Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 479/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-10-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 5 pkt 2 lit. a)
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 2, art. 60 par. 1, art. 61, art. 61 zn. 1 par. 1, art. 61 zn. 4 par. 1, par. 2, par. 3 i par. 4
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: art. 15zzs4 ust. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 1842
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - t.j.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a)
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Dnia 13 października 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Michał Zbrojewski Asesor WSA Tomasz Porczyński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 października 2022 roku sprawy ze skargi I. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 8 kwietnia 2022 roku nr SKO.4141.138.22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza W. z dnia 3 marca 2022 roku, nr OPS.ŚP.5241.144.2022.CW. dc


UZASADNIENIE

II SA/Łd 479/22

U Z A S A D N I E N I E

Wnioskiem z dnia 11 lutego 2022 r. I.M. zwróciła się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem - B.M.

Decyzją z dnia 3 marca 2022 r., działający z upoważnienia Burmistrza W. Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W., odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, powołując się na art. 17 ust 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniosła I.M., zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wskazała, że organ nie uwzględnił okoliczności, że wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K38/13, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto wskazał, że decyzja jest dla niej krzywdząca, gdyż jest osobą która opiekuje się niepełnosprawnym ojcem.

Po rozpatrzeniu odwołania decyzją z dnia 8 kwietnia 2022 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji.

Organ wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, że podstawy materialnoprawne ustalania prawa do świadczenia, którego dotyczy zaskarżona decyzja określają przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 615), zwanej dalej "ustawą". Według art. 17 ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1a ustawy osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: a) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub b) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Natomiast w ustępie 5 omawianego przepisu artykułu ustawodawca określił zamknięty katalog przesłanek negatywnych, których wystąpienie wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; 4) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 5) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, że wnioskodawczyni opiekuje się niepełnosprawnym ojcem - B.M., który na podstawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. z dnia [...] stycznia 2022 r. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie wydano na czas określony do dnia 31 stycznia 2025 r. Wskazano w nim, że daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić oraz, że ustalony stopień datuje się od dnia 13 grudnia 2021 r. Oznacza to, że spełniony został warunek dotyczący osoby wymagającej opieki wymieniony w art. 17 ust. 1 ustawy.

Organ odwoławczy uznał, że w sprawie występuje negatywna przesłanka do przyznania wnioskowanego przez I.M. świadczenia.

Z unormowań zawartych w ustawie wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia - to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny, i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w wymienionym wyżej art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Artykuł 17 ust. 5 ustawy wprowadza zatem przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Z zebranego materiału dowodowego wynika, że podopieczny B.M. ma żonę, z którą pozostaje w separacji orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w S. z dnia [...] maja 2019 r., sygn. akt [...]. Podopieczny mieszka z żoną, małoletnim synem, córką I.M., jej partnerem oraz trójką małoletnich dzieci wnioskodawczyni. Żona podopiecznego pracuje zawodowo. Podopieczny posiada piątkę dzieci (w tym jeden syn niepełnoletni). Córka I., poza opieką nad trójką swoich małoletnich dzieci, opiekuje się niepełnosprawnym ojcem - podaje mu leki, przygotowuje posiłki, załatwia wizyty lekarskie oraz sprawy urzędowe, pomaga w higienie osobistej, wychodzi z ojcem na spacery, wykupuje leki. Jak podała wnioskodawczyni podczas wywiadu nad ojcem sprawuje całodobową opiekę (wywiad środowiskowy z dnia 22 lutego 2022 r.).

Kolegium wskazało, że obowiązek alimentacyjny wynika z więzi rodzinnych. Ma on na celu zapewnienie koniecznych środków utrzymania i wychowania członkom rodziny, która w ten sposób utrwala i umacnia wzajemne stosunki. Jak stanowi art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r. póz. 1359), dalej jako "k.r.o.", obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej, a w linii bocznej rodzeństwo. W świetle przepisów k.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych osób, o których mowa w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści (zob. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 614 § 3 i 4 k.r.o.). Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą niż krewni związani węzłami krwi (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt l OSK 3539/18, LEX nr 2629244).

Art. 614 § 1 k.r.o. wprowadza zasadę zgodnie z którą skutki separacji są takie jak skutki rozwodu, z różnicami zaW.mi w przepisach k.r.o. regulujących separację. Podstawowa różnica pomiędzy separacją a rozwodem sprowadza się do dalszego trwania stosunku małżeństwa w przypadku separacji. Małżonek pozostający w separacji nie może zatem zawrzeć małżeństwa (art. 614 § 2 k.r.o.). Dalsze trwanie małżeństwa po orzeczeniu separacji sprawia, że jeżeli przepisy posługują się pojęciem małżeństwa, należy przyjąć, że odnosi się ono również do małżonków pozostających w separacji, chyba że ustawodawca wprowadził przepis szczególny wyłączający "małżonków pozostających w separacji". Małżonkowie pozostający w separacji nie mogą być traktowani tak jak osoby, co do których został orzeczony rozwód. Innymi słowy, jeżeli ustawodawca przewiduje określone uprawnienie dla osoby pozostającej w związku małżeńskim, to zgodnie z regułą legę non distinguente orzeczenie separacji nie wyłącza małżonka spod hipotezy przepisu. Wyłączenie takie jest możliwe, ale wymaga wyraźnej interwencji ustawodawcy. Małżonek pozostający w separacji nie może być zatem traktowany tak jak małżonek rozwiedziony (G. Jędrejek [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019, art. 614).

Obowiązek alimentacyjny ma na celu zapewnienie koniecznych środków utrzymania i wychowania członkom rodziny, która w ten sposób utrwala i umacnia wzajemne stosunki. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania opieki wynika z istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Obowiązek wzajemnej alimentacji względem małżonków powstaje z chwilą zawarcia małżeństwa i nie wygasa w momencie orzeczenia rozwodu, czy separacji. Do instytucji separacji stosuje się co do zasady przepisy dotyczące rozwodu. Jak bowiem wynika z powołanego już wyżej art. 614 § 1 k.r.o. orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej. Przy czym, zgodnie z § 4 wskazanego artykułu do obowiązku dostarczania środków utrzymania przez jednego z małżonków pozostających w separacji drugiemu stosuje się odpowiednio art. 60 k.r.o. Zgodnie z art. 60 § 1 k.r.o. małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Ponadto, zgodnie z art. 614 § 3 jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie pozostający w separacji obowiązani są do wzajemnej pomocy. Z powyższego wynika, że pomiędzy małżonkami pozostającymi w separacji istnieje obowiązek alimentacyjny. Ponadto art. 130 k.r.o. wskazuje, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

Jak wynika z pkt 1 sentencji wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia [...] maja 2019 r., sygn. akt [...], separacja między małżonkami orzeczona została bez orzekania o winie. Skoro zatem nie ustalono w przedmiotowej sprawie osoby winnej rozkładu pożycia małżeńskiego brak jest przeszkód w uznaniu, że żona winna w pierwszej kolejności okazać pomoc B.M. ze względu na sytuację, w której się on znalazł. Choroba i niepełnosprawność B.M. pozostającego w separacji z całą stanowczością uznana winna być za okoliczność objętą względami słuszności, o których mowa w art. 614 § 3 k.r.o., a zatem, że to małżonek w pierwszej kolejności winien okazać pomoc współmałżonkowi, w tym pielęgnować go w chorobie.

Podnoszona w sprawie okoliczność sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym ojcem, nie znosi obowiązków określonych w art. 614 w zw. z art. 60 k.r.o. oraz art. 130 k.r.o. ciążących na małżonce podopiecznego. Jeszcze raz podkreślić należy, że małżonek pozostający w separacji nie może być traktowany tak jak małżonek rozwiedziony, gdyż w przypadku orzeczenia separacji małżeństwo w dalszym ciągu trwa. W niniejszej sprawie żona osoby wymagającej opieki podjęła świadomą, zależną od jej woli decyzję, że nie będzie opiekować się osobą, co do której ciąży na niej obowiązek wzajemnej pomocy, wyprzedzający obowiązek innych osób. Skoro w rozpatrywanej sprawie matka skarżącej (a żona podopiecznego) jest nie tylko zobowiązana, ale i zdolna do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem (nie jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności i pracuje zawodowo), to nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie faktycznie sprawującej tę opiekę, ale zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności.

W świetle powyższego Kolegium uznało, że w przypadku skarżącej występuje negatywna przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, uniemożliwiająca uwzględnienie jej wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Występowanie w sprawie negatywnej przesłanki, o której powyżej, czyni zbędnym dokonanie oceny charakteru oraz zakresu sprawowanej przez I. M. opieki nad ojcem oraz przyczyn niepodejmowania przez nią zatrudnienia w kontekście przesłanki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określonej w art. 17 ust. 1 ustawy.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi I.M. podniosła, że "zaskarżona decyzja jest dla mnie krzywdząca. Na rzecz opieki nad moim tata zrezygnowałam z pracy, ponadto przeprowadziłam się do nieruchomości w której zamieszkuje mój tata, nie było możliwości pełnienia opieki nad tata tylko dochodzące, mój tata wymaga stałej całodobowej opieki. Rodzice są w separacji już od dłuższego czasu nie utrzymują poprawnych kontaktów , prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Więzi pomiędzy moimi rodzicami całkowicie ustały, mój tata od wielu lat nadużywał alkoholu, wywierał dużą presję psychiczną wobec mojej mamy zaciągał pożyczki oraz marnotrawił pieniądze. W wyniku okoliczności jakie miały miejsce w związku z problemami alkoholowymi mojego taty moja mama sama podjęła leczenie psychiatryczne. Nie wyobrażam sobie aby moja mama po tylu przejściach miałaby sprawować opiekę nad tatą, a on sam by na to pozwolił. Ponadto Samorządowe Kolegium Odwoławcze uzasadniło swoją decyzje odmowną iż ,separacja nie jest rozwodem, a na małżonce spoczywa obowiązek alimentacyjny, zgodnie z wyrokiem sądu z dnia [...].05.2019 roku Sąd Okręgowy w S. [...] Wydział Cywilny orzekł separację związku małżeńskiego moich rodziców .Przesłanką do udzielenia separacji jest całkowity rozpad pożycia małżeńskiego, a według Samorządowego Kolegium Odwoławczego nie jest to jednoznaczne z wykluczeniem sprawowanej opieki, jaka opiekę można sprawować żona kiedy to wszystkie więzi psychiczne jak i fizyczne ustały miedzy małżonkami a wręcz pojawiła się niechęć do siebie. Czy wykonanie sprawowanej opieki było by zasadne, a czy Samorządowe Kolegium Odwoławcze przyznało by mojej mamie świadczenie pielęgnacyjne, na mocy rezygnacji z pracy w trakcie separacji i prowadzenia oddzielnych gospodarstw domowych. W chwili obecnej mój tata nie jest w stanie zadbać o swoje potrzeby, choruje na [...], depresję oraz chorobę dwubiegunową, mój tata często czuje się zagubiony w przestrzeni ma problem z odszukaniem drogi do łazienki, a co gorsza do domu, muszę go pilnować jak dziecko, aby nie narazić go na niebezpieczeństwo, ma również problemy nazywaniem przedmiotów oraz wyrażaniem własnych potrzeb, przez to dodatkowo robi się agresywny nerwowy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uwzględniało już sytuację gdzie któreś z dzieci opiekowało się niepełnosprawnym rodzicem, gdzie była orzeczona separacja obojga małżonków. Rozpad pożycia małżeńskiego moich rodziców trwa od 2019 roku, do niedawna mój tata nie wymagał całodobowej opieki radził sobie na tyle, iż nie wymagał pomocy innych. W związku z orzeczoną niepełnosprawnością o całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji na stałe, mój tata w chwili obecnej wymaga konieczności mojej stałej i długotrwałej opieki oraz pomocy w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Osoba niezdolna do samodzielnej egzystencji jest całkowicie zależna od osób, które się nią opiekują, nie jestem w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy zarobkowej w związku ze sprawowana opieką nad moim tatą. Moja mama w chwilach pogorszenia stanu zdrowia psychicznego również potrzebuje pomocy, nadmieniam po raz kolejny, iż na mocy separacji oraz ustania wszelkich więzi małżeńskich moich rodziców oraz problemów zdrowotnych mojej mamy ona nie jest odpowiednia osobą do sprawowania opieki nad moim tatą. W towarzyszących chorobach mojego taty i sprawowania opieki w związku z nimi właściwe jest aby chory czuł zaufanie do swojego opiekuna, chciał z nim współpracować oraz przede wszystkim czuł się bezpiecznie. Mając na uwadze powyższe, wnoszę o uwzględnienie mojego odwołania i o uchylenie decyzji SKO.4141.138.22 dnia 08.04.2022r. o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osoba legitymującą się orzeczeniem o stałej niezdolności do samodzielnej egzystencji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie mi prawa do świadczenia pielęgnacyjnego".

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium w S. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko jak w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu.

W pierwszej kolejności podkreślić należy, że zgodnie z art. 15 zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1842) – zwanej ustawą covidową – znowelizowanym na mocy art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1090), z dniem 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Na tle tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, wyraził pogląd, iż "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19 (...). Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). (...) Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego".

Zważywszy na treść powyższej regulacji zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II z 6 września 2022 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej, ziściły się bowiem warunki określone w tym przepisie. Rozpoznanie tej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z 1 sierpnia 2022 r., jednakże rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na brak oświadczenia skarżącej postępowania o posiadaniu możliwości technicznej w zakresie uczestniczenia w tej rozprawie, co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie tego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione w drodze zarządzenia z 6 września 2022 r.

Wymagany przy tym przywołaną wyżej uchwałą NSA standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji (zarządzenie o rozprawie zdalnej z 1 sierpnia 2022 r.).

Stosownie natomiast do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) – w skrócie: "p.p.s.a." – sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).

Przedmiotem kontroli przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi stała się decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 8 kwietnia 2022 r. utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza W. z dnia 3 marca 2022 r. o odmowie przyznania I.M. świadczenia pielęgnacyjnego.

Podstawę materialnoprawną wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 615), zwanej dalej "ustawą". Zgodnie z art. 17 ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy skarżąca będąca osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem w sytuacji, gdy pozostaje on w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak na mocy wyroku sądowego orzeczona została separacja między małżonkami. Przesłanką wyłączającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z zebranego materiału dowodowego wynika, że podopieczny B.M. ma żonę, z którą pozostaje w separacji orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w S. z dnia [...] maja 2019 r., sygn. akt [...].

Zgodnie z art. 614 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej (§ 1). Małżonek pozostający w separacji nie może zawrzeć małżeństwa (§ 2). Jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie pozostający w separacji obowiązani są do wzajemnej pomocy (§ 3). Do obowiązku dostarczania środków utrzymania przez jednego z małżonków pozostających w separacji drugiemu stosuje się odpowiednio przepisy art. 60, z wyjątkiem § 3 (§ 4).

Z kolei w świetle art. 130 k.r.io. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Źródłem obowiązku alimentacyjnego małżonków rozwiedzionych jest art. 60 § 1 k.r.io. Zgodnie z tym przepisem małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Do obowiązku dostarczania środków utrzymania przez jednego z małżonków rozwiedzionych drugiemu stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi, co wynika z kolei z art. 61 k.r.io. Powyższe przepisy stosować należy odpowiednio do małżonków pozostających w separacji - art. 614 § 4 k.r.io. Dlatego, jeżeli żaden z małżonków pozostających w separacji nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, obowiązek alimentacyjny powstanie tylko wtedy, gdy małżonek żądający alimentów od drugiego małżonka znajduje się w niedostatku.

Sąd w składzie orzekającym podziela wyrażany w judykaturze pogląd, że istnienie obowiązku alimentacyjnego pomiędzy małżonkami o orzeczonej separacji nie jest wystarczającym argumentem za odmową przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (wyr. WSA w Rzeszowie z dnia 12 października 2021 r., II SA/Rz 741/21, CBOSA). Również małżonkowie rozwiedzeni związani są więzami obowiązku dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego, a pomimo tego orzeczenie rozwodu pomiędzy małżonkami umożliwia w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., krewnym w linii prostej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli oczywiście spełniają przesłanki z art. 17 ust. 1 ww. ustawy. Dlatego należy przyjąć, że inne przyczyny niż obowiązek alimentacyjny musiały przesądzać o treści negatywnej przesłanki świadczeniowej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., co powoduje że trwanie tego stosunku w przypadku separacji nie może zupełnie eliminować prawa do świadczenia pozostałych uprawionych.

Należało zauważyć, iż w myśl art. 614 § 1 k.r.io. orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej. W art. 614 § 1 k.r.io. chodzi o "skutki" - wywoływane zarówno w sferze niemajątkowej, jak i majątkowej, na gruncie nie tylko prawa rodzinnego, ale generalnie - w całym obszarze prawa (zob. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2007 r., II GSK 273/06, LEX). W ten sposób ustawodawca pod względem prawnym zrównuje obie instytucje, zastrzegając jednocześnie ewentualność istnienia w prawie ściśle określnych wyjątków.

Jeden z tych wyjątków wynika z art. 614 § 3 k.r.i.o., a dotyczy on zakresu obowiązków niemajątkowych małżonków. Otóż, jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie pozostający w separacji obowiązani są do wzajemnej pomocy. Innymi słowy, ustawodawca spośród wyliczonych w art. 23 k.r.io. niemajątkowych praw i obowiązków małżonków pozostawił w przypadku małżonków w separacji wyłącznie obowiązek wzajemnej pomocy, dodatkowo uzależniając go od istnienia uzasadnionych względami słuszności sytuacji. Jak słusznie podkreśla się w orzecznictwie obowiązek ten obwarowany jest jedynie tzw. sankcją pośrednią. Polega ona na tym, że prawo nie przewiduje możliwości zastosowania środków przymusu w celu wyegzekwowania tej powinności, a jej niewypełnienie może jedynie skutkować negatywnymi następstwami w wypadku, gdy zaistnieje potrzeba zastosowania innych regulacji, które uzależniają określone skutki prawne od oceny postawy małżonków względem siebie. Inaczej zatem niż w przypadku świadczeń alimentacyjnych, do których znajduje odpowiednie zastosowanie art. 60 k.r.io. (art. 614 § 1 k.r.io.). Brak tego elementu "przymusowości" w odniesieniu do obowiązku sprawowania opieki nad współmałżonkiem w przypadku separacji prowadzi do wniosku, że w rzeczywistości nie musi on być wykonywany. W ślad za tym osoba wymagająca szczególnej opieki ze względu na swoją niepełnosprawność może być jej faktycznie pozbawiona ze względu na zachowanie współmałżonka, z którym jest w separacji, jak również ze strony osoby spełniającej wymogi wynikające z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Art. 614 § 3 k.r.o. nie normuje obowiązku alimentacyjnego sensu stricte, lecz parametryzuje sytuację, w której jedna strona ma nieść pomoc drugiej. W jej ramach dokonane czynności nie mogą zaś być jednocześnie oceniane jako wolicjonalne uzewnętrznienie dobrowolnej alimentacji. Już chociażby z tego względu rozróżnić należy szersze pojęcie obowiązku wzajemnego wspierania się członków rodziny od ścisłych jego form, skonkretyzowanych w poszczególnych przepisach o prawach i obowiązkach małżonków przed i po orzeczonej separacji (tak WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 26 maja 2021 r., II SA/Rz 144/21, LEX).

O ile można by zgodzić się, że choroba i niepełnosprawność małżonka pozostającego w separacji uznana winna być za okoliczność objętą względami słuszności, o których mowa w art. 61⁴ § 3 k.r.io. (tak WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 29 września 2010 r. o sygn. II SA/Bd 797/10, LEX), zatem małżonek niepełnosprawnej osoby jest zobligowany mocą przepisów k.r.io. do sprawowania opieki, mimo że pozostaje z nim w separacji prawnej, to jednak pytanie jakie jednak należało postawić w tej sytuacji z uwagi na wyłożony charakter obowiązku niesienia pomocy, jest takie czy z tego obowiązku w praktyce się wywiązuje.

Orzeczenie o separacji w myśl art. 611 § 1 k.r.io. warunkowane jest zupełnym rozkładem pożycia. Zatem separacja podobnie jak rozwód znosi wiążące się ze stosunkiem małżeństwa domniemanie istnienia pomiędzy małżonkami takich relacji natury emocjonalnej i fizycznej, które warunkują wykonywanie wobec siebie faktycznej opieki. Tymczasem istota negatywnej przesłanki świadczeniowej wyrażona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. opiera się na założeniu bieżącego, a przede wszystkim nieprzymuszonego wykonywania przez małżonków czynności opiekuńczych. Jeżeli przyczyną orzeczenia separacji jest zupełny rozkład pożycia, to podobnie jak w przypadku zniesienia małżeństwa przez rozwód, nie sposób domniemywać że sprawny małżonek będzie stosownie do okoliczności wyrażać gotowość podejmowania wymaganych w tych okolicznościach czynności opiekuńczych (zwłaszcza gotowość rezygnacji z zatrudnienia). To samo tyczy się dostarczania środków utrzymania, z których można byłoby pokryć koszty takiej opieki. Innymi słowy, separacja znosi przypisywane małżeństwu gwarancje wykazywania przez małżonków wzajemnej troski o siebie, a te są z kolei podstawą sformułowania negatywnej przesłanki świadczeniowej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tej przyczyny, że nie doszło do orzeczenia rozwodu narusza istotę tego rodzaju świadczenia rodzinnego poprzez stworzenie nieuzasadnionej aksjologicznie bariery w uzyskaniu od Państwa środków utrzymania przez opiekuna niepełnosprawnego, który w tym celu zrezygnował lub nie podejmuje zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej, aby na co dzień i stale opiekować się bliskim członkiem swej rodziny. Brak możliwości niezwłocznego wyegzekwowania prawnych obowiązków osób w separacji niezainteresowanych bytem swego współmałżonka, mogłaby doprowadzić do stanu, w którym niepełnosprawny wymagający opieki, tej opieki zostanie faktycznie pozbawiony. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego krewnemu niepełnosprawnego w separacji, odpowiadałoby intencji ustawodawcy, który pozwala takie świadczenie przyznać, jeżeli doszło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia.

W aktach sprawy znajduje się oświadczenie R.M. z dnia 26 kwietnia 2022 r., z którego wynika, że mimo zamieszkiwania na jednej nieruchomości nie utrzymuje kontaktów z mężem, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem S. Z oświadczenia wynika, że nie wykazuje gotowości sprawowania opieki nad mężem.

Reasumując, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy z uwagi na zupełny rozkład pożycia małżonków oraz wąski zakres obowiązku alimentacyjnego wynikającego z art. 614 § 4 k.r.o., prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie powinna uwzględniać w pojęciu "małżonka" małżonka legitymującego się prawomocnym orzeczeniem o separacji. Niemniej jednak nie sposób stwierdzić, czy zostały spełnione podstawowe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż organy nie dokonały oceny charakteru oraz zakresu sprawowanej przez I.M. opieki nad ojcem, a także przyczyn niepodejmowania przez nią zatrudnienia w kontekście przesłanki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określonej w art. 17 ust. 1 ustawy.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza W. z dnia 3 marca 2022 r. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w wyroku.

Ponownie rozpoznając sprawę organy ustalą, czy zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, mając na uwadze poczynione rozważania.

dc