Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 325/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-10-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2017 poz 1383
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Borowiecki (spr.), Sędziowie WSA Ewa Kwiecińska, Janusz Walawski, Protokolant specjalista Ewa Kielak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 października 2018 r. sprawy ze skargi małoletniego S. B. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego R. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r., nr [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej także: "Prezes ZUS" lub "organ") - działając na podstawie przepisu art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm. - dalej: "k.p.a.") - w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy - utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...], odmawiającą przyznania małoletniemu S. B. (dalej także: "skarżący" lub "strona skarżąca"), reprezentowanemu przez przedstawiciela ustawowego R. B., świadczenia w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 ze zm. - dalej także: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS").

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym.

W wyniku rozpatrzenia wniosku R. B., przedstawiciela ustawowego małoletniego S. B.z dnia [...] października 2017 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...] - działając na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego S.B..

W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS, powołując się na treść art. 83 cyt. ustawy - wskazał, że z powyższego przepisu wynika, iż przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki:

- wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną, w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

- wnioskodawca nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,

- wnioskodawca nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

- wnioskodawca nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Jednocześnie, Prezes ZUS podkreślił, że warunki określone w powołanym wyżej przepisie cyt. ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Mając powyższe na względzie, Prezes ZUS zauważył, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że udokumentowano tylko 1 rok, 6 miesięcy i 6 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 41 lat. Ponadto, jak podniósł organ, w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 2 miesiące i 7 dni tych okresów. Jednocześnie, Prezes ZUS podkreślił, że pierwsze udokumentowane objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi ojca dziecka nastąpiło w dniu [...] lutego 2000 r., tj. w wieku 30 lat. Ponadto, jak wskazał organ, w latach 2000-2010 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ojca dziecka lub innej jego działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

W tej sytuacji, w ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie, organ zauważył, iż przez pojęcie szczególnych okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego, stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

W związku z powyższym, Prezes ZUS uznał, że w ustalonym stanie faktycznym brak jest podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym, że - jak podkreślił - nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

W piśmie z dnia 11 grudnia 2017 r. skarżący, reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego, wniósł do organu o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej wydaniem wskazanej powyżej decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2017 r.

W uzasadnieniu środka zaskarżenia przedstawiciel ustawowy skarżącego wskazał, że S. B. jest dzieckiem, które wymaga opieki, zajęć socjo-terapeutycznych i zajęć ruchowych. Ponadto, matka skarżącego stwierdziła, że ojciec dziecka wprowadził ją w błąd twierdząc, że jest ubezpieczony i opłaca składki na ubezpieczenie społeczne.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Prezes ZUS - działając na podstawie przepisu art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. - decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r.,

nr [...], utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] listopada 2017 r. odmawiającą przyznania skarżącemu renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W uzasadnieniu wydanej decyzji Prezes ZUS, po dokonaniu ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizy materiału dowodowego, stwierdził, iż nadal nie zachodzą przesłanki szczególnej okoliczności, na skutek której ojciec skarżącego nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ uznał bowiem, że przedstawiciel ustawy skarżącego małoletniego nie wykazał, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które ojciec dziecka nie miał wpływu.

Prezes ZUS stwierdził, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.

Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, jak zauważył organ, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę.

Zdaniem organu, powołany wyżej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności, zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach.

Organ stwierdził, że za szczególną okoliczność, która usprawiedliwia brak zatrudnienia, należy uważać zdarzenie bądź trwały stan, który wykluczał aktywność zawodową z powodu braku możliwości przezwyciężenia ich skutków.

Organ wyraźnie podkreślił, iż w sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym.

Prezes ZUS podkreślił, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb, czy też niedostatku lub sytuacji życiowej wnioskodawcy, lecz zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiają brak możliwości przyznania danego świadczenia w trybie zwykłym.

Organ wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy wynika, że na przestrzeni 41 lat życia ojca skarżącego, przedstawiciel ustawowy skarżącego udowodnił jedynie 1 rok, 6 miesięcy i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Prezes ZUS stwierdził, że przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe, które powinny być adekwatne do wieku. Organ uznał przy tym, że niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby do przyznawania świadczeń, które niewiele różnią się co do wysokości, osobom powołującym sią na nieporównywalne okresy zatrudnienia.

Prezes ZUS podkreślił, że w 10-leciu przed dniem śmierci ojca dziecka zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - przedstawiciel ustawowy skarżącego małoletniego udokumentował jedynie 1 rok, 2 miesiące i 7 dni tych okresów. Ponadto, Prezes ZUS wskazał, że z akt sprawy wynika, iż pierwsze zatrudnienie objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi ojciec skarżącego małoletniego podjął dopiero [...] lutego 2000 r., mając wówczas 30 lat. Organ uznał jednocześnie, że nie bez znaczenia pozostaje to, iż od 21 czerwca 2000 r. do 28 lutego 2010 r. ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Zdaniem organu, to spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jednocześnie, Prezes ZUS wskazał, że z akt sprawy nie wynika również, aby ojciec skarżącego małoletniego nie podejmował zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, bowiem - jak zauważył organ - nie była wówczas wobec niego orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy.

W konsekwencji, Prezes ZUS stwierdził, że po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może uznać, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez ojca skarżącego małoletniego warunków do świadczenia na zasadach ogólnych.

Dodatkowo organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, w jakiej znajduje się skarżący, z tym, że - według organu - nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Organ podkreślił bowiem, że trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS zauważył, że świadczenie przewidziane w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet, gdy potrzeby te są uzasadnione w danej sprawie.

W piśmie z dnia 6 lutego 2018 r. skarżący, reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2018 r.

Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS i zasądzenie od organu na rzecz strony skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, strona skarżąca, reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego, zarzuciła organowi naruszenie przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego, w szczególności:

1) naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

1a) naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. poprzez uznanie, że w przypadku skarżącego nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak spełnienia w trybie zwykłym przesłanek do otrzymania świadczenia, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania, że skarżący nie spełnia warunków do przydzielenia mu świadczenia w drodze wyjątku, pomimo, że skarżący jest osobą niepełnoletnią, a to z kolei uniemożliwia mu podjęcie pracy ze względu na wiek;

1b) naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - poprzez przyjęcie, że skarżący małoletni nie spełnia warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w sytuacji, kiedy ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, iż istnieją wszelkie podstawy do jego przyznania, zaś sama decyzja została wydana z naruszeniem kompetencji dyskrecjonalnych tkwiących w generalnej klauzuli uznaniowości Prezesa ZUS;

2. naruszenie innych przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności:

2a) naruszenie art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art 107 § 3 k.p.a. - poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności oraz niezebranie i nierozpatrzenie całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności zaniechanie ustalenia okoliczności mających istotny wpływ na wynik sprawy, w tym zaniechanie ustalenia sytuacji materialnej strony skarżącej z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji małoletniego S.B.;

2b) naruszenie art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. - poprzez nienależyte rozważenie wszystkich okoliczności sprawy; organ bowiem winien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy, a ponieważ tego nie uczynił, to tym samym wykluczył naczelną zasadę postępowania administracyjnego, to jest dążenie do ustalenia prawdy materialnej;

2c) naruszenie art. 78 k.p.a. - poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z załączonych do treści wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku dokumentów;

2d) naruszenie art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. - poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji;

2e) naruszenie art. 107 § 2 i 3 k.p.a. - poprzez dowolność w wydaniu decyzji oraz przez niedostateczne i niepełne uzasadnienie decyzji, z którego nie wynika, dlaczego ten sam stan faktyczny i prawny uzasadnia rożne decyzje w analogicznych sytuacjach.

W uzasadnieniu skargi strona skarżąca zarzuciła, iż Prezes ZUS nie przestrzegał wszystkich tych reguł procesowych, które stanowią gwarancję rzetelnego przeprowadzenia postępowania administracyjnego. W ocenie strony skarżącej, zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w ogóle nie odnosi się do zarzutów podniesionych w odwołaniu, a jedynie stanowi odniesienie się do selektywnie wybranych orzeczeń sądów administracyjnych, wydanych co prawda w podobnych sprawach dotyczących przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku w oparciu o przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, niemniej jednak w odmiennych okolicznościach faktycznych, które to nie znajdują odzwierciedlenia w aktualnej sytuacji skarżącego.

Przedstawiciel ustawowy podniósł, że małoletni S. Ba. jest dzieckiem z bardzo dużymi zaburzeniami zachowania, w związku z czym pozostaje pod stałą kontrolą Poradni Zdrowia Psychicznego Wojewódzkiego Szpitala Dziecięcego im. [...] w [...]. Zdiagnozowane u niego jednostki chorobowe w sposób istotny obciążają jego zdolności psycho-ruchowe oraz prawidłowy rozwój adekwatny do wieku. Wobec powyższego, zdaniem strony skarżącej, małoletni wymaga długotrwałych pobytów w szpitalu oraz konieczności wsparcia ze strony różnych specjalistów, a także niewątpliwie stałego nadzoru i opieki ze strony swojej matki.

R. B. podniosła, że fakt, iż samotnie sprawuje opiekę nad skarżącym małoletnim synem, przedkłada się nie tylko na jej sytuację osobistą, ale również na jej możliwości zarobkowe, które są nieporównywalnie mniejsze, niż w przypadku posiadania pod opieką dziecka rozwijającego się w sposób prawidłowy. Przedstawiciel ustawowy skarżącego małoletniego wskazał, że aktualnie jedynym dochodem, jaki posiada jest wynagrodzenie za pracę w kwocie około 1.200 złotych miesięcznie, z którego musi utrzymać nie tylko siebie i swojego małoletniego syna S. B., ale i pozostającego również tylko i wyłącznie na jej utrzymaniu małoletniego syna M. K. kontynuującego naukę w szkole średniej.

R. B. wskazała, że ma bardzo duże problemy zdrowotne, które uniemożliwiają jej wykonywanie ciężkiej pracy fizycznej, czy też zwiększenie ilości świadczonej dotychczasowo pracy. Przedstawiciel ustawowy skarżącego małoletniego podniosła jednocześnie, że obecnie znajduje się w stałym leczeniu kardiologicznym w związku z przebytym zawałem serca. Ponadto, matka skarżącego małoletniego wskazała, że skarżący obecnie cierpi na bardzo poważne zaburzenia zachowania oraz problemy adaptacyjne, które w sposób istotny uniemożliwiają mu przystosowanie się do ewentualnych zmian w najbliższym otoczeniu. Zdaniem przedstawiciela ustawowego, problemy zdrowotne skarżącego zostały praktycznie pominięte przez Prezesa ZUS.

Ponadto, przedstawiciel ustawowy skarżącego małoletniego zauważyła, że potwierdzeniem bardzo krytycznej sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący oraz jego najbliżsi członkowie rodziny, jest ogłoszenie przez Sąd Rejonowy dla [...] w [...], Wydział [...] Gospodarczy dla Spraw Upadłościowych i Restrukturyzacyjnych w dniu [...] grudnia 2017 r. upadłości matki skarżącego – R. B., jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Przedstawiciel ustawowy skarżącego małoletniego stwierdziła, że stan niewypłacalności oraz nadzwyczaj trudna sytuacja materialno-rodzinna w powiązaniu z istniejącą chorobą syna stała się podstawą wydanego orzeczenia przez ww. Sąd.

Przedstawiciel ustawowy skarżącego małoletniego wskazała również, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Strona skarżąca zauważyła, że w orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które - wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego - stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego, a więc takie, jak te, które miały miejsce w niniejszym przypadku, a więc nagła i niespodziewana śmierć ojca małoletniego. Zdaniem przedstawiciela ustawowego skarżącego małoletniego, szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. W tej sytuacji, zdaniem strony skarżącej, śmierć jest zjawiskiem nagłym i niespodziewanym dla każdej osoby, uniemożliwiającym jej podjęcie zatrudnienia. Wobec powyższego, strona skarżąca uznała, że nie można utożsamiać z tą okolicznością jakichkolwiek innych przesłanek, w tym i konieczności braku istnienia jedynie niewielkiego wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego uprawniającego do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Jednocześnie, przedstawiciel ustawowy skarżącego małoletniego zaznaczył, że gdyby przesłanką do otrzymania świadczenia w drodze wyjątku było posiadanie jedynie niewielkiego brakującego okresu składkowego i nieskładkowego do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, to z pewnością ustawodawca ten warunek również wymieniłby w treści przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie sięgając po każdorazowe badanie przez organ szczególnych okoliczności, które usprawiedliwiają brak zatrudnienia.

Przedstawiciel ustawowy małoletniego skarżącego zauważył jednocześnie, że skarżący jest obecnie osobą małoletnią, gdyż ma zaledwie 8 lat. Stąd też, według strony skarżącej, oczywistym jest, iż w przypadku posiadania przez ojca skarżącego małoletniego wymaganego przepisami prawa pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego w okresie 10 lat przed jego przed śmiercią, skarżący byłby uprawniony do pobierania renty rodzinnej po swoim ojcu. W tej sytuacji, strona skarżąca zarzuciła, iż sporna decyzja Prezesa ZUS odmawiająca przyznania skarżącemu małoletniemu renty rodzinnej w drodze wyjątku, biorąc pod uwagę wiek małoletniego syna zmarłego J. B., jak również brak jego zdolności do pracy oraz brak środków na jego niezbędne utrzymanie przez najbliższych, determinuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku przy jednoczesnym współistnieniu szczególnych okoliczności, które niewątpliwie w niniejszej sprawie występują.

Ponadto, strona skarżąca stwierdziła, że oceniając przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS winien odnieść ją do okoliczności stanu faktycznego konkretnej sprawy. Tymczasem, jak zarzuciła strona skarżąca, w niniejszej sprawie Prezes ZUS, wydając zaskarżoną decyzję, nie odniósł się w żaden sposób do zgromadzonego materiału dowodowego świadczącego o braku po stronie skarżącego małoletniego niezbędnych środków do utrzymania. W konsekwencji, zdaniem strony skarżącej, organ niezasadnie przyjął w zaskarżonej decyzji, że skarżący małoletni nie jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania, pomimo, że nie przeprowadził w tym zakresie szczegółowych ustaleń faktycznych oraz stosownych wyliczeń. Według strony skarżącej, ustalenie wysokości środków będących realnie w dyspozycji rodziny skarżącego małoletniego ma kluczowe znaczenie dla podjęcia rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, bowiem organ odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku m.in. opierając się na przesłance posiadania przez małoletniego S. B. niezbędnych środków utrzymania.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Prezes ZUS, odnosząc się do argumentów przedstawionych w skardze - wskazał, że sama trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Według organu, sporne świadczenie nie jest również rodzajem odszkodowania za śmierć rodzica, który - co ustalono w toku postepowania - w zasadzie nigdy na przestrzeni swego życia nie czuł się zobligowany do przyczyniania się do utrzymania rodziny.

Organ podkreślił ponadto, że jakkolwiek w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, to nie może to jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na fakty podnoszone przez stronę. Organ stwierdził, że w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem (por. m.in. wyrok NSA z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1282/10). Jeśli zatem, jak zauważył organ, strona skarżąca domagała się uznania jakichś jej argumentów, wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności leżące po stronie jej zmarłego męża, a uniemożliwiające mu podjęcie legalnej pracy, powinna przedstawić stosowne dowody na tą okoliczność, aby organ mógł je zweryfikować. Według organu, strona skarżąca nie może ograniczać się jedynie do eksponowania przekonania, iż dowodem na nieprawidłową ocenę materiału dowodowego jest sam fakt, iż na jego podstawie organ nie doszedł do wniosków postulowanych przez stronę skarżącą i nie znalazł podstaw do przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS stwierdził, że - wbrew przekonaniu strony skarżącej - wyjątkowość świadczenia, o którym mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie odnosi się do najbardziej nawet, w pojęciu wnioskodawcy, wyjątkowej jego osobistej obecnej sytuacji życiowej, zaś okoliczności szczególne nie dotyczą postrzeganych przez niego, jako szczególne, aktualnych wydarzeń, istniejących dopiero w dacie składania wniosku o świadczenie. Według organu, jest rzeczą oczywistą, że ani przedstawiciel ustawowy skarżącego małoletniego, ani tym bardziej skarżący małoletni, jako dziecko, nie ponoszą odpowiedzialności za poczynania zmarłego J. B.. Niemniej jednak, zdaniem organu, skoro sama strona skarżąca ewidentnie nie jest w stanie niczym uzasadnić poczynań zmarłego ojca małoletniego i stara się uzyskać od organu rentę rodzinną, bez brania pod uwagę przebiegu jego ubezpieczenia, a jedynie w związku ze swą obecną sytuacją życiową - organ nie może abstrahować od ustaleń, iż to sam zmarły doprowadził do sytuacji, w której na 23 lata okresu aktywności zawodowej pozostawał w ubezpieczeniu łącznie przez mniej, niż 1,5 roku.

Organ zauważył ponadto, że strona skarżąca de facto kwestionuje pochodność spornego świadczenia - renty rodzinnej w drodze wyjątku - od świadczeń przysługujących samemu zmarłemu. Niemniej jednak, jak stwierdził Prezes ZUS, taka interpretacja okoliczności szczególnych, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest niedopuszczalna, ponieważ przenosiłaby w ten sposób renty rodzinne w drodze wyjątku w zakres świadczeń powszechnych - żadne bowiem dziecko z definicji nie ponosi odpowiedzialności za poczynania rodzica i tym samym każdemu dziecka należałoby, niezależnie od okoliczności leżących po stronie tegoż rodzica, przyznawać świadczenie po nim. Skoro jednak, jak stwierdził organ, renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej i analizuje szczególne okoliczność, o której mowa w przepisie cyt. ustawy, odnosząc je również do osoby zmarłej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

W świetle powołanych przepisów cyt. ustawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w zakresie swojej właściwości, ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Chodzi więc o kontrolę zaskarżonej decyzji dokonywaną pod względem jej zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (vide: art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 - dalej także: "p.p.s.a.").

W ocenie Sądu, analizowana pod tym kątem skarga małoletniego S. B., reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego R. B., nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zarówno zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2018 r., nr [...], jak i utrzymana nią w mocy decyzja tego organu z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...], odmawiająca przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - nie naruszają obowiązujących przepisów prawa.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Nie ulega wątpliwości, że z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. W tej sytuacji, brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Należy jednocześnie bardzo wyraźnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne.

Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Jednocześnie, należy wyjaśnić, że wnioskowana przez stronę skarżącą renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W tej sytuacji, trzeba zatem wyraźnie wskazać, że Prezes ZUS był obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie wspomnianych wyżej przesłanek przez zmarłego ojca małoletniego dziecka, a następnie dopiero przez wnioskodawcę, jako członka rodziny osoby zmarłej.

W konsekwencji, uznać należy, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby możliwe tylko w przypadku wykazania, że zmarły ojciec małoletniego skarżącego przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności - nie mógł on zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Tylko w takiej sytuacji przyznanie świadczenia w drodze wyjątku byłoby zasadne.

Warto jednocześnie podkreślić, iż z brzmienia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek.

Powyższe nie zmienia jednak tego, iż to przede wszystkim podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.

W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo uznał, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, albowiem w przypadku zmarłego ojca małoletniego skarżącego nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym.

Zmarły w wieku 41 lat ojciec skarżącego małoletniego posiadał staż ubezpieczeniowy wynoszący 1 rok, 6 miesięcy i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok, 2 miesiące i 7 dni okresu ubezpieczenia.

Jednocześnie, z akt sprawy wynika, że pierwsze zatrudnienie objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi ojciec dziecka podjął dopiero w dniu [...] lutego 2000 r. mając wówczas 30 lat. Ponadto, od dnia 21 czerwca 2000 r. do dnia 28 lutego 2010 r. ojciec małoletniego skarżącego nie podejmował zatrudnienia, ani żadnej innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. To, w konsekwencji, spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Należy zauważyć, że z akt administracyjnych niniejszej sprawy nie wynika, aby ojciec małoletniego skarżącego nie podejmował zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, albowiem nie była wówczas wobec niego orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem, uznać trzeba, że przyczyną braku uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

Zdaniem Sądu, z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają również inne przeszkody, które uniemożliwiałyby zmarłemu podjęcie pracy w okresie przerwy w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W ocenie Sądu, kluczowe znaczenie w sprawie ma fakt, iż zmarły ojciec małoletniego skarżącego posiadał krótki staż ubezpieczeniowy, nieadekwatny do jego wieku (41 lat w dacie zgonu) oraz to, że od dnia [...] lutego 2000 r. do dnia śmierci w dniu [...] maja 2011 r. podejmował pracę, bądź inną działalność objętą ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, jedynie w okresie nieznacznie przekraczającym jeden rok.

Należy ponadto uznać, iż z treści wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a także z przedłożonych w toku postępowania dokumentów, nie wynikają jakiekolwiek okoliczności, które usprawiedliwiałyby tak długi okres braku aktywności zawodowej zmarłego, a które mogłyby zostać uznane za okoliczność szczególną, uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd uznał zatem, Prezes ZUS zasadnie odmówił stronie skarżącej przyznania wnioskowanej renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Niewątpliwie, zgodzić się należy ze stroną skarżącą, że jej sytuacja materialna jest bardzo trudna. Nie budzi jakichkolwiek zastrzeżeń Sądu to, iż małoletni skarżący S. B. jest dzieckiem z zaburzeniami zachowania, wymagającym szczególnej opieki nadzoru, co w konsekwencji oznacza, że wydatki związane z jego utrzymaniem są dużo większe, niż w sytuacji dziecka zdrowego.

Niemniej, należy wyraźnie wskazać, że powyższe okoliczności nie są jednak wystarczające do przyznania świadczenia o charakterze typowo ubezpieczeniowym, którym cechuje się świadczenie w drodze wyjątku, przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Powyższe świadczenie w żadnym razie nie może być traktowane, jako świadczenie o charakterze stricte socjalnym, albowiem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy owe potrzeby rzeczywiście są uzasadnione.

Warto zauważyć, że wskazane wyżej potrzeby mogą jak najbardziej uzasadniać ubieganie się przez matkę skarżącego, R. B. o przyznanie świadczenie z tytułu pomocy społecznej, czy też o przyznanie innych form pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku, lecz nie mogą one stanowić wyłącznej podstawy do przyznania spornego świadczenie w drodze wyjątku, który przewidziany został przez ustawodawcę w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Reasumując, stwierdzić należy, że zarzut naruszenia przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest zasadny. Ustalone w sprawie okoliczności faktyczne nie wyczerpują znamion szczególnie uzasadnionego przypadku. Zarówno zaskarżona decyzja Prezesa ZUS, jak i utrzymana nią w mocy decyzja tego organu z dnia [...] listopada 2017 r. mieszczą się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez organ przekroczone.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ zawarł, w zgodzie z art. 107 § 3 k.p.a., szczegółowe uzasadnienie faktyczne, odwołując się do dowodów, w oparciu o które dane fakty zostały ustalone. Zdaniem Sądu, ustalone okoliczności faktyczne zostały rozpatrzone w kontekście przesłanek mogących uzasadniać prawo do świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 cyt. ustawy, a argumentacja organu nie budzi jakichkolwiek zastrzeżeń.

Tym samym, Sąd uznał również, że Prezes ZUS nie dopuścił się w toku postępowania administracyjnego naruszenia zasady pogłębiana zaufania obywateli do organów praworządnego Państwa, o której mowa w art. 8 k.p.a., albowiem prowadząc postępowanie w kontekście przepisu art. 83 powołanej wyżej ustawy, wszechstronnie wyjaśnił wszelkie istotne okoliczności dotyczące analizowanej sprawy, jak również wyjaśnił w sposób precyzyjny i jednoznaczny zarazem, dlaczego - w świetle wskazanego przepisu - nie zachodzą podstawy do przyznania stronie skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a.