Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 850/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2018-03-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6551
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 29 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2017 poz 2137
law: Ustawa z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Miliczek-Ciszewska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Marzanna Sałuda, Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant Katarzyna Lisiecka-Mitula, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lutego 2018 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z tytułu renty strukturalnej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w R. z dnia [...] r. nr [...]; 2) zasądza od Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w C. na rzecz strony skarżącej kwotę 50 zł (słownie: pięćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

W dniu 22 grudnia 2004 r. do Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w R. wpłynął wniosek K. K. (dalej wnioskodawca, strona lub skarżący) o przyznanie renty strukturalnej.

Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w R. (dalej organ pierwszej instancji) decyzją nr [...] z dnia [...]r. przyznał wnioskodawcy rentę strukturalną w wysokości 1.181,42 zł od września 2005 r. do sierpnia 2015 r.

Ww. decyzja była zmieniana następującymi decyzjami: 1) decyzją nr [...] z dnia [...]r. o zmianie wysokości renty strukturalnej na kwotę 1 254,67 zł od 1.03.2006 r., 2) decyzją nr [...] z dnia [...]r. o zmianie wysokości renty strukturalnej na kwotę 1 336,21 zł od dnia 1.03.2008 r., 3) decyzją nr [...] z dnia [...] r. o zmianie wysokości renty strukturalnej na kwotę 1 417,71 zł od dnia 1.03.2009 r., 4) decyzją nr [...] z dnia [...]r. o zmianie wysokości renty strukturalnej na kwotę 1 483,21 zł od dnia 1.03.2010 r., 5) decyzją nr [...] z dnia [...]r. o zmianie wysokości renty strukturalnej na kwotę 1 529,18 zł od dnia 1.03.2011 r., 6) decyzją nr [...] z dnia [...]r. o zmianie wysokości renty strukturalnej na kwotę 1 678,28 zł od dnia 1.03.2012 r., 7) decyzją nr [...] z dnia [...]r. o zmianie wysokości renty strukturalnej na kwotę 1 745,42 zł od dnia 1.03.2013 r., 8) decyzją nr [...] z dnia [...]r. o zmianie wysokości renty strukturalnej na kwotę 1 773,35 zł od dnia 1.03.2014 r., 9) decyzją nr [...] z dnia [...]r. o zmianie wysokości renty strukturalnej na kwotę 1 848,95 zł od dnia 1.03.2015 r.

W związku z wejściem w życie rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 lutego 2015 r. zmieniającego rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 czerwca 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Renty strukturalne" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich » na lata 2007-2013 (Dz. U. z 2015 r. poz. 333, dalej rozporządzenie z 2015 r.), beneficjenci renty strukturalnej zostali zobowiązani do składania wniosków o ustalenie prawa do emerytury z ubezpieczenia społecznego lub zaopatrzenia emerytalnego, lub ubezpieczenia społecznego rolników w przypadku osiągnięcia wieku emerytalnego określonego w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zawiadomieniem organu pierwszej instancji z dnia 30 marca 2015 r. poinformowano o tym skarżącego i zobowiązano do przedłożenia w terminie 30 dni od daty otrzymania zawiadomienia potwierdzenia złożenia wniosku o ustalenie emerytury oraz do przedstawienia decyzji w tej sprawie nie później niż w terminie 4 miesięcy od dnia złożenia do organu rentowego wniosku o ustalenie prawa do emerytury, pod rygorem zawieszenie wypłaty renty strukturalnej.

W dniu 20 kwietnia 2015 r. skarżący przedłożył potwierdzenie złożenia w KRUS wniosku o ustalenie prawa do emerytury rolniczej, a w dniu 15 lipca 2015 r. do organu wpłynęła decyzja Prezesa KRUS odmawiająca stronie uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników. Natomiast w dniu 29 lipca 2015 r. wpłynął wniosek z Placówki Terenowej KRUS w R. z prośbą o udzielenie informacji czy skarżący przedłożył w ARiMR decyzję o przyznaniu emerytury wydaną przez ZUS. Do wniosku zostały dołączone kopie decyzji ZUS znak [...] z dnia [...]r. o przyznaniu emerytury w najniższej kwocie, tj. 597,46 zł od 1 listopada 2007 r. oraz decyzji ZUS znak [...] z dnia [...]r. o wstrzymaniu na wniosek strony wypłaty emerytury od 1 stycznia 2008 r. Powyższe decyzje nie zostały przez stronę przedłożone organowi pierwszej instancji po ich wydaniu, co wpłynęło na realizację renty strukturalnej w pełnej wysokości. Na wezwanie organu skarżący w dniu 25 sierpnia 2015 r. złożył kopie w/w decyzji ZUS wraz z kopią potwierdzenia zwrotu na rachunek ZUS kwoty 1 049,38 zł.

Mając na uwadze okoliczność, iż zgodnie z § 14 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2004 roku w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich (Dz. U. z 2004 r. Nr 114 poz. 1191 ze zm., dalej rozporządzenie z 2004 r.) w przypadku gdy uprawniony do renty strukturalnej w trakcie jej pobierania nabędzie prawo do emerytury z ubezpieczenia społecznego lub zaopatrzenia emerytalnego, lub ubezpieczenia społecznego rolników, rentę strukturalną zmniejsza się o kwotę tej emerytury, organ pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt. 5 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. z 2017 r., poz. 1257, dalej "k.p.a.") wznowił postępowania administracyjne zakończone decyzjami o zmianie wysokości renty strukturalnej, wyżej oznaczonymi cyframi 2-9. Decyzjami z dnia [...]r. w stosunku do decyzji nr 2-5 stwierdził ich wydanie z naruszeniem prawa wskazując, że renta strukturalna od marca 2008 r., 2009 r., 2010 r. i 2011 r. powinna przysługiwać w wysokości odpowiednio: 699,92 zł, 742,61 zł, 776,92 zł i 801,00 zł. Natomiast kolejnymi czterema decyzjami z dnia [...]r. uchylił decyzje wyżej oznaczone nr 6-9, orzekając, że renta strukturalna od marca 2012 r., 2013 r., 2014 r. i 2015 r. winna przysługiwać w wysokości odpowiednio: 879,28 zł, 914,27 zł, , 928,90 zł i 968,50 zł.

Kolejno organ pierwszej instancji wszczął postępowanie w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności i decyzją z dnia [...]r. nr [...] ustalił kwotę nienależnie pobranych płatności z tytułu renty strukturalnej w wysokości 70.320,22 zł powiększoną o odsetki określone jak dla zaległości podatkowej, zobowiązując do jej zwrotu. Ustalił, że odsetki będą naliczane od dnia następującego po upływie 60-tego dnia od daty doręczenia decyzji ustalającej kwotę nienależnie pobranych płatności do dnia ich zwrotu. W decyzji wskazano kwoty nienależnie pobranych płatności za każdy miesiąc poczynając od listopada 2007 r., tj. miesiąca nabycia uprawnień do świadczenia z ZUS, do sierpnia 2015 r. Wysokość miesięcznych kwot nienależnie pobranych świadczeń odpowiadała kwotom wynikającym z decyzji wydanych w postępowaniach wznowieniowych, z tym że kwoty dotyczące okresu od listopada 2007 r. do lutego 2008 r. zostały ustalone bez uprzedniego wzruszenia decyzji zmieniającej wysokość renty strukturalnej oznaczonej wyżej cyfrą 1. Decyzja ustalająca i zobowiązująca do zwrotu została doręczona w dniu 8 czerwca 2017 r.

W odwołaniu strona podniosła, że obniżono jej rentę strukturalną wstecz – od listopada 2007 r., na podstawie przepisów z 2015 r. i przy powiadomieniu o konieczności przedstawienia wniosku o emeryturę dopiero w 2015 r., co pozostaje w sprzeczności z zasadami ogólnymi, zasadami współżycia społecznego oraz regułami przedawnienia. Skarżący podkreślił, że się nie wzbogacił, bo nie pobierał emerytury. Wskazał, że przed WSA w Gliwicach toczy się postępowanie w sprawie decyzji wydanych w postępowaniu wznowieniowym. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji lub jej zmianę przy uwzględnieniu okoliczności, iż ewentualny dług mógłby dotyczyć wyłącznie lat 2012-2015.

Decyzją nr [...] Dyrektor Śląskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Częstochowie (dalej organ odwoławczy) utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu opisał wyżej przybliżone: przebieg postępowania, treść decyzji organu pierwszej instancji oraz zarzuty odwołania. Wskazał, że podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowi art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 9 marca 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Podał, że wypłacone stronie nienależnie środki finansowe z tytułu renty strukturalnej pochodzą z Europejskiego Funduszu Rolnego na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz ze środków krajowych przeznaczonych na współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej. Akcentował, że przedmiotem postępowania jest ustalenie, czy doszło do nienależnego pobrania środków z tych funduszy, a taka sytuacja ma miejsce, gdy środki zostaną przyznane na podstawie decyzji administracyjnej i wypłacone, a następnie decyzja zostanie uchylona i zostanie przyznana mniejsza kwota płatności niż w decyzji pierwotnej. W tym postępowaniu nie ocenia się zasadności zmiany wysokości renty strukturalnej, a jedynie ustala się czy zmiana nastąpiła decyzja ostateczną. Podał, że ustalenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń może również nastąpić bez wzruszenia decyzji ostatecznej przyznającej płatność.

Mając powyższe na względzie organ odwoławczy stwierdził, że płatności z tytułu renty strukturalnej za miesiące od listopada 2007 r. do sierpnia 2015 r. przyznane na mocy decyzji wyżej oznaczonych cyframi 1-9 były co miesiąc przekazywane na rachunek bankowy strony. Następnie wydano osiem – wyżej opisanych – decyzji w postępowaniu wznowieniowym, ze skutkiem zmniejszenia kwoty płatności, ze względu na przyznanie stronie emerytury z ZUS. W konsekwencji różnica pomiędzy płatnościami za poszczególne miesiące a kwotami pomniejszonymi była pobrana nienależnie, gdyż strona utraciła uprawnienie do płatności w części. Kwota 70.320,22 zł stanowi środki pobrane nienależnie.

Organ odwoławczy odnosząc się do zarzutów odwołania w pierwszej kolejności stwierdził, że chybiony jest zarzut przedawnienia. Przybliżając instytucję wznowienia postępowania wskazał, że dostosował się do zasad zakazujących uchylenia decyzji w sytuacji, gdy od dnia jej doręczenia upłynęło pięć lat i dlatego co do części decyzji ograniczył się do stwierdzenia ich wydania z naruszeniem prawa.

Następnie podał dlaczego nie podziela poglądu skarżącego, iż "wg prawa nie można żądać zwrotu świadczenia, jeśli spełniający świadczenie wiedział, ze do świadczenia nie był zobowiązany lub jeśli czyni zadość zasadom współżycia społecznego". W tym zakresie eksponował okoliczność, iż badanie czy powstał obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności następuje w oparciu o przepisy unijne: 1) przepis art. 73 ust. 4 rozporządzenia Komisji (WE) Nr 796/2004 z dnia 21 kwietnia 2004 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wdrażania zasady współzależności, modulacji oraz zintegrowanego systemu administracji i kontroli przewidzianych w rozporządzeniach Rady (WE) Nr 1782/2003 i (WE) Nr 73/2009, oraz wdrażania zasady współzależności przewidzianej w rozporządzeniu Rady (WE) Nr 479/2008 (Dz. Urz. UE L 141 z 30.04.2004, str. 18 z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 44, str. 243 z późn. zm.) - w odniesieniu do wniosków o przyznanie płatności na lata 2005 – 2009, 2) przepis art. 80 ust. 3 rozporządzenia Komisji (WE) Nr 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) Nr 73/2009 odnośnie do zasady wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli w ramach systemów wsparcia bezpośredniego przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu oraz wdrażania rozporządzenia Rady (WE) Nr 1234/2007 w odniesieniu do zasady wzajemnej zgodności w ramach systemu wsparcia ustanowionego dla sektora wina (Dz. Urz. L 316 z 02.12.2009 r., str. 65) - w odniesieniu do wniosków o przyznanie płatności na rok 2010, 3) przepis art. 5 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) Nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) Nr 1698/2005 w odniesieniu do wprowadzenia procedur kontroli oraz do zasady wzajemnej zgodności w zakresie środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (Dz. Urz. UE Nr L 25, str. 8 z 28.1.2011 z późn. zm.) - w odniesieniu do wniosków o przyznanie płatności na lata 2011 -2014. Wskazał przy tym, że zgodnie z art. 43 rozporządzenia Komisji (WE) Nr 640/2014, rozporządzenie Komisji (WE) Nr 65/2011 oraz rozporządzenie Komisji (WE) Nr 1122/2009 straciły moc z dniem 1 stycznia 2015 r., jednak - jak wynika z art. 44 rozporządzenia Komisji (WE) Nr 640/2014 - rozporządzenie to stosuje się do wniosków o przyznanie pomocy lub wniosków o płatność dotyczących lat składania wniosków lub okresów premiowych, rozpoczynających się od dnia 1 stycznia 2015 r.

Organ podał, iż wszystkie powołane powyżej przepisy określają przesłanki wykluczające obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności i w swej treści wskazują, że obowiązek ten nie ma zastosowania pod warunkiem łącznego spełnienia następujących przesłanek, tj. płatność została dokonana na skutek pomyłki właściwej władzy i błąd ten nie mógł w zwykłych okolicznościach zostać wykryty przez rolnika. Ponadto w przypadku, jeśli błąd dotyczy elementów stanu faktycznego związanych z obliczaniem danej płatności, obowiązek zwrotu nie powstaje wyłącznie wówczas, jeżeli o decyzji o zwrocie nie powiadomiono zainteresowanego w terminie 12 miesięcy od płatności. Mając powyższe na względzie stwierdził, że płatności zakwalifikowane w analizowanej sprawie jako nienależnie pobrane nie wynikały z pomyłki organu bowiem w dniu wydawania decyzji wyżej oznaczonych cyframi 1-9 organ pierwszej instancji nie posiadał informacji o nabyciu przez stronę prawa do emerytury z ZUS.

Kolejno organ odwoławczy stwierdził, że z uwagi na fakt, że w przedmiotowej sprawie stwierdzono, iż nieprawidłowość powstała z przyczyn leżących po stronie rolnika, a także, że nienależnie pobrane przez stronę płatności z tytułu renty strukturalnej były finansowane ze środków pochodzących z funduszy Unii Europejskiej oraz z środków krajowych, należało zbadać, czy w niniejszej sprawie istnieją przesłanki określone w art. 3 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) Nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz. Urz. UE Nr L 312, s. 1 z 23.12.1995 r. z późn. zm.). Zgodnie z wyżej powołanymi przepisami prawa wspólnotowego obowiązek zwrotu płatności nienależnie pobranej nie powstaje, jeżeli upłynął okres wynoszący 4 lata (maksymalnie 8 lat uwzględniając przerwanie okresu przedawnienia) od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości przez rolnika. Przerwanie terminu przedawnienia stosownie do rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) Nr 2988/95 jest spowodowane przez każdy akt właściwego organu władzy, o którym zawiadamia się daną osobę, a który odnosi się do śledztwa lub postępowania w sprawie nieprawidłowości. Zatem przerwanie biegu przedawnienia (obliczanego przy zastosowaniu rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) Nr 2988/95) może nastąpić przez doręczenie stronie informacji odnoszącej się wyraźnie do określonej płatności i wskazującej co najmniej na podejrzenie wystąpienia nieprawidłowości. Po każdym przerwaniu okres przedawnienia biegnie na nowo. Odnosząc powyższe do okoliczności sprawy wskazał, że ostatnia wypłata płatności będąca zakończeniem programu wieloletniego nastąpiła w dniu 25 sierpnia 2015 r., natomiast pierwsze powiadomienie właściwej władzy o nieuzasadnionym charakterze danej płatności zostało doręczone stronie w dniu 8 grudnia 2016 r., a więc przed upływem 4 lat od daty płatności. Podał, iż obowiązek zwrotu nie powstaje także, gdy upłynął okres 3 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiła realizacja płatności na rzecz rolnika, z tym że w odniesieniu do programów wieloletnich w każdym przypadku okres przedawnienia ulega przedłużeniu do momentu ostatecznego zakończenia programu, a datą ostatecznego zamknięcia programu PROW 2007-2013 jest 30 czerwca 2016 r. Dlatego również w tym zakresie zarzut przedawnienia jest niezasadny.

Akcentował również, że w sprawie nie mają zastosowania regulacje dotyczące wystąpienia siły wyższej.

Następnie organ odwoławczy ocenił, że w decyzji pierwszoinstancyjnej prawidłowo wykazano, że nie zaszły przesłanki odstąpienia od kwot nienależnie pobranych płatności. Dokonując szczegółowej analizy stanu prawnego w tym zakresie oraz przedstawiając zasady przeliczeń kwoty 100 euro na walutę krajową organ stwierdził, że łączna kwota do zwrotu 70.320,22 zł w przeliczeniu na euro przekracza kwotę stanowiącą równowartość 100 euro, przeliczoną na złote według kursu euro, ustalonego zgodnie z art. 7 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 883/2006. Powyższe oznacza, że przesłanki uzasadniające odstąpienie od ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w sprawie nie wystąpiły.

Odnosząc się do zarzutu strony, że obniżono rentę strukturalną o kwotę przyznanej emerytury, która jednak nie była pobierana, organ odwoławczy podkreślił, że z § 14 ust. 1 rozporządzenia z 2004 r. jednoznacznie wynika, iż przesłanką obniżenia renty strukturalnej jest uzyskanie prawa do emerytury. Zawieszenie wypłaty emerytury na wniosek uprawnionego nie niweluje faktu nabycia prawa do wypłaty. Pomniejszenie renty strukturalnej przepis wiąże z ustaleniem prawa do emerytury w określonej wysokości, a nie z faktycznym otrzymywaniem świadczenia emerytalnego. Akcentował też okoliczność, iż obowiązkiem strony było poinformowanie organu pierwszej instancji o nabyciu prawa do emerytury w terminie 14 dni od dnia zaistnienia tej okoliczności, a pouczenie o tym obowiązku zostało zamieszczone w decyzji o przyznaniu renty strukturalnej. W decyzjach o zmianie wysokości renty również pouczano o konieczności informowania o okolicznościach mających wpływ na prawo do wypłaty i wysokości renty strukturalnej w tym terminie. Obowiązek ten ciążył na stronie od momentu nabycia prawa do emerytury, a nie dopiero od wejścia w życie rozporządzenia z 2015 r.

Końcowo organ odwoławczy stwierdził, że w sprawie nie zachodzą negatywne przesłanki zwrotu nienależnie pobranej płatności i zasadne jest żądanie ich zwrotu, przedstawiając zasady wyliczenia odsetek.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach strona wniosła o uchylenie decyzji organu odwoławczego oraz decyzji ją poprzedzającej, wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji, zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych oraz przyznanie pełnomocnika z urzędu.

W uzasadnieniu skarżący stwierdził, że nie pobrał nienależnie świadczeń, gdyż w czasie pobierania renty strukturalnej nie pobierał emerytury z ZUS. Po konsultacji z pracownikami ZUS, do których został odesłany przez pracowników organu pierwszej instancji zawiesił emeryturę. Decyzję uważa za krzywdzącą, gdyż nie pobierał dwóch świadczeń, dostosował się do pouczeń urzędników, a nałożonej kary nie jest w stanie zapłacić. Stwierdził, że skoro organ powołuje się na 4-letni okres przedawnienia, to powyższe dotyczy każdej raty miesięcznej lub każdego roku. Udokumentował podjęcie wypłaty emerytury we wrześniu 2015 r. oraz o wysokość tego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, w pełnym zakresie podtrzymując stanowisko i argumentację prezentowane w zaskarżonej decyzji. Podkreślił związany charakter tego rozstrzygnięcia.

Postanowieniem z dnia 28 września 2017 r. starszy referendarz sądowy zwolnił skarżącego od kosztów sądowych w zakresie obejmującym część każdorazowej opłaty sądowej przekraczającą kwotę 50 zł i oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie.

Postanowieniem z dnia 13 listopada 2017 r. Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z dnia 1 lutego 2018 r. skarżący przybliżył okoliczności związane z uzyskaniem prawa do emerytury oraz fakt konsultowania z urzędnikami kwestii związanych z prawem do dwóch świadczeń. Załączył między innymi zaświadczenie z ZUS jako dowód, że uprawnienia emerytalne nabył w dniu 1 listopada 2007 r., jednak wypłata emerytury nastąpiła w dniu 22 września 2015 r. Podał, że przed tutejszym Sądem toczą się równolegle cztery inne powiązane sprawy z jego skarg.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj.: Dz. U. 2017, poz. 2188) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; tj.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, zwanej dalej ustawą p.p.s.a.).

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji na zasadach wyżej wskazanych Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna i zachodzi konieczność usunięcia z obrotu tej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, aczkolwiek z powodów innych niż podniesione w skardze, które Sąd wziął pod uwagę działając z urzędu (art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a.).

Sprawa toczyła się w przedmiocie ustalenia nienależnego pobrania i zobowiązania do zwrotu środków finansowych z tytułu renty strukturalnej pochodzących z Europejskiego Funduszu Rolnego na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz ze środków krajowych przeznaczonych na współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej. Powodem uznawania świadczeń za okres od listopada 2007 r. do sierpnia 2015 r. w części za nienależnie pobrane była okoliczność przyznania skarżącemu w dniu 1 listopada 2007 r. prawa do emerytury z ubezpieczenia społecznego. Organy stwierdziły, że w sprawie nie zachodzi żadna przesłanka negatywna uzasadniająca odstąpienie od ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności. Nie godzi się z tym skarżący podkreślając niekwestionowaną okoliczność, iż emerytura nie była przez niego pobierana oraz częściowe przedawnienie roszczenia o zwrot. Eksponuje swoją trudną sytuację finansową oraz poczucie pokrzywdzenia.

Sąd wskazuje , że zgodnie z art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (tj.: Dz. U. z 2017 r., poz. 2137, dalej ustawa) ustalenie kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych: 1) pochodzących z funduszy Unii Europejskiej, 2) krajowych, przeznaczonych na: a) współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej, b) finansowanie przez Agencję pomocy przyznawanej w drodze decyzji administracyjnej - następuje w drodze decyzji administracyjnej (ust. 1). Właściwym w sprawie ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych w decyzji, o której mowa w ust. 1, jest organ właściwy do rozstrzygnięcia w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej ze środków publicznych, o których mowa w ust. 1 (ust. 2).

Powyższy przepis nakazuje właściwemu organowi wydanie decyzji ustalającej między innymi kwoty środków finansowych z tytułu renty strukturalnej pochodzących z Europejskiego Funduszu Rolnego na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz ze środków krajowych przeznaczonych na współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej, nienależnie pobranych. Decyzja nie ma charakteru uznaniowego; obowiązkiem organu jest jej wydanie, jeżeli do nienależnego pobrania doszło, a nie zachodzi żadna przesłanka negatywna uzasadniająca odstąpienie od ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności i żądania ich zwrotu.

Prawidłowość zastosowania tego przepisu należało w niniejszej sprawie odnieść do pomocy, którą w stosunku do skarżącego przyznano na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich (aktualnie tj.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1220). Zgodnie z § 14 ust. 1 tego rozporządzenia w przypadku gdy uprawniony do renty strukturalnej w trakcie jej pobierania nabędzie prawo do emerytury z ubezpieczenia społecznego lub zaopatrzenia emerytalnego, lub ubezpieczenia społecznego rolników, rentę strukturalną zmniejsza się o kwotę tej emerytury. Treść tego przepisu jednoznacznie wskazuje, że już samo nabycie prawa do emerytury skutkuje koniecznością zmniejszenia renty strukturalnej o kwotę tej emerytury. Prawodawca nie uzależnił obowiązku zmniejszenia renty strukturalnej od faktycznego otrzymywania przez uprawnionego świadczenia emerytalnego.

W tym stanie rzeczy zgodzić się trzeba z organem, że w sytuacji nabycia przez skarżącego prawa do emerytury w określonej wysokości, niższej niż renta strukturalna, istniał obowiązek zmniejszenia renty strukturalnej o kwotę emerytury – niezależnie od tego, czy skarżący emeryturę pobierał. Przepisy nie przewidują możliwości odstąpienia od obowiązku zmniejszenia renty strukturalnej w przypadku zawieszenia emerytury. W sytuacji, gdy skarżący nie poinformował organu o nabyciu prawa do emerytury renta strukturalna była wypłacana w pełnej wysokości z takim skutkiem, iż część wypłaconej kwoty (odpowiadająca wysokości emerytury) była pobierana przez skarżącego nienależnie.

Sąd stwierdza, że postępowanie prowadzone w trybie art. 29 ustawy ma samodzielny charakter i w jego toku organy są uprawnione do dokonania samodzielnych ustaleń w przedmiocie nienależnego pobrania, jak też winny uwzględnić znajdujące się w obrocie prawnym ostateczne decyzje dające podstawę do stwierdzenia tej okoliczności. W niniejszej sprawie w zakresie rent strukturalnych wypłaconych za okres od listopada 2007 r. do lutego 2008 r. organ poczynił ustalenia własne. Natomiast oparł się na decyzjach ostatecznych wydanych w trybie wznowieniowym w zakresie ustalenia nienależnego pobrania części wypłaconych rent strukturalnych za okres od marca 2008 r. do sierpnia 2015 r. Co do decyzji stanowiących podstawę wypłaty renty strukturalnej za okres od marca 2008 r. do lutego 2012 r. stwierdzono ich wydanie z naruszeniem prawa, natomiast decyzje stanowiące podstawę do wypłaty renty strukturalnej za okres od marca 2012 r. do sierpnia 2015 r. uchylono i orzeczono w przedmiocie wysokości renty strukturalnej z uwzględnieniem zmniejszenia o kwotę emerytury. W obrocie prawnym istnieją decyzje ostateczne w wyżej przybliżonym przedmiocie. Twierdzenia tego nie zmienia okoliczność, iż tutejszy Sąd stwierdził nieważność decyzji organu odwoławczego wydanych w postępowaniu wznowieniowym obejmujących okres od marca 2012 r. do sierpnia 2015 r., gdyż powodem stwierdzenia nieważności był fakt rozpoznania przez organ odwoławczy odwołania, które nie zostało podpisane. Skutkiem prawomocnych wyroków o sygn. akt IV SA/Gl 293-296/17 z dnia 13 grudnia 2017 r. jest przymiot decyzji ostatecznych wydanych w tych postępowaniach administracyjnych w pierwszej instancji.

Jakkolwiek w świetle opisanych okoliczności należy przyjąć, że pobrane przez skarżącego płatności miały charakter kwot nienależnie pobranych środków publicznych, o których mowa w art. 29 ust. 1 ustawy – przyznając w tym zakresie rację organom – to jednak stwierdzenie obowiązku ich zwrotu zostało dokonane z uchybieniem przepisom prawnym. Sąd stwierdza, że nie rozważono wnikliwie wszystkich podstaw odstąpienia od żądania zwrotu należności. Tym samym ustalenie kwot podlegających zwrotowi, znajdujące odzwierciedlenie w decyzjach jest przedwczesne.

W ocenie organów nie zostały spełnione przesłanki skutkujące brakiem obowiązku zwrotu przez skarżącego nienależnie pobranych płatności, określone w przepisach wspólnotowych, w szczególności w rozporządzeniu Komisji (WE) Nr 796/2004, obowiązującym w stosunku do wniosków o przyznanie płatności w latach 2007-2009, rozporządzeniu Komisji (WE) Nr 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. - w odniesieniu do wniosków o przyznanie płatności na rok 2010, rozporządzeniu Komisji (UE) Nr 65/2011 - w odniesieniu do wniosków o przyznanie płatności na lata 2011 - 2014 oraz w rozporządzeniu Rady (WE, EUROATOM) Nr 2988/95.

Sąd stwierdza, że organy wadliwie zidentyfikowały znajdujące w sprawie zastosowanie przepisy prawa wspólnotowego. Sąd podziela pogląd, iż w sprawie znajduje zastosowanie rozporządzenie Komisji (WE) Nr 796/2004; nie podziela natomiast poglądu, że dotyczy to wyłącznie płatności przyznanych za lata 2007 – 2009. Jakkolwiek rozporządzeniem Komisji (WE) nr 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. doszło do uchylenia rozporządzenia Komisji (WE) nr 796/2004 z dniem 1 stycznia 2010 r., to jednak zgodnie z art. 86 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia nr 1122/2009 rozporządzenie nr 796/2004 ma nadal zastosowanie w odniesieniu do wniosków o przyznanie pomocy dotyczących lat gospodarczych lub okresów premiowych rozpoczynających się przed dniem 1 stycznia 2010 r., przy czym odesłania do rozporządzenia Komisji (WE) nr 796/2004 traktuje się jako odesłania rozporządzenia Komisji (WE) 1122/2009 i odczytuje z tabelą korelacji zawartą w załączniku II. Powyższe prowadzi do wniosku, że przepisy rozporządzenia nr 796/2004 znajdowały w sprawie niniejszej zastosowanie co do wszystkich przyznanych płatności, skoro przyznana skarżącemu decyzją z dnia [...]r. renta strukturalna była pomocą udzieloną na okres od września 2005 r. do sierpnia 2015 r., a zatem pomocą dotyczącą okresu premiowego rozpoczynającego się przed dniem 1 stycznia 2010 r. Zgodnie bowiem z definicją legalną okresem premiowym jest okres, którego dotyczy wniosek o przyznanie pomocy (por. wyrok NSA z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt II GSK 1008/15; LEX nr 2190619).

Powyższe naruszenie przepisów prawa materialnego niewątpliwie miało wpływ na wynik sprawy, gdyż zastosowanie wadliwych przepisów prawnych skutkowało odstąpieniem od badania w zakresie istotnej w sprawie podstawy odstąpienia od żądania zwrotu.

Nota bene również w zakresie, w jakim organy zastosowały właściwe przepisy prawa wspólnotowego (płatności za lata 2007 do 2009) z nieujawnionych powodów ta istotna przesłanka odstąpienia została przez nie pominięta.

Organ odwoławczy stwierdził, że przepisy określają przesłanki wykluczające obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności i w swej treści wskazują, że obowiązek ten nie ma zastosowania pod warunkiem łącznego spełnienia następujących przesłanek, tj. płatność została dokonana na skutek pomyłki właściwej władzy i błąd ten nie mógł w zwykłych okolicznościach zostać wykryty przez rolnika. Ponadto w przypadku, jeśli błąd dotyczy elementów stanu faktycznego związanych z obliczaniem danej płatności, obowiązek zwrotu nie powstaje wyłącznie wówczas, jeżeli o decyzji o zwrocie nie powiadomiono zainteresowanego w terminie 12 miesięcy od płatności. Mając powyższe na względzie ocenił, że płatności zakwalifikowane w analizowanej sprawie jako nienależnie pobrane nie wynikały z pomyłki organu bowiem w dniu wydawania decyzji wyżej oznaczonych cyframi 1-9 organ pierwszej instancji nie posiadał informacji o nabyciu przez stronę prawa do emerytury z ZUS.

Stosownie do art. 73 rozporządzenia Nr 796/2004 w przypadku dokonania nienależnej płatności, rolnik zwraca daną kwotę powiększoną o odsetki obliczone zgodnie z ust. 3, tj. za okres między powiadomieniem rolnika o konieczności zwrotu oraz zwrotem lub potrąceniem, przy czym stosowana stopa odsetek jest obliczana zgodnie z przepisami prawa krajowego, lecz nie jest ona niższa niż stopa procentowa stosowana w przepisach krajowych w odniesieniu do przypadków zwrotu kwot pieniężnych (ust. 1 i ust. 3). Obowiązek zwrotu określony w ust. 1 nie ma jednak zastosowania, jeżeli dana płatność została dokonana na skutek pomyłki właściwego organu lub innego organu oraz jeśli błąd nie mógł zostać wykryty przez rolnika, jednakże w przypadku gdy błąd dotyczy elementów stanu faktycznego związanych z obliczaniem danej płatności, akapit pierwszy stosuje się jedynie, jeśli o decyzji o zwrocie nie powiadomiono zainteresowanego w terminie 12 miesięcy od płatności (ust. 4).

Konkluzja organu odwoławczego oparta na tej części przepisu jest więc prawidłowa. Jednakże przepis zawiera również regulację pomieszczoną w ust. 5, zgodnie z którą obowiązek zwrotu określony w ust. 1 nie ma zastosowania, jeżeli okres między datą płatności pomocy a datą pierwszego powiadomienia beneficjenta przez właściwe władze o nieuzasadnionym charakterze danej płatności jest dłuższy niż dziesięć lat (zdanie 1). Jednakże jeśli beneficjent działał w dobrej wierze, okres wskazany akapicie pierwszym jest ograniczony do czterech lat (zdanie 2). I właśnie norma wyrażona w zdaniu 2 tej jednostki redakcyjnej przepisu jest kluczowa dla rozstrzygnięcia, a została przez organy zupełnie zignorowana. Organy nie zastosowały jej bowiem ani co do płatności za lata 2007-2009 - z powodów które nie zostały przez organy ujawnione; nie zastosowały również co do płatności za lata późniejsze, co było wynikiem wadliwego ustalenia stanu prawnego sprawy.

W orzecznictwie przyjmuje się, że dla oceny dobrej lub złej wiary istotna jest świadomość beneficjenta i wypływające z tej świadomości zachowanie (działanie lub zaniechanie określonego działania przez beneficjenta). Przyjmuje się, że dobra wiara polega na usprawiedliwionym w danych okolicznościach przekonaniu, iż podmiotowi przysługuje prawo czyli, że działa zgodnie z prawem. Może to być więc błędne, ale - w danych okolicznościach - usprawiedliwione przekonanie, że działa zgodnie z prawem. W dobrej wierze jest ten, kto powołuje się na pewne prawo lub stosunek prawny, mniemając, że one istnieją, choćby mniemanie to było błędne, jeżeli tylko błędność tego mniemania można w danych okolicznościach uznać za usprawiedliwioną. Z kolei w złej wierze jest ten, kto powołując się na pewne prawo lub stosunek prawny wie, że owo prawo lub stosunek prawny nie istnieje, albo też wprawdzie tego nie wie, ale jego braku wiedzy w danych okolicznościach nie można usprawiedliwić, bowiem pozostający w złej wierze nie wie co prawda o prawie, ale przyjąć należy, że wiedziałaby, gdyby się zachował należycie, a więc gdyby w konkretnej sytuacji postępował rozsądnie i zgodnie z zasadami współżycia społecznego (por. wyrok NSA z dnia 5 marca 2015 r., sygn. akt II GSK 21/14, LEX nr 1666189).

W niniejszej sprawie organy nie dokonały oceny istnienia dobrej wiary u skarżącego, a w okolicznościach sprawy jest to konieczne. Słusznie bowiem podnosi skarżący, że nie brał dwóch świadczeń. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że co prawda skarżącemu ustalono prawo do emerytury z ZUS i nawet wypłacono to świadczenie za dwa miesiące, ale skarżący bezzwłocznie zwrócił te pieniądze i zawiesił wypłatę emerytury. Prawdą jest, że w decyzji o przyznaniu renty strukturalnej znajduje się pouczenie o obowiązku poinformowania organu pierwszej instancji o nabyciu prawa do emerytury w terminie 14 dni od dania zaistnienia tej okoliczności, a w decyzjach o zmianie wysokości renty strukturalnej pouczono o konieczności poinformowania o okolicznościach mających wpływ na prawo do wypłaty i wysokości renty strukturalnej w takim samym terminie. Jednakże mając na uwadze okoliczność, iż skarżący nie dysponuje wiedzą prawniczą i nie posiadał profesjonalnego pełnomocnika nie sposób przyjąć, że obejmował rozeznaniem różnicę pomiędzy prawem do emerytury, a otrzymywaniem świadczenia emerytalnego. Z dokumentowanego zachowania skarżącego wynika jednoznacznie, że nie było jego celem bezprawne uzyskiwanie dwóch świadczeń. Wprost przeciwnie, podjął działania zmierzające do wyeliminowania sytuacji, w której świadczenia się po części dublują. Wskazał przy tym, że konsultował sprawę w organach, które zajmują się wypłatą tych świadczeń i dostosował się do uzyskanych informacji.

W tym stanie rzeczy, skoro dobra wiara polega na usprawiedliwionym w danych okolicznościach przekonaniu, że danemu podmiotowi przysługuje określone prawo czy też, że działa on zgodnie z prawem - to organy w niniejszej sprawie winny w sposób pełny i wszechstronny, dokonać oceny dobrej wiary po stronie skarżącego z uwzględnieniem całokształtu jego zachowania i usprawiedliwionych oczekiwań co do stanu świadomości prawnej – w szczególności w kontekście zrozumienia zastosowanych pouczeń. W tym celu i pod tym kątem organ powinien poddać ponownej rozwadze zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy, co jednak podkreślić należy, nie będzie wykluczało dokonania przez organy oceny zasadności zgłaszanych przez skarżącego dowodów na okoliczność jego dobrej wiary i ich ewentualnego przeprowadzenia w toku ponownie prowadzonego postępowania w tej sprawie, skoro to na stronie (beneficjencie), stosownie do art. 73 ust. 5 rozporządzenia Nr 796/2004, ciąży obowiązek wykazania przed organem dobrej wiary (por. wyrok NSA z dnia 3 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 113/13, LEX nr 1485478).

Pominięcie przez organy przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie stanowi również naruszenie art. 7 k.p.a. (W toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.), art. 77 § 1 k.p.a. (Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy.) i art. 80 k.p.a.(Organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.), gdyż kwestia istnienia w sprawie dobrej wiary jest okolicznością relatywną prawnie i nieprzeprowadzenie postępowania wyjaśniającego dotyczącego tej okoliczności mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Z przyczyn wyżej wskazanych uzasadnione było uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji w celu ustalenia przez organy w ponownie prowadzonym postępowaniu, czy w sprawie wystąpiły określone w art. 73 ust. 5 zd. 2 rozporządzenia komisji (WE) Nr 796/2004 przesłanki dające podstawę do uchylenia wobec skarżącego obowiązku zwrotu nienależnych płatności z tytułu renty strukturalnej.

Z tych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono w punkcie 2 sentencji wyroku, na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 1 ustawy p.p.s.a.