Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1088/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-01-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: art. 188
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Jaśkowska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka Protokolant starszy sekretarz sądowy Magdalena Błaszczyk po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2017r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 października 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/14 w sprawie ze skargi M. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2014 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 października 2015 r. o sygn. akt II SA/Wa 2176/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok ten zapadł na tle następującego stanu faktycznego i prawnego sprawy.

W rozpatrywanej sprawie M. D. wnioskiem z dnia 14 maja 2014 r. zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, argumentując, że znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej i utrzymuje się ze świadczeń wypłacanych przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w [...]. Poza tym jedyne wsparcie finansowe otrzymuje od matki – emerytki, przeznaczając je na zakup niezbędnych leków. Ponadto od 2003 r. systematycznie leczy się w poradni zdrowia psychicznego i jest całkowicie niezdolny do pracy.

Prezes ZUS po rozpatrzeniu wniosku decyzją z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...] na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm., obecnie t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 887 ze zm. – dalej jako ustawa o emeryturach i rentach) odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że w okresie 10 lat przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. przed dniem 19 września 2003 r., zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wnioskodawca wykazał tylko 1 rok, 4 miesiące i 10 dni. W latach 1991-1992, 1993-1994, 1996-2002, 2006-2008 wystąpiły przerwy w ubezpieczeniu, a z dniem 14 marca 2009 r. M. D. całkowicie zaprzestał zatrudnienia i do dnia 19 września 2013 r. przez ponad 4 lata nie wykonywał pracy ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Podczas tych przerw nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy i nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia.

W uzasadnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy odwołujący się wskazał, iż niezasadne jest twierdzenie organu, że w czasie, gdy nie pracował, nie podejmował prób przezwyciężenia przeszkód w zatrudnieniu, albowiem był zarejestrowany w RUP w [...] jako poszukujący pracy. Podał, że podejmował próby poszukiwania pracy, o czym świadczy rejestracja i wizyty w RUP. Strona wskazała na umiarkowany stopień niepełnosprawności w związku ze stwierdzoną przez biegłych z [...] schizofrenią paranoidalną i brak środków finansowych na wykup leków.

Prezes ZUS decyzją z dnia [...] października 2014 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2014 r. W uzasadnieniu podał, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 powołanej wcześniej ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ podniósł, że warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Dalej Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że wnioskodawca w wieku 53 lat, tj. w dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy, posiada udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie 19 lat, 7 miesięcy i 5 dni. Natomiast w ocenianym dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 1 rok, 4 miesiące i 10 dni tych okresów. Organ podniósł, że w okresach od 1 sierpnia 1991 r. do 16 października 1992 r., od 20 lutego 1993 r. do 10 października 1994 r., od 6 kwietnia 1996 r. do 20 października 2002 r., od 1 stycznia 2007 r. do 19 lutego 2008 r. oraz od 15 marca 2009 r. do 19 września 2013 r. nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wprawdzie przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą mieć taki charakter, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok NSA z dnia 30 marca 2006 r., sygn. akt I OSK 1328/05).

W ocenie organu niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec wnioskodawcy w wyżej wymienionych okresach nie była ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały zdaniem Prezesa ZUS przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia. Całkowita niezdolność do pracy została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS w dniu 31 marca 2014 r. od dnia 19 września 2013 r. do dnia 31 marca 2015 r. Fakt zarejestrowania w charakterze osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku w okresie od 15 listopada 2000 r. do 13 maja 2007 r. nie może być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy, bowiem zgodnie z przepisami ustawy okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w Urzędzie Pracy, nie stanowi ani okresu składkowego ani okresu nieskładkowego. Okolicznością szczególną, wskutek której strona nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, nie jest też sytuacja na rynku pracy. Co prawda nie można kwestionować, że skala bezrobocia jest duża i występują trudności w znalezieniu pracy, jednakże w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych nie jest to okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i nie może stanowić usprawiedliwienia dla ponad 15-letniej przerwy w ubezpieczeniu (wyrok WSA w Warszawie z dnia 19 kwietnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 2345/04).

W ocenie organu trudności w znalezieniu pracy, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie istnieją przeszkody w zatrudnieniu, a stan zdrowia ubezpieczonego pozwala na podjęcie zatrudnienia, nie mogą być uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. W przeciwnym wypadku świadczenia przyznawane w tym trybie mogłyby stać się regułą. W konsekwencji, po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, organ nie znalazł podstaw aby uznać, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych.

Prezes ZUS na podstawie akt sprawy stwierdził ponadto, że w dniu 12 września 2014 r. strona została zgłoszona z tytułu zatrudnienia do ubezpieczenia emerytalnego i rentowego, a zatem wnioskodawca nie spełnia przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.

Od powyższej decyzji M. D. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wskazując, że w jego przypadku zaistniały szczególne okoliczności, albowiem zdany jest obecnie na pomoc Państwa, w tym Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Podniósł, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, powołując się na ustalenia zawarte w zaskarżonej decyzji. Zaznaczył, że trudna sytuacja materialna sama w sobie nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i nie jest to okoliczność szczególna w niniejszej sprawie. Niezdolność do pracy powstała u skarżącego dopiero w 2013 r., nie uzasadnia więc przerw w zatrudnieniu datowanych od 1991 r. Organ podkreślił również, że skarżący – choć nie wyjaśnił tego w toku postępowania – jest zgłoszony do ubezpieczenia jako pracownik, zatem podjął pracę połączoną z ubezpieczeniem społecznym, co wynika z baz danych ubezpieczonych.

Wymienionym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. D.

W ocenie Sądu I instancji postępowanie w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku przeprowadzone zostało zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 267, obecnie Dz. U. z 2016, poz. 33 ze zm. – dalej jako kpa), a ustalenia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania wymienionego świadczenia są prawidłowe.

WSA w Warszawie zauważył, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, będący materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji, pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z powołanym przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.

Jednym z warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest zaistnienie szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki ustawowe do uzyskania świadczenia. Z akt postępowania administracyjnego wynika, że skarżący orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS uznany został za całkowicie niezdolnego do pracy od dnia 19 września 2013 r. do dnia 31 marca 2015 r. Przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, na przestrzeni 53 lat życia, udowodnił okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie 19 lat, 7 miesięcy i 5 dni.

Dalej WSA w Warszawie zauważył, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 listopada 2015 r. sygn. akt II UK 402/14 stwierdził, iż od czasu wejścia w życie ustawy z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 187, poz. 1112) art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach nie może już być interpretowany jako przepis samodzielnie określający warunki wymagane do nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, ale jako jedynie łagodzący w stosunku do osób w nim wymienionych przesłanki przewidziane w art. 57 ust. 1 (wskazani w hipotezie normy art. 57 ust. 2 ubezpieczeni, u których stwierdzono całkowitą niezdolność do pracy i którzy legitymują się co najmniej 20-letnim (w przypadku kobiet) lub 25-letnim (w przypadku mężczyzn) okresem składkowym i nieskładkowym, nie muszą bowiem wykazywać faktu powstania niezdolności do pracy w okresach wyszczególnionych w ust. 1 pkt 3 lub w ciągu osiemnastu miesięcy od ich ustania). Muszą natomiast, jak wskazał Sąd Najwyższy, stosownie do art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 powołanej ustawy, udokumentować co najmniej pięcioletni staż składkowy i nieskładkowy przypadający w dziesięcioleciu poprzedzającym datę wystąpienia z wnioskiem rentowym lub datę powstania niezdolności do pracy. Z tego ostatniego warunku zwalnia ubezpieczonego będącego osobą całkowicie niezdolną do pracy dopiero sytuacja opisana hipotezą normy art. 58 ust. 4, tj. wykazanie co najmniej 25-letniego (w przypadku kobiet) lub 30-letniego (w przypadku mężczyzn) okresu składkowego, o jakim mowa w art. 6 tej ustawy.

W przypadku M. D. w ocenianym dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udowodniono tylko 1 rok, 4 miesiące i 10 dni tych okresów.

W ocenie Sądu I instancji organ zasadnie stwierdził, że w sprawie niniejszej nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Trafne jest twierdzenie organu, że za okoliczność szczególną uznać należy wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00).

W okresie niewykonywania zatrudnienia przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy od dnia 19 września 2013 r. nie istniały przeszkody uniemożliwiające skarżącemu odprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne, których nie można byłoby przezwyciężyć. W tym czasie skarżący nie był uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Wcześniejsze orzeczenia wskazujące na stan zdrowia wymagający leczenia nie zmieniają orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 31 marca 2014 r., który orzekł, że całkowita niezdolność do pracy istnieje od 19 września 2013 r. do 31 marca 2015 r. Z akt sprawy wynika, że strona miała możliwość uzyskania zatrudnienia w ramach środków PEFRON, ale konieczne było zgromadzenie dokumentacji medycznej, której strona nie posiadała. Trudna sytuacja panująca na rynku pracy, fakt zarejestrowania jako osoby bezrobotnej, poszukującej pracy, stawianie się w RUP, nie stanowią okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Trafnie Prezes ZUS wskazał również, że sama trudna sytuacja materialna strony nie stanowi wystarczającej podstawy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł pełnomocnik z urzędu M. D., zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej jako ppsa) naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.: art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ppsa i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7 kpa, art. 77 § 1 kpa oraz art. 80 kpa polegające na tym, że Sąd I instancji w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działania organu II instancji nie uchylił zaskarżonej decyzji pomimo tego, że organ ten dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa poprzez to, że:

a) organ II instancji nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całości materiału dowodowego sprawy, w szczególności:

• organ pominął wynikającą z materiału dowodowego sprawy okoliczność, że w okresie ostatniego dziesięciolecia poprzedzającego dzień uznania skarżącego za całkowicie niezdolnego do pracy, tj. 19 września 2013 r., skarżący miał status osoby całkowicie niezdolnej do pracy przez okres ponad trzech lat, tj. w latach 2003-2006, co powoduje, że nieprawidłowe jest twierdzenie organów, że w tym czasie nie zachodziły żadne szczególne przeszkody w podjęciu zatrudnienia przez skarżącego,

• organ nie uwzględnił faktu, że schorzenie, na które cierpi skarżący, tj. zaburzenia urojeniowe oraz schizofrenia paranoidalna, nie tylko stanowiły dla skarżącego przeszkodę w podejmowaniu racjonalnych decyzji co do swego zatrudnienia, ale również mogły stanowić barierę dla potencjalnych pracodawców do zatrudnienia skarżącego ze względu na potencjalne zachowania skarżącego stanowiące przejaw jego choroby, co w konsekwencji stanowiło przeszkodę uniemożliwiającą podjęcie skarżącemu zatrudnienia w badanym przez organ okresie

• organ pominął okoliczność, że w sytuacji, gdyby faktycznie nie istniały przeszkody w podjęciu przez skarżącego zatrudnienia w okresie, gdy skarżący był uznany po raz pierwszy za całkowicie niezdolnego do pracy, tj. w latach 2003-2006, to skarżący byłby w stanie wykazać niemal cały okres wymagany do nabycia uprawnienia w trybie zwykłym, co powoduje zasadność uwzględnienia wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku,

• organ pominął fakt, że sytuacja lokalowa, rodzinna i zdrowotna skarżącego rozpatrywane we wzajemnym powiązaniu oraz przy uwzględnieniu stopy bezrobocia panującej w regionie miejsca zamieszkania skarżącego dawały podstawy do przyjęcia, że okoliczności dla których skarżący nie spełnił warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym miały charakter okoliczności szczególnych,

b) organ nie podjął wszystkich czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, tj. nie dokonał ustaleń w zakresie obiektywnych możliwości podjęcia przez skarżącego pracy przy uwzględnieniu specyfiki jego choroby a także stopy bezrobocia panującej w regionie miejsca zamieszkania skarżącego w okresie, w którym skarżący pozostawał bez zatrudnienia, a wszystkie wskazane w lit. a i b naruszenia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż wpłynęły na błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy, w szczególności na błędne ustalenie, że względem skarżącego nie zaszły szczególne okoliczności uniemożliwiające mu spełnienie wymogów ustawowych dla uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, i w konsekwencji - do niezasadnego oddalenia wniosku skarżącego o przyznanie mu świadczenia w drodze wyjątku,

c) organ II instancji dokonał błędnej, wybiórczej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, w wyniku której uznał, że okoliczności, z powodu których skarżący nie spełnił ustawowych wymogów do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, nie miały charakteru szczególnego, a nadto były okolicznościami, które skarżący mógł przezwyciężyć w sytuacji, gdy prawidłowa, wszechstronna ocena materiału dowodowego sprawy powinna doprowadzić do przyjęcia, że skarżący nie spełnił ustawowych warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym z powodu braku możliwości podjęcia zatrudnienia wywołanego stanem zdrowia, w którym się znajduje od kilkunastu lat i który uniemożliwia mu podjęcie pracy, co w zestawieniu z sytuacją lokalową i życiową skarżącego daje podstawy do stwierdzenia, że niespełnienie przez skarżącego warunków do świadczenia w trybie zwykłym wynikło ze zdarzeń o charakterze szczególnym; a wskazane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy ze względu na to, że gdyby organ dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego, musiałby uwzględnić wniosek skarżącego, a zatem treść wydanej w sprawie decyzji byłaby inna.

Jako konsekwencję powyższych uchybień wskazano naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku, pomimo tego, że stan faktyczny ustalony na skutek prawidłowo przeprowadzonego postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego pozwoliłby na ustalenie, że względem skarżącego zaktualizowały się wszystkie przesłanki uprawniające go do przyznania mu tego świadczenia wymienione w powołanym przepisie.

Z uwagi na powyższe wniesiono o rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie, uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, zasądzenie na rzecz pełnomocnika skarżącego kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu według norm przepisanych, przy czym koszty te nie zostały uiszczone w całości ani w części.

Jak wskazano w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, z wywodów Sądu I instancji wynika, że okolicznością, która zaważyła na odmowie udzielenia skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku, był fakt braku wykazania szczególnych warunków, z powodu których skarżący nie spełnił prawa do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Sąd podkreślił przy tym jako istotną okoliczność mającą znaczenie dla oceny możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącego, że w okresie ostatniego dziesięciolecia przed datą powstania niezdolności do pracy nie był on uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy.

Nie jest prawdą stwierdzenie Sądu, że w okresie przed powstaniem stanu niezdolności do pracy skarżącego, tj. przed dniem 19 września 2013 r., skarżący nie był osobą całkowicie niezdolną do pracy. Podkreślenia wymaga fakt, że decyzją lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 stycznia 2004 r. skarżący został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy w okresie od 29 lipca 2003 r. do 28 lutego 2015 r. (powinno być 2005 r.), zaś decyzją z dnia 15 grudnia 2004 r. skarżący został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy w okresie od 29 lipca 2003 r. do 31 grudnia 2006 r. Jednocześnie Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał, że wcześniejsze orzeczenia wskazujące na stan zdrowia skarżącego wymagający leczenia nie zmieniają orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z 31 marca 2014 r. określającego stan całkowitej niezdolności do pracy skarżącego w okresie od dnia 19 września 2013 r. do 31 marca 2015 r. (str 5 uzasadnienia wyroku). Z takiej argumentacji Sądu jasno wynika, że Sąd dokonał nieprawidłowej kontroli decyzji organu II instancji. Skoro bowiem skarżący był już wcześniej, tj. przed dniem 19 września 2013 r., uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i to przez okres niemal trzech i pół roku, to okoliczność ta rzutuje w ważki sposób na ocenę, czy w okresie tym skarżący mógł podjąć pracę zarobkową.

Skoro opierając się o przepis art. 57 ust. 1 i 2 w zw. z art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach Sąd, przyznając rację organowi, uznaje, że w okresie dziesięciu lat przed dniem 19 września 2013 r. nie istniały szczególne okoliczności uzasadniające brak podjęcia pracy przez skarżącego, a nadto że skarżący nie był wówczas niezdolny do pracy, to takie stanowisko jest oczywiście błędne i wpływa na treść wydanego wyroku. Gdyby organ przeprowadził wnikliwą ocenę całego zebranego materiału dowodowego, zgodnie z przepisami art. 7, 77 § 1 i 80 kpa, to dostrzegłby, że na przestrzeni tych dziesięciu lat, tj. od 19 września 2003 r., przez okres ponad trzech lat (tj. do końca 2006 r.) skarżący był uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, a skoro tak, to nie można zasadnie czynić mu zarzutu, że wykazał w tym okresie okres składkowy i nieskładkowy jedynie w wysokości 1 roku, 4 miesięcy i 10 dni, zamiast wymaganego okresu 5 lat. Gdyby bowiem skarżący był osobą zdrową i zdolną do podjęcia zatrudnienia w okresie od 29 lipca 2003 r. do 31 grudnia 2006 r., to niewątpliwie zatrudnienie takie by podjął, nie można natomiast wywodzić negatywnych konsekwencji dla skarżącego z faktu, że był on uznany przez lekarza orzecznika ZUS za całkowicie niezdolnego do pracy przez okres ponad trzech lat w ostatnim dziesięcioleciu poprzedzającym ponownie ustalony stan całkowitej niezdolności do pracy

Gdyby uznać argumentację organu za prawidłową, to można by dojść do absurdalnego wniosku, że organ zarzuca skarżącemu brak zatrudnienia w okresie, gdy zatrudnienia tego skarżący nie mógł podjąć, co zostało ustalone przez ten sam organ. Tym samym, ocena braku wykazania przez skarżącego wymaganego 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego w ostatnim dziesięcioleciu poprzedzającym ustalenie stanu całkowitej niezdolności do pracy musi uwzględniać fakt, że przez ponad trzy lata w tym okresie skarżący był całkowicie niezdolny do pracy. Zauważyć należy w tym miejscu, że gdyby zsumować okres, gdy skarżący pozostawał w stanie całkowitej niezdolności do pracy (od 19 września 2003 r. do 31 grudnia 2006 r.) z okresem, którym skarżącemu udało się wykazać (1 rok 4 miesiące i 10 dni), to otrzymamy okres ponad 4 i pół roku; skarżącemu zabrakłoby zatem niecałe 6 miesięcy, aby uzyskać świadczenie w trybie zwykłym. W toku postępowania organy powoływały się na stanowisko wyrażone przez sądy administracyjne (np. w wyroku WSA w Warszawie z 17 grudnia 2007 r., sygn. II Sa/Wa 815/07), zgodnie z którym okolicznością przemawiającą za przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku jest również fakt, że stronie "zabrakło" jedynie niewielkiego okresu do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Jeżeli uwzględnić okoliczność ponad trzyletniego okresu, w którym skarżący już uprzednio był uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i fakt, że wykazał niemal półtora roku okresów składkowych i nieskładkowych w ostatnim dziesięcioleciu przed dniem powstania ponownego stanu całkowitej niezdolności do pracy, to nie można uznać, że różnica pomiędzy okresem wykazanym przez skarżącego a wymaganym do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym była znaczna i uzasadniała odmowę przyznania tego świadczenia.

Kolejną okolicznością pominiętą przez organy w toku postępowania administracyjnego jest fakt, że brak możliwości podjęcia pracy przez skarżącego wynikał nie z niechęci do znalezienia zatrudnienia czy też uchylania się od aktywności zawodowej, ale ze specyfiki jego choroby. Schorzenia umysłowe, w szczególności zaś na tyle poważne jak te, na które cierpi skarżący, tj. zaburzenia urojeniowe oraz schizofrenia paranoidalna, z jednej strony uniemożliwiają podjęcie przez osobę chorą racjonalnych decyzji co do zatrudnienia, a z drugiej strony stanowią skuteczną barierę dla potencjalnych pracodawców, którzy boją się dać szansę osobie chorej ze względu na strach przed samą chorobą, ale również przed konsekwencjami, jakie jej przejawy mogą wywołać w trakcie zatrudnienia. Wskazana okoliczność, tj. rodzaj choroby, na którą cierpi skarżący ma i miała znaczący wpływ na możliwość podjęcia zatrudnienia, zaś sama choroba nie jest uleczalna, a jedynie można podejmować próby neutralizowania jej objawów, jednak wymaga to kosztownego leczenia, na które skarżącego nie stać. Tym samym należy uznać, że sytuacja zdrowotna skarżącego w znacznej mierze wpłynęła na okoliczność niemożności podjęcia przez niego zatrudnienia, a jednocześnie jest to okoliczność szczególna, której skarżący nie mógł przeciwdziałać (zarówno z przyczyn obiektywnych jak i ze względu na swą sytuację majątkową), a która przez organy administracyjne została zbagatelizowana wskutek zaniechania wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego sprawy.

Niezależnie od tego, skarżący wykazywał w toku postępowania fakt podejmowania prób w znalezieniu zatrudnienia; zarejestrował się w urzędzie pracy i regularnie uczęszczał na wizyty. Sąd podzielił stanowisko organu, że bezrobocie nie może być uznawane za okoliczność szczególną uzasadniającą przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, jednak w przekonaniu skarżącego okoliczność ta powinna być oceniana w zestawieniu z całą sytuacją życiową, zdrowotną i lokalową skarżącego. Ponadto w sytuacji, gdy skarżący powołuje się na bezrobocie jako jedną z przyczyn uniemożliwiających mu podjęcie zatrudnienia, organ administracyjny zobligowany w myśl art. 7 kpa do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, powinien zbadać istnienie tej przesłanki na gruncie tej konkretnej sprawy. Takie stanowisko zajął m.in. WSA w Warszawie w wyroku z 4 grudnia 2009 r. sygn. II SA/Wa 1338/09. Organ w toku postępowania nie zbadał w żadnym zakresie warunków ekonomicznych panujących w miejscu zamieszkania skarżącego, nie zweryfikował, jakie bezrobocie panowało w tym regionie w stosunku do innych regionów kraju, a nadto jak kształtowały się w tym okresie szanse na zatrudnienie osoby o wykształceniu skarżącego. Skoro organ zaniechał zbadania tych wszystkich okoliczności, to nie był uprawniony do tego, aby stwierdzić, że samo występowanie zjawiska bezrobocia nie może być uznane za szczególną okoliczność przemawiającą za przyznaniem świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Jednocześnie w orzecznictwie wskazuje się, że nieodniesienie się przez Prezesa ZUS do twierdzeń ubezpieczonego o poszukiwaniu pracy czy zamieszkiwaniu w rejonie dotkniętym strukturalnym bezrobociem, czyli okoliczności ważnych dla sprawy, może stanowić naruszenie art. 77 § 1 kpa (por. wyrok WSA w Warszawie z 28.11.2007 r., II SA/WA 1372/07, Legalis). Wskazane zaniechanie zostało w dalszej kolejności powtórzone przez Sąd, który w pełni przychylił się do błędnego stanowiska organu wyrażonego w tym zakresie. W konsekwencji należy uznać, że podniesione uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ gdyby organ zbadał wskazane okoliczności, mógłby dojść do wniosku, że sytuacja ekonomiczna panująca w regionie, w którym pracował skarżący uniemożliwiała mu podjęcie zatrudnienia, a w konsekwencji należałoby uznać tę okoliczność za stan niezależny od skarżącego tzn. taki, któremu nie mógł on zapobiec ani się przeciwstawić, a w konsekwencji uzasadniającą przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Podsumowując tę część uzasadnienia wskazano, że przyznawanie świadczeń w drodze wyjątku następuje w postępowaniu administracyjnym, a więc Prezes ZUS związany jest wszystkimi regułami tego postępowania dotyczącymi obowiązków w zakresie jego prowadzenia oraz orzekania (tak wyrok WSA w Warszawie z 21.6.2007 r., II SA/WA 618/07, Legalis, wyrok WSA w Warszawie z 29.3.2007 r., II SA/WA 149/07, Legalis). Prezes ZUS jest więc zobligowany nie tylko do tego, by podjąć wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, ale również, zgodnie z art. 77 § 1 i art. 80 kpa, do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, i dokonania całościowej oceny wszystkich dowodów przeprowadzonych w sprawie. Organy administracyjne rozpoznające sprawę w toku postępowania nie dopełniły swych ustawowych obowiązków związanych z prowadzeniem postępowania dowodowego. Brak należytej analizy i oceny przyczyn, dla których skarżący nie mógł podjąć zatrudnienia, a w konsekwencji wykazać 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w okresie 10 lat przed dniem powstania niezdolności do pracy, powinien skutkować uchyleniem decyzji organu II instancji, zaś oddalenie skargi w takim wypadku stanowi naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa oraz przepisu art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ppsa, który obliguje sąd administracyjny do dokonania należytej kontroli decyzji organów administracyjnych.

Dalszą konsekwencją naruszenia przez Sąd przepisów postępowania jest naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 wspomnianej ustawy. Wskazany przepis umożliwia organowi przyznanie świadczenia emerytalnego lub rentowego osobie ubezpieczonej, pomimo niespełnienia przez nią warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty na zasadach ogólnych przewidzianych w przepisach ustawy, jeżeli niespełnienie tych warunków wynika z zaistnienia po stronie wnioskodawcy szczególnych okoliczności i dodatkowo jeżeli ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Pomimo tego, że decyzja o przyznaniu takiego świadczenia ma charakter uznaniowy ze względu na niedookreśloność pojęcia "szczególnych okoliczności", z powodu których wnioskodawca nie spełnia warunków do uzyskania świadczenie w zwykłym trybie, to w orzecznictwie wskazuje się, że za szczególną okoliczność uznać można takie zdarzenie bądź trwały stan, który wyklucza aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, z tym że owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z 19.11.2010 r., I OSK 1369/10, Legalis; wyrok NSA z 19.11.2010 r., I OSK 1282/10, Legalis). Ponadto wskazuje się również, że to nie długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty, ale wymagany zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy musi powstać w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy). Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie art. 83 ust. 1 ustawy.

W niniejszej sprawie fakt, że skarżący nie wykazał wymaganego okresu składkowego niezbędnego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, wynika ze szczególnej sytuacji zdrowotnej skarżącego, z powodu której nie mógł on znaleźć zatrudnienia, pomimo faktu zarejestrowania w urzędzie pracy, a także panującego w regionie bezrobocia. Wraz z ustaniem ostatniego stosunku pracy, skarżący znalazł się bez środków do życia, bez pieniędzy na zakup leków ratujących życie oraz bez dachu nad głową, zdany na pomoc swojej matki, która sama utrzymuje się jedynie z emerytury. Zgromadzona w aktach sprawy dokumentacja medyczna skarżącego, świadcząca o tym, że skarżący co najmniej od 2003 r. wymagał stałego leczenia i cierpiał na zaburzenia psychiczne utrudniające codzienne funkcjonowanie, dawała pełne podstawy do tego, aby uznać, że stan zdrowia skarżącego stanowi taką szczególną okoliczność, która uniemożliwiała mu spełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.

Podsumowując, należy uznać, że to właśnie niezawiniona przez skarżącego, niezależna od niego okoliczność braku możliwości podjęcia zatrudnienia wynikająca ze stanu zdrowia, specyfiki jego choroby i panującego bezrobocia spowodowała, że nie mógł on wykazać wymaganych, ustawowych okresów składkowych. Dodatkowo organy nie przydały należytej uwagi okoliczności, że skarżący od wielu lat zmaga się z ciężką sytuacją nie tylko zdrowotną, ale również majątkową i lokalową, a wszystkie te okoliczności łącznie przemawiają za uznaniem, że sytuacja skarżącego jest na tyle trudna, że uzasadnia przyznanie mu pomocy w postaci świadczenia pomimo tego, że nie spełnia ustawowych wymogów do jego uzyskania. Jeżeli postępowanie administracyjne i sądowe zostałoby przeprowadzone w sposób prawidłowy, to wykazałoby istnienie tego stanu rzeczy, zaś prawidłowe zastosowanie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach doprowadziłoby organ do uznania, że względem skarżącego zaktualizowały się wszystkie przesłanki uprawniające do przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS nie skorzystał z prawa do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, której przesłanki określone zostały w § 2 wymienionego przepisu. Wobec niestwierdzenia przyczyn nieważności, skarga kasacyjna w niniejszej sprawie podlegała rozpoznaniu w granicach przytoczonej w niej podstawy.

W skardze kasacyjnej zarzucono zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie zarówno przepisów postępowania, jak też prawa materialnego. W takiej sytuacji, co do zasady, jako pierwsze podlegają rozpatrzeniu zarzuty naruszenia przepisów postępowania, gdyż weryfikacja prawidłowości wykładni przepisów prawa materialnego, dokonanej przez Sąd I instancji, jest możliwa jedynie w przypadku stwierdzenia braku uchybień natury procesowej, mogących mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia. Z uwagi na powyższe w pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu naruszenia przepisów postępowania.

Przechodząc do podniesionych w skardze kasacyjnej kwestii na wstępie należy przypomnieć, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach uzależnia przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku od łącznego spełnienia następujących przesłanek: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Decyzja w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku ma charakter uznaniowy. Organ rozstrzygający tego rodzaju sprawę samodzielnie ocenia przy tym, czy strona nie nabyła prawa do świadczeń na zasadach ogólnych na skutek wystąpienia szczególnych okoliczności, uzasadniających zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Należy zarazem zauważyć, że pojęcie szczególnych okoliczności nie zostało na gruncie tej ustawy zdefiniowane. W orzecznictwie NSA wskazuje się, że jest to klauzula generalna, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny, powinno jednak odnosić się zdarzeń, które w rozumieniu ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych (por. wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2009 r., sygn. akt I OSK 733/08, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Konstrukcja uznania administracyjnego, na której opiera się art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, zobowiązuje organ w każdym przypadku do starannego zbadania stanu faktycznego pod kątem wystąpienia przesłanek wymienionych w powołanym przepisie oraz do dokonania oceny, czy okoliczności sprawy mają szczególny charakter, uzasadniający przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy statuuje art. 7 kpa, nakazując jednocześnie załatwić sprawę mając na względzie interes społeczny oraz słuszny interes obywateli. Na tle powyższego przepisu, w odniesieniu do spraw rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego sformułowano w orzecznictwie sądów administracyjnych zasadę, że organ obowiązany jest załatwić sprawę w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny ani nie przekracza to możliwości organu administracji, wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków (m.in. wyrok NSA z 11 czerwca 1981 r., sygn. akt SA 821/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 57, wyrok NSA z dnia 23 września 2009 r., sygn. akt I OSK 200/09, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wyrażona w art. 7 kpa zasada prawdy obiektywnej została przez ustawodawcę skonkretyzowana w przepisach regulujących postępowanie dowodowe, w tym m.in. w powołanych w skardze kasacyjnej art. 77 § 1 i 80 kpa, statuujących obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz dokonania oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. W ocenie NSA zarzut naruszenia wszystkich wymienionych przepisów okazał się zasadny.

W zaskarżonej decyzji Prezes ZUS wyraził pogląd, zaakceptowany następnie przez Sąd I instancji, że w przypadku skarżącego niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Zdaniem organu trudności w znalezieniu pracy nie mogą być uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu powołanego wyżej przepisu, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie istnieją przeszkody w zatrudnieniu, a stan zdrowia ubezpieczonego pozwala na podjęcie zatrudnienia.

W ocenie NSA z powyższym stanowiskiem nie można się zgodzić. Jak trafnie wskazano bowiem w skardze kasacyjnej, Prezes ZUS wydając kwestionowane rozstrzygnięcie nie uwzględnił faktu, że skarżący cierpi na schorzenia umysłowe, tj. zaburzenia urojeniowe oraz schizofrenię paranoidalną. Sama strona zwróciła na to uwagę już we wniosku inicjującym postępowanie w rozpatrywanej sprawie, podając, że od 2003 r. systematycznie leczy się w poradni zdrowia psychicznego. Stąd też autor skargi kasacyjnej zasadnie zauważył, że wspomniane problemy zdrowotne mogły stanowić dla skarżącego przeszkodę w podejmowaniu racjonalnych decyzji co do swego zatrudnienia, jak również być barierą dla jego potencjalnych pracodawców ze względu na ewentualne zachowania wynikające z choroby. Tymczasem Prezes ZUS całkowicie pominął omawianą kwestię w swoich rozważaniach dotyczących braku szczególnych okoliczności w sytuacji życiowej skarżącego, ustosunkowując się jedynie do zagadnień wysokiego poziomu bezrobocia w regionie zamieszkiwanym przez skarżącego kasacyjnie oraz jego trudnej sytuacji materialnej, które to fakty uznał za niewystarczające dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W związku z powyższym NSA w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela stanowisko zaprezentowane w wyroku z dnia 5 maja 2011 r. o sygn. akt I OSK 167/11 (publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl), gdzie Sąd stwierdził, że "szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością", o której mowa w cytowanym przepisie będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie (...). Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego."

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy zauważyć, że organ analizując sytuację życiową M. D. pod względem spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, zwrócił uwagę jedynie na fakt zamieszkiwania na terenie dotkniętym wysokim bezrobociem, jak też trudną sytuację materialną skarżącego kasacyjnie oraz stwierdził, że orzeczony wobec niego okres całkowitej niezdolności do pracy nie obejmuje wszystkich przerw w zatrudnieniu. Stanowisko organu nie uwzględnia jednak niektórych okoliczności istotnych dla oceny spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nie można bowiem rozpatrywać sytuacji M. D. na rynku pracy z pominięciem jego stanu zdrowia, powodującego konieczność wieloletniego leczenia w poradni zdrowia psychicznego. W ocenie Sądu odwoławczego zdiagnozowane u skarżącego kasacyjnie schorzenia umysłowe potencjalnie stawiają go w znacznie gorszej sytuacji w porównaniu z innymi osobami poszukującymi zatrudnienia, szczególnie w warunkach ostrej konkurencji wymuszonej panującym w regionie wysokim bezrobociem. Stąd też nie można przyjąć niejako automatycznie, jak to uczynił organ, że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w okresach przerw w zatrudnieniu oznaczał, iż nie zaistniały żadne przeszkody w podjęciu aktywności zawodowej przez skarżącego. W ocenie NSA należało uprzednio rozważyć, w jakim stopniu choroba skarżącego kasacyjnie mogła pogorszyć jego sytuację na rynku pracy oraz ograniczyć zdolność do racjonalnego pokierowania swoim postępowaniem w trakcie poszukiwania zatrudnienia. Jak bowiem wcześniej wspomniano, kategoria szczególnych okoliczności znajduje zastosowanie do zdarzeń, które ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia. Brak rozważenia kwestii dotyczącej stanu zdrowia strony w odniesieniu do jej możliwości znalezienia zatrudnienia uzasadnia stwierdzenie naruszenia przez organ art. 7, 77 § 1 i 80 kpa. Przy ocenie szczególnych okoliczności należy także wziąć pod uwagę wcześniejsze orzeczenie całkowitej niezdolności do pracy skarżącego w okresie od 29 lipca 2003 r. do 31 grudnia 2006 r.

Ponadto NSA zauważa, że wyjaśnienia wymaga również kwestia ewentualnego podjęcia pracy przez skarżącego kasacyjnie po zgłoszeniu go do ubezpieczenia emerytalnego i rentowego, co nastąpiło w dniu 12 września 2014 r., a zatem już po wydaniu pierwszej decyzji Prezesa ZUS w niniejszej sprawie. W znajdującym się w aktach administracyjnych piśmie z dnia 21 września 2014 r. M. D. wskazał, że nie mógł rozpocząć wykonywania pracy z powodu braku stosownych badań lekarskich potwierdzających zdolność do pracy oraz ponownie zwrócił uwagę na swój pogarszający się stan zdrowia, który może całkowicie uniemożliwić mu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Organ nie zbadał tych okoliczności przed wydaniem kolejnej decyzji z dnia [...] października 2014 r., zaskarżonej następnie do WSA w Warszawie.

W tej sytuacji NSA w całości podzielił zarzut naruszenia wskazanych w podstawach skargi kasacyjnej przepisów postępowania. W konsekwencji wypowiadanie się do co zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego byłoby przedwczesne. Ocena bowiem prawidłowości wykładni i zastosowania norm prawa materialnego musi być poprzedzona wszechstronnym i starannym wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy.

Mając na uwadze powyższe NSA uznał, że na obecnym etapie postępowania istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona z punktu widzenia zakresu kontroli przeprowadzanej przez sąd administracyjny, tak więc na podstawie art. 188 ppsa uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 7, 77 § 1 i 80 kpa. Ponownie rozpatrując sprawę organ rozważy okoliczności wynikające ze stanu zdrowia skarżącego kasacyjnie pod względem ich wpływu na możliwość wypracowania wymaganego stażu ubezpieczeniowego oraz wyjaśni kwestię podjęcia pracy po zgłoszeniu do ubezpieczenia.

Sąd kasacyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, ponieważ wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 ppsa), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 ppsa.