Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 558/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2018-09-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 3 par 2, art. 151
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 134 par 1 , art. 16, art. 145, art. 154, art. 155, art. 156
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 5, art. 2ust. 1, art. 5 ust. 1
journal: Dz.U. 1951 nr 46 poz 340
law: Dekret z dnia 6 września 1951 r. o  ochronie  i  uregulowaniu  własności  osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Mysiak Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder (spr.), Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj Protokolant starszy sekretarz sądowy Alicja Poznańska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 września 2018 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia ustalającego granice gospodarstwa oddala skargę.


UZASADNIENIE

Pismem z dnia 21 grudnia 2017 r. A. B., reprezentowana przez pełnomocnika będącego adwokatem, wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie nieważności m.in. orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Ł. z dnia [...] r., nr RG [...] ustalającego granice gospodarstwa (działki) w części, w której akt ten dotyczy wyłącznie K. B..

Według wnioskodawczyni, przyczyną uzasadniającą stwierdzenie nieważności orzeczenia w części, było pominięcie w osnowie ww. orzeczenia faktu nadania gospodarstwa rolnego na własność do wspólności ustawowej małżonków K. B. oraz A. B.. Wnioskodawczyni była i zamieszkiwała w budynku mieszkalnym, wymienionym w treści aktu nadania, przed wydaniem tego aktu –

od dnia [...] r. K. B. i A. B. zawarli związek małżeński wyznaniowy w dniu [...] r., a w dniu [...] r. w Urzędzie Stanu Cywilnego, czyli przed datą kwestionowanego aktu administracyjnego. W dacie wydania aktu nadania, między małżonkami istniał ustrój wspólności ustawowej małżeńskiej, aż do ustania małżeństwa w związku ze zgonem K. B. w dniu [...] r. Małżonkowie nie zawierali małżeńskiej umowy majątkowej

i stosunki między nimi polegały na wspólności ustawowej. K. B. nie mógł nabyć gospodarstwa rolnego do majątku odrębnego (osobistego). Skutkiem powyższego, dokonano wadliwych wpisów do ksiąg wieczystych, w tym w szczególności nie został uwzględniony, powstały od dnia śmierci K. B., udział wdowi A. B..

Wnioskodawczyni podniosła, że kwestionowany akt administracyjny został wydany z rażącym naruszeniem prawa, a konkretnie przepisów art. 2, art. 5 i 10 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych. W myśl bowiem aktu nadania nr [...] z dnia [...] r., na podstawie art. 5 i art. 10 dekretu, K. B. nadane zostało gospodarstwo rolne położone w gromadzie [...], gm. W., powiat Ł., województwo S. o powierzchni określonej w treści aktu wraz z budynkami oraz inwentarzem. Rażący błąd w akcie nadania polegał na przyznaniu prawa własności wyłącznie K. B. zamiast także jego małżonce, co skutkowało powtórzeniem tego samego błędu w dwóch kolejnych orzeczeniach, w tym także w orzeczeniu z dnia [...] r. W sprawie jest bezsporne, że w dacie aktu nadania gospodarstwa rolnego na własność K. B., wnioskodawczyni była jego prawowitą małżonką. Pracowała w tym gospodarstwie i pozostawała we wspólnocie małżeńskiej z K. B.. W dacie [...] r. obowiązywała ustawa z dnia 27 czerwca 1950 r. Kodeks rodzinny. Zgodnie z art. 21 § 1 tej ustawy: "przedmioty majątkowe, nabyte przez któregokolwiek małżonków w czasie trwania małżeństwa i stanowiące jego dorobek, są wspólnym majątkiem obojga małżonków (wspólność ustawowa)". Tym samym, zdaniem wnioskodawczyni należy przyjąć, iż własność gospodarstwa rolnego weszła

do majątku wspólnego małżonków K. B. i A. B..

Według wnioskodawczyni, wydanie kwestionowanego aktu nadania nastąpiło

nadto z rażącym naruszeniem przepisów proceduralnych, które wyrażało się

w pominięciu w osnowie aktu, faktu nadania gospodarstwa rolnego do wspólności ustawowej małżeńskiej małżonków K. B. i A. B.. Wbrew art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego (w skrócie: "k.p.a."), organ nie czuwał nad tym, aby A. B. jako strona nie poniosła szkody z powodu nieznajomości przepisów prawa – nie udzielał jej żadnych wyjaśnień i wskazówek.

Nie traktując A. B. jako strony w rozumieniu art. 25 k.p.a., organ nie przestrzegał jej praw wynikających z art. 7 oraz z art. 8 § 1 k.p.a. Organ popełnił rażące błędy w gromadzeniu dowodów uchybiając przepisom art. 70, art. 71 § 1, art. 74 oraz art. 75 k.p.a. Wbrew wymogom art. 99 § 1 k.p.a., orzeczenia (decyzje) zawierały oznaczenie tylko jednej strony (K. B.) zamiast oznaczenia obu stron (małżonków K. B. i A. B.), jako osób nabywających prawo własności do wspólności ustawowej.

Decyzją z dnia [...] r., nr [...], wydaną

na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 i § 2 w zw. z art. 157 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.), zwanej dalej: "k.p.a.", art. 6 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie

i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 46, poz. 340 ze zm.), zwanego dalej: "dekretem", art. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. Kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34, poz. 308), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. odmówiło stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Ł. z dnia [...] r., nr RG [...] ustalającego granice gospodarstwa (działki) nadanego K. B..

Organ wskazał, że dostępne aktualnie dokumenty nie zawierają oryginału

ani odpisu orzeczenia z dnia [...] r. Dokumentów takich

nie przedstawiła też strona. Treść tego dokumentu można ustalić jedynie w oparciu

o wydane następczo orzeczenie Prezydium Rady Narodowej z dnia [...] r., nr [...], które wprost odwołuje się do treści aktu nadania z dnia [...] r. oraz objętego wnioskiem orzeczenia z dnia [...] r., oraz wypisy

z ewidencji gruntów, w których odzwierciedlono ustalone w orzeczeniu granice gospodarstwa (działki). Powyższe zapisy, pomimo swojej niekompletności

są wystarczające dla stwierdzenia, że akt ten został wydany i funkcjonuje w treści wskazywanej (kwestionowanej) przez stronę, podając jako podmiot, któremu nadano gospodarstwo wyłącznie K. B.. Dodatkowo powyższe zostało potwierdzone przez wniosek Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] r. o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości rolnej stanowiącej własność K. B.. Powyższe jest wystarczające dla zweryfikowania zasadności zarzutów podnoszonych we wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia.

W ocenie Kolegium, w świetle dokumentów znajdujących się w teczce nieruchomości, nie budzi wątpliwości, że K. B. protokołem [...], jako repatriantowi przekazano w użytkowanie gospodarstwo w S. , gm. W.. K. B., w stosunku do powyższego gospodarstwa, wystąpił w dniu 30 kwietnia 1947 r. o przyznanie prawa własności nieruchomości rolnej na Ziemiach Odzyskanych. Wskazał na nie, jako na prowadzone (posiadane) przez siebie gospodarstwo, które ostatecznie uzyskało oznaczenie, jako działka nr [...] i zostało uwidocznione w księdze wieczystej prowadzonej przez Sąd Powiatowy w S. pod nr [...].

Organ stwierdził, iż niewątpliwym jest także, że w dniu [...] r. Powiatowa Komisja Ziemska, działając w imieniu Ministra Rolnictwa Rzeczpospolitej Polskiej, wydała akt nadania nr [...]. W akcie tym wskazano, że na podstawie

art. 5 i art. 10 dekretu, ww. Komisja nadaje K. B. gospodarstwo rolne

w gromadzie [...], gm. W., szczegółowo opisując grunty, budynki, inwentarz żywy oraz inwentarz martwy.

Według Kolegium, oceniając skutki wydania ww. aktu nadania, należy dostrzegać, że jak wynika wprost z art. 5 dekretu, akty nadania, które zawierały określenie osób uprawnionych oraz powierzchni gruntów i innych składników gospodarstwa rolnego, powiatowa komisja ziemska wydawała je w celu poświadczenia własności gospodarstwa rolnego i jego przynależności. Organ uznał, iż w sprawie nie ulega wątpliwości, że K. B. i A. B. zawarli związek małżeński wyznaniowy w dniu [...] r., a w dniu [...] r. zawarli ślub cywilny przed Urzędnikiem Stanu Cywilnego w Ł..

Jak zauważył organ, kluczowe znaczenie dla oceny zasadności wniosku strony ma stwierdzenie, czy treść aktu nadania była wadliwa. Kolegium orzekając zgodnie z wolą strony, równolegle w sprawie [...] orzekło o odmowie stwierdzenia nieważności aktu nadania z dnia [...] r. nr [...] wydanego w imieniu [...] – Ministerstwa Rolnictwa przez Powiatową Komisję Ziemską w Ł. K. B. .

Kolegium podkreśliło, że niniejsze postępowanie toczy się na wniosek jednej

ze stron w trybie nadzwyczajnym, w którym podstawą ingerencji w decyzję ostateczną może być jednoznaczne potwierdzenie zaistnienia kwalifikowanej wady postępowania administracyjnego — w tym przypadku rażącego naruszenia prawa z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Rozstrzygający dla oceny, czy zachodzą przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji z powodu rażącego naruszenia prawa, był stan prawa w dniu wydania kwestionowanej decyzji.

Kolegium wyjaśniło, że w świetle art. 5 ust. 1 dekretu, akt nadania miał charakter deklaratoryjny. Potwierdzał on określony stan prawny, lecz go nie kształtował. Kolegium przytoczyło brzmienie art. 2 dekretu, wymieniającego osoby, które stawały się właścicielami gospodarstwa rolnego na mocy dekretu i stwierdziło, że dekret wywołał skutek ex lege z dniem [...] r., tj. wejścia dekretu w życie.

Zdaniem organu, żadne dokumenty przedstawione przez wnioskodawczynię (lub znajdujące się w aktach sprawy) nie dają podstaw do przyjęcia, że w dacie wejścia w życie dekretu była ona posiadaczem lub prowadziła przedmiotowe gospodarstwo rolne jako członek rodziny K. B.. Za wykazany można uznać co najwyżej fakt zamieszkiwania na jego obszarze, jednak zamieszkiwanie nie było wystarczającą przesłanką do nabycia własności w opisanym wyżej trybie. Nabycie własności mogłoby nastąpić przez osobę nie będącą posiadaczem gospodarstwa, gdyby była ona członkiem rodziny, żyjącym we wspólności gospodarczej z posiadaczem gospodarstwa. Jednakże jak wynika z dokumentów przedstawionych przez wnioskodawczynię, w dacie wejścia w życie dekretu (tj. [...] r.), K. B. i A. S. (później B. nie mogli być uznani za członków rodziny żyjących we wspólności gospodarczej. Wspólnota ta w przypadku osób niespokrewnionych zaistniałaby dopiero w razie zawarcia związku małżeńskiego. Wprawdzie ww. osoby zawarły w dniu [...] 1950 r. związek małżeński, jednakże zgodniez ówcześnie obowiązującymi przepisami tak zawarty związek nie był traktowany za wywołujący skutki na gruncie prawa cywilnego (art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. Kodeks rodzinny). Małżeństwo wywołujące skutek na gruncie prawa cywilnego zostało zawarte pomiędzy Państwem [...] dopiero w dniu

10 czerwca 1952 r., a zatem po wejściu w życie dekretu. Tym samym, w dacie, w której nastąpiło nabycie z mocy prawa własności gospodarstwa, brak było podstaw

do uznawania A. B. (wówczas S. ), za nabywającą takie prawo wspólnie z mężem do majątku wspólnego.

Organ uznał, że nie sposób uczynić Powiatowej Komisji Ziemskiej orzekającej w dniu 19 lipca 1954 r. zarzutu rażącego naruszenia prawa, poprzez poświadczenie nabycia gospodarstwa K. B., skoro osoba ta była jedynym wnioskodawcą zabiegającym o nabycie gospodarstwa oraz jedyną wskazaną w dokumentach posiadacza gospodarstwa rolnego w dacie, w której wszedł w życie dekret z 1951 r. Kolegium stwierdziło, nadto, że w dacie orzekania żadne dokumenty nie wskazywały, aby takie prawo mogły nabyć z dniem [...] r. inne osoby. Wręcz przeciwnie, zarówno treść wniosku o nabycie gospodarstwa jak i stan cywilny wnioskodawcy w dacie wejścia w życie dekretu, czyniły uzasadnionym skierowanie deklaratoryjnego aktu administracyjnego potwierdzającego nabycie gospodarstwa

z dniem [...] r. właśnie do K. B.. Kolegium podniosło, iż trudno też nie dostrzegać braku dowodu, że K. B. informował organ administracji

o zmianach w swoim stanie cywilnym, przed dniem [...] r., co czyni nieuzasadnionym zarzut rażącego naruszenia prawa z powodu pominięcia praw A. B., jako strony postępowania. Dodało ponadto, że zarzut braku udziału

w postępowaniu niezawinionym przez stronę nie mógłby stanowić podstawy stwierdzenia nieważności decyzji, a co najwyżej wznowienia postępowania

na podstawie art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a.

Odnosząc się do pozostałej argumentacji wniosku o stwierdzenie nieważności, Kolegium wskazało, że dalsze wpisy w dokumentach o wykonaniu

aktu nadania w odpowiednich częściach, powinny odzwierciedlać treść ostatecznych/prawomocnych aktów administracyjnych (tutaj aktu nadania). Nadto, jeśli K. B. nie kwestionował ich prawidłowości, inne podmioty roszczące sobie prawa strony również nie zmierzały do podważenia rozstrzygnięcia Komisji czy władania gospodarstwem, organy administracji były związane treścią uprzednio zapadłych rozstrzygnięć i nie miały podstaw do przypisywania statutu stron innym podmiotom oraz ich wskazywania w rozstrzygnięciu. Nie było też rolą organów administracji weryfikacja zmian stanu cywilnego osoby, która nabyła gospodarstwo oraz rozstrzyganie o skutkach dla jej majątku zawarcia związku małżeńskiego.

Kolegium podniosło, że badane w niniejszym postępowaniu orzeczenie wydano w oparciu o art. 6 ust. 1 dekretu, zgodnie z którym, granice gospodarstw rolnych oraz ich szacunek ustala orzeczenie o wykonaniu aktu nadania. Orzeczenie to wydawałoz urzędu prezydium powiatowej rady narodowej. Orzeczenie to nie miało charakteru konstytutywnego, lecz deklaratoryjny. Potwierdzało ono określony stan prawny, lecz go nie kształtowało. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej było w świetle powyższego przepisu organem uprawnionym do ustalania w decyzji (orzeczeniu) granic rolnych i ich wyceny.

Zestawiając powyższe, zdaniem Kolegium, brak było podstaw do stwierdzenia nieważności w całości lub w części orzeczenia z dnia [...] r. Kolegium dostrzegło, że przesłanka "rażącego naruszenia prawa" została wprowadzona

do k.p.a. w 1980 r. Natomiast w dacie wydawania badanego aktu administracyjnego powyższa przesłanka w k.p.a. w ogóle nie była uregulowana, art. 137 k.p.a.

(w ówczesnym kształcie) przewidywał możliwość stwierdzenia nieważności decyzji "wydanej bez jakiejkolwiek podstawy prawnej". Taki kształt k.p.a. musiał być uwzględniany przez organy administracji w toku orzekania. Powyższe także nie dawało podstaw do wnioskowanej ingerencji w treść decyzji ostatecznej, ani w całości, ani w części.

A. B., reprezentowana przez pełnomocnika będącego adwokatem, wystąpiła ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie

na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. wnosząc o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Ł. z dnia [...] r. nr RG [...]/63 ustalającego granice gospodarstwa (działki) nadanego K. B., w części dotyczącej wymienienia w treści tego orzeczenia tylko K. B. zamiast wymienienia wraz z K. B. jego żony A. B. z domu S..

Zaskarżonej decyzji, skarżąca zarzuciła mające wpływ na treść decyzji naruszenie przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego omówione

w pkt II – IV uzasadnienia skargi, kwalifikowane jako rażące naruszenia prawa

w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

W pkt II uzasadnienia skargi, podniosła skarżąca, że K. B. był jedynym wnioskodawcą zabiegającym o nabycie gospodarstwa, ale wbrew odmiennemu twierdzeniu organu administracyjnego – nie był jedynym wykazanym w dokumentach posiadaczem gospodarstwa. Argumentowała, że użycie przez ustawodawcę spójnika "lub" w treści art. 2 ust. 1 dekretu przesądza o tym, że także w takich przypadkach, gdy posiadacze gospodarstw rolnych nie prowadzili takich gospodarstw przez członków ich rodzin (wspólnie z członkami rodzin lub przy ich pomocy), to już sam fakt posiadania gospodarstwa rolnego i jego osobistego prowadzenia przez osoby

niezwiązane więzami rodzinnymi umożliwiał nabycie prawa własności przez takich posiadaczy. Uzasadnia to przyjęcie poglądu prawnego, że nie tylko K. B.,

ale ponadto jego konkubina A. S. powinni byli zostać potraktowani przez organ orzekający w przedmiocie aktu nadania wydanego w dniu [...] r., jako osoby na rzecz których powinien zostać wydany akt nadania. Organ administracyjny powyższą interpretację prawną całkowicie pominął.

Zdaniem skarżącej, zarówno składający wniosek o przyznanie gospodarstwa rolnego K. B. jak i sołtys pominęli fakt zameldowania konkubiny K. B. – A. S. i jej zamieszkiwania w budynku mieszkalnym znajdującym się w gospodarstwie rolnym będącym w ich wspólnym posiadaniu. Chybiona jest ocena organu administracyjnego, iż żadne dokumenty przedstawione przez skarżącą

(lub znajdujące się w aktach sprawy) nie dają podstaw do przyjęcia, że w dacie wejścia w życie dekretu było ona posiadaczem i prowadziła przedmiotowe gospodarstwo rolne. Fakt zamieszkiwania A. S. na terenie przedmiotowego gospodarstwa, udokumentowany zaświadczeniem z rejestru mieszkańców, jest niezbitym dowodem posiadania gospodarstwa przez A. S. wspólnie z ówczesnym konkubentem (do dnia [...] r. – zgodnie z datą ślubu zawartą przed urzędnikiem stanu cywilnego), zarówno w dniu [...] r., tj. w dacie złożenia wniosku o przyznanie prawa własności gospodarstwa przez K. B., jak i w dacie [...] r., tj. w dacie złożenia adnotacji sołtysa, jak również w dniu [...] r. (w dacie wejścia w życie dekretu).

Według skarżącej, chociaż w postępowaniu administracyjnym poprzedzającym wydanie aktu nadania i dwóch orzeczeń mających na celu jego wykonanie nie mogły być oceniane i uwzględnione później wydane decyzje administracyjne, tym niemniej organ administracji powinien był ocenić znaczenie prawidłowego traktowania obojga małżonków jako właścicieli nieruchomości w świetle decyzji Naczelnika Miasta i Gminy w W. z dnia [...] r. orzekającej o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego, w której to decyzji jako właściciel był wymieniony nie tylko K. B., ale nadto jego małżonka A. B.. Innym dowodem traktowania A. B. jako wdowy po zmarłym K. B., legitymującym się prawem własności wraz z jej mężem już w dacie wydania aktu nadania, jest decyzja Urzędu Rejonowego w S. S. z dnia [...] r. przyznająca nieodpłatnie na własność skarżącej ze Skarbu Państwa - Państwowego Funduszu Ziemi - działkę nr [...] o powierzchni [...] ha.

Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisu art. 9 ust. 1 dekretu z powodu jego zawężającej wykładni dokonanej zarówno przez organy orzekające

w kwestionowanych przez skarżącą aktach administracyjnych, jak również przez organ administracji z powodu niedostrzeżenia wykładni zawężającej - pozostaje w ścisłym związku z rażącymi naruszeniami przepisów tytułu IX dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319) oraz przepisów Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o ewidencji

i kontroli ruchu ludności (Dz. U. Nr 32, poz. 309). Skarżąca uwzględnia unormowania obu ww. aktów prawnych obowiązujące w dniu [...] r., tj. w dacie wejścia w życie dekretu. W myśl art. 296 § 1 Prawa rzeczowego, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel, jest jej posiadaczem. Przed [...] r. zarówno K. B.

i jego ówczesna konkubina A. S. (po zawarciu związku małżeńskiego: [...] władali faktycznie gospodarstwem rolnym jak właściciele

w rozumieniu § 1 art. 296 Prawa rzeczowego, a zatem byli posiadaczami gospodarstwa rolnego, w skład którego wchodził m.in. budynek mieszkalny, w którym skarżąca zamieszkiwała od 1945 r. S. K. [...] nie dokonał na rzecz skarżącej w formie aktu notarialnego czynności skutkującej wniesieniem jego majątku odrębnego (osobistego) w postaci nadanego mu gospodarstwa rolnego do wspólnego majątku małżonków, to dwie ww. ostateczne decyzje administracyjne są dowodem niezgodnego z prawem aktu nadania oraz dwóch orzeczeń związanych z wydanym aktem nadania, wydanych dnia [...] r. i [...] r.

W pkt III uzasadnienia skargi, odnosząc się do przywołanego przez organ wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2015 r. sygn. akt P 46/13, skarżąca wskazała, że przewidziana w przepisie § 2 art. 156 k.p.a. podstawa odmowy stwierdzenia nieważności decyzji została bezpodstawnie przywołana przez organ administracji. Skoro bowiem w treści § 2 art. 156 k.p.a. wyczerpująco zostały wymienione podstawy odmowy stwierdzenia nieważności decyzji według kryterium

10-letniego czasokresu biegnącego od daty doręczenia lub ogłoszenia ostatecznej decyzji wynikające wyłącznie z podstaw przewidzianych w § 1 pkt 1,3,4 i 7 art. 156 k.p.a., to niewymienienie podstawy wynikającej w § 2 pkt 2 w treści § 2 art. 156 k.p.a., tj. podstawy stwierdzenia nieważności decyzji w oparciu o stwierdzenie, że ostateczna decyzja wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa nie może być traktowane jako zakaz stwierdzenia nieważności decyzji wydanych przed upływem 10 lat od dnia ich doręczenia lub ogłoszenia.

Skarżąca nie zgodziła się z twierdzeniem organu, iż zaskarżony akt nadania wywołał nieodwracalne skutki prawne w rozumieniu przepisu § 2 art. 156 k.p.a. Organ nie zauważył, że orzeczenie o wykonaniu aktu nadania, w części dotyczącej ustalenia ceny gospodarstwa (działki) nr [...], zostało wydane w dniu [...] r. K. B. w czasie, gdy przez okres ponad 11 lat przedtem był już zawarty związek małżeński ze skarżącą. Skutki finansowe tego orzeczenia obciążały zatem zarówno K. B., jak i skarżącą małżonkę, mimo że w akcie nadania wymieniony był tylko K. B.. Przedmiotowe orzeczenie nie zawierało stwierdzenia faktu uregulowania ceny przed wydaniem orzeczenia, a zatem przyjąć należy, że obciążony płatnością ceny był wspólny majątek małżonków B..

Zamiast wpisu prawa własności gospodarstwa rolnego na rzecz K. B.

i A. B. został dokonany wpis nabycia prawa własności tylko na rzecz K. B.. Skutkiem tego błędu jest fakt, iż wszystkie wpisy prawa własności w udziałach ułamkowych są wadliwe przez to, że nie uwzględniają powstałego od dnia śmierci K. B. udziału wdowiego w ˝ A. B.. Skarżąca przedstawiła analizę porównawczą treści zupełnej księgi wieczystej z treścią aktualnej księgi wieczystej. Przedstawiona istota wpisów w księgach wieczystych jest – według skarżącej – nieuchronnym skutkiem prawnym faktu bezzasadnego braku wpisu prawa własności nieruchomości na rzecz K. i A. B. przy zakładaniu księgi wieczystej na podstawie orzeczenia Prezydium PPRN z dnia 15 lipca 1963 r., którego podstawę wydania stanowiły uprzednie: akt nadania z dnia [...] r. oraz orzeczenie z dnia [...] r. Dodała, że spadkobiercy nie rozporządzili odpłatnie udziałami spadkowymi nabytymi wskutek spadkobrania. Każda z osób aktualnie wpisanych w księdze wieczystej nabyła prawa wpisane w księdze wieczystej pod tytułem darmym (w wyniku darowizn udziałów ułamkowych). Osoby nabywające prawa wpisane w księdze wieczystej pod tytułem darmym nie korzystają z ochrony szczególnej, z której mogą korzystać osoby nabywające udziały ułamkowe odpłatnie. Z tej przyczyny skarżąca także nie zgodziła się z poglądem, że kwestionowane decyzje wywołały nieodwracalne skutki prawne.

W pkt. 4 uzasadnienia decyzji, skarżąca wskazując na uzasadnienie wyroku WSA w Warszawie z dnia 4 lipca 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 2270/05 wywiodła,

że w realiach tej sprawy prawnie dopuszczalne jest wydanie decyzji stwierdzającej wydanie wyroku stwierdzającego nieważność wydanych każdego z trzech kwestionowanych orzeczeń w części.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie.

Na rozprawie w dniu [...] r. pełnomocnik uczestnika postępowania M. B. wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Przystępując do rozpoznania sprawy w pierwszej kolejności należy wskazać,

że sądowa kontrola zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) – zwanej dalej: "p.p.s.a.", sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z powyższym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, lub ewentualnie ustalenie, że decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c oraz pkt 2 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. w sprawie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Ł. z dnia [...] r. nr RG [...] ustalającego granice gospodarstwa (działki) nadanego K. B..

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w pierwszej kolejności wskazać należy,

że zgodnie z wyrażoną w art. 16 k.p.a. zasadą trwałości decyzji administracyjnych, decyzja ostateczna może zostać zmieniona tylko w trybach nadzwyczajnych, przewidzianych w art. 145, 154, 155 i 156 k.p.a. Aby mogło to nastąpić muszą się ziścić przesłanki określone w wyżej wskazanych przepisach.

W niniejszej sprawie A. B. domagała się stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Ł. z dnia [...] r. ustalającego granice gospodarstwa nadanego K. B. na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. wywodząc we wniosku, że powyższe orzeczenie wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa, bowiem pominięto w tym orzeczeniu, iż nadane K. B. gospodarstwo rolne zostało nabyte w czasie trwania jego związku małżeńskiego z A. B. z domu S., w związku z tym należało do wspólności ustawowej. Natomiast w skardze skarżąca wywiodła, że fakt jej zamieszkiwania ( jeszcze jako A. S.) na terenie gospodarstwa, udokumentowany zaświadczeniem z rejestru mieszkańców, jest niezbitym dowodem posiadania przez skarżącą gospodarstwa wspólnie z jej ówczesnym konkubentem K. B., co w myśl art. 5 ust. 1 art. 2 ust. 1 Dekretu umożliwiało nabycie prawa własności gospodarstwa przez A. B. jako posiadacza a następnie wydanie orzeczenia o ustaleniu granic gospodarstwa obejmującego również skarżącą.

Dokonując oceny prawnej zaskarżonej decyzji, przede wszystkim wskazać należy, że cechą rażącego naruszenia prawa jest to, iż treść decyzji pozostaje

w oczywistej sprzeczności z treścią przepisu przez proste ich zestawienie ze sobą,

a charakter naruszenia prawa powoduje, że decyzja taka nie może być zaakceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa i powinna ulec wyeliminowaniu z obrotu prawnego.

W postępowaniu prowadzonym w trybie nieważności, organ ma obowiązek rozpatrzyć sprawę w granicach określonych w art. 156 § 1 k.p.a., a zatem nie może rozpatrzyć sprawy co do jej istoty tak jak w postępowaniu zwykłym. Działanie organu

w tym trybie zasadniczo różni się od postępowania zwykłego, bowiem obowiązkiem organu jest wyłącznie ocena kwestii ściśle prawnych – ustalenie czy kwestionowana decyzja dotknięta jest którąś z wad wymienionych w art. 156 § 1k.p.a., przy czym taka ocena dokonywana jest w oparciu o stan faktyczny i prawny z daty wydania kwestionowanej decyzji, a organ rozpoznając sprawę w trybie nieważności nie jest uprawnionych do czynienia samodzielnych ustaleń dotyczących stanu faktycznego. Rażącym naruszeniem prawa jest wyłącznie naruszenie prawa materialnego, które zaważyło na treści decyzji, a katalog wad skutkujących nieważnością jest enumeratywnie wyliczony.

K. B. na podstawie art. 5 i 10 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U z 1951 r. Nr 46, poz. 340), zwanego dalej "Dekretem", w dniu 19 lipca 1954 r. otrzymał akt nadania gospodarstwa rolnego w [...] gmina W.. W myśl art. 5 Dekretu, w celu poświadczenia własności gospodarstwa rolnego i jego przynależności powiatowa komisja ziemska wydaje z urzędu akty nadania, które zawierają określenie osób uprawnionych oraz powierzchni gruntów i innych składników gospodarstwa rolnego. Akty nadania wydane na podstawie dotychczasowych przepisów są poświadczeniem własności, o którym mowa w ust.1 (ust. 2). Z kolei zgodnie z art. 10 w sprawach osadnictwa rolnego na obszarze Ziem Odzyskanych, nie unormowanych przepisami niniejszego dekretu, stosuje się przepisy dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta G. z tym, że osoba, która po dniu wejścia w życie niniejszego dekretu otrzyma akt nadania, staje się właścicielem tego gospodarstwa na zasadach niniejszego dekretu.

W niniejszej sprawie nie można pominąć okoliczności, że w dniu 30 kwietnia 1947 r. K. B. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa własności nieruchomości ziemskiej na Ziemiach Odzyskanych w [...] gmina W., natomiast jako członków rodziny wskazał wyłącznie rodziców i siostrę. Aktu nadania w trybie dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta G. na obszarze Ziem Odzyskanych jednak nie uzyskał.

Wejście w życie Dekretu z 1951 r., co nastąpiło w dniu 7 września 1951 r., skutkowało – zgodnie z art. 2 ust. 1 tego aktu prawnego, tym, że osoby, które posiadały nieprzerwanie gospodarstwa rolne i prowadziły je osobiście lub przez członków rodziny, żyjących z nimi we wspólności gospodarczej, a do dnia wejścia w życie cyt. dekretu nie nabyły ich własności, stają się z mocy samego prawa właścicielami tych gospodarstw wraz z zabudowaniami, stanowiącymi przynależność gospodarstwa. Dekret ten nie pozbawiał mocy prawnej poprzedniego dekretu, dokonał natomiast uwłaszczenia dotychczasowych posiadaczy gospodarstw rolnych, którzy do dnia jego wejścia w życie nie nabyli prawa własności. Celem Dekretu nie było zatem tworzenie podstaw do wtórnego rozdysponowania tych gospodarstw, a jedynie usankcjonowanie pod względem prawnym stanów faktycznych zaistniałych w tej sferze przed jego wejściem w życie.

W dniu 7 września 1951 r., w świetle powołanego wyżej przepisu, właścicielem gospodarstwa mógł być jedynie K. B. jako prowadzący osobiście gospodarstwo rolne opisane we wniosku z dnia 30 kwietnia 1947 r., a zatem tylko jego mógł dotyczyć akt nadania, jako akt o charakterze deklaratoryjnym, wydany w dniu [...] r.

Skoro akt nadania mógł dotyczyć i dotyczył jedynie K. B., to analogicznie sytuacja przedstawiała się w odniesieniu do wydawanego z urzędu orzeczenia o wykonaniu aktu nadania dotyczącego granic gospodarstwa rolnego (art. 6 ust. 1 Dekretu).

Orzeczenie o wykonaniu aktu nadania, wydawane w trybie powołanego wyżej przepisu, nie przenosi bowiem własności działek, a jedynie potwierdza fakt ich nabycia z mocy art. 2 ust. 1 dekretu z 1951 r. a stosownie do art. 6 ust. 2, orzeczenie takie jest podstawą wpisu w księdze wieczystej prawa własności i wierzytelności z tytułu należności przypadającej za gospodarstwo rolne.

Z akt administracyjnych sprawy załączonych do skargi wynika, że będące przedmiotem wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenie, wydane w dniu [...] r., stanowi wykonanie aktu nadania w części dotyczącej granic i ma potwierdzać uprawnienie przyznane z mocy prawa co do określonych granic gospodarstwa, które podlegają ustaleniu w trybie tego przepisu.

Z ujawnionego w sprawie materiału dowodowego wynika, co słusznie zauważyło Kolegium, że za udowodniony można uznać co najwyżej fakt zamieszkiwania A. B. na obszarze nieruchomości objętej aktem nadania, jednakże zamieszkiwanie nie było wystarczającą przesłanką zarówno do nabycia własności gospodarstwa w myśl art. 2 ust. 1 i art. 5 ust. 1 Dekretu jak i uzyskania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania, w tym w części dotyczącej granic gospodarstwa rolnego objętego aktem nadania. Przedstawiona w skardze argumentacja zdaje się całkowicie pomijać to, że K. B. w dniu [...] r. stał się właścicielem gospodarstwa z mocy prawa i bez znaczenia była okoliczność, że skarżąca w tym dniu wspólnie z nim zamieszkiwała, podobnie jak inni członkowie rodziny. Wydanie orzeczenia o wykonaniu aktu nadania o charakterze konstytutywnym, tak jak tego oczekuje skarżąca, w tej sytuacji było niedopuszczalne.

Bez znaczenia w sprawie jest również powoływana przez skarżącą późniejsza decyzja Naczelnika Miasta i Gminy w W. z dnia [...] r. orzekająca o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego, w której to decyzji wymieniono zarówno K. B. jak i A. B., czy też decyzja Urzędu Rejonowego w S. S. z dnia [...] r. przyznająca nieodpłatnie na własność A. B. ze Skarbu Państwa – Państwowego Funduszu Ziemi – działkę nr [...] o powierzchni [...] ha. Wymienione decyzje pozostają bez wpływu na legalność zarówno aktu nadania z dnia [...] r. jak i orzeczenia o wykonaniu aktu nadania z [...] r. w części dotyczącej granic gospodarstwa. W tym postępowaniu Sąd nie dokonywał oceny ich legalności albowiem dotyczą innych kwestii aniżeli te, których dotyczył wniosek o stwierdzenie nieważności aktu nadania i orzeczenia o wykonaniu aktu nadania. W odniesieniu do rozpoznawanej sprawy mają charakter wtórny.

Podkreślić należy, że w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji organ odnosi się do dnia wydania kontrolowanej decyzji, badając czy na dzień jej wydania zaistniały warunki do stwierdzenia jej nieważności. Jak wskazano na wstępie, badanie czy kwestionowana decyzja dotknięta jest którąś z wad wymienionych w art. 156 § 1 K.p.a., dokonywane jest wyłącznie w oparciu o stan faktyczny i prawny z daty wydania kwestionowanej decyzji. Stąd zasadnie organ stwierdził, że wnioskodawczyni nie wykazała aby na dzień wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania w części dotyczącej granic gospodarstwa nadanego K. B., tj. [...] r. zaistniały okoliczności uzasadniające podmiotowe zmiany tego aktu.

Podsumowując, w ocenie Sądu brak było podstaw do stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] r. na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., albowiem przy jego wydaniu nie doszło do rażącego naruszenia prawa.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na mocy art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oddalił skargę.