Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 2516/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-09-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 10
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jarosław Łuczaj (spr.), Sędziowie asesor WSA Paweł Dańczak, sędzia WSA Marzena Milewska-Karczewska, Protokolant referent Magdalena Domagała, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 września 2020 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...], po rozpoznaniu odwołań L. P. oraz Skarbu Państwa - Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwa L. od decyzji Wojewody L. z dnia[...] kwietnia 2018 r. nr [...];

1) uchylił punkt 1 zaskarżonej decyzji i w tym zakresie orzekł, że część nieruchomości położonej w [...] w Gminie [...], oznaczonej ewidencyjnie jako działki nr [...] (2,22 ha), nr [...] (0,68 ha), nr [...] (0,23 ha), nr [...] (0,83 ha), nr [...] (2,0438 ha), nr [...] (1,0996 ha), nr [...] (0,23 ha), nr [...] (0,13 ha), nr [...] (0,13 ha), nr [...] (0,13 ha), nr [...] (0,13 ha), nr [...] (0,11 ha), nr [...] (0,50 ha), nr [...] (0,46 ha), nr [...] (0,44 ha), nr [...] (0,4743 ha), nr [...] (0,1127 ha), nr [...] (0,39 ha), nr [...] (0,36 ha), nr[...] (0,46 ha), nr[...] (0,45 ha), nr [...] (0,11 ha), nr [...] (0,13 ha), nr [...] (0,20 ha), nr [...] (0,04 ha), nr [...] (0,33 ha), nr [...] (0,07 ha), nr [...] (0,17 ha), nr [...] (0,43 ha) i nr [...] (0,53 ha) podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz. 17);

2) uchylił punkt 2 zaskarżonej decyzji i w tym zakresie orzekł, że:

A. cześć nieruchomości "Dobra ziemskie O. z [...]", stanowiąca las i grunty leśne, o łącznej powierzchni 299,38 ha, dawniej oznaczona jako:

˗ część "[...]" (152 ha, zlokalizowana w oddziałach leśnych nr [...], nr [...], nr[...], nr [...] i nr [...], tj. bez użytków rolnych i torfowisk);

˗ "[...]" (12,40 ha, stanowiące oddział leśny nr [...]);

˗ "[...]" (16,80 ha, stanowiące oddział leśny nr [...]);

˗ "[...]" (18,20 ha, stanowiące oddział leśny nr[....]);

˗ "[...]" (32,80 ha, stanowiące oddział leśny nr [...]);

˗ "[...]" (67,18 ha, stanowiące oddział leśny nr [...]) nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;

B. część nieruchomości zajętej pod torfowiska i użytki rolne, liczące łącznie 28 ha, zlokalizowane w uroczysku D. (oddziałach leśnych nr nr [...]) podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;

3) umorzył postępowanie odwoławcze w części dotyczącej punktu 3 zaskarżonej decyzji.

Powyższa decyzja była wynikiem następujących ustaleń faktycznych i oceny prawnej:

Wnioskiem z 1 grudnia 1995 r. K. A. P. wniosła o "zwrot" majątku ziemskiego hip. [...], położonego w [...], w powiecie [...]. Argumentowała, że majątek został jej odebrany już dnia 1 września 1944 r., a zatem jeszcze przed wejściem w życie dekretu rolnego, wydanego dopiero dnia 6 września 1944 r.

Decyzją Wojewody S. z dnia[...] lutego 1996 r., nr [...], utrzymaną w mocy decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 1997 r., nr [...], stwierdzono, że cale "Dobra Ziemskie [...]" ujęte w hip. [...], o powierzchni 1.034,89 ha podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 23 listopada 1999 r., sygn. IV SA 2026/97, uchylił obie ww. decyzje. Sąd podzielił stanowisko organów, że przejęcie majątku nastąpiło z mocy prawa dopiero 13 września 1944 r., niezależnie od wcześniejszego odebrania posiadania K. A. P. 1 września 1944 r. Nie była też konieczna decyzja o przejęciu nieruchomości. Jednakże Sąd wskazał, aby organy oceniły, czy gorzelnia, cegielnia, elektrownia, bocznica kolejowa, a zwłaszcza huta szkla, istotnie zostały przejęte na podstawie dekretu rolnego, jako część dóbr ziemskich.

Wojewoda L. decyzją z dnia [...] października 2000 r., nr [...], stwierdził, że całe Dobra Ziemskie [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] maja 2001 r., nr [...], uchylił ww. decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Wskazał, że "oprócz przedsiębiorstw przemysłu rolnego (gorzelnia, mleczarnia) przejęte zostały takie obiekty jak elektrownia czy nie wykończona huta szkła". Wobec tego należy zbadać, czy pozarolne obiekty przemysłowe położone na wnioskowanych gruntach, stanowiły samodzielne jednostki gospodarcze i czy odnośnie do nich prowadzono odrębne postępowania nacjonalizacyjne.

Decyzją z [...] maja 2010 r., nr [...], Wojewoda L. umorzył postępowanie, powołując się na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 1 marca 2010 r., sygn. P 107/08. Wskutek uchwały siedmiu Sędziów NSA z 10 stycznia 2011 r., sygn. OPS 3/10, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] marca 2011 r., nr [...], uchylił ww. decyzję, uznając konieczność merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy na drodze administracyjnej.

W dniu 20 września 2017 r. spadkobierca wnioskodawczyni – L. P.wycofał wniosek dotyczący Huty Szkła D. z uwagi na jej znacjonalizowanie na podstawie ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. RP z 1946 r., Nr 3, poz. 17).

Wobec powyższego Wojewoda L. decyzją z [...] grudnia 2017 r., nr [...], umorzył postępowanie w zakresie działki nr [...] z obrębu [...], o powierzchni 6,81 ha.

Następnie Wojewoda L. decyzją z [...] kwietnia 2018 r., nr [...], stwierdził, że:

1) część nieruchomości położonej w [...], w gminie K., oznaczona jako działki: nr [...] (2,22 ha), nr [...] (0,68 ha), nr [...] (0,23 ha), nr [...] (0,83 ha), nr [...] (2,0438 ha), [...] (1,0996 ha), nr [...](0,23 ha), nr [...] (0,13 ha), nr[...] (0,13 ha), nr [...](0,13 ha), nr [...](0,13 ha), nr [...] (0,11 ha), nr [...] (0,50 ha), nr [...] (0,46 ha), nr [...] (0,44 ha), nr [...] (0,4743 ha), nr [...] (0,1127 ha), nr [...] (0,39 ha), nr [...] (0,36 ha), nr [...] (0,46 ha), nr [...] (0,45 ha), nr [...] (0,11 ha), nr [...] (0,13 ha), nr [...](0,20 ha), nr [...] (0,04 ha), nr [...] (0,33 ha), nr [...] (0,07 ha), nr [...] (0,17 ha), nr [...] (0,43 ha) i nr [...] (0,53 ha) tj. działki pochodzące z majątku "Dobra Ziemskie O. z [...]" podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego;

2) część nieruchomości stanowiącej las i grunty leśne majątku "Dobra Ziemskie z [...]", w skład której wchodziły: "Uroczysko D." nr oddziału [...] (180 ha), "Uroczysko C." nr oddziału [...] (12,40 ha), "Uroczysko B." nr oddziału [...] (o powierzchni 16,80 ha), "Uroczysko O." nr oddziału [...] (18,20 ha), "Uroczysko T." nr oddziału [...] (32,50 ha), "Uroczysko A." nr oddziału [...] (67,18 ha),nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego;

3) działki: nr [...] (0,38 ha), nr [...] (0,20 ha) i nr [...] (0,20 ha), położone w [...], pochodzące z majątku "Dobra Ziemskie O. z [...]" nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego.

Z uzasadnienia wynika, że organ I instancji ustalił, iż na dzień 1 września 1939 r. w księdze wieczystej majątku ujawnieni byli L. M. B., M. B. i H. L., jako współwłaściciele w częściach równych. Po M. B. i H. L.dziedziczy Skarb Państwa. Natomiast postępowanie reprywatyzacyjne zainicjowała spadkobierczyni L. M. B. – K. A. P., której wniosek aktualnie podtrzymuje L. P. oraz B. B. P..

Wojewoda wyjaśnił, że huta szkła w [...] stanowiła odrębny majątek, dlatego w tym zakresie postępowanie zostało wcześniej umorzone, a tym samym działka nr [...] położona w [...] nie jest objęta ww. decyzją. Organ wskazał, że majątek [...] został przejęty z mocy prawa ze skutkiem na 13 września 1944 r., niezależnie od wcześniejszego jego objęcia w posiadanie kosztem m.in. rodziny B.(P.). Dlatego za niezasadny uznał zarzut wnioskodawców co do daty przedwczesnego objęcia majątku przez Państwo.

Przechodząc do badania przydatności rolnej i związku funkcjonalnego wnioskowanych działek organ I instancji zwrócił uwagę, że cały majątek [...] stanowił powierzchnię 1.034,89 ha w tym: ziemię orną (554,25 ha), łąki (43,70 ha), pastwiska (34,34 ha), ogrody warzywne i owocowe (2 ha), lasy (313,54 ha), stawy (2 ha), nieużytki (48,27 ha) i grunt pod zabudowaniami (36,79 ha). Od parcelacji wyłączono dawną działkę nr[...] o powierzchni 1,67 ha (przeznaczoną na cegielnię), działki nr [...] o powierzchni 143 ha (przeznaczone na szkołę) oraz lasy o powierzchni 313,54 ha (przekazane Dyrekcji Lasów Państwowych w S.). Zespół dworsko-parkowy obejmował aktualną działkę nr [...] (2,22 ha), zajmowaną przez ogród warzywny, dwór (adaptowany na szkołę), identyczny dom administracyjny-oficynę (przekształcony w muzeum im. [...]) i niewielki park między oboma budynkami.

Zdaniem Wojewody, zarząd całych dóbr okrzejskich odbywał się z oficyny, posadowionej w zespole dworsko-parkowym. Z tego względu działka nr [...] uległa nacjonalizacji, pomimo że budynki zostały wpisane do rejestru zabytków, a park pomiędzy tymi budynkami składał się ze starodrzewu. Przejęciu podlegała również działka nr [...] (0,68 ha), gdzie działała gorzelnia, która przerabiała płody rolne z majątku. Po zburzeniu gorzelni na działce stanęła nowa szkoła podstawowa. Spichlerz niezbędny do funkcjonowania gorzelni położony był na działce nr [...] (0,07 ha). Natomiast aktualne działki o numerach [...]były zajęte pod ogrody warzywne i rów, dlatego też podlegały nacjonalizacji, jako przydatne rolniczo.

W ocenie organu I instancji związek funkcjonalny z produkcją rolną wykazywały budynki gospodarcze (czworaki, stajnie, obory, owczarnie, kurnik, chlewy, młyn, kuźnia) posadowione na aktualnych działkach nr nr [...]. Z koleina na terenie aktualnej działki nr [...] (0,38 ha) znajdował się budynek elektrowni, na którego poddaszu działał warsztat ciesielski. Elektrownia była pozbawiona urządzeń i nie mogła służyć do produkcji rolnej, toteż została wyłączona spod reżimu reformy rolnej. Natomiast cegielnia - posadowiona na dawnej działce nr [...] (1,67 ha) - podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego, ponieważ "przerabianie wydobywanej gliny powodować musiało sukcesywne przekształcanie gruntów ornych w wyrobiska". Ponadto organ ustalił, że na działkach nr [...] były urządzone stawy rybne, które uległy nacjonalizacji ze względu na swoją przydatność rolną.

Odnośnie obecnych działek nr [...] i nr [...], Wojewoda stanął na stanowisku, że skoro dopiero zostały przeznaczone pod hutę szkła i tymczasowo lokowały kuźnię dworską to są objęte wnioskiem. Wobec tego, że właściciele nie ukończyli budowy huty w [...], to działki nie mogły zostać znacjonalizowane.

Wojewoda stwierdził również, że lasy o powierzchni [...] ha, przejęte w ramach dóbr ostojskich, nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego.

Odwołanie od powyższej decyzji w zakresie punktów 2 i 3 wniósł Skarb Państwa-Państwowe Gospodarstwo Leśne Nadleśnictwo L. zarzucając naruszenie:

a) art. 28 i art. 61 § 4 kpa przez pominięcie aktualnych właścicieli wnioskowanych działek,

b) art. 10 w związku z art. 79 kpa przez pozbawienie Nadleśnictwa L. czynnego udziału w postępowaniu, a zwłaszcza przy oględzinach nieruchomości,

c) art. 7 i art. 77 § 1 kpa przez niedokładne ustalenie stanu faktycznego i prawnego sprawy.

Z uwagi na powyższe wniósł o uchylenie decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Zdaniem Nadleśnictwa, osoby fizyczne ujawnione w księgach wieczystych jako właściciele działek zajętych dawniej pod hutę szkła i elektrownię (aktualni właściciele działek objętych punktem 3 decyzji) zostali pominięci w sprawie, pomimo że są jej stronami.

Ponadto w odwołaniu zarzucono, że nie można z całą pewnością potwierdzić tożsamości nieruchomości leśnych wchodzących w skład majątku pn. "Dobra Ziemskie O. z [...]" z nieruchomościami wymienionymi w pkt 2 zaskarżonej decyzji. Zgodnie bowiem z protokołem przejęcia, majątek O. liczył 327 ha lasów i terenów leśnych, jednak powierzchnia lasów była mniejsza, skoro obszar przekazany Lasom Państwowym obejmował także grunty nieleśne. Nadto zarzucono, iż Nadleśnictwo otrzymało jedynie zawiadomienie z art. 10 § 1 kpa, a pozbawione zostało udziału w oględzinach, które powinny objąć także wnioskowane działki leśne.

Odwołanie od ww. decyzji w części dotyczącej punktu 1 złożył również spadkobierca poprzedniego współwłaściciela majątku – L. P.. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:

a) art. 1 w związku z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego poprzez wadliwą ocenę zespołu parkowego, stawów, cegielni, gorzelni, rowu, kuźni, kolonii mieszkaniowej, bocznicy kolejowej, warsztatów, młyna jako podlegających reformie rolnej, pomimo że nie mogły one służyć celom tej reformy;

b) art. 1 ust. 2 lit. d-e dekretu rolnego poprzez błędną ocenę reformy rolnej, którą zdaniem organu I instancji można było realizować, adaptując budynki na szkołę i muzeum, podczas gdy przejęciu podlegały tereny niezabudowane;

c) § 5 ust. 1 rozporządzenia rolnego poprzez błędne założenie, że hipotetyczna możliwość rolnego użycia nieruchomości umożliwiała jej przejęcie niezależnie od faktycznego wykorzystania gruntu;

d) art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 kpa w związku z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego poprzez nieuwzględnienie zasady prawdy materialnej i swobodnej oceny dowodów, polegające na niewyczerpującym zebraniu, tendencyjnej ocenie i pominięciu dowodów na okoliczność pozarolnego charakteru wskazanych działek;

e) art. 153 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez pominięcie oceny prawnej i wskazań z wyroku NSA z 23 listopada 1999 r., sygn. akt IV SA 2026/97 i decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 30 maja 2001 r.;

f) art. 8 kpa poprzez podjęcie negatywnego rozstrzygnięcia, pomimo korzystnych przepisów prawnych;

g) art. 10 § 1, art. 77 § 4 i art. 81 kpa poprzez powołanie dowodów, które nie były stronie komunikowane; oraz powołanie dowodów, które nie były sporządzone przez biegłego, powołanego w trybie art. 84 kpa.

W oparciu o powyższe L. P. wniósł o rozstrzygnięcie reformatoryjne, tj. o wyłączenie wszystkich działek spod reżimu reformy rolnej, ewentualnie o uchylenie decyzji w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Zdaniem odwołującego się przejęciu podlegały grunty przydatne rolniczo w dniu 13 września 1944 r., natomiast bez znaczenia pozostaje późniejsze wykorzystanie obiektów na szkołę podstawową i muzeum. Ponadto zakwestionował ustalenie, że zarząd majątku odbywał się z oficyny w parku oraz skrytykował wykorzystanie opracowań konserwatora zabytków, które zostały sporządzone na użytek innych spraw. W jego ocenie stawy powinny zostać wyłączone spod reżimu reformy rolnej, bo stanowiły zaplecze rekreacyjne i były zarybione kolorowymi rybami niejadalnymi tylko dla poprawienia ich atrakcyjności. Ponadto stawy rybne nie mogły służyć celowi reformy rolnej tj. upełnorolnieniu gospodarstw. Odnośnie gorzelni wskazał, że na jej uruchomienie nastąpiło dopiero po nacjonalizacji. Z kolei cegielnię należało wyłączyć spod przejęcia, ponieważ produkcja cegieł nie stanowi działalności wytwórczej w rolnictwie.

Wskazaną na wstępie uzasadnienia decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił punkty 1 i 2 zaskarżonej decyzji oraz orzekł na nowo we wskazanym zakresie, a także umorzył postępowanie odwoławcze w zakresie punktu 3 zaskarżonej decyzji.

Minister podkreślił, że przedmiotem zaskarżeniem objęta jest cala decyzja Wojewody L.. Następnie wyjaśnił, że w zakresie punktu 3 zaskarżonej decyzji postępowanie odwoławcze podlega umorzeniu z tego względu, że odwołanie w tym zakresie złożyło Nadleśnictwo L., a Skarb Państwa nie ma praw rzeczowych do żadnej z działek objętych punktem 3 zaskarżonej decyzji. Ten fragment dóbr ostojskich należy bowiem do prywatnych osób trzecich, co eksponuje sam odwołujący się, wskazując pominięcie tych osób. Powyższy fakt potwierdzają rejestry publiczne, z których wynika, że do działek nr [...] ujawnione są prawa osób fizycznych, a nie Skarbu Państwa - PGL LP Nadleśnictwa L.. Tymczasem zgodnie z zasadą dyspozycyjności, jedynie podmiot mający interes prawny może podejmować czynności wobec orzeczenia, którego skutki prawne zmaterializują się właśnie w jego sferze prawnej. Bezspornie zaś rozstrzygnięcie o elektrowni i hucie w [...] (pkt 3 decyzji) nie wpływa na sytuację prawną Nadleśnictwa L., będącego zarządcą tylko działek leśnych, objętych jedynie punktem 2 decyzji. Z tych względów Minister, na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 kpa, umorzył postępowanie odwoławcze w części dotyczącej punktu 3 zaskarżonej decyzji organu I instancji, gdyż odwołanie złożył podmiot, któremu brak prawa rzeczowego, interesu prawnego i w efekcie brak legitymacji w zakresie działek "pozaleśnych".

Biorąc powyższe pod uwagę organ odwoławczy stwierdził, że kwestia zbadania statusu aktualnych właścicieli ww. działek może być przedmiotem ewentualnej sprawy wznowieniowej wszczętej na żądanie osób pominiętych, jako dysponentów własnego interesu prawnego (art. 147 zdanie drugie kpa i art. 145 § 1 pkt 4 kpa).

Minister uznał natomiast za zasadne zakwestionowanie punktu 1 zaskarżonej decyzji przez L. L. P. oraz punktu 2 tego rozstrzygnięcia przez Nadleśnictwo L.. Jednoczenie Minister podzielił ocenę organu I instancji, że zespół parkowy, stawy, obiekty folwarczne i gorzelnia podlegały reformie rolnej, zaś lasy zasadniczo nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego. Natomiast torfowiska podlegały przejęciu na podstawie reformy rolnej.

W ocenie Ministra, biorąc pod uwagę treść art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego reformie rolnej podlegały zasadniczo nieruchomości ziemskie tj. przydatne rolniczo. Jeżeli dana nieruchomość miała charakter rolny, to podlegała przejęciu wg kryteriów obszarowych. Dla przejęcia gruntu wystarczała potencjalna przydatność rolna, wynikająca z typowego przeznaczenia, osiągalna bez nadmiernych, irracjonalnych gospodarczo nakładów i zmiany substancji rzeczy. Natomiast nie miał znaczenia sposób wykorzystania nieruchomości już po przejęciu i to niezależnie od kierunku rozstrzygnięcia, do którego prowadziłaby taka ocena realizacji celu reformy rolnej. Jednak dekret rolny objął nie tylko grunty o cechach typowo rolnych, ale i te, które nie były bezpośrednio przydatne do produkcji, lecz były konieczne do funkcjonowania części rolnej i miały uzasadnienie w prowadzeniu gospodarstwa rolnego bowiem pozostawały w związku funkcjonalnym z jego prowadzeniem. Działki pozarolne uległy więc przejęciu wg kryterium związku funkcjonalnego. Dalej wyjaśnił, że związek funkcjonalny pozwala ustalić, czy grunt pozarolny stanowił część składową nieruchomości ziemskiej, która cała podlega przejęciu. W sytuacji bowiem gdy części pozarolna i rolna nie mogą funkcjonować osobno bez istotnej zmiany ich substancji, to wówczas także część pozarolna podlega przejęciu w ramach nieruchomości ziemskiej, ponieważ pozostaje w związku funkcjonalnym z częścią rolną, przekraczającą normy obszarowe.

Odnosząc się do kwestii lasów Minister podzielił ocenę prawną organu I instancji wyłączającą lasy ostojskie spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego. Jednak za częściowo trafne uznał zarzuty odwołania kwestionujące zakres wyłączenia lasów ostojskich spod przejęcia na reformę rolną tj. wyłączenia aż 327,38 ha lasów.

Przede wszystkim Minister wyjaśnił, że dopuszczalne jest orzekanie o niepodpadaniu lasów na cele reformy rolnej. Niezależnie bowiem, czy wnioskowane lasy podlegały nacjonalizacji na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. R.P. z 1944 r. Nr 15, poz. 82; dalej "dekret leśny"), to cały majątek Dobra Ziemskie O. z [...] został odebrany z powołaniem się na dekret rolny (dekret PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej). Wynika to z zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w L. i z wniosku z 18 października 1946 r. o ujawnienie praw Skarbu Państwa w księdze wieczystej, a także z protokołu w sprawie przekazania lasów z 21 marca 1945 r. Za znamienny organ uznał również protokół przekazania lasów z 12 stycznia 1945 r., bowiem Powiatowy Urząd Ziemski w L. przekazał lasy [...]Dyrekcji Lasów Państwowych w S., a zatem musiał je uprzednio przejąć od właściciela, co jako organ rolny mógł uczynić właśnie na podstawie dekretu rolnego. Natomiast to, że niektóre dokumenty jako podstawę przejęcia lasów [...](albo wyłączenia spod parcelacji) podają dekret leśny z 12 grudnia 1944 r., nie wyklucza deklaratoryjnego orzekania, czy te lasy podlegały reżimowi konkurencyjnego dekretu rolnego z dnia 6 września 1944 r.. który również był powoływany przy nacjonalizacji całego majątku.

Biorąc powyższe pod uwagę, zdaniem Ministra, skoro lasy dóbr [...] faktycznie zostały odebrane na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego, to konsekwentnie i symetrycznie spadkobiercy poprzednich współwłaścicieli mogą w trybie administracyjnym (na podstawie § 5 rozporządzenia rolnego) wnosić o wyłączenie tak przejętych lasów właśnie spod reżimu reformy rolnej. Jak trafnie ocenił organ I instancji stwierdzenie niepodpadania lasów pod działanie dekretu rolnego nie wyklucza ewentualnego stwierdzenia nacjonalizacji tychże lasów pod działanie dekretu leśnego, co jednak może być dokonane tylko w postępowaniu cywilnym.

Minister podzielił też zasadniczą ocenę prawną organu I instancji, że lasy o powierzchni ponad 25 ha nie podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego, niezależnie że mogły zostać przejęte na podstawie dekretu leśnego. Lasy i grunty leśne nie są bowiem nieruchomością ziemską w rozumieniu dekretu rolnego, dlatego nie spełniają głównej przesłanki nacjonalizacyjnej z tego dekretu. Grunty leśne były nieprzydatne do produkcji rolnej i nie mogły realizować żadnego celu, wskazanego w art. 1 ust. 2 dekretu rolnego. Z tego względu dla gruntów leśnych nie można też "wyszczególnić użytków każdego rodzaju" jak tego wymaga § 6 rozporządzenia rolnego. Natomiast lasy stanowiące własność osób fizycznych mogły przejść na własność Państwa tylko na podstawie art. 1 ust. 1 dekretu leśnego z 12 grudnia 1944 r. Wobec tego las nie mógł być już wcześniej znacjonalizowany na cel reformy rolnej na osobnej podstawie dekretu rolnego z 6 września 1944 r. Podstawy przejęcia lasów i gruntów rolnych były zatem rozłączne prawnie (odmienne przesłanki), logicznie (osobne dekrety) i czasowo. Gdyby Państwo przejęło lasy na reformę rolną we wrześniu 1944 r., to me mogłoby ich już później nacjonalizować. Dekret leśny z 12 grudnia 1944 r. dotyczył zaś lasów prywatnych, a skoro w grudniu 1944 r. Państwo nadal regulowało przejęcie prywatnych lasów, to nie mogło ich przejąć we wrześniu 1944 r., zatem nie mogło stać się ich właścicielem już wskutek reformy rolnej. Z tych wszystkich względów prawnych Minister stwierdził, że lasy podlegają wyłączeniu spod reżimu reformy rolnej.

Natomiast w aspekcie faktycznym, jak zwrócił uwagę Minister, dobra [...] przekraczały normy obszarowe 50 ha użytków rolnych i 100 ha powierzchni ogólnej, a jednocześnie zawierały lasy przekraczające 25 ha. Gospodarka leśna była tam prowadzona skoro akta odnotowują osoby gajowego S. J. i jego pomocnika, a także specjalistyczną infrastrukturę i narzędzia tj. budynek dla gajowego, drwalnię i skrzynki do sadzonek. Potwierdza to też uzupełnienie do protokołu przejęcia majątku [...] pod zarząd państwowy z 4 września 1944 r. w którym podano, że "las dostarcza majątkowi drzewa opałowego i drzewa dla gospodarstwa oraz na sprzedaż".

Przedmiot sporu stanowi jednak powierzchnia lasów [...] (określana na 227 ha, 313 ha, czy 327 ha). Z dokumentów wynika, że w czasie przejęcia majątku, jako las zakwalifikowano 313,54 ha. Uzupełnienie do protokołu przejęcia majątku [...] pod zarząd państwowy podaje, że lasy [...] składały się z kompleksów-uroczysk: "[...]" (13,62 ha), "[...]" (200 ha). "[...]" (14,60 ha), "[...]" (8 ha) oraz "[...]" (77,32 ha). Areał lasu wynoszący 313,54 ha wynika też z wykazu majątku [...] z 29 sierpnia 1944 r., protokołu przejęcia majątku z 1 września 1944 r., protokołu spisanego w Urzędzie Ziemskim Powiatu L. dnia 12 stycznia 1945 r. w sprawie przekazania lasów, protokołu spisanego w administracji majątku państwowego [...] dnia 21 marca 1945 r. w sprawie przekazania lasów i gruntów leśnych, wykazów majątków przejętych na reformę rolną w powiecie [...], ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, sprawozdania z lustracji majątku [...]. Z kolei plan gospodarczy prowizorycznego urządzenia Nadleśnictwa Państwowego A. na okres [...] według stanu na 1 października 1946 r. oraz protokół w sprawie przekazania Nadleśnictwu Państwowemu A. terenów przeznaczonych na cele gospodarki leśnej z majątku [...] odnotowują 327,38 ha lasów. Jak podkreślił Minister, zgodnie z tym planem i protokołem lasy okrzejskie składały się z kompleksów leśnych-uroczysk: "[...]" (180 ha, złożonego z oddziałów [...]), "[...]" (12,40 ha, oddział [...]) "[...]" (16,80 ha, oddział [...]), "[...]" (18,20 ha, oddział [...]), "[...]" (32,80 ha, oddział [...]) i "[...]" (67,18 ha, oddział [...]). Ponadto L. L. P. w piśmie z 18 kwietnia 2017 r. szacował łasy na 313,54 ha, a przy piśmie z 10 listopada 2017 r. składał równocześnie dowody opiewające na 313,54 ha albo 327,38 ha lasów, argumentując, że "nieznaczne różnice w powierzchni wynikać mogą z niedokładności spisywanych w poszczególnych protokołach, w których ich autorzy posługują się zwrotem "około"". Natomiast organ I instancji w punkcie 2 zaskarżonej decyzji wyłączył spod przejęcia największy obszar, tj. 327,38 ha lasów.

Odnosząc się do powyższych rozbieżności Minister w pierwszej kolejności odniósł się do najdalej idącego zarzutu Nadleśnictwa L., że na reformę rolną przejęto jedynie 227,40 ha lasów [...]. Taki areał lasów widnieje w poprawionym protokole w/s przekazania Nadleśnictwu Państwowemu A. terenów przeznaczonych na cele gospodarki leśnej z majątku [...]. Jednak protokół wykazujący tylko 227,40 ha lasów nie przesądza ich rozmiaru w dobrach okrzejskich. Pomijając, że omawiany środek dowodowy nie jest podpisany, opatrzony datą i zawiera przekreślenia, to opiewa tylko na cztery pierwsze kompleksy leśne-uroczyska ([...] - 180 ha, [...] - 12,40 ha, [...] - 16,80 ha, [...] - 18,20 ha; łącznie 227,4 ha). Poprawiony protokół nie odzwierciedla zatem całości lasów przejętych z dóbr [...].

Zdaniem organu II instancji, za podstawę ustalenia areału lasów [...] należy przyjąć plan gospodarczy prowizorycznego urządzenia Nadleśnictwa Państwowego A. na okres [...] wykazujący 327,38 ha lasów. Wprawdzie podaje on stan na dzień 1 października 1946 r., ale stanowi dokument urzędowy, który sporządzony został przez administrację leśną po wykonaniu dokładnych pomiarów, podczas gdy protokoły przejęcia majątku z 1944 r. zastrzegały potrzebę uściślenia danych. Ponadto plan gospodarczy prowizorycznego urządzenia Nadleśnictwa A. najdokładniej też identyfikuje kompleksy leśne-uroczyska poprzez wskazanie ich powierzchni i oddziałów leśnych, a ponadto lokalizuje poszczególne użytki na mapie drzewostanowej. Z tego względu Minister uznał, że z dóbr [...] przejęto 327,38 ha gruntów zakwalifikowanych jako lasy i grunty leśne.

Jednakże, w ocenie organu II instancji, dokumenty zebrane w aktach dowodzą, że nieruchomości przejęte jako lasy [...] mieściły też grunty zdatne na reformę rolną. Protokół spisany w administracji majątku państwowego [...]a dnia 21 marca 1945 r. wskazuje, że "w uroczysku [...] stwierdzono istnienie około 8 ha enklawy rolnej o przejściowym użytkowaniu rolnym po pożarze 1936 r. W uroczysku [...] stwierdzono zmianę rodzaju użytkowania na około 5 ha przez założenie łąki". Zdaniem Ministra areał lasów przejętych z dóbr [...] należy pomniejszyć o 8 ha użytków rolnych w uroczysku D., które już od 1936 r. mogły służyć do uprawy rolnej i są uwidocznione na mapie drzewostanowej Natomiast nie można wyłączyć 5 ha łąk w uroczysku B., bowiem brak jest danych, że zmiana użytkowania 5 ha lasu na łąkę nastąpiła jeszcze przed wejściem w życie dekretu rolnego (przed 13 września 1944 r.). Co ważniejsze, 5 ha łąk w uroczysku B. nie zostało identyfikowalne na mapie drzewostanowej w przeciwieństwie do 8 ha użytków rolnych w uroczysku D..

Ponadto zdaniem organu odwoławczgo przejęciu na reformę rolną podlegały też torfowiska, których areał należy odliczyć od powierzchni lasów wyłączanych spod reżimu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego. W protokole spisanym w administracji majątku państwowego [...] dnia 21 marca 1945 r. odnotowano "istnienie na terenie gruntów leśnych torfowisk w uroczysku [...] oraz uroczysku [...] łącznie o powierzchni około 20 ha. Torfiarki mechaniczna i ręczna znajdują się na terenie majątku i zostały przejęte przez Spółkę Maszynową Samopomocy Chłopskiej. Torfowiska te jako grunty śródleśne przejmuje się niniejszym na rzecz Lasów Państwowych". W ocenie Ministra, torfowiska można było eksploatować skoro protokoły inwentarza dóbr [...] z 29 sierpnia 1944 r. i 31 marca 1945 r. wyodrębniają działalność "torf", a mianowicie "kompletną prasę do torfu i wagonik do wożenia ziemi z szynami". Tymczasem 20-hektarowe torfowiska podlegają przejęciu na reformę rolną, gdyż przysparzają surowca przydatnego w majątku rolnym, a pobieranie torfu jest przejawem działalności rolnej, podobnie jak np. korzystanie z łąk czy wikliny.

Z uwagi na powyższe, Minister uwzględnił w tym zakresie (tj. 28 ha) odwołanie PGL LP Nadleśnictwa L. eksponujące, że wśród gruntów przejętych jako las były też grunty nieleśne (rola, pastwiska, nieużytki, halizny, zręby) i postulujące zmniejszenie powierzchni wyłączonej spod reformy rolnej. Natomiast za bezzasadne uznał zarzuty Nadleśnictwa L., że grunty nieleśne (błędnie zakwalifikowane jako leśne) były większe niż 28 ha. Protokół przekazania Nadleśnictwu A. terenów przeznaczonych na cele gospodarki leśnej z majątku [...] gminy G., który powołuje odwołujący się, jest w ocenie organu mniej wiarygodny niż inne dokumenty, wskazujące na leśny charakter omawianej części dóbr okrzejskich. Jak wyżej zostało wyjaśnione protokół przekazania lasów, eksponowany przez Nadleśnictwo L., jest pozbawiony podpisu i daty, a nadto zawiera przekreślenia i opiewa tylko na wybrane cztery uroczyska-kompleksy leśne. Z tego względu obejmuje on tylko 227,40 ha. Natomiast inne, bardzo liczne dokumenty np. protokoły przejęcia majątku sporządzone od sierpnia do grudnia 1944 r. czy protokół spisany w administracji majątku państwowego [...] z 21 marca 1945 r. w/s przekazania lasów (...) są bliższe czasowo reformie rolnej i żaden nie odnotowuje aż 71 ha gruntów nieleśnych (roli i pastwisk), a tylko "znaczne zniszczenia w lasach [...], które sięgają 50% zmniejszenia zapasu masy drzewnej w stosunku do stanu na dzień 1 września 1939 r.". Zdaniem organu odwoławczego, ww. dokumenty wskazują, że powierzchnia torfowisk wynosiła 20 ha, a użytków rolnych nie więcej niż 8 ha (w uroczysku D.) i 5 ha w uroczysku B., przy czym tylko 8 ha użytków rolnych w uroczysku D. bezspornie powstało przed przejęciem majątku i jest identyfikowalne na mapie drzewostanowej. Odnośnie zaś do halizn, zrębów, zagajników i innych niepełnowartościowych gruntów związanych z gospodarką leśną są one uznawane, zgodnie z orzecznictwem, za wyłączane spod reformy rolnej.

Podsumowując Minister stwierdził, że lasy okrzejskie o powierzchni 299,38 ha należy wyłączyć spod reżimu reformy rolnej, zaś 28 ha użytków rolnych i torfowisk w uroczysku D. podlegało przejęciu na reformę rolną.

Biorąc pod uwagę powyższe pozostałe zarzuty zawarte w odwołaniach organ II instancji uznał za bezzasadne lub nie mające wpływu na wynik sprawy.

Reasumując Minister stwierdził, że skoro oficyna była przydatna do zarządu majątkiem, jak również sady, ogrody warzywne, stawy rybne, gorzelnia, młyn, spichlerz i budynki folwarczne były przydatne rolniczo albo w związku funkcjonalnym z częścią rolną dóbr [...], to wobec tego podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu rolnego. Natomiast spod reżimu reformy rolnej należało wyłączyć część leśną tego majątku, poza wyjątkiem znajdujących się tam użytków rolnych i torfowisk, jako przydatnych na cele rolne. Jednocześnie uznał, że postępowanie odwoławcze podlegało umorzeniu co do elektrowni i huty okrzejskiej z kuźnią dworską, bowiem Nadleśnictwo L. nie legitymuje się interesem prawnym w tym zakresie.

Skargę na powyższą decyzję w zakresie punktu 2 lit. A, tj. w przedmiocie ustalenia, że część nieruchomości "Dobra Ziemskie O. z [...]" stanowiąca lasy i grunty leśne, o łącznej powierzchni 299,38 ha nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Skarb Państwa - Państwowe Gospodarstwo Leśne Nadleśnictwo L. zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania, tj.:

1) art. 7, art. 75 § 1 i art. 77 § 1 kpa poprzez ich niezastosowanie, co miało istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niedostateczne wyjaśnienie okoliczności faktycznych sprawy i wydanie decyzji, której treść nie pozwala na ustalenie, która nieruchomość (bądź jej część) nie podlegała przepisowi powołanego wyżej dekretu, w stosunku do której postanowienia dekretu miały zastosowanie;

2) art. 8, art. 9, art. 10, art. 61 § 4, art. 79 kpa poprzez ich niezastosowanie i w konsekwencji uniemożliwienie skarżącemu udziału w postępowaniu, w tym możliwości składania wniosków dowodowych i uczestnictwa w postępowaniu dowodowym, które to uchybienie miało wpływ na wynik sprawy, uniemożliwiło bowiem skarżącemu wyjaśnienie i wykazanie faktycznie przejętych działek, w tym wyłączonych z produkcji leśnej.

Z uwagi na powyższe skarżący wniósł o uchylenie decyzji w zaskarżonej części oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody L. z dnia [...] kwietnia 2018 r., nr [...] - w części, tj. w zakresie punktu 2, a także o zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania.

W ocenie skarżącego zebrany materiał dowodowy nie pozwala na ustalenie, które konkretnie nieruchomości, określane w protokołach przejęcia jako "lasy" faktycznie lasów nie stanowiły (użytki rolne, torfowiska, łąki), a tym samym podpadały pod działanie dekretu PKWN o reformie rolnej. Oznaczenie nieruchomości oraz ich części w zaskarżonej decyzji jest nieprecyzyjne i uniemożliwia ustalenie, jaka konkretnie część (które działki ewidencyjne) zostały przejęte zgodnie z dekretem PKWN, które zaś temu dekretowi, w ocenie organu, nie podlegały. Na podstawie takiego rozstrzygnięcia nie sposób ustalić, które nieruchomości nabył na podstawie dekretu PKWN o reformie rolnej Skarb Państwa.

Ponadto, zdaniem skarżącego, zawiadomienie o zakończeniu postępowania dowodowego w trybie art. 10 kpa przed wydaniem decyzji z [...] kwietnia 2018 r., nie stanowi o faktycznym zapewnieniu udziału stronie w trwającym wiele lat postępowaniu administracyjnym. Skarżący został bowiem pozbawiony możliwości przedstawienia własnego stanowiska w sprawie, złożenia wniosków dowodowych oraz zażądania oględzin.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.; dalej "ppsa").

Rozpoznając niniejszą sprawę według wskazanych wyżej kryteriów, Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Wskazać należy, że postępowanie w niniejszej sprawie prowadzone było w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) – dalej "rozporządzenie wykonawcze" – a jego celem było stwierdzenie, czy zespół dworsko-parkowy znajdujący się na działce nr [...] położonej w [...] w Gminie K. podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W myśl art. 2 ust.1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw [...], [...] i [...], jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r.

Z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, jak np. przedsiębiorstwa przemysłu rolnego (zob. art. 6 dekretu). Podobną definicję pojęcia "nieruchomości ziemskiej" dla potrzeb dekretu, przyjął również Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Uchwała ta znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, LEX nr 78867; wyrok NSA z 18 października 2005 r., OSK 1518/04, LEX nr 201351; wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r., IV SA 2724/98, LEX nr 75563).

Sąd rozpoznający sprawę wskazuje, że po podjęciu uchwały z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt OPS 2/06, w orzecznictwie NSA jednolicie jest prezentowany pogląd, podkreślający znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła w myśl dekretu na rzecz Państwa.

W tej sytuacji, wobec jednolitego stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadne jest badanie istnienia wskazanego "związku funkcjonalnego" pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości jako warunku podpadania zespołu dworsko-parkowego pod działanie dekretu. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez spornych nieruchomości (najczęściej chodziło o zespół pałacowo-parkowy) i odwrotnie. Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne. Za konieczne uznano wykazanie związku funkcjonalnego zespołu z pozostałą, rolną częścią nieruchomości. Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym samo zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski. Istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego może natomiast mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza nią - oraz czy w części gospodarczej, czy w części mieszkalnej dworu (pałacu) znajdował się np. kantor lub biuro, w którym rządca przyjmował interesantów i z których wykonywany był stały bezpośredni zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom itp.). Funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca, prowadziłoby do wniosku, że część rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, że nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować. Dla prowadzenia gospodarstwa rolnego w znaczniejszych rozmiarach przydatne było ówcześnie istnienie obiektów nadających się do wykorzystywania jako centrum do sprawowania bieżącego zarządu. Z kolei istnienie tego rodzaju ośrodka zarządu (pełniącego również funkcje mieszkalną) bez części folwarcznej byłoby nieracjonalne gospodarczo. Z treści omawianego dekretu nie wynika też by na cele reformy rolnej przeznaczano nieruchomości niemające charakteru rolniczego, a więc działki zabudowane, niepozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie.

Z uwagi na powyższe w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego, ugruntował się pogląd, że lasy i grunty leśne wchodzące w skład majątków ziemskich podlegających przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej – co miało miejsce w niniejszej sprawie - nie przechodziły, co do zasady, na własność Państwa na podstawie tego dekretu, lecz podlegały przejściu na własność Państwa z mocy prawa, jeśli spełniały kryteria określone w dekrecie z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82). W wyroku z dnia 27 marca 2014 r. III CSK 94/13, SN stwierdził, że lasy i grunty leśne należące do osób, których grunty objęte były przepisem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej podlegały nacjonalizacji niezależnie od obszaru w oparciu o przepisy dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Wobec tego do oceny, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej, właściwy jest organ administracji oraz sądy administracyjne. Natomiast kwestię zasadności przejęcia lasów w trybie powołanego wyżej dekretu o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa mogą badać wyłącznie sądy powszechne. W tej sytuacji rolą wojewódzkiego sądu administracyjnego jest kontrola legalności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim organ dokonywał kwalifikacji gruntów ziemskich pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (zob. wyrok NSA z 3 października 2018 r. I OSK 2938/16 i z 6 lutego 2019 r. I OSK 463/17).

Sąd w pełni podzielił przedstawione powyżej poglądy, w szczególności fakt, że ewentualne spory dotyczące nabycia przez Skarb Państwa własności lasów i gruntów leśnych na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa mogą być rozstrzygane wyłącznie w postępowaniu przed sądem powszechnym (zob. uchwałę SN z dnia 22 kwietnia 1994 r., III CZP 50/94, OSN nr 11, poz. 212 oraz uchwałę SN z dnia 27 kwietnia 1994 r. III CZP 54/94, OSN nr 11, poz. 215), gdyż nie narusza to żadnych norm konstytucyjnych, w tym prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji).

Zdaniem Sądu, organ II instancji rozpatrując niniejszą sprawę dokonał prawidłowej wykładni art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej i zasadnie przyjął, że cześć nieruchomości "Dobra ziemskie O. z [...]", stanowiąca las i grunty leśne, o łącznej powierzchni 299,38 ha, dawniej oznaczona jako: część "[...]" (152 ha, zlokalizowana w oddziałach leśnych nr [...], tj. bez użytków rolnych i torfowisk); "[...]" (12,40 ha, stanowiące oddział leśny nr [...]); "[...]" (16,80 ha, stanowiące oddział leśny nr [...]); "[...]" (18,20 ha, stanowiące oddział leśny nr [...]); "[...]" (32,80 ha, stanowiące oddział leśny nr [...]); "[...]" (67,18 ha, stanowiące oddział leśny nr[...]), nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Z akt sprawy wynika, że za podstawę ustalenia areału lasów okrzejskich organ odwoławczy przyjął plan gospodarczy prowizorycznego urządzenia Nadleśnictwa Państwowego A. na okres [...] wykazujący 327,38 ha lasów wskazujący stan na dzień 1 października 1946 r. Powyższy plan gospodarczy stanowi dokument urzędowy, który sporządzony został przez administrację leśną po wykonaniu dokładnych pomiarów, jak również najdokładniej identyfikuje kompleksy leśne-uroczyska poprzez wskazanie ich powierzchni i oddziałów leśnych, a ponadto lokalizuje poszczególne użytki na mapie drzewostanowej. Ponadto należało uwzględnić zapisy protokołu spisanego w administracji majątku państwowego [...] dnia 21 marca 1945 r. W powyższym protokole odnotowano, że "w uroczysku [...] stwierdzono istnienie około 8 ha enklawy rolnej o przejściowym użytkowaniu rolnym po pożarze 1936 r. W uroczysku B. stwierdzono zmianę rodzaju użytkowania na około 5 ha przez założenie łąki", jak również "istnienie na terenie gruntów leśnych torfowisk w uroczysku [...] oraz uroczysku [...] łącznie o powierzchni około 20 ha. Torfiarki mechaniczna i ręczna znajdują się na terenie majątku i zostały przejęte przez Spółkę Maszynową Samopomocy Chłopskiej. Torfowiska te jako grunty śródleśne przejmuje się niniejszym na rzecz Lasów Państwowych". Wobec tego areał lasów przejętych z dóbr [...] pomniejszono o 8 ha użytków rolnych w uroczysku D., które już od 1936 r. mogły służyć do uprawy rolnej i zostały uwidocznione na mapie drzewostanowej. Jednocześnie organ uznał, że przejęciu na reformę rolną podlegały też torfowiska, zatem odliczył ich powierzchnię (20 ha) od powierzchni lasów wyłączanych. Reasumując lasy okrzejskie o pow. 299,38 ha zostały wyłączone spod reżimu reformy rolnej, zaś 28 ha użytków rolnych i torfowisk w uroczysku D. uznano za podlegające przejęciu na reformę rolną. Powyższe ustalenia Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni akceptuje. Ponadto bezsporne jest, że grunty leśne były nieprzydatne do produkcji rolnej i nie mogły realizować żadnego celu, wskazanego w art. 1 ust. 2 dekretu o reformie rolnej.

Natomiast skarżący zarzucił, że w zaskarżonej decyzji nie podano aktualnej numeracji działek leśnych, jak również ich numerów ewidencyjnych. Tym samym zdaniem skarżącego organ nie ustalił, które nieruchomości nabył Skarb Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odnosząc się do powyższej kwestii zaznaczyć należy, że postępowanie prowadzone w trybie § 5 rozporządzenia wykonawczego służy jedynie ustaleniu czy przedwojenny właściciel utracił prawo własności dnia 13 września 1944 r. na skutek działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przedmiotem postępowania było zatem ustalenie czy wnioskowane dawne działki, w tym oddziały leśne, były potencjalnie przydatne na cele rolne na dzień 13 września 1944 r., niezależnie od ich późniejszego wykorzystania, oznaczenia i nabycia. Decyzja wydania w trybie § 5 ww. rozporządzenia ma charakter deklaratoryjny i nie przywraca automatycznie prawa własności nieruchomości odebranej na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dopiero zatem ustalenie, że nieruchomość objęta była przepisem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej stanowiło podstawę, że lasy i grunty leśne należące do właścicieli przejętej nieruchomości, podlegały nacjonalizacji niezależnie od obszaru na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu lasów. Wobec tego organ zasadnie odniósł się do ówczesnego oznaczenia nieruchomości. Jednocześnie, jak wskazano już wyżej, spory dotyczące nabycia przez Skarb Państwa własności lasów i gruntów leśnych na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu lasów mogą być rozstrzygane wyłączenie w postępowaniu przed sądem powszechnym, w którego właściwości mieszczą się sprawy z zakresu uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Z uwagi na powyższe zarzuty skargi w tym zakresie należało uznać za bezzasadne.

Podsumowując Sąd uznał, że z analizy akt sprawy wynika, że postępowanie zakończone zaskarżoną decyzją zostało przeprowadzone wnikliwie, z zachowaniem reguł postępowania określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego (w tym i art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 kpa). Materiał dowodowy w sprawie został zebrany w sposób wyczerpujący. Wyjaśnione zostały także wszystkie okoliczności istotne dla wydania prawidłowego rozstrzygnięcia. Ponadto w zgodzie z treścią art. 107 § 3 kpa organ przedstawił swoje stanowisko w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia, które dostatecznie odzwierciedla rację decyzyjną i wyjaśnia tok rozumowania organu, który prowadzi do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego i procesowego do rzeczywistej sytuacji faktycznej zaistniałej w rozpatrywanej sprawie. Minister w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia prawidłowo wskazał również fakty, które uznał za udowodnione, oraz dowody, na których oparł swoje ustalenia. Tym samym organ w sposób prawidłowy dokonał wykładni art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej uwzględniając obszerne orzecznictwo sądowe w tej kwestii. Prowadzi to do wniosku o nietrafności podnoszonych w skardze zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego. Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia art. 10 kpa i wyrażonej w nim zasady czynnego udziału strony w postępowaniu, należy podkreślić, iż samo podniesienie takiego zarzutu nie jest wystarczające do tego, by odniósł on określony skutek. Powołując się na uchybienie powyższej zasadzie należy w sposób jasny i wyraźny wskazać nie tylko, iż miało ono miejsce i w czym się wyrażało, ale przede wszystkim należy wykazać, że skutkiem tego uchybienia było uniemożliwienie stronie dokonania konkretnych czynności procesowych, wpływając w rezultacie na wynik sprawy. W ocenie Sądu skarżący nie wykazał tego rodzaju okoliczności, a więc podniesiony zarzut naruszenia art. 10 kpa nie mógł odnieść zamierzonego skutku.

Biorąc powyższe pod uwagę, na podstawie art. 151 ppsa, Sąd orzekł jak w sentencji.