Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 137/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2021-06-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 50 par i 2 , art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 105 par 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Teresa Rutkowska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Janusz Nowacki Asesor WSA Małgorzata Kowalska po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. L., B. L. i P. L. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego od decyzji o odmowie prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek za okres od marca do maja 2020 r. oddala skargę. [pic]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 3, art. 140, art. 105 § 1 k.p.a. oraz art. 31zq ust. 8 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywoływanych nimi sytuacjami kryzysowymi (Dz.U. z 2020 r., poz. 347 ze zm.), umorzył postępowanie odwoławcze od decyzji z dnia [...] r. w przedmiocie odmowy W.L. prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe i ubezpieczenie zdrowotne za okres od marca do maja 2020 r.

W sprawie ustalono następujące okoliczności faktyczne i prawne.

W dniu 17 kwietnia 2020 r. W.L. złożył wniosek o zwolnienie z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek za okres od marca do maja 2020 r.

Decyzją z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił W.L. prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe i ubezpieczenie zdrowotne za okres od marca do maja 2020 r. wskazując, że do dnia 30 czerwca 2020 r. wnioskodawca nie złożył deklaracji rozliczeniowych za marzec i maj 2020 r. Decyzja została doręczona W.L. w dniu 23 lipca 2020 r.

Od powyższej decyzji w dniu 24 lipca 2020 r. W.L. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych umorzył postępowanie odwoławcze od decyzji o odmowie prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek za okres od marca do maja 2020 r. wskazując, że w dniu 20 października 2020 r. W.L. zmarł. Decyzja została wysłana na adres zamieszkania W.L., którą w dniu 16 listopada 2020 r. odebrała żona – B.L.

W dniu 11 grudnia 2020 r. M.L. działającą w imieniu własnym oraz w imieniu B.L. i P.L. wniosła do Sądu Okręgowego w Ł. za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pismo zatytułowane "odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. nr [...] z dnia [...] r."

W uzasadnieniu odwołania M.L. podkreśliła, że postępowanie dotyczy zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek wobec ZUS w związku z epidemią COVID-19, a jego wynik ma bezpośredni wpływ na sytuację spadkobierców i skład masy spadkowej. Zdaniem strony rozpoznanie sprawy nie stało się bezprzedmiotowe (wynik jego wpłynie m.in. na skład spadku). Postępowanie dotyczy praw nie mających charakteru osobistego, a śmierć strony nie może spowodować jego umorzenia. Organ miał obowiązek wezwać spadkobierców ustawowych do udziału w postępowaniu i umożliwić uczestnictwo w postępowaniu oraz merytorycznie rozpoznać sprawę lub zawiesić postępowanie do czasu, w którym wezwanie spadkobierców byłoby możliwe, stosownie do art. 97 § 1 pkt 1 w zw. z art. 140 k.p.a. Organ natomiast w żaden sposób nie wykazał, aby w niniejszej sprawie wezwanie spadkobierców zmarłej strony postępowania nie było możliwe. Brak zawieszenia postępowania oraz uniemożliwienie spadkobiercom uczestniczenia i dochodzenia swoich praw stanowi naruszenie podstawowych praw uczestników postępowania. Umorzenie postępowania nie ma żadnych podstaw prawnych i stanowi rażące naruszenie podstawowych zasad i przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności zasady pogłębiania zaufania wyrażonej w art. 8 k.p.a., zasady udzielania informacji (art. 9 k.p.a.) oraz zasady wysłuchania stron i uczestników (art. 10 k.p.a.). Ponadto zaskarżona decyzja nie zawiera żadnego uzasadnienia, w którym wskazane zostałoby czym kierował się organ wydając decyzję, samo bowiem stwierdzenie bezprzedmiotowości postępowania (w sytuacji nie znajdującej żadnego uzasadnienia w stanie faktycznym sprawy), stanowi naruszenie art. 11 oraz art. 107 k.p.a.

Pełnomocnik nadmienił również, że zaskarżona decyzja nie została wysłana spadkobiercom, nie zawierała jakiegokolwiek pouczenia, ani informacji o możliwości wniesienia środka zaskarżenia, co stanowi kolejne naruszenie art. 107 k.p.a., nie zawarto także informacji dotyczących uprawnień spadkobierców, a pracownicy ZUS uniemożliwiali dostęp do informacji dotyczących niniejszego postępowania, co istotnie utrudnia możliwość dochodzenia przez spadkobierców swoich praw przez organami administracji pogarszając ich sytuację w stosunku do organu. W załączeniu do skargi pełnomocnik przedstawił kopię odpisu skróconego aktu urodzenia M.L. - córki B. i W. małż. L. oraz pełnomocnictwa udzielone M.L. przez B.L. i P.L. (brata M.L.).

W dniu 5 lutego 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przekazał odwołanie M.L., B.L. i P.L. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. nr [...] z dnia [...] r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wraz z odpowiedzią na skargę i aktami administracyjnymi sprawy. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o odrzucenie skargi lub jej oddalenie.

W uzasadnieniu Zakład Ubezpieczeń Społecznych podkreślił, że w załączeniu do skargi (odwołania) spadkobiercy ustawowi W.L. przedstawili jedynie kopię aktu urodzenia M.L., który nie może stanowić dowodu w sprawie i nawet gdyby został załączony oryginał aktu urodzenia to potwierdzałby jedynie fakt, że M.L. jest zstępną płatnika składek – W.L., a nie jego spadkobiercą. Oznacza to, że mieści się w kręgu potencjalnych spadkobierców (ustawowych), natomiast nie jest to równoznaczne, że jest jego spadkobiercą. W postępowaniu spadkowym oprócz spadkobierców tzw. ustawowych występują również spadkobiercy testamentowi. Ponadto osoba, która na dzień otwarcia spadku mieści się w kręgu spadkobierców ustawowych na dzień wydania decyzji już nim nie jest, ponieważ może odrzucić spadek. Oświadczenie wywołuje skutki ex tunc i tym samym w ocenie organu, aby ustalić czy faktycznie mamy do czynienia ze spadkobiercami płatnika składek konieczne jest udowodnienie ww. kwestii zgodnie przepisami prawa spadkowego.

Jak wynika z art. 1027 k.c. względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. Dowodem istnienia następstwa prawnego nieżyjących osób może być jedynie postanowienie właściwego sądu powszechnego o stwierdzeniu nabycia spadku lub sporządzony przez notariusza akt poświadczenia dziedziczenia. Zgodnie bowiem z treścią art. 1025 § 2 k.c. domniemywa się, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, jest spadkobiercą. Z kolei spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia (art. 1027 k.c.). Pomimo deklaratoryjnego charakteru powyższych aktów, niedopuszczalne jest przyjmowanie domniemania posiadania interesu prawnego w sprawie przy braku dokumentu stwierdzającego nabycie spadku (prawomocnego postanowienia sądu powszechnego lub aktu poświadczenia dziedziczenia przez notariusza), ponieważ ani organ administracji, ani sąd administracyjny nie może samodzielnie orzekać w materii należącej do kognicji sądów powszechnych.

Tym samym, jak podkreślił organ dowodem potwierdzającym fakt bycia spadkobiercą może być jedynie akt poświadczenia dziedziczenia, bądź postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Takiego dokumentu nie przedłożono, a zatem strony nie udowodniły, że są spadkobiercami wnioskodawcy, co oznacza, że stosownie do treści art. 58 § 1 pkt 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej p.p.s.a., skarga podlega odrzuceniu albowiem jej wniesienie jest niedopuszczalne.

Reasumując organ wskazał, że wnioskodawcy nie udowodnili, że postępowanie dotyczy spraw, które nie mają charakteru osobistego (nie wskazano nawet uzasadnienia dla ww. stanowiska), a po drugie nawet nie wykazali, że są spadkobiercami. Podniesiono jedynie, że doszło do naruszenia przepisów prawa procesowego. W przypadku stwierdzenia, że sprawa dotyczy praw o charakterze osobistym postępowanie w sprawie staje się bezprzedmiotowe i jako takie podlega umorzeniu. Spór w niniejszej sprawie sprowadza się do dwóch kwestii: czy osoby, wnoszące skargę mają status strony w niniejszym postępowaniu pomimo nie przedstawienia dowodu w postaci aktu poświadczenia dziedziczenia, bądź postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku i czy przedmiotem sporu jest prawo o charakterze osobistym.

Zarządzeniem z dnia 30 marca 2021 r. sędzia sprawozdawca wezwał M.L. działającą w imieniu własnym oraz w imieniu B.L. i P.L. do wskazania w terminie 7 dni, czy wobec przekazania przez ZUS do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi odwołania od decyzji ZUS l Oddział w Ł. z dnia [...] r. skierowanego do Sądu Okręgowego w Ł., VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wnoszą odwołanie do Sądu Okręgowego w Ł., czy do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wskazując, że brak odpowiedzi w powyższym terminie zostanie potraktowany jako potwierdzenie, że odwołanie zostało skierowane do Sądu Okręgowego w Ł.

W piśmie procesowym z dnia 12 kwietnia 2021 r., stanowiącym odpowiedź na powyższe wezwanie M.L. działając w imieniu własnym oraz w imieniu B.L. oraz P.L. wskazała, że kwestionowana decyzja ZUS nie zawierała żadnego pouczenia co do sposobu i możliwości jej zaskarżenia, dlatego złożyła zarówno odwołanie do Sądu Okręgowego w Ł., jak i wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W odpowiedzi ZUS wydał decyzję z dnia [...] r. stwierdzającą niedopuszczalność wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, która również została zaskarżona jako nieprawidłowa i przekazał odwołanie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. W związku z powyższym, jeżeli sąd administracyjny jest właściwy do rozpoznania niniejszej sprawy, wniosła o potraktowanie odwołania jako skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego i rozpatrzenie sprawy.

W dniu 26 maja 2021 r. do akt sprawy wpłynęła kopia odpisu aktu poświadczenia dziedziczenia z dnia 5 marca 2021 r. po zmarłym W.L., złożona przez M.L.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Oceniając skargę przy zastosowaniu powyższych kryteriów oceny Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego od decyzji o odmowie prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek za okres od marca do maja 2020 r. nie została wydana z naruszeniem prawa w stopniu obligującym do jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Na wstępie wyjaśnić należy, postępowanie sądowoadministracyjne może być prowadzone tylko na podstawie skargi wniesionej przez legitymowany do tego podmiot. Badania legitymacji skargowej Sąd dokonuje niezależnie od kwalifikacji danego podmiotu przez organy administracji (strona, uczestnik) i nie jest związany rozstrzygnięciami w tym zakresie. Oznacza to, że Sąd - rozpoznając skargę, dokonuje ponownej oceny, czy przedmiotowa sprawa dotyczy interesu prawnego skarżącego. Stanowi to konsekwencję wyodrębnienia "interesu prawnego" w rozumieniu art. 50 § 1 p.p.s.a. jako interesu we wniesieniu skargi. Wniesienie skargi do Sądu przez osobę, którą organ administracyjny potraktował jako stronę postępowania administracyjnego i której doręczył decyzję administracyjną, nie przesądza o interesie prawnym strony skarżącej w rozumieniu art. 50 § 1 p.p.s.a., a tym samym nie zwalnia Sądu z badania interesu prawnego w znaczeniu materialnym.

Zgodnie z art. 50 § 1 p.p.s.a., uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny, prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka oraz organizacja społeczna w zakresie jej statutowej działalności, w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób, jeżeli brała udział w postępowaniu administracyjnym. Uprawnionym do wniesienia skargi jest również inny podmiot, któremu ustawy przyznają prawo do wniesienia skargi (art. 50 § 2 p.p.s.a.).

Pojęcie interesu prawnego w rozumieniu art. 50 § 1 p.p.s.a. ma szersze znaczenie, niż interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. Oznacza interes prawny do wniesienia skargi do sądu administracyjnego, a więc żądania oceny przez sąd administracyjny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z obiektywnym porządkiem prawnym. Istotą takiego interesu prawnego (co zostało już utrwalone w literaturze, jak i orzecznictwie) jest to, że musi on wynikać z konkretnego przepisu prawa materialnego, ustrojowego lub procesowego, którego dyspozycja określa prawa podmiotu, których naruszenie ów podmiot podnosi. Innymi słowy, interes prawny istnieje wówczas, gdy można określić przepis prawa, z którego jest możliwość wywiedzenia dla danego podmiotu określonych praw lub obowiązków (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt I GSK 344/13).

Interes prawny we wniesieniu skargi powinien być zatem rozumiany jako istnienie związku między sferą indywidualnych praw i obowiązków autora skargi, a zaskarżonym aktem lub czynnością (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 września 2007 r., sygn. II OSK 1225/06, LEX nr 360339, T. Woś, H. Knysiak - Molczyk, M. Romańska, Postępowanie sądowoadministracyjne, Warszawa 2004, s. 122-123). Interes prawny to oparta na przepisach prawa materialnego sytuacja prawna danego podmiotu, który w oparciu o te przepisy może żądać od organu konkretnych czynności lub w stosunku, do którego to organ może nakładać obowiązki, czy też ograniczenia. To z kolei oznacza, że status strony postępowania sądowoadministracyjnego nie może wynikać tylko z faktycznego traktowania podmiotu, niemającego legitymacji procesowej jako strony (tak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 28 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 478/2013 r., LEX nr 1372097). Stwierdzenie istnienia interesu prawnego wymaga ustalenia związku o charakterze prawnym między obowiązującą normą prawną a sytuacją prawną konkretnego podmiotu prawa. Związku polegającego na tym, że akt stosowania tej normy (decyzja administracyjna) może mieć wpływ na sytuację prawną tego podmiotu w zakresie prawa. Interes prawny powinien być przy tym indywidualny, konkretny, realny i znajdować potwierdzenie w okolicznościach faktycznych, które uzasadniały zastosowanie normy prawa materialnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2002 r., sygn. akt II SA 4000/01). Interes prawny podmiotu wnoszącego skargę przejawia się w tym, że działa on bezpośrednio we własnym imieniu i ma roszczenie o przyznanie uprawnienia lub o zwolnienie z nałożonego obowiązku. Jak słusznie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 17 października 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 198/06 (LEX nr 283599) legitymacja do złożenia skargi oparta jest na kryterium interesu prawnego, co oznacza, że ze skargą może wystąpić co do zasady, podmiot, który wykaże związek między chronionym przez przepisy prawa materialnego interesem prawnym, a aktem lub czynnością organu administracji publicznej. Zatem, zaskarżona do Sądu decyzja może dotyczyć tylko własnej sprawy administracyjnej skarżącego, rozumianej jako przewidziana w przepisach prawa administracyjnego możliwość konkretyzacji uprawnień i obowiązków stron stosunku administracyjnego, którymi są organ administracji publicznej i indywidualny podmiot niepodporządkowany organizacyjnie temu organowi.

W rozpoznawanej sprawie skarżący – M.L., B.L. i P.L. nie wykazali indywidualnego interesu prawnego uprawniającego ich do wniesienia skargi na wskazaną powyżej decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego od decyzji o odmowie prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek za okres od marca do maja 2020 r. Skarżący nie są również podmiotami uprawnionymi do wniesienia skargi na podstawie przepisów szczególnych.

Jak wynika z akt niniejszej sprawy z wnioskiem o przyznanie prawa do zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek za okres od marca do maja 2020 r. wystąpił w dniu 17 kwietnia 2020 r. W.L. Decyzją z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił W.L. prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe i ubezpieczenie zdrowotne za okres od marca do maja 2020 r. Od powyższej decyzji w dniu 24 lipca 2020 r. W.L. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W dniu 20 października 2020 r., a więc w toku postępowania administracyjnego W.L. zmarł, co spowodowało, że zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych umorzył postępowanie odwoławcze od decyzji o odmowie W.L. prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek za okres od marca do maja 2020 r. Skargę na powyższą decyzję wnieśli następcy prawni W.L. – M.L. (córka), B.L. (żona) i P.L. (syn). Wobec powyższego należało ustalić, czy M.L., B.L. i P.L., którzy zgłosili udział w sprawie jako następcy prawni W.L. są osobami, których interesu prawnego dotyczy wynik niniejszego postępowania.

Należy wskazać, że w myśl art. 922 § 1 k.c. prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej. Nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. Na tle powyższej regulacji w doktrynie prawa cywilnego wskazuje się, że dziedziczeniu podlegają prawa i obowiązki wynikające ze stosunków cywilnoprawnych. Nie wchodzą w skład spadku prawa i obowiązki wynikające z innych stosunków prawnych. Do spadku nie należą więc prawa i obowiązki wynikające ze stosunków karnoprawnych, administracyjnoprawnych, finansowoprawnych (E. Skowrońska-Bocian. Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki", W-wa 2005, str. 10, podobnie J.S. Piątkowski, H. Witczak, A. Kawałko (w]: System Prawa Prywatnego, Tom 10; Prawo spadkowe, pod. red. B. Kordasiewicza, W-wa 2009, str. 50-51). Podobne stanowisko wyrażone było w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2004 r., sygn. IV CK 215/03, lex nr 152889; wyrok SN z dnia 26 marca 2002 r., sygn. III CZP 14/02, opubl. OSNC 2002/12/148).

Prawa i obowiązki wynikające z podlegania ubezpieczeniom społecznym nie wchodzą w skład spadku, gdyż są to prawa i obowiązki o charakterze ściśle osobistym, związanym z osobą zmarłego, jak również nie mają one charakteru cywilnoprawnego, ponieważ podmioty stosunku ubezpieczeniowego nie mają równorzędnego statusu. Podkreślenia wymaga, że przedmiotowe prawa i obowiązki nie przechodzą także z mocy ustawy na określone osoby, niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami.

Zobowiązania z tytułu należności składkowych są pod wieloma względami podobne do zobowiązań podatkowych (art. 31 i 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, które odsyłają bezpośrednio do odpowiedniego stosowania do należności z tytułu składek przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęto, że prawo domagania się umorzenia zaległości podatkowych jest prawem o charakterze osobistym, związanym ściśle z osobą podatnika. Nie podlega ono dziedziczeniu na podstawie Kodeksu cywilnego (art. 922 k.c.) ani nie podlega przejęciu przez spadkobierców na podstawie art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2000 r., III SA 1216/99, ONSA 2001 nr 3, poz. 133). W podobny sposób wypowiedział się też Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, stwierdzając, że spadkobierca w zakresie nabytych praw i obowiązków majątkowych (w tym zaległości podatkowych) wstępuje w miejsce spadkodawcy, stając się podatnikiem, a więc podmiotem na którym ciąży obowiązek podatkowy. Spadkobierca (podatnik) może wnosić o umorzenie już własnego (nabytego w drodze sukcesji uniwersalnej) zobowiązania podatkowego lub zaległości podatkowej, powołując się na własną (a nie spadkodawcy) sytuację materialną lub życiową - swój własny ważny interes lub interes publiczny (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 20 stycznia 2004 r., I SA/Po 1069/02, LEX nr 558095). Ten ostatni wyrok dotyczył również uprawnienia do zwrócenia się do organu podatkowego z wnioskiem o umorzenie zaległości podatkowej. Sąd administracyjny stwierdził, że art. 97 § 1 Ordynacji podatkowej nie przewiduje sukcesji praw o charakterze niemajątkowym, dlatego spadkobiercy nie mogą nabyć praw ściśle związanych z osobą podatnika. Uprawnienie do zwrócenia się do organu podatkowego z wnioskiem o umorzenie zaległości podatkowych jest uprawnieniem osobistym, o charakterze niemajątkowym. Zastosowanie instytucji umorzenia zaległości podatkowych jest możliwe jedynie ze względu na okoliczności związane bezpośrednio z osobą podatnika, w szczególności uwzględniające jego sytuację życiową i materialną wskazującą na brak możliwości uiszczenia zaległego podatku. Dopiero uzyskanie przez organ podatkowy przekonania, że po stronie podatnika występuje ważny interes, upoważnia do wydania decyzji o umorzeniu zaległości podatkowych w części lub w całości. Brak nabycia przez spadkobiercę w drodze sukcesji uniwersalnej, na podstawie przepisów ustawy Ordynacja podatkowa, praw o charakterze osobistym czyni bezprzedmiotowym wniosek spadkobiercy o umorzenie zaległości podatkowych z powołaniem się na okoliczności dotyczące bezpośrednio spadkodawcy, które uzasadniałyby jego ważny interes w tym zakresie. Przepisy ustawy Ordynacji podatkowej nie zawierają natomiast normy prawnej, pozbawiającej spadkobiercę możliwości wnoszenia o umorzenie zaległości podatkowej w stosunku do niego samego, z powołaniem się na okoliczności związane z jego osobą, dotyczące jego własnego ważnego interesu przemawiającego za umorzeniem zaległości podatkowych.

Przytoczone powyżej orzeczenia sądów administracyjnych znajdują zastosowanie odpowiednio do zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Uprawnienie do ubiegania się o umorzenie należności składkowych jest ściśle powiązane z osobą ubiegającą się o umorzenie tych należności. Dlatego uprawnienie do złożenia wniosku o umorzenie jest uprawnieniem osobistym (a nie majątkowym) i nie przechodzi na następców prawnych (por. postanowienie SN z dnia 10 marca 2020 r., sygn. akt I UZ 30/19, Lex nr 3111453). Prowadzi to do wniosku, że w postępowaniu o umorzenie należności składkowych wszczętej na wniosek płatnika składek powinno dojść do umorzenia postępowania z chwilą jego śmierci (tak, jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie), a nie do zawieszenia i podjęcia zawieszonego postępowania z udziałem jego następców prawnych (spadkobierców). Oznacza to, że następcy prawni (spadkobiercy) W.L. nie mają legitymacji do złożenia skargi w niniejszej sprawie.

Stanowisko takie znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Jak wskazał w tym względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w postanowieniu z dnia 5 września 2013 r., sygn. akt III SA/Po 358/12 (dostępnym pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl), prawo domagania się umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy (zindywidualizowane i skonkretyzowane w postępowaniu administracyjnym), jest ściśle związane z osobą dłużnika i nie podlega dziedziczeniu (przejęciu) przez spadkobierców na podstawie art. 97 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa w zw. z art. 31 i art. 32 u.s.u.s. Wskazał również, że inną w tym względzie kwestią jest, że spadkobiercy w zakresie nabytych praw i obowiązków majątkowych (w tym zaległości z tytułu składek), a więc już jako ewentualni dłużnicy, mogą również domagać się umorzenia zaległości z tytułu składek m.in. na podstawie art. 28 u.s.u.s. i wydanego na jego podstawie rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), w szczególności w powołaniu się na swój własny ważny interes (ale nie spadkodawcy).

Sąd w pełni podziela powyższe stanowisko. W postępowaniu w sprawach o zwolnienie z obowiązku opłacania składek analogicznie jak w sprawach o umorzenie należności, ocenie podlega wyłącznie sytuacja wnioskodawcy w kontekście przesłanek zwolnienia, zawartych w odpowiednich aktach prawnych. W niniejszej sprawie nie ulega zatem wątpliwości, że zaskarżona decyzja odnosi się wyłącznie do praw i obowiązków zmarłego W.L. W konsekwencji, skoro przedmiot niniejszego postępowania dotyczył uprawnienia, tj. prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek w warunkach ściśle związanych z osobą zmarłego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych z chwilą dowiedzenia się o śmierci wnioskodawcy, prawidłowo umorzył postępowanie odwoławcze od decyzji o odmowie prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek za okres od marca do maja 2020 r. Po śmierci wnioskodawcy postępowanie w sprawie prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek nie mogło się toczyć, ponieważ w sprawach związanych z prawami nieprzechodzącymi na następców prawnych, tj. prawami osobistymi, postępowanie stało bezprzedmiotowe, co uzasadniało zastosowanie art. 105 § 1 k.p.a. W przypadku śmierci strony, której status w postępowaniu jest legitymowany ochroną jej praw i obowiązków niepodlegających dziedziczeniu, nie może być mowy o prowadzeniu postępowania z udziałem jej następców prawnych.

Zatem zaskarżona decyzja nie dotyczy interesu prawnego osób, które zgłosiły swój udział w miejsce wnioskodawcy. Spadkobiercom (następcom prawnym) zmarłego płatnika składek może przysługiwać ewentualne ich własne uprawnienie do ubiegania się o umorzenie należności składkowych. Wniosek taki będą mogli złożyć po wydaniu przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzji o przeniesieniu na nich odpowiedzialności za zaległości składkowe zmarłego płatnika. W postępowaniu o umorzenie należności składkowych będzie wówczas podlegała ocenie ich własna sytuacja życiowa i ekonomiczna, a nie sytuacja zmarłego płatnika składek.

Odnosząc się natomiast do argumentacji i wniosków zawartych w skardze, należy jeszcze raz podnieść, że kryterium "interesu prawnego", na którym oparta jest legitymacja procesowa strony w administracyjnym postępowaniu jurysdykcyjnym ma charakter materialnoprawny i wymaga stwierdzenia związku między sferą indywidualnych praw i obowiązków wnoszącego skargę a zaskarżonym aktem lub czynnością organu administracji. Innymi słowy, jednostka ma interes prawny w postępowaniu, jeżeli między jej sytuacją prawną a przedmiotem postępowania istnieje - uzasadnione treścią normy prawa materialnego - realne i rzeczywiste powiązanie, czyniące ją "zainteresowaną" tym postępowaniem i w konsekwencji uprawnioną do udziału w nim w charakterze strony. Ta realność (aktualność) jest istotną cechą interesu prawnego, artykułowaną w piśmiennictwie i w orzecznictwie sądowym (zob. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 144). W rozpoznawanej sprawie nie istnieje żadna norma materialnego prawa administracyjnego, na podstawie której osoby, które zgłosiły swój udział w sprawie, jako następcy prawni wnioskodawcy mogłyby wywieść prawo do złożenia skargi do sądu administracyjnego.

Sąd administracyjny może natomiast przystąpić do merytorycznego rozstrzygnięcia sporu o zgodność z prawem działania lub zaniechania organu, wyłącznie wówczas gdy skargę na jego rozstrzygnięcie złożył podmiot mający legitymację skargową. Brak legitymacji skargowej powoduje, że sąd administracyjny nie może przejść do rozstrzygnięcia sporu o zgodność z prawem tego działania lub zaniechania, a następnie w wyniku tego rozstrzygnięcia zastosować środków prawnych przewidzianych w p.p.s.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 kwietnia 2007 r., sygn. akt I OSK 755/06). Taki pogląd jest niekwestionowany w doktrynie, jeżeli bowiem sąd meriti stwierdza brak interesu prawnego u skarżącego do wniesienia skargi - oddala skargę, bez badania jej zasadności, a więc kwestii merytorycznych (por. B. Dauter "Zarys metodyki pracy sędziego sądu administracyjnego", Lexis Nexis 2018 r., wyd. 6, s. 371).

Z przedstawionych powyżej względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.

Niniejszą sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Przeprowadzenie rozprawy w niniejszej sprawie z uwagi na istniejącą pandemię mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla stron. WSA w Łodzi nie ma możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. W związku z powyższym sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.

IS