Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2878/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-03-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, 77 par. 1 i 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 11, 145 par. 1 lit. c i art. 135
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Szmydt (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Przemysław Żmich Sędzia WSA Iwona Maciejuk Protokolant referent stażysta Małgorzata Sieczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 marca 2014 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta O. z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] września 2013 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta O. z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych określonych w decyzji z dnia [...] kwietnia 2013 r. z tytułu samotnego wychowywania dziecka.

Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] Prezydent Miasta O. orzekł o zwrocie świadczenia – dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka – przyznanego na W. S. w okresie od 1 sierpnia 2010 r. do 31 października 2010 r. określając wysokość należności w kwocie [...] zł wraz odsetkami od tej kwoty w wysokości [...] zł. Powyższa decyzja była jedną z 3 wydanych w tym dniu pod tym samym numerem decyzji orzekających o zwrocie świadczenia przyznanego na W. S..

Wnioskiem z dnia 17 maja 2013 r. B.S. wniosła o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń ze względu na wyjątkowo trudną sytuację życiową, materialną i zdrowotną.

Decyzją z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] Prezydent Miasta O. odmówił umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych tj. dodatku do zasiłku rodzinnego wynikającego z ww. decyzji. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał na treść zapadłego wyroku Sądu Rejonowego w O. II Wydział Karny z dnia [...] grudnia 2012 r. w sprawie o sygn. akt [...]. Na mocy tego wyroku uznano B. S. winną zarzucanego jej czyny polegającego na tym, że działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej wprowadziła w błąd pracowników Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w O. w ten sposób, że będąc zobowiązaną do zgłoszenia zmian mających wpływ na prawo przyznanych świadczeń nie poinformowała o fakcie uznania ojcostwa W. S. zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia [...] października 2008 r. oraz o przyznaniu alimentów na mocy wyroku tego sądu z dnia [...] kwietnia 2009 r. i na podstawie art. 286 § 1 k.k., art. 33 § 2 i 3 k.k. wymierzył karę 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz karę 20 stawek dziennych grzywny, zaś na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k., art. 70 § 1 pkt 1 k.k. zawiesił wykonanie orzeczonej kary na okres 2 lat próby. Prezydent stwierdził, że wyrok ten jest jednoznaczny, zaś wnioskodawczyni odmiennie wskazuje wersję zaistniałych zdarzeń co nie znajduje odzwierciedlenia w zebranym materiale dowodowym odnośnie złożenia stosownego wyroku, jak i jej niewiedzy. Organ wskazał, że nie przyczynił się do zaistniałej sytuacji, co potwierdza powołany wyrok karny, a składane wyjaśnienia nie zmienią ustalonego stanu faktycznego. Fakt zasądzenia alimentów na W. S. ma bowiem znaczenie drugorzędne dla prawa do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, ponieważ istotne znaczenie dla sprawy miało uznanie ojcostwa. Powołując się na okoliczność korzystania przez B. S. z różnego rodzaju wsparcia w jednostce pomocy społecznej oraz prowadzonych rozmów Prezydent Miasta O. podniósł, że wnioskująca jest bardzo dobrze zorientowana w sprawach toczących się w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie i nie ma, zdaniem pracowników tej jednostki, problemu z właściwym rozumieniem składanych wniosków. Prezydent wskazał, że z dniem uznania dziecka przez ojca B.S. utraciła prawo do świadczenia z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Nadto wskazał, iż z zebranej dokumentacji wynika, że jest opiekunem prawnym wnuczki W. S., zaś z rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że dochodem rodziny są świadczenia pielęgnacyjne w wysokości [...] zł, których od lipca 2013 r. nie otrzymuje, zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] złote miesięcznie, zasiłek rodzinny w wysokości [...] zł miesięcznie, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji w wysokości [...] zł miesięcznie oraz dodatek mieszkaniowy w wysokości [...] zł. Organ wskazał, że na dziecko zostały zasądzone alimenty w wysokości [...] zł miesięcznie, przy czym z oświadczenia wynika, że ostatnie alimenty zostały zapłacone w maju. Jednocześnie wskazano, iż opłaty związane z eksploatacją mieszkania ustalono na [...] zł miesięcznie, zaś ostatnio poniesione wydatki na leki i leczenie wynosiły [...] zł. Organ I instancji podkreślił wielokrotnie, że powstanie nienależnie pobranych świadczeń było zawinione przez świadczeniobiorcę co potwierdza zapadły wyrok karny. Jednocześnie podkreślono, iż po ustaleniu sytuacji faktycznej to organ I instancji złożył zawiadomienie do Prokuratury Rejonowej w O. o możliwości popełnienia przestępstwa za złożenie fałszywych zeznań i wyłudzenie świadczeń. Organ odnosząc się do treści art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazał, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie daje podstaw do wyciagnięcia tezy, iż zachodzą szczególne okoliczności dotyczące wnioskodawczyni, które uzasadniałyby umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego dodatku wraz z odsetkami, chociażby w części. Ze złożonych podań, a także wywiadu środowiskowego wynika, iż W. S. wymaga stałej rehabilitacji, leków, środków pielęgnacyjnych. Załączone zaświadczenie potwierdza, że wymaga także dojazdu do placówek służby zdrowia, zabiegów medyczno-rehabilitayjnych. Prezydent Miasta O. podniósł, że pomimo wskazywania przez B. S., że jest osobą przewlekle chorą, wymagającą specjalnej diety i dojazdów do placówek służby zdrowia nie legitymuje się ona orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Organ stwierdził, iż osiągane dochody nie pozwalają na zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Jednocześnie wskazano, że B.S. podała, iż na dochód rodziny składają się otrzymywane świadczenia rodzinne, dodatek mieszkaniowy oraz alimenty otrzymywane nieregularnie, przy czym z informacji nie wynika, by wnioskodawczyni starała się o świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Łączny dochód rodziny wynosi zatem [...] zł. Organ I instancji wskazał, że wnioskodawczyni nie podała, iż korzysta z różnego rodzaju wsparcia. Powołując się na ogólne wiadomości wskazano, iż zarówno leki, jak i środki pielęgnacyjne, zabiegi rehabilitacyjne są refundowane z NFZ. Z dokumentacji zaś wynika, że rodzina od lat korzysta z dofinansowania środków pomocniczych – pieluchomajtek, zaś poniesione wydatki są w całości refundowane. Wskazano również, że rodzina od kilku lat korzysta corocznie z dofinansowania do turnusów rehabilitacyjnych oraz że B.S. korzysta ze wsparcia finansowego fundacji. Prezydent Miasta O. stwierdził również, iż powszechnie wiadomo, że dzieci niepełnosprawne oraz ich opiekunowie na podstawie obowiązujących przepisów mają prawo do ulgowych przejazdów, w tym komunikacji miejskiej bezpłatnie. Przyznawanie i wypłacanie świadczeń rodzinnych oraz prowadzenie postępowania mającego na celu wyegzekwowanie pobranych świadczeń rodzinnych jest zadaniem zleconym z zakresu administracji rządowej, a tym samym Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie jest zobowiązany do odzyskiwania na rzecz Skarbu Państwa kwot zaległości z tytułu nienależnych świadczeń. Umorzenie nienależnie pobranych świadczeń jest zdaniem organu instytucją wyjątkową, albowiem normą winno być spłacanie zadłużenia. Tym samym w sytuacji świadomego i zamierzonego działania na szkodę budżetu umorzenie zaległości byłoby sprzeczne z interesem społecznym, albowiem wszyscy podatnicy zostaliby obciążeni kwotą nienależnie pobranych świadczeń, natomiast pobieranie nienależnych świadczeń nie może być sposobem na kredytowanie wydatków. Organ stwierdził, że z zebranego materiału wynika, że dochód rodziny wynosi [...] zł, zaś B.S. wykazała ponoszone wydatki, w tym koszty leczenia w wys. [...] zł. Wskazano, że każda rodzina zmuszona jest do ponoszenia licznych wydatków, w tym wydatków na utrzymanie, pielęgnację dziecka i niejednokrotnie musi ograniczać swoje wydatki. Sytuacja finansowa rodziny wnioskodawczyni nie jest szczególna na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, w tym mających na utrzymaniu niepełnosprawne dziecko. Ostatecznie poinformowano, że w przypadku złożenia wniosku o rozłożenie na raty, organ I stopnia może ustalić ich wysokości adekwatnie do stanu zadłużenia i możliwości finansowych rodziny.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła B.S. W uzasadnieniu wskazała, że straciła rozeznanie w całej sytuacji i nie wie co ma zwracać, co jej się należy, a co nie. Wskazała, że jednostka jaką jest Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie powinna pomagać w trudnych sytuacjach, a robi wszystko by utrudnić życie. Wskazała, że zaopiekowała się wnuczką i chce tylko spokojnie zająć się jej rehabilitacją i leczeniem, by w przyszłości była jak najbardziej samodzielna. Niejednokrotnie utracone świadczenia były jej przywracane po decyzjach Samorządowego Kolegium w O. i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wskazała, że nie można twierdzić, że jej sytuacja nie jest szczególna, bowiem samotnie wychowuje niepełnosprawną wnuczkę i co chwila zabierane są jej jakieś świadczenia lub dodatki. Podniosła, iż od lipca nie otrzymuje świadczenia pielęgnacyjnego, a także otrzymała właśnie decyzję, że nie należy jej się specjalny zasiłek opiekuńczy. Wskazała, że inne rodziny pełne wychowujące dzieci niepełnosprawne mają dochody z pracy i otrzymują również świadczenie pielęgnacyjne w kwocie [...] zł, a którego to świadczenia odwołującą nie otrzymuje. Przyznała się do błędu i poddała dobrowolnie karze, ale podniosła również, że błąd popełnił pracownik organu odsyłając ją z nieprawomocnym wyrokiem zasądzającym jej alimenty, bo wskazywał on, że ojciec W. S. jest znany. Wskazała, że tak samo było z wyrokiem prawomocnym, który zaniosłaby sama gdyby wnuczka nie chorowała. Wyrok ten zaniosła jednak sąsiadka. Myślała, że dodatek z tytułu samodzielnego wychowywania dziecka należy jej się ponieważ samotnie wychowuje wnuczkę, a ojciec dziecka został pozbawiony władzy rodzicielskiej. Zaręczyła, że dodatek ten nigdy nie był wykorzystywany na inne cele, tylko na leczenie i rehabilitację wnuczki, która wymaga wszechstronnej i systematycznej rehabilitacji, leków, specjalistycznego żywienia i drogich specjalnych środków pielęgnacyjnych.

Decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy powyższą decyzję Prezydenta Miasta O. z dnia [...] lipca 2013 r.

W uzasadnieniu Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wskazało, iż w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych przez B. S. świadczeń rodzinnych Prezydent Miasta O. orzekał w pięciu odrębnych decyzjach będących konsekwencją pięciu decyzji orzekających o obowiązku zwrotu tych należności. Tym samym złożone odwołanie dotyczyło wszystkich tych decyzji doręczonych B. S. tego samego dnia, zaś niniejsza decyzja dotyczy decyzji w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, tj. dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...] zł należności głównej i [...] zł tytułem odsetek. Do pozostałych zaś czterech decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. ustosunkowało się odrębnymi decyzjami. Powołując się na treść art. 30 ust. 1, 6 i 7 oraz 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazano, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wynika wprost z ustawy, zaś kwoty pobranych świadczeń podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych oraz egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W szczególnie uzasadnionych przypadkach istnieje możliwość umorzenia tych należności, przy czym decyzja taka ma charakter uznaniowy. Warunkiem wydania decyzji w tym przedmiocie jest szczegółowe zbadanie stanu faktycznego sprawy pod kątem występowania wskazywanych przesłanek i zindywidualizowanie decyzji. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. organ I instancji nie dopuścił się naruszenia prawa, zaś całokształt okoliczności dał podstawę do podjęcia zaskarżonej decyzji. Zwracając uwagę na fakt, iż brak jest bliższych dyrektyw dotyczących stosowania instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń organ II instancji stanął na stanowisku, że podstawą do zastosowania tej instytucji jest wykazanie przez zobowiązanego, iż ze względu na stan majątkowy oraz sytuację rodzinną, osobistą i dochodową nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ spowodowałoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności gdy ich opłacenie pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Z akt sprawy wynika, że zobowiązana jest osobą urodzoną w 1958 r., bezrobotną, uskarżającą się na liczne dolegliwości zdrowotne od wielu lat, nie posiadającą orzeczenia o niepełnosprawności. Jednocześnie od wielu lat samotnie zajmuje się niepełnosprawną wnuczką W. wymagającą ze względu na stan zdrowia stałej i długotrwałej opieki innej osoby (dziecko z [...], nadto po operacjach wrodzonej wady serca). Rodzina B.S. utrzymuje się ze świadczeń pomocowych: świadczenia pielęgnacyjnego wypłacanego do czerwca 2013 r. (obecnie odmówiono przyznania tego świadczenia), zasiłku pielęgnacyjnego, zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami, dodatku mieszkaniowego oraz nieregularnie wypłacanych alimentów. Zobowiązanej przysługuje prawo własności do lokalu mieszkalnego o powierzchni [...] m2. Nie posiada ona innych nieruchomości oraz zasobów finansowych. Powyższe może wskazywać, w ocenie organu II stopnia, na ciężką sytuację bytową skarżącej, która powoduje, że zwrot nienależnie pobranych świadczeń w wysokości [...] zł oraz odsetek od tej kwoty (wynikających z 5 decyzji) mogłoby pozbawić zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Powyższa okoliczność oraz to, iż część wydatków z tak skromnego budżetu są przeznaczane na utrzymanie i rehabilitację niepełnosprawnego dziecka przemawia za częściowym umorzeniem tych należności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wskazało, że odrębnymi decyzjami umorzyło tym samym zobowiązanej należności w kwotach [...] zł i [...] zł wraz z należnymi odsetkami. Jednocześnie Kolegium wskazało, że częściowe umorzenie wynika z faktu, iż sama trudna sytuacja finansowa zobowiązanej i jej rodziny nie uzasadnia możliwości umorzenia w całości zobowiązania, albowiem winny być brane pod uwagę również sytuacja zdrowotna, realna możliwość poprawienia sytuacji majątkowej pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym niepełnosprawne dzieci, przy uwzględnieniu ich osobistych możliwości i realiów lokalnego rynku pracy. Tymczasem z akt sprawy wynika, że skarżąca jest w wieku aktywności zawodowej i nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, które uniemożliwiłoby podjęcie jakiejkolwiek prac. Nie kwestionując składanych przez zobowiązaną wyjaśnień wskazano, iż z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego na potrzeby innego postępowania wynika, że ze skarżącą zamieszkuje jej córka, a matka W. S., która w pierwszym rzędzie zobowiązana jest do opieki nad córką i jej obowiązek alimentacyjny wyprzedza obowiązek innych osób. Wskazano, iż K. S. wystąpiła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wskazało, iż zobowiązana może przeciwdziałać choćby poprzez podjęcie zatrudnienia skutkom związanym z częściową spłatą powstałych należności z których zwrotem zobowiązana powinna się była liczyć od początku. Również fakt otrzymywania nieregularnie alimentów nie może być argumentem za umorzeniem całkowitym, albowiem polskie przepisy prawa pozwalają na egzekucję tego świadczenia, a w przypadku jej bezskuteczności uzyskania w to miejsce świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Wskazano również, że kwestią podlegającą badaniu powinna być również świadomość pobierania nienależnego świadczenia, zawinienie i przyczynienie się do jego pobierania co wynika z ogólnych zasad postępowania administracyjnego, w tym zasady praworządności (art. 6 k.p.a.), zasady poszanowania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.) oraz zasady zaufania obywateli do organów państwa (art. 8 k.p.a.). Tymczasem w sprawie zadłużenie było zawinione o czym świadczy wyrok Sądu Rejonowego w O. II Wydział Karny z dnia [...] grudnia 2012 r. sygn. akt [...]. Powołując się na treść art. 11a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wskazało, iż prawo do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje jeżeli od rodzica dziecka nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne z uwagi na jego śmierć lub ojciec dziecka jest nieznany lub powództwo zostało oddalone. Jednocześnie przesłanka "ojciec dziecka jest nieznany" występuje jedynie do dnia złożenia skutecznego oświadczenia o uznaniu dziecka. Ostatecznie wskazano, że zobowiązana podpisywała wnioski zawierające pouczenie o konieczności poinformowania organu o zmianie wpływającej na prawo do przyznania świadczenia i tym samym była ona zobligowana do poinformowania o złożeniu oświadczenia o uznaniu dziecka przez jego ojca przed Sądem Rejonowym w O. Tymczasem o fakcie tym organ dowiedział się ze złożonego w dniu 14 listopada 2011 r. odpisu zupełnego aktu urodzenia dziecka. Powyższe determinowało stwierdzenie, iż dalsze umarzanie kwot względem zobowiązanej, oprócz kwoty [...] i [...] zł, mogłoby być sprzeczne z interesem społecznym jak również stanowić przyzwolenie na podejmowanie przez świadczeniobiorców działań sprzecznych z ustawą.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła B.S.. W uzasadnieniu wskazała, że od daty wydania zaskarżonych decyzji jej sytuacja znacznie się pogorszyła, albowiem została pozbawiona wszystkich źródeł dochodu, co skutkowało koniecznością złożenia do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie wniosku o przyznanie jej zasiłku okresowego celowego na żywność i leki z uwagi na przewlekłe choroby. Wskazała, że gdyby nie jej stan zdrowia podjęłaby pracę. Nie starała się o orzeczenie niepełnosprawności, albowiem na to trzeba czasu a ona zajmowała się wnuczką, która była dla niej najważniejsza. Podniosła, że nawet mając nowotwór złośliwy nie występowała o takie orzeczenie, gdyż zajmowała się córką. Podniosła, że do czasu urodzenia córki pracowała, a tylko tak się ułożyło jej życie, że opiekowała się samotnie bliskimi. Wskazała, że została uznana za winną przez sąd karny, jednakże wyrok ten zapadł wobec poddania się przez nią dobrowolnej karze bez przeprowadzenia przez sąd postępowania dowodowego. Tym samym nie można twierdzić, iż tylko ona przyczyniła się do zaistniałej sytuacji, a pracownicy Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie nie zawinili. Wskazała, że poddanie się dobrowolnie karze wynikało z tego, że otrzymała pismo o tym, że jej wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń zostanie rozpatrzony po przeprowadzeniu postępowania przygotowawczego i wydaniu wyroku przez sąd, a ona nie chciała przedłużać postępowania z jej wniosku. Wskazała, że częściowo czuła się winna, a to, że podda się dobrowolnie karze będzie uwzględnione na jej korzyść w postępowaniu administracyjnym. Stwierdziła również, że do tej pory uważała, że jej się należy ten dodatek, bowiem faktycznie wychowywała samotnie wnuczkę. Podtrzymując stanowisko z odwołania od decyzji wskazała ostatecznie, że obecnie po stracie wszystkich świadczeń i pozostaniu bez środków do życia formalnie zrzekła się opieki nad wnuczką, by córka mogła wystąpić o przyznanie jej świadczeń na W. S. w celu kontynuacji jej leczenia i rehabilitacji.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wniosło o jej oddalenie podtrzymując w pełni stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia niniejszej sprawy stanowił między innymi art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) – dalej jako "ustawa o świadczeniach rodzinnych". Przepis ten stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że wykładnia art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi do następujących wniosków:

Po pierwsze powołany przepis jest wyjątkiem od zasady, ustanowionej w art.30 ust. 1 w związku z ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W państwie praworządnym regułą jest bowiem obowiązek zwrotu świadczenia publicznego, które zostało pobrane przez jednostkę mimo braku uprawnienia do pobrania danego świadczenia. Rozkładanie płatności na raty, odraczanie jej terminu czy – w szczególności – umarzanie nienależnie pobranego świadczenia powinny być zatem środkami stosowanymi wyjątkowo i niedopuszczalna jest w tym zakresie wykładnia rozszerzająca.

Po drugie z kompetencji, o których mowa w analizowanym przepisie ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ administracji może skorzystać jedynie wówczas, gdy stwierdzi, że po stronie osoby, która nienależnie pobrała świadczenie rodzinne, zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Z uwagi na cel wyjątkowej regulacji ustanowionej w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych chodzi tu przede wszystkim o sytuację, w której zachodzi duże prawdopodobieństwo, że natychmiastowa egzekucja nienależnie pobranego świadczenia mogłaby spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności poprzez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji.

Po trzecie z kompetencji, o których mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ administracji korzysta na zasadzie tzw. uznania administracyjnego. Nie oznacza to dowolności, natomiast znacznie zawęża zakres kompetencji kontrolnych sądu administracyjnego. W szczególności sąd administracyjny, kontrolując zgodność z prawem decyzji o odmowie rozłożenia płatności na raty, odroczenia terminu płatności czy o odmowie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, nie posiada kompetencji do ustalania, czy po stronie danej rodziny rzeczywiście zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności", o których mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Sąd administracyjny może wyłącznie zbadać, czy organ administracji prawidłowo przeprowadził postępowanie dowodowe (w szczególności czy została dokładnie ustalona sytuacja materialna rodziny danego świadczeniobiorcy), czy właściwie ocenił zebrane dowody z punktu widzenia zasad logiki i doświadczenia życiowego, a także czy decyzja o odmowie skorzystania z jednej kompetencji określonych we wskazanym przepisie została uzasadniona zgodnie z zasadami procedury administracyjnej. Należy podkreślić, że postępowanie dowodowe, a także uzasadnienie decyzji powinny koncentrować się na ustaleniu, czy po stronie rodziny świadczeniobiorcy rzeczywiście zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności" – to znaczy czy istnieje ryzyko, że bezzwłoczna egzekucja nienależnie pobranego świadczenia doprowadzi do obniżenia standardu życia poniżej poziomu minimum egzystencji.

Odnosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, iż zaskarżona decyzja, jak i decyzja ją poprzedzająca nie odpowiadają prawu.

Należy bowiem zwrócić uwagę na pełne sprzeczności uzasadnienia decyzji obu instancji pozwalające na stwierdzenie, iż doszło do niepełnego zebrania materiału dowodowego w sprawie, zaś w zakresie istniejących dowodów niewłaściwej ich oceny. Otóż z akt sprawy wynika, iż według stanu na dzień [...] kwietnia 2013 r. skarżąca wraz z wnuczką osiągała dochód z tytułu przyznawanych im świadczeń i alimentów w wysokości [...] zł, z czego alimenty w kwocie [...] zł płacone są nieregularnie. Jednocześnie z oświadczenia majątkowego datowanego na dzień [...] kwietnia 2013 r. wynika, że alimenty płacone są średnio co 2-2,5 miesiąca wstecz. Tymczasem koszty wynikające ze stałych obciążeń wyniosły [...] zł, z czego czynsz i woda – [...] zł, energia elektryczna [...] złote, internet i telewizja – [...] zł oraz telefon [...] zł. Powyższe wskazuje, że skarżącej i jej wnuczce pozostaje kwota [...] zł. Jeżeli od tej kwoty odejmiemy deklarowane wydatki na leki w wysokości [...] zł pozostaje nam kwota [...] zł przypadającą na 2 osoby, w tym na dziecko z orzeczeniem o niepełnosprawności do dnia [...] stycznia 2021 r. ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku za znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (orzeczenie z dnia [...] marca 2008 r.). Nie jest kwestionowanym przy tym, że W. S. ma stwierdzony [...] i jest po operacjach wobec wrodzonej wady serca. Taki stan rzeczy istniał w dacie wydania decyzji przez organ I instancji. Jednocześnie z treści decyzji organu II instancji, jak również z treści odwołania wynika bezsprzecznie fakt, iż świadczenie pielęgnacyjne było wypłacane jedynie do czerwca 2013 r. Oznacza to, iż dochód rodziny skarżącej na datę wydania decyzji przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wynosił nie [...] zł jak wskazano w tej decyzji a stanowił kwotę [...] zł przy zastrzeżeniu regularnych płatności alimentów. Z wywiadu środowiskowego z lipca 2013 r. wynika, iż stałe miesięczne wydatki, w tym na leki, stanowią kwotę [...] zł (str. 4/16 kwestionariusza). Tym samym po dokonaniu powyższych opłat skarżącej i jej wnuczce pozostaje kwota [...] zł. Te zaś ustalenia winny w całości znaleźć odzwierciedlenie w treści decyzji obu instancji. W ocenie Sądu z niewiadomych przyczyn organy te pominęły przy dokonywaniu oceny występowania "szczególnie uzasadnionych okoliczności" oceny dowodu w postaci znajdującego się w aktach sprawy zaświadczenia lekarskiego skarżącej datowanego na dzień 22 kwietnia 2013r., z którego wynika, iż rozpoznano u niej cukrzycę, nadciśnienie, astmę oskrzelową i z tego tytułu musi zażywać leki oraz ponosi dodatkowe koszty związane z przyjmowaniem leków, specjalną dietą, dojazdem do placówek służby zdrowia oraz zabiegów rehabilitacyjnych. Dokonując zatem oceny możliwości polepszenia warunków bytowych przez skarżącą, w szczególności możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia organy winny uwzględnić jej wiek ([...] lata na dzień wydania obu decyzji), ale również stan zdrowia wobec stwierdzonych chorób pomimo braku orzeczenia o niepełnosprawności. Jednocześnie zupełnie pominięto kwestię lokalnego rynku pracy na terenie O. i tym samym możliwości jej podjęcia przez skarżącą. Badając zatem przesłanki wskazujące na istnienie "szczególnie uzasadnionych okoliczności" organy winny je uwzględnić w całości, nie zaś poprzestać na wybiórczym odniesieniu się do części z ww. kwot, czy też na stwierdzeniu, że skarżąca jest w wieku "produkcyjnym". Dopiero te ustalenia winny prowadzić do oceny, z uwzględnieniem zasad doświadczenia życiowego, czy występują podstawy do zastosowania trybów wynikających z treści art. 30 ust. 9 ustawy.

Jednocześnie Sąd pragnie zauważyć, iż za niedopuszczalne należy uznać wydanie 5 decyzji w oparciu o te same podstawy faktyczne, ten sam materiał, różniące się jednak co do oceny tego materiału i tym samym sprzecznych ze sobą orzeczeń. Nie znajduje uzasadnienia prawnego sytuacja w której w 2 decyzjach umarza się należności w całości, zaś w 3 pozostałych odmawia umorzenia, wskazując że istnieją przesłanki do umorzenia częściowego. Jeżeli istniały przesłanki do umorzenia całkowitego lub częściowego, w tym samym stanie faktycznym, to należało zastosować tę instytucję we wszystkich sprawach, nie zaś poprzestać na wybiórczym potraktowaniu w dowolny sposób sytuacji skarżącej i tym samym wydaniu wzajemnie sprzecznych decyzji w postaci umorzenia i odmowy umorzenia należności z tytułu konieczności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Odnosząc się do zarzutu skarżącej dotyczącej kwestii wydania wyroku karnego należy podnieść, iż przepis art. 30 ust. 9 ustawy, o czym była mowa powyżej, nie przewiduje takiej przesłanki jako podstawy do wydania decyzji odmownej. Nie jest dopuszczalna wykładnia rozszerzająca w tym przedmiocie. Wyrok karny jaki został wydany wobec skarżącej bez wątpienia z uwagi na treść art.11 p.p.s.a. wiąże sąd. Należy jednak wskazać, iż sąd jest związany jedynie tym wyrokiem co do faktu popełnienia przez skarżącą zarzucanego jej czynu. Istnienie takiego wyroku mogłoby wpłynąć jednakże na ocenę zasadności decyzji stwierdzającej fakt nienależenie pobranego świadczenia, nie zaś w postępowaniu opartym o treść art. 30 ust. 9 ustawy. Jednocześnie związanie to nie przekłada się na niedopuszczalność oceny działania organu w niniejszej sprawie. Nie może zatem ujść uwadze Sądu, właśnie w oparciu o obowiązującą w organach publicznych zasadę praworządności, oraz zaufania obywateli do organów publicznych, to, iż w niniejszej sprawie organ został powiadomiony o istnieniu wyroku sądu zasądzającego alimenty, a tym samym istnienia oświadczenia w przedmiocie uznania ojcostwa przez ojca W. S. w datach wskazanych przez skarżącą. Zarzut ten był podniesiony przez skarżącą w piśmie do organu z 2 września 2012 r. Tym samym rolą organu zgodnie z podstawowymi zasadami postępowania administracyjnego było podjęcie działań mających na celu wyjaśnienie zaistniałej sytuacji na podstawie art. 77 § 1 k.p.a. Tymczasem z akt sprawy wynika, że jedyną czynnością jaką podjął organ było złożenie do Prokuratury Rejonowej w O. zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa przez skarżącą, o czym sam napisał w uzasadnieniu swej decyzji, w wyniku czego został wydany przedmiotowy wyrok w trybie art. 335 k.p.k. Nie bez znaczenia jest również, to, że powyższe zawiadomienie zostało złożone po wydaniu 2 decyzji w dniu [...] lipca 2012r., a przed wydaniem pozostałych 3 decyzji oraz, że na okres pomiędzy wydaniem tych decyzji organ I instancji zawiesił postępowanie w sprawie.

Wobec stwierdzenia naruszenia art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. zarówno zaskarżona decyzja, jak i decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu. Konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego wymaga zachowania II instancyjności postępowania dowodowego, co skutkowało uchyleniem decyzji organów obu instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organy będą związane wytycznymi i oceną prawną zawartą w niniejszym wyroku.

Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.