przeprowadzenia stosownego postępowania mającego na celu zebranie całego materiału dowodowego i dokonanie jego wszechstronnej oceny. Ponadto, działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną

w art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz.1071 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a.", zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga by interes społeczny i słuszny interes obywatela (często sprzeczne) zostały należycie wyważone. Temu celowi służy szczegółowa analiza sytuacji, w tym materialnej zobowiązanego i jego rodziny, uwzględniająca nie tylko stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny, ale nadto stan zdrowia strony zobowiązanej (por. wyrok NSA z 10 marca 2009 r., I FSK 31/08 - publikowane w internetowej bazie orzeczeń NSA: www.nsa.gov.pl).

Sąd oceniający zaskarżoną decyzję bada, czy nie nosi ona cech dowolności, a więc, czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych, właściwie uzasadniając swoje stanowisko.

Należy również wskazać, że prawidłowo skonstruowane uzasadnienie, zawierające wyczerpujące omówienie co do oceny zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, wykładni zastosowanych przepisów i oceny przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa jest istotne z punktu widzenia stosowania zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 K.p.a. realizowanej na mocy art. 107 § 3 K.p.a. Organ administracji, zgodnie z tą zasadą, jest bowiem obowiązany do wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Celem tej zasady jest przekonanie stron o trafności wydanego rozstrzygnięcia

i uniknięcie w ten sposób wykonania decyzji z zastosowaniem środków przymusu.

Sąd dokonując oceny decyzji w przedmiocie umorzenia składek – zgodnie

z utrwalonym orzecznictwem sądowym – nie ogranicza się jedynie do zbadania, czy zostały zachowane formalne przesłanki wymagane przepisami K.p.a. Sąd ma kompetencję do należytego zbadania sprawy, a więc oceny tego, czy nieskorzystanie przez wierzyciela z prawa umorzenia należności nie krzywdzi dłużnika (zobowiązanego). Sformułowana w art. 7 K.p.a. ogólna zasada postępowania administracyjnego odnosi się nie tylko do postępowania, lecz również do stosowania prawa materialnego przy wydawaniu decyzji uznaniowych (por. wyroki NSA z dnia 21 lutego 2007 r., sygn. akt II GSK 301/06, LEX nr 325379 , i z dnia 10 października 2007 r., sygn. akt II GSK 176/07, LEX nr 451167). Przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika. NSA w wyroku z dnia 20 marca 2007 r. , sygn. akt II GSK 345/06, Lex nr 321267) podkreślił, że "[...] gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowanie jej w sposób szczególny [...]. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym [...] norma prawna, która dopuszcza umorzenie należności w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, wobec permanentnie niezadowalającego stanu finansów ubezpieczeń społecznych, nie znalazłaby w praktyce ogóle zastosowania. Takie rozumienie byłoby natomiast sprzeczne ze społeczną funkcją omawianej instytucji prawnej".

Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że Zakład wydający zaskarżoną decyzję naruszył zarówno przepisy prawa materialnego jak i procesowego i nie wykazał się prawidłowym rozumieniem "uznania administracyjnego".

W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organ rentowy nie dokonał właściwej i rzetelnej oceny sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącej, dysponując obszernym materiałem dowodowym w postaci szeregu dokumentów źródłowych dotyczących stanu zdrowia, stanu majątkowego skarżącej i rodziny, sytuacji osobistej skarżącej. Na podstawie tych dokumentów organ stwierdził, że umorzenie należności byłoby przedwczesne, bowiem nie jest wykluczone, że skarżąca będzie miała w przyszłości możliwości uzyskiwania dochodów pozwalających na spłatę zadłużenia oraz posiada majątek (udział w nieruchomości) i nie zachodzi całkowita nieściągalność należności.

Według składu orzekającego, organ nie uzasadnił swojego stanowiska w sposób należyty i nie wskazał, w jaki sposób skarżąca mogłaby znaleźć środki

na wykonanie ciążących na niej zobowiązań wobec ZUS bez narażania się

na powstanie ciężkich skutków.

Jest bezsporne w sprawie, że skarżąca jest osobą chorą psychicznie. Choroba ta trwa od 1992 r. W chwili obecnej skarżąca pozostaje bez dochodu,

ma orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy (na okres od 30.06.2011 r.

do 31.08.2012 r.) i nie pobierała z tego tytułu świadczenia rentowego. W chwili obecnej stara się o rentę socjalną. W analogicznej sytuacji materialnej znajduje się wspólnie zamieszkujący były mąż skarżącej, który nie pracuje, pobiera zasiłek stały

z pomocy społecznej w kwocie [...] zł. Jak wynika z akt, skarżąca również korzystała z pomocy społecznej przez przyznanie jej prawa do świadczeń opieki zdrowotnej w okresie od 30 czerwca 2011 r. do 27 września 2011 r., co świadczy o rzeczywiście jej trudnej sytuacji finansowej, by korzystać bowiem z pomocy państwa,

jej beneficjent musi spełnić rygorystyczne kryteria dochodowe. Wysokość miesięcznych opłat stałych w miejscu zamieszkania skarżąca oszacowała na kwotę ok. [...] zł, a w sezonie zimowym dochodzą do tego dodatkowo koszty ogrzewania w kwocie ok. [...] zł. Skarżącej w utrzymaniu pomagają dzieci i matka. Córka skarżącej prowadzi działalność gospodarczą, zięć zaś jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, a na ich utrzymaniu pozostaje małoletnie dziecko. Z akt wynika nadto, że zobowiązania z tytułu składek były dochodzone w ramach administracyjnego postępowania egzekucyjnego. Postępowanie to zostało umorzone postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. z dnia [...] r. gdyż w jego toku nie uzyskano kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne.

Biorąc powyższe pod uwagę, w ocenie Sądu, organ rentowy odmówił skarżącej umorzenia należności z tytułu składek przy obiektywnie trudnej sytuacji życiowej i finansowej skarżącej, podczas gdy na gruncie dokonanych ustaleń faktycznych sprawy wprost wynika brak realnych perspektyw na podwyższenie poziomu dochodów strony skarżącej. Organ przyjął, że istnieje majątek pozwalający

na wyegzekwowanie zaległych należności składkowych, w postaci nieruchomości,

tj. domu zajmowanego przez skarżącą, jej byłego męża, córkę i jej rodzinę.

Nie wzięto pod uwagę oczywistych konsekwencji przewidywanego pozbawienia domu, w kontekście sytuacji życiowej i majątkowej skarżącej i jej rodziny,

a mianowicie, czy skutkiem wyegzekwowania należności ZUS z majątku nieruchomego skarżącej nie będzie konieczność uzyskania innej pomocy państwa. Zakład nie dokonał w zaskarżonej decyzji szczegółowej analizy stanu zdrowia skarżącej, pominął bowiem, że od wielu lat cierpi ona na chorobę psychiczną, i że to choroba bezpośrednio przyczyniła się do powstania zadłużenia, a zatem,

że zadłużenie to pozostaje w ścisłym związku skutkowo przyczynowym z chorobą skarżącej. Organ pominął, że skarżąca leczy się psychiatrycznie, a mocą orzeczenia lekarza orzecznika ZUS została uznana za całkowicie niezdolną do pracy

do września 2012 r. Nadto, z akt sprawy w sposób oczywisty wynika, że już wcześniejszy stan zdrowia psychicznego skarżącej prowadził do nieracjonalnych jej zachowań i działań skarżącej, oraz, że tak naprawdę powinien wykluczać podjęcie przez nią pracy i prowadzenie działalności gospodarczej. Ten stan zdrowa skarżącej niewątpliwie także utrudniał sprawowanie opieki nad nią i udzielenie jej pomocy wobec zaprzeczania chorobie (umieszczenie w szpitalu bez jej zgody, ucieczka

ze szpitala, postępowanie z wniosku męża o ubezwłasnowolnienie). Zakład

w zaskarżonej decyzji w ogóle nie odniósł się do tych okoliczności wynikających wprost z materiału dowodowego, a mających kluczowe znaczenie dla jej merytorycznego rozstrzygnięcia. W sposób arbitralny organ ocenił, że nie jest wykluczone podjęcie przez skarżącą pracy po 31 sierpnia 2012 r., bez uprzedniego ustalenia, czy jej stan zdrowia w ogóle rokuje poprawę oraz, czy ze względu na wiek, zawód, rodzaj schorzenia podjęcie zatrudnienia jest w ogóle realne.

Sytuacja skarżącej – zdaniem Sądu - jest na tyle trudna i szczególna,

że wymaga indywidualnego podejścia, przy czym należy uwzględnić fakt,

że w niniejszej sprawie udokumentowana jest całkowita nieściągalność spornej należności wobec umorzenia egzekucji w stosunku do skarżącej w związku z tym,

że egzekucji tej nie uzyskano kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne. Tak więc zaprezentowane stanowisko organu nie zasługuje na aprobatę tym bardziej,

że powyższe okoliczności powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, szczególnie, że w omawianym przypadku decyzja dotyczy nie kwestii błahych, bez istotnego znaczenia z punktu widzenia podstawowych praw i przyrodzonej godności człowieka, ale sfery jego elementarnych potrzeb - posiadania środków niezbędnych do przeżycia i miejsca do zamieszkania.

Sąd zwraca uwagę, że powołany przez organ interes publiczny - w tym przypadku sprowadzony do interesu jednego z działów finansów publicznych, określanego jako stan finansów ubezpieczeń społecznych, z zasady sprzeczny jest

z interesem prywatnym tj. ważnym interesem osoby zobowiązanej, przy czym

z założenia ten pierwszy uzyskuje wyższą rangę. Z tym stanowiskiem nie sposób się zgodzić, ponieważ interes publiczny nie powinien być rozumiany, jako sprzeczny

z indywidualnym interesem obywatela. Należy też przypomnieć – za cytowanym wyżej wyrokiem NSA z dnia 20 marca 2007 r.,– że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. Biorąc pod uwagę, że skarżąca w niniejszej sprawie obecnie nie ma żadnych dochodów, utrzymuje się z pomocy rodziny oraz środków pomocowych (stara się o rentę socjalną), trudno przyjąć,

że wyegzekwowanie od niej zaległych należności, nawet jeżeli jest realnie możliwe dzięki sprzedaży nieruchomości, może pozostawać w zgodzie z interesem publicznym i słusznym interesem obywatela.

Należy także wziąć po uwagę, że system ubezpieczeń społecznych jest to system ustawowo zagwarantowanych świadczeń związanych z pracą, służących zaspokojeniu potrzeb wywołanych przez zdarzenia losowe i finansowanych przez ubezpieczonych na zasadzie rozłożenia ich ciężaru na osoby do nich następnie uprawnione. Mieszcząca się w tym systemie również funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego, nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek

w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny.

W tym stanie rzeczy, w świetle powyższych rozważań zachodzi podstawa do uznania, że ustalenia dokonane przez organ w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie są wyczerpujące, zaś ich ocena jest lakoniczna, co doprowadziło do wydania decyzji o nieprzekonującej argumentacji, a w poczuciu skarżącej - krzywdzącej, a w konsekwencji do naruszenia reguł procesowych zawartych w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 K.p.a. oraz naruszenia prawa materialnego, tj. art. 28 u.s.u.s. jak i § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Zakład przy ponownym rozpoznaniu sprawy - mając na uwadze ww. wskazania Sądu co do kierunku postępowania - winien szczegółowo rozważyć,

czy w świetle zebranego materiału dowodowego w sprawie w stosunku do skarżącej znajdują zastosowanie przesłanki, o jakich mowa w ww. przepisach, z uwzględnieniem wyczerpującej motywacji rozstrzygnięcia. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości co do okoliczności istotnych dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy zaistniałych na gruncie zgromadzonego materiału dowodowego, organ ma obowiązek przeprowadzenia dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie (art. 136 K.p.a.).

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.