Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1161/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-10-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6053 Obywatelstwo
Hasła tematyczne: Obywatelstwo
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 183, art. 184
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 77, art. 80, art. 107 par. 2, art. 156 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 101
journal: Dz.U. 1928 nr 36 poz 341
law: Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem.
article: art. 1, art. 4, art. 7, art. 8 ust. 1, art. 14
journal: Dz.U. 1946 nr 55 poz 310
law: Dekret z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędzia del. NSA Tomasz Zbrojewski Protokolant asystent sędziego Hubert Sęczkowski po rozpoznaniu w dniu 17 października 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 stycznia 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 26/11 w sprawie ze skargi A. N. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] listopada 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 stycznia 2012r., sygn. akt IV SA/Wa 26/11, po rozpoznaniu skargi A. N. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] listopada 2010 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji, uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] października 2010 r. i zasądził na rzecz pełnomocnika skarżącej zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Orzeczeniem Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r. Nr [...], wydanym na podstawie art. 1 i 7 dekretu z dnia 13 września 1946r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej (Dz. U. Nr 55, poz. 310), pozbawiono obywatelstwa Państwa Polskiego P. B., ur. dnia [...] maja 1885 r. w D., pow. L., syna J. i M. z domu P., zam. ostatnio K.-L., ulica T. 10, oraz jego żonę A. B. z domu W., ur. dnia [...] maja 1890 r., zam. jak wyżej, oraz orzeczono o równoczesnym wysiedleniu wymienionych wyżej osób z ziem Państwa Polskiego i przepadku na rzecz Skarbu Państwa całego majątku.

Wnioskiem z dnia 17 lutego 2010r. G. K. zwrócił się do Ministra o uznanie za nieważne orzeczenia Starosty Powiatowego dotyczącego pozbawienia obywatelstwa polskiego P. i A. B. Minister wszczął postępowanie nieważnościowe zgodnie z art. 157 § 2 k.p.a. G. K., A. N., K. B., U. B., i P. E. B. i K. B. wywiedli swoją legitymację prawną do występowania w przedmiotowej sprawie w charakterze stron (art. 28 k.p.a.) z faktu, iż są następcami prawnymi zmarłych A. i P. B., co wykazali stosownymi sądowymi postanowieniami o stwierdzeniu nabycia spadku.

Decyzją z dnia [...] października 2010 r. Minister odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r.

G. K. wniósł o ponowne rozpatrzenie przedmiotowej sprawy.

Decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. Minister, po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.

W uzasadnieniu powyższej decyzji Minister podkreślił, iż niniejsze postępowanie ma charakter nadzwyczajny i dlatego władny był dokonać kontroli zaskarżonego orzeczenia Starosty Powiatowego wyłącznie pod kątem występowania przyczyn nieważności z art. 156 § 1 k.p.a.

Zdaniem Ministra, mając na uwadze przepisy obowiązujące w dacie wydania orzeczenia Starosty Powiatowego Nr [...]oraz zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, oceniane orzeczenie zostało wydane na podstawie przepisów dekretu, które obowiązywały bezsprzecznie w dacie jego wydania. Tym samym omawiane orzeczenie nie zostało poza sferą regulacji prawnej, a co za tym idzie nie jest dotknięte kwalifikowaną wadliwością określoną w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. tj. wydaniem bez podstawy prawnej, jak usiłował tego dowieść G. K. we wniosku i późniejszych pismach procesowych. Bez znaczenia dla skuteczności i prawidłowości skarżonego orzeczenia pozostaje podnoszony przez skarżącego fakt, że na mocy ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej (Dz. U. Nr 29, poz. 270), darowano kary (zniesiono sankcje karne) osobom, które w okresie II wojny światowej zgłosiły przynależność do narodowości niemieckiej lub uprzywilejowanej przez okupanta, bądź zgłosiły pochodzenie niemieckie. Skutkiem wydania powyższej ustawy nie było zniesienie skutków orzeczeń wydanych na podstawie dekretu z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej lub wycofanie ich z obrotu prawnego. W ten sposób stworzono możliwość pełnej rehabilitacji osobom, które zgłosiły przynależność do narodowości niemieckiej lub uprzywilejowanej przez okupanta albo pochodzenie niemieckie w takich okolicznościach, że czyn taki stosownie do art. 3 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. nie stanowił przestępstwa, a mianowicie gdy zgłoszenie takiej przynależności było działaniem w interesie Państwa Polskiego lub na rzecz polskiej organizacji wolnościowej. W odniesieniu do orzeczeń dotyczących przepadku majątku na mocy przepisów dotychczasowych, rozporządzenie wykonawcze zawiera przepis, że orzeczenia w tej kwestii, które zapadły do dnia wejścia w życie ustawy, pozostały w mocy. Zwolnienie zaś majątku spod zajęcia, dozoru lub zarządu, jakim były poddane majątki na podstawie przepisów wyżej omówionych z lat 1944-1946 mogło nastąpić tylko pod warunkiem, że majątek znajdował się w dniu wejścia w życie ustawy jeszcze w posiadaniu właściciela. W praktyce więc zniesienie sankcji i ograniczeń nie obejmowało skutków dotychczasowych sankcji w zakresie przepadku majątku, ponieważ majątek tych osób w zasadzie przeszedł na własność państwa i został już na ogół rozdysponowany na cele reformy rolnej i osadnictwa. Z tych względów uchylenie ograniczeń w zakresie majątkowym było dopuszczalne tylko w tych wypadkach, gdy majątek znajdował się w dniu wejścia w życie ustawy jeszcze w posiadaniu właściciela. Postanowienia tej ustawy nie obejmowały spraw wyłączenia ze społeczeństwa polskiego na podstawie dekretu z dnia 13 września 1946 r. osób, które zachowaniem swym wykazały niemiecką odrębność narodową.

Minister wskazał, iż z uwzględnieniem powyższego wobec wyłącznie jednej z objętych skarżonym orzeczeniem nieruchomości, Sąd Powiatowy w K. wydał na wniosek A. B. postanowienie z dnia 2 czerwca 1961 r., sygn. akt [...], mocą którego darował orzeczoną karę przepadku majątku nieruchomego położonego w K. - L., przy ul. T. i ul. G., zapisanego w księdze wieczystej nr [...], tom [...], wykaz [...], na rzecz Skarbu Państwa, w uzasadnieniu wskazując, że postępowanie karne wobec A. i P. B. zostało umorzone i nieruchomość tę posiadają nadal, wobec czego zachodzą przesłanki z art. 13 dekretu z 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. Wydanie przedmiotowego postanowienia opierało się na przepisach niezwiązanych z podstawą prawną wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia Starosty Powiatowego, gdyż P. i A. B. objęci zostali wieloma ówczesnymi dekretami i ustawami odnoszącymi się do sytuacji, w jakiej oni pozostawali w związku ze swoją postawą w okresie II wojny światowej. Wobec powyższego w ocenie Ministra zarzut wnioskodawcy, iż fakt wydania ww. postanowienia Sądu Powiatowego w K. dowodzi wadliwości zaskarżonego orzeczenia, gdyż P. i A. B. darowano karę, jest całkowicie nietrafny.

Zdaniem Ministra bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje także fakt, iż P. i A. B. zostali wysiedleni z Polski już w 1945 r., a więc przed wydaniem zakwestionowanego orzeczenia. Nie kwestionując, że rzeczywiście zostali oni wysiedleni do Niemiec (do radzieckiej strefy okupacyjnej) przed wydaniem ww. orzeczenia Starosty Powiatowego, Minister podniósł, że nieznane są okoliczności tego zdarzenia i niniejsze postępowanie nie służy ich ustalaniu, gdyż pozostaje to poza wpływem na byt prawny zaskarżonego orzeczenia. Na jego mocy bowiem orzeczono jedynie formalnie wydalenie poza granice Państwa Polskiego ww. poprzedników prawnych wnioskodawcy, jako osób, które pozbawiono obywatelstwa polskiego, albowiem taki obowiązek przewidywały przepisy cyt. dekretu z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej. To, iż faktyczne wysiedlenie nastąpiło już wcześniej i w nieznanych okolicznościach (w tym w zakresie podstaw prawnych) nie ma znaczenia, gdyż orzeczenie Starosty Powiatowego nakazujące wykonanie obowiązku wysiedlenia z granic Państwa Polskiego osób pozbawionych obywatelstwa polskiego w trybie ww. dekretu z dnia 13 września 1946 r. skutkowało jedynie tym, że stan faktyczny w tym zakresie został usankcjonowany prawnie.

Minister wskazał ponadto, iż wbrew zarzutom G. K., prawomocność orzeczenia Starosty Powiatowego nie tylko nie była kwestionowana przez Sąd Powiatowy w K., lecz w pełni została przez ten Sąd zaakceptowana i orzeczenie zostało przez niego w związku z tym wykonane w zakresie ujawnienia w księgach wieczystych Skarbu Państwa w miejsce byłych właścicieli upaństwowionych na mocy cyt. orzeczenia nieruchomości. Oczywistą nadinterpretacją wnioskodawcy i wybiórczym powoływaniem się na materiał dowodowy zgromadzony w sprawie jest bowiem to, że ww. Sąd w postanowieniu z dnia 3 stycznia 1952 r. wyznaczył Rejonowemu Urzędowi Likwidacyjnemu w K. termin na uzupełnienie braków formalnych jego wniosku o wpis zmiany własności wobec upaństwowionych nieruchomości A. i P. B., w tym poprzez zamieszczenie na odpisie orzeczenia wzmianki o jego prawomocności. Bezsprzecznie brak ten został uzupełniony, gdyż kolejnymi postanowieniami tego Sądu z dnia 20 września 1954 r. dokonano w księgach wszystkich znacjonalizowanych nieruchomości wpisu Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowych właścicieli na podstawie zaskarżonego orzeczenia Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r.

Minister za bezzasadne uznał ponadto zarzuty, iż ww. ustalenia Starosty Powiatowego w zakresie stwierdzenia, iż A. i P. B. byli wrogo nastawieni do państwa polskiego miały charakter dowolny. W ocenie Ministra wnioskodawca nie poparł swoich twierdzeń żadnymi dowodami ograniczając się do gołosłownej polemiki z powoływaniem się na fakt, iż A. i P. B. od urodzenia zamieszkiwali na Górnym Śląsku i władali językiem niemieckim, gdyż uczęszczali do niemieckich szkół, jako że Górny Śląsk do 1921 r. pozostawał pod władaniem Niemiec. Minister wskazał, iż pomimo wyczerpujących i szczegółowych poszukiwań organu nadzorczego w Instytucie Pamięci Narodowej, w Archiwum Państwowym w K. i Urzędzie Miasta K., nie udało się odnaleźć dokumentów archiwalnych dotyczących przedmiotowej sprawy. Nie zachowały się akta prowadzonego w trybie dekretu z dnia 13 września 1946 r. postępowania (prawdopodobnie zostały zniszczone), a odnaleziono jedynie samą decyzję administracyjną je kończącą, tj. zaskarżone orzeczenie Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r. Organ podkreślił przy tym, iż po upływie prawie 60 lat nie jest dzisiaj możliwe ustalenie okoliczności wydania przedmiotowej decyzji. Tym samym nie można uznać, iż postępowanie powyższe zostało przeprowadzone z uchybieniem obowiązujących wówczas przepisów prawa. Minister w wyniku kwerendy archiwalnej pozyskał jedynie inną dokumentację z okresu powojennego dotyczącą A. i P. B. Nie jest ona jednak związana bezpośrednio z zaskarżoną decyzją i poprzedzającym jej wydanie postępowaniem. W szczególności IPN odnalazł dokumentację, zgodnie z którą zarówno P. B., jak i A. B. w okresie II wojny światowej zostali wpisani przez okupanta na niemiecką listę narodowościową volkslistę do II grupy tzw. Reichsdeutschy. W dniu 25 lipca 1945 r. oboje wystąpili do Sądu Grodzkiego w K. z wnioskami o uznanie ich za zrehabilitowanych, wskazując, iż zostali wpisani do II grupy niemieckiej listy narodowościowej, chcąc ratować mienie poddali się przemocy, a także, iż wykazali polską odrębność narodową, wychowując dzieci w polskim duchu, dwóch synów służyło w polskiej armii, jeden był członkiem młodzieży powstańczej i podczas okupacji A. B. wspierała Polaków produktami ogrodniczymi, na co pozwalał jej P. B.. Z pewnością w trakcie postępowań rehabilitacyjnych oboje zostali wysiedleni do Niemiec, czego dowodzą adnotacje z 2 marca 1946 r. na korespondencji sądowej. Jednocześnie brak jest dowodów, by postępowania te zostały zakończone pozytywnie. Organ nadmienił przy tym, iż postępowania rehabilitacyjne zostały wprowadzone w dekrecie z dnia 28 lutego 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 7, poz. 30) oraz ustawie z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96 ze zm.) w stosunku do obywateli polskich, wpisanych po dniu 31 sierpnia 1939 r. na obszarach Rzeczypospolitej Polskiej, wcielonych przemocą przez okupanta do Rzeszy Niemieckiej oraz na obszarze byłego Wolnego Miasta Gdańska do grup niemieckiej listy narodowej. Organ wskazał, iż wśród pozyskanych dokumentów znajduje się także pismo Prokuratora Sądu Okręgowego w K. z dnia 28 lipca 1947 r., skierowane do Posterunku MO w K.-L., w którym w związku z przeprowadzonym dochodzeniem przeciwko P. B. podejrzanemu o zgłoszenie swej przynależności do narodowości niemieckiej, zwrócono się o przesłanie opinii, informując, że "B. wysiedleni zostali w 1945 r. jako Niemcy do Niemiec, gdzie przebywają u swych krewnych w Niemczech". W odpowiedzi z dnia 8 października 1947 r. udzielonej na tym samym piśmie, MO w K.-L. poinformowała, że "przed 1.9.1939 r. byli obywatelami narodowości polskiej. Jednak wykazywali swą przynależność do narodowości niemieckiej, gdyż mówili przeważnie po niemiecku. Podczas okupacji posiadał dwie kamienice i dwa składy. Czy należał do organizacji niemieckiej nie zdołano ustalić. Do społeczeństwa polskiego byli ustosunkowani wrogo. Polakom nie pomagali". Ponadto odnaleziono wniosek prokuratora Sądu Okręgowego w K. z dnia 3 listopada 1947 r. o zawieszenie postępowania na podstawie art. 12 § 2 omawianego dekretu z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej, albowiem w toku dochodzenia ustalono, że P. B. i A. B. zachowaniem swym wykazali niemiecką odrębność narodową. Wniosek ten przekazano Wojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego w K..

Minister wskazał, iż zgodnie z treścią art. 12 ust. 1 i 2 omawianego dekretu, zgodnie z którym jeżeli sprawcę czynu, określonego w art. 1 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. R.P. Nr 41, poz. 237), pozbawiono obywatelstwa Państwa Polskiego w trybie dekretu niniejszego, postępowania karnego nie wszczyna się, a wszczęte umarza się (ust. 1). Jeżeli w toku postępowania karnego wyszły na jaw okoliczności, mogące uzasadnić zastosowanie przepisów dekretu niniejszego, prokurator, a po wniesieniu aktu oskarżenia sąd, zawiesza postępowanie do czasu wydania prawomocnego orzeczenia co do pozbawienia obywatelstwa (ust. 2).

Organ podkreślił, iż opisana wyżej dokumentacja dotyczy innych, niż będąca przedmiotem niniejszego postępowania nieważnościowego, spraw prowadzonych wobec P. i A. B., tj. postępowań rehabilitacyjnych (dekret z dnia 28 lutego 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów lub ustawa z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów i postępowania karnego na podstawie dekretu z dnia 28 czerwca 1946r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939- 1945 r.) W związku z tym nie ma bezpośredniego znaczenia dowodowego w sprawie, gdyż sporządzona została dla innych celów, niż wydanie skarżonej decyzji. Tym niemniej wobec braku dokumentów źródłowych dokumentujących przebieg i ustalenia postępowania poprzedzającego wydanie orzeczenia Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r. Minister podniósł, iż wynikające z niej dane nie zaprzeczają ustaleniom zaskarżonej decyzji, a wręcz uwiarygodniają jej prawidłowość. Odnosi się to zwłaszcza do faktu, że A. i P. B., pomimo wystąpienia ze stosownymi wnioskami, nie zostali zrehabilitowani, pomimo że dawał im tę możliwość dekret z dnia 28 lutego 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów a później ustawa z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów. Prowadzono przeciw nim postępowanie karne na podstawie dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r., w czasie którego prokurator ustalił, że zachowaniem swym wykazali niemiecką odrębność narodową. Postępowanie to najpierw zostało zawieszone i jak należy się domyślać, następnie umorzone, jednakże tylko dlatego, że stało się bezprzedmiotowe wobec wydania zaskarżonego orzeczenia z dnia [...] maja 1948 r. Nie bez znaczenia pozostaje także fakt, że P. i A. B. już w 1945 r. zostali wysiedleni z Polski jako Niemcy, na co wskazuje pismo Prokuratora Sądu Okręgowego w K. z dnia 28 lipca 1947 r.

Skargą A. N. zaskarżyła powyższe orzeczenie nie zgadzając się z oceną materiału dowodowego dokonaną przez Ministra.

Pismem z dnia 4 lipca 2011 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik A. N., podtrzymał ww. skargę A. N. i wniósł o uchylenie decyzji Ministra z dnia [...] listopada 2010r. oraz decyzji Ministra z dnia [...] października 2010r. Zaskarżonym decyzjom zarzucił naruszenie: art. 1, 4 i 8 dekretu z dnia 13 września 1946r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej; art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji gdy wskazany przepis prawa winien stanowić postawę wydania skarżonych decyzji; art. 7, 75, 77 k.p.a. poprzez brak wyjaśnienia w sposób dokładny stanu faktycznego sprawy oraz brak rozpatrzenia w sposób wyczerpujący wszystkich okoliczności sprawy i art. 9 k.p.a. poprzez nieudzielanie stronom niezbędnych wskazówek, przez co strony, wobec nieznajomości prawa, nie podjęły kroków, mogących wskazać istotne dla sprawy dowody.

W uzasadnieniu pełnomocnik wskazał, iż analiza dekretu z dnia 13 września 1946r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej, a także znane okoliczności sprawy pozwalają stwierdzić, że nie istniały podstawy zastosowania tego dekretu w odniesieniu do państwa B. Bezspornym w sprawie jest, iż P. i A. B. najpierw zostali wywiezieni z K. do Niemiec a następnie w stosunku do nich wydane zostało przez Starostę Powiatowego orzeczenie z dnia [...] maja 1948 r. Fakt ten jest bezspornym i przyznanym przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Pełnomocnik wskazał, iż fakt wysiedlenia państwa B. do Niemiec na rok przed wydaniem orzeczenia przez Starostę Powiatowego spowodował, że nie została zachowana przewidziana w dekrecie z dnia 13 września 1946 r. procedura. Małżonkowie B. nie mogli uczestniczyć w toczącym się przeciwko nim postępowaniu oraz odwołać się od wydanego orzeczenia, które w istotny sposób rzutowało na sferę ich praw. W sprawie nie został również ustanowiony kurator, który reprezentowałby interes B. Z odpisów orzeczenia z dnia [...] maja 1948 r. wynika, że orzeczenie to nie zostało nawet komukolwiek doręczone - brak jest adnotacji o jego doręczeniu czy to B. czy chociażby kuratorowi. Wobec powyższego, co najmniej zaskakującym jest dokonanie wpisu prawa własności na rzecz Skarbu Państwa w księgach wieczystych, prowadzonych dla nieruchomości stanowiących uprzednio własność państwa B. W ocenie skarżącej organ, wobec zaistniałych sprzeczności winien był ustalić, jak mogło do tego dojść, a w związku z powyższym wystąpić o nadesłanie akt księgi wieczystej w celu wnikliwego zbadania powyższej okoliczności, czego nie uczynił. Było to tym bardziej zastanawiające, że wpis prawa własności nastąpił po dwóch latach od daty przekazania Sądowi wieczystoksięgowemu orzeczenia Starosty Powiatowego w K..

Zdaniem pełnomocnika, w świetle stanowiska Walentego Ramusa wyrażonego w "Prawie o obywatelstwie polskim" (Wyd. Prawnicze, Warszawa 1968 r., str. 174- 175), kluczowym dla pozbawienia obywatelstwa polskiego winno być ustalenie stosunku do społeczeństwa polskiego. Z uzasadnienia orzeczenia z dnia [...] maja 1948r. należy wywieść, iż B. w istocie pozbawieni zostali obywatelstwa z tego względu, iż sympatyzowali z mniejszością niemiecką oraz dlatego, że byli wrogo ustosunkowani do społeczeństwa polskiego. Jednocześnie należy pamiętać, że Starosta K., uzasadniając swoje stanowisko posłużył się suchymi formułkami, nie rozwijając, jakie zachowania B. zadecydowały, iż zostali oni pozbawieni obywatelstwa polskiego. Trudno polemizować ze stanowiskiem organu w sytuacji, w której nie dość, że jest się nieobecnym, to dodatkowo nie jest wiadomym, jakie szczegółowe zachowania mogły zadecydować o uznaniu B. za wrogo ustosunkowanych do społeczeństwa polskiego i sympatyzujących z mniejszością niemiecką. Wobec powyższego, jak też mając na uwadze, iż stanowisko Walentego Ramusa było organowi znane (zostało przezeń przytoczone), organ powinien był wnikliwie rozważyć, czy wydanie orzeczenia z dnia [...] maja 1948 r. opierało się na prawie. W tym celu, wydając decyzję z dnia [...] października 2010 r., organ powinien był przeprowadzić bardziej wnikliwą ocenę dowodów a także przeprowadzić inne dowody, które mogłyby przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. Fakt, iż w sprawie do dziś dnia istnieje orzeczenie Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r., natomiast nie zachowała się inna dokumentacja, służąca za podstawę wydanego w dniu [...] maja 1948r. orzeczenia, świadczyć może, iż wobec nieobecności B. w Polsce postępowanie wobec nich nie zostało w rzeczywistości przeprowadzone. Za powyższym przemawiać może lakoniczność uzasadnienia orzeczenia z dniu [...] maja 1948r., która pokazuje powierzchowne pochylenie się nad sprawą B. - być może dlatego, że wobec ich nieobecności w kraju nie było takiej potrzeby.

Pełnomocnik zarzucił także, iż Minister pominął również zupełnie dokument w postaci wniosków P. B. i A. B., w których stwierdzają oni, że wychowywali swoje dzieci w polskim duchu, dwóch synów służyło w polskiej armii, jeden był członkiem w młodzieży powstańczej a podczas okupacji, a A. B., przy wiedzy i akceptacji P. B., dawała Polakom produkty ogrodnicze. Podobnie nie została poddana wnikliwemu badaniu i analizie kwestia powodów umorzenia postępowania przez prokuratora - wbrew stanowisku organu, umorzenie postępowania nie musiało nastąpić wyłącznie z powodu wydania orzeczenia z dnia [...] maja 1948r. i nie można tego przyjmować jako pewne.

W tym stanie rzeczy, zdaniem pełnomocnika skarżącej, wobec istniejących wokół sprawy wątpliwości, należy stwierdzić, że organ naruszył zasady postępowania administracyjnego określone w k.p.a. W ocenie skarżącej, skoro wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy nie było możliwe a zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie był wystarczający do wydania decyzji, organ winien był dla ich wyjaśnienia przesłuchać strony - te bowiem są wnukami P. i A. B. i znają bliższe okoliczności sprawy oraz posiadają wiedzę, kto z dzieci B. służył w armii polskiej. Dzięki temu organ mógł podjąć dalsze kroki w celu weryfikacji prawdziwości oświadczeń P. i A. B., mających istotne znaczenie dla sprawy. Błędnym było również zwrócenie się przez organ, w piśmie z dnia 1 marca 2001 r. skierowanym do G. K. o przedstawienie dowodów i pouczenie go, że "ciężar dowodowy z zakresie udowodnienia zgłoszonych twierdzeń obarcza tego, kto usiłuje wskazać wadliwość decyzji." Powyższa zasada obowiązuje bowiem w prawie cywilnym i nie może być stosowana w prawie administracyjnym.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w uzasadnieniu przywołanego na wstępie wyroku stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja Ministra jak i poprzedzająca ją decyzja tego organu odmawiająca stwierdzenia nieważności orzeczenia Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r., naruszają przepisy postępowania, w sposób mający wpływ na treść rozstrzygnięcia. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie organy administracji nie zebrały i nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego do czego zobowiązane są na podstawie art. 7 i 77 k.p.a., nie wykazując należytej dbałości o dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Zebrane natomiast w sprawie dowody oceniły z naruszeniem zasady zawartej w art. 80 k.p.a. tj. swobodnej oceny dowodów. W konsekwencji uzasadnienia wydanych decyzji nie spełniają wymogów określonych w art.107§ 3 k.p.a.

Sąd wskazał, że obowiązkiem organu nadzoru było dokonanie oceny, czy stan faktyczny i przepisy obowiązujące w dacie wydania przez Starostę Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r. upoważniały go do podjęcia takiej decyzji. Z akt sprawy wynika, że organ nadzoru nie wywiązał się z tego obowiązku należycie. Podstawą wydania ocenianego w postępowaniu nieważnościowym orzeczenia były przepisy dekretu z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej, a w szczególności art. 1 i 7 tego dekretu. Artykuł 1 § 1 cyt. dekretu stanowił, iż pozbawia się obywatelstwa Państwa Polskiego osoby, które po ukończeniu 18 roku życia swym zachowaniem wykazały niemiecką odrębność narodową, przy czym (ust. 2 tego przepisu) zgłoszenie w czasie wojny, rozpoczętej 1 września 1939 r., przynależności do narodowości niemieckiej lub pochodzenia niemieckiego samo przez się nie stanowi dowodu niemieckiej odrębności narodowej. Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. a) pozbawiano obywatelstwa polskiego także współmałżonka osoby, której dotyczy przepis art. 1 ust. 1, jeżeli wyrazi chęć opuszczenia obszaru Państwa Polskiego. Natomiast przepis art. 4 stanowił, iż osoby pozbawione obywatelstwa podlegają wysiedleniu z obszaru Państwa Polskiego. Jednocześnie stosownie do przepisu art. 5 ust. 1 i 2 tego dekretu, majątek osób, które zostały pozbawione obywatelstwa Państwa Polskiego, podlegał przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa.

Stosownie do art. 7 ust. 1 cyt. dekretu o pozbawieniu obywatelstwa Państwa Polskiego, o wysiedleniu z obszaru Państwa i o przepadku majątku orzekała władza administracji ogólnej I instancji, do której zgłosi wniosek organ bezpieczeństwa publicznego lub w której okręgu osoba zainteresowana (art. 2) miała miejsce zamieszkania albo pobytu. W przypadku, określanym w art. 1 ust. 1, orzeczenie zapadało na wniosek organu bezpieczeństwa publicznego, który zasięgał opinii prezydium miejskiej lub gminnej rady narodowej (ust. 2 tego przepisu). W przypadku natomiast, określonym w art. 2, orzeczenie zapadało bądź na wniosek organu bezpieczeństwa publicznego, bądź na wniosek osoby. Przy czym na mocy ust. 4 omawianego artykułu organ bezpieczeństwa publicznego przeprowadzał dochodzenie w celu wyjaśnienia okoliczności, powodujących pozbawienie obywatelstwa, oraz stanu rodzinnego i majątkowego osób, do których stosuje przepisy dekretu niniejszego. Jednocześnie zgodnie z art. 8 powołanego dekretu w terminie zawitym 7-dniowym od dnia doręczenia odpisu orzeczenia strony mogły zwrócić się do władzy która wydała orzeczenie z żądaniem skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego. Zgłoszenie powyższego żądania wstrzymywało wykonanie orzeczenia. Właściwy do rozpoznania sprawy jest Sąd Okręgowy w okręgu którego znajduje się siedziba władzy. Postanowienia Sądu zapadały po wysłuchaniu prokuratora, organu bezpieczeństwa publicznego oraz osoby której orzeczenie dotyczyło.

W ocenianym w niniejszym postępowaniu orzeczeniu Starosta Powiatowy w oparciu o przepisy art. 1 dekretu z dnia 13 września 1946 r. i 52 rozporządzenia wykonawczego z dnia 10 kwietnia 1947 r. do tego dekretu (Dz.U. RP Nr 34, poz. 163) uznał, że P. i A. B. swoim zachowaniem wykazali swoją niemiecką odrębność narodową w okresie II wojny światowej, gdyż "pomimo, że przed 1.9.1939 r. byli obywatelami polskimi i polskiego pochodzenia, jednak sympatyzowali z mniejszością niemiecką, posługiwali się językiem niemieckim. W czasie okupacji zaszeregowani do 2-giej grupy niemieckiej listy narodowościowej. Do społeczeństwa polskiego ustosunkowani wrogo". Uzasadnienie tego orzeczenia jest bardzo lakoniczne i w zasadzie ogranicza się do przytoczenia treści przepisu. Biorąc pod uwagę, skutki jakie orzeczenie to wywołało dla małżonków B. oraz fakt, iż w sprawie nie zachowała się jakakolwiek dokumentacja poprzedzająca wydanie tego orzeczenia (o ile w ogóle była taka sporządzona) organ administracji prowadzący postępowanie zobowiązany był bardzo wnikliwie przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, uwzględniając całokształt sprawy. Jak słusznie wskazano w zaskarżonej decyzji ani dekret, ani rozporządzenie wykonawcze nie zawierały definicji niemieckiej odrębności narodowej. Zgodnie ze stanowiskiem Walentego Ramusa, na które powołują się obie strony postępowania wyrażonym w "Prawie o obywatelstwie polskim" (Wyd. Prawnicze, Warszawa 1968r., str. 174-175,) ani dekret ani rozporządzenie wykonawcze nie podawały definicji niemieckiej odrębności narodowej, której wyrazem miało być zachowanie danych osób. Pewne wskazówki dotyczące takiego zachowania się zawierało rozporządzenie wykonawcze. W myśl § 4 tego rozporządzenia organ bezpieczeństwa publicznego obowiązany był przed zgłoszeniem wniosku o pozbawienie obywatelstwa przeprowadzić dochodzenie w celu wyjaśnienia okoliczności powodujących pozbawienie obywatelstwa i ustalić m. in. zachowanie się danej osoby, wskazujące na niemiecką odrębność narodową, a zwłaszcza używanie języka niemieckiego, udział w jakichkolwiek niemieckich organizacjach, stosunek do społeczeństwa polskiego itp. Bardzo istotne znaczenie w tym względzie miał ten ostatni element, ponieważ używanie języka niemieckiego i przynależność do organizacji niemieckich, szczególnie na terenach włączonych do Rzeszy Niemieckiej miały charakter w pewnym sensie przymusowy i powszechny, natomiast stosunek do społeczeństwa polskiego był istotnym miernikiem zaangażowania się ideologiczno- politycznego osób wpisanych na niemiecką listę narodową, które należało wyeliminować ze społeczeństwa polskiego. W świetle powyższego dla prawidłowości ocenianego orzeczenia wymagane było ustalenie przez Starostę Powiatowego , że A. i P. B. w okresie II wojny światowej wykazywali wrogi (nieprzyjazny, tudzież negatywny) stosunek do społeczeństwa polskiego. Ustaleniu tych okoliczności służyło dochodzenie przeprowadzane przez organ bezpieczeństwa publicznego na podstawie art. 7 ust. 4 cyt. dekretu.

Biorąc pod uwagę fakt wysiedlenia państwa B. do Niemiec na rok przed wydaniem orzeczenia przez Starostę Powiatowego spowodował, że nie została zachowana przewidziana w dekrecie z dnia 13 września 1946r. procedura. B. nie mogli uczestniczyć w toczącym się przeciwko nim postępowaniu oraz odwołać się od wydanego orzeczenia, które w istotny sposób rzutowało na sferę ich praw. Ponadto z odpisów orzeczenia z dnia [...] maja 1948 r. wynika, że orzeczenie to nie zostało doręczone małżonkom B. Wobec powyższych ustaleń zdaniem Sądu dla oceny ważności orzeczenia Starosty Powiatowego nie bez znaczenia pozostaje odpowiedź na pytanie, czy w niniejszej sprawie w ogóle przeprowadzono jakiekolwiek postępowanie mające na celu ustalenie czy małżonkowie B. wykazywali wrogi stosunek do społeczeństwa polskiego. Zdaniem Sądu nie można zaakceptować stanowiska Ministra, iż ww. orzeczenie skutkowało jedynie tym, że stan faktyczny w tym zakresie został usankcjonowany prawnie, albowiem małżonkowie B. zostali wysiedleni do Niemiec (do radzieckiej strefy okupacyjnej) przed wydaniem tego orzeczenia. Jak zauważył bowiem Minister zarówno wysiedlenie określonych osób z granic Państwa Polskiego, jak i przepadek ich mienia na rzecz Skarbu Państwa były skutkami pozbawienia ich obywatelstwa polskiego i nie istniały samodzielne przesłanki prawne zastosowania tych sankcji. Były one jednak następstwem wydanego orzeczenia i naruszenie tej kolejności wskazuje na rażące naruszenie procedury związanej z wydaniem przedmiotowego orzeczenia.

W ocenie Sądu dla oceny czy w dacie wydawania przez Starostę Powiatowego przedmiotowego orzeczenia spełniona była przesłanka wrogiego stosunku do społeczeństwa polskiego, wbrew twierdzeniu Ministra, znaczenie mają także oświadczenia P. B. i A. B., w których stwierdzają oni, że wychowywali swoje dzieci w polskim duchu, dwóch synów służyło w polskiej armii, jeden był członkiem w młodzieży powstańczej a podczas okupacji A. B., przy wiedzy i akceptacji P. B., dawała Polakom produkty ogrodnicze. Zdaniem Sądu oświadczenia mają istotne znaczenie dla oceny legalności orzeczenia Starostę Powiatowego w sytuacji braku dokumentacji. Minister nie dokonał jednak ich oceny. Ponadto, w ocenie Sądu, wobec braku dokumentacji organ powinien skorzystać ze środka dowodowego jakim jest przesłuchanie świadków, których na wezwanie organu mogą wskazać skarżący.

Zgodzić należy się z Ministrem, iż bez znaczenia dla skuteczności i prawidłowości zaskarżonego orzeczenia pozostaje podnoszony przez skarżącego fakt, że na mocy ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej, darowano kary (zniesiono sankcje karne) osobom, które w okresie II wojny światowej zgłosiły przynależność do narodowości niemieckiej lub uprzywilejowanej przez okupanta, bądź zgłosiły pochodzenie niemieckie. Skutkiem wydania powyższej ustawy nie było zniesienie skutków orzeczeń wydanych na podstawie dekretu z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej lub wycofanie ich z obrotu prawnego.

Skargą kasacyjną Minister Spraw Wewnętrznych zaskarżył powyższy wyrok w całości, zarzucając mu naruszenie:

1) prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisów art. 1 i art. 7 dekretu z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej (Dz.U. R.P. Nr 55, poz. 310), polegającą na stwierdzeniu, iż doszło do rażącego naruszenia wskazanych przepisów przy wydaniu orzeczenia Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r. o pozbawieniu obywatelstwa polskiego P. B. i A. B., gdyż małżonkowie B. zostali wysiedleni do Niemiec przed wydaniem wyżej wymienionego orzeczenia Starosty Powiatowego,

2) przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 101 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz.U. R.P. Nr 36, poz. 341), w zw. z § 13 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 kwietnia 1947 r. wydanego w porozumieniu z Ministrami: Bezpieczeństwa Publicznego, Administracji Publicznej, Ziem Odzyskanych, Spraw Zagranicznych i Skarbu - o postępowaniu w sprawach o wyłączenie ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej (Dz.U. R.P. Nr 34, poz. 163), polegające na błędnym stwierdzeniu, że decyzja Ministra z dnia [...] listopada 2010 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r. została wydana bez wyjaśnienia okoliczności uzasadniających uznanie tegoż orzeczenia za nieważne w świetle postanowień art. 101 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym,

3) przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 7, 77, 80 i 107 § 2 k.p.a. polegające na błędnym stwierdzeniu, że decyzja Ministra z dnia [...] listopada 2010 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r. została wydana bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów oraz, w konsekwencji, iż decyzja nie spełnia wymogów właściwego uzasadnienia faktycznego i prawnego.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi na decyzję Ministra z dnia [...] listopada 2010 r., względnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Minister powtórzył argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną A. N. wniosła o jej oddalenie oraz o przyznanie na rzecz jej pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej w wysokości 150% stawki minimalnej, powiększonej o podatek od towarów i usług.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w rozpoznawanej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Niezrozumiały jest zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 101 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym w zw. z § 13 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 kwietnia 1947 r. wydanego w porozumieniu z Ministrami: Bezpieczeństwa Publicznego, Administracji Publicznej, Ziem Odzyskanych, Spraw Zagranicznych i Skarbu - o postępowaniu w sprawach o wyłączenie ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej, polegającego na błędnym stwierdzeniu, że decyzja Ministra z dnia [...] listopada 2010 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r. została wydana bez wyjaśnienia okoliczności uzasadniających uznanie tegoż orzeczenia za nieważne w świetle postanowień art. 101 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r.

W pierwszej kolejności wskazać należy, iż nigdzie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji nie odnosił się do art. 101 ust. 1 wskazanego powyżej rozporządzenia. Ponadto zarzut ten pozostaje w sprzeczności z jego uzasadnieniem zawartym w skardze kasacyjnej, w którym to skarżący organ sam wskazał, że powinien w niniejszej sprawie dokonać kontroli orzeczenia Starosty Powiatowego w oparciu o przesłanki określone w art. 101 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. (str. 6 skargi kasacyjnej). Omawiany zarzut nie mógł zatem odnieść zamierzonego skutku.

Niezależnie od powyższego podnieść należy, iż słuszny jest pogląd, zgodnie z którym ocena ważności decyzji administracyjnej uzależniona jest od spełnienia przez nią warunków wyznaczonych przepisami obowiązującymi w dniu jej wydania, a nie w dacie orzekania przez organ nadzoru. Wbrew jednak twierdzeniom Ministra powyższa okoliczność nie oznacza, że kryterium oceny wadliwości przedmiotowego orzeczenia ulega zawężeniu bowiem przesłanki zawarte w art. 101 rozporządzenia z dnia 22 marca 1928 r. odpowiadają w istocie przesłankom nieważności decyzji zawartym w art. 156 § 1 k.p.a. (por. wyrok NSA z dnia 8 sierpnia 2012 r., sygn. akt II OSK 1549/11; wyrok NSA z dnia 8 września 2010 r., sygn. akt II OSK 1345/09).

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego słusznie podniesiono w zaskarżonym wyroku, iż organ nie zebrał i nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego a zebrane w sprawie dowody ocenił z naruszeniem zasady swobodnej ich oceny.

Nie można zgodzić się z twierdzeniem organu, że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje fakt, iż P. i A. B., objęci przedmiotowym orzeczeniem Starosty Powiatowego z [...] maja 1948 r., zostali wysiedleni z Polski przed wydaniem tego orzeczenia, tj. już w 1945 r. Z przepisów dekretu z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej (Dz.U. Nr 55, poz. 310 ze zm.), stanowiącego podstawę wydania ww. orzeczenia, wynika, że wysiedlenie osoby pozbawionej obywatelstwa Polskiego powinno nastąpić po wydaniu orzeczenia w sprawie pozbawienia tego obywatelstwa (zob. art. 4 dekretu). Słusznie podniesiono w zaskarżonym wyroku, iż zarówno wysiedlenie jak i przepadek mienia na rzecz Skarbu Państwa były skutkami pozbawienia państwa B. obywatelstwa polskiego i nie istniały samodzielne przesłanki prawne zastosowania tych sankcji. W związku z faktem, iż były one jednak następstwem wydanego w dniu [...] maja 1948 r. orzeczenia, to naruszenie tej kolejności może świadczyć o nawet rażącym naruszeniu procedury związanej z jego wydaniem.

Z akt sprawy wynika ponadto, a czego organ nie kwestionuje, że przedmiotowe orzeczenie z dnia [...] maja 1948 r. nie zostało nikomu doręczone. Objęte zatem tym orzeczeniem strony zostały de facto pozbawione także możliwości odwołania się w przedmiotowej sprawie do sądu, mimo iż prawo żądania skierowania sprawy w przedmiocie pozbawienia obywatelstwa na drogę postępowania sądowego (w terminie zawitym 7-dniowym od dnia doręczenia odpisu orzeczenia) przewidywał art. 8 ust. 1 dekretu z dnia 13 września 1946 r.

Należy zwrócić także uwagę, że w niniejszej sprawie nie zachowała się jakakolwiek dokumentacja z postępowania poprzedzającego wydanie orzeczenia z dnia [...] maja 1948 r. Ponadto uzasadnienie ww. orzeczenia nie spełniało wymogów, jakie na organ je sporządzający nakładał § 15 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 kwietnia 1947 r. Zgodnie z tym przepisem powinno ono dokładnie określać okoliczności powodujące pozbawienie obywatelstwa. Taka treść przepisu daje podstawę by przyjąć, że w uzasadnieniu orzeczenia o pozbawieniu obywatelstwa polskiego organ powinien wskazać okoliczności, które uznał za udowodnione i dowody na których się oparł (zob. wyrok NSA z dnia 8 sierpnia 2012 r., sygn. akt II OSK 1549/11).

Przedstawione powyżej fakty mogą świadczyć, że postępowanie w przedmiocie pozbawienia obywatelstwa polskiego państwa B. w ogóle nie zostało przeprowadzone. Rzeczą organu rozpoznającego wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia Starosty Powiatowego z dnia [...] maja 1948 r. było wyjaśnienie tych wątpliwości. W szczególności organ winien ustalić, czy państwo B. brali udział w postępowaniu poprzedzającym wydanie ww. orzeczenia albo czy byli w tym postępowaniu należycie reprezentowani. Należy mieć przy tym na uwadze § 13 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 kwietnia 1947 r. wydanego w porozumieniu z Ministrami: Bezpieczeństwa Publicznego, Administracji Publicznej, Ziem Odzyskanych, Spraw Zagranicznych i Skarbu - o postępowaniu w sprawach o wyłączenie ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej (Dz.U. R.P. Nr 34, poz. 163), wydanego na podstawie art. 14 dekretu z dnia 13 września 1946 r., który to przepis nakazywał organowi administracji, przed przystąpieniem do rozpoznania sprawy, wystąpienie do sądu o wyznaczenie kuratora dla osób objętych działaniem art. 1 ust. 1 ww. dekretu, których miejsce zamieszkania (pobytu) jest nieznane lub którzy są niezdolni do działań prawnych.

Dążąc do wyjaśnienia wątpliwości co do przeprowadzenia postępowania w sprawie państwa B. przed wydaniem orzeczenia z dnia [...] maja 1948 r. organ powinien także dokonać ustaleń co do istnienia podstaw do zastosowania w stosunku do nich przepisów przedmiotowego dekretu. Powinien dokonać oceny, czy ich zachowanie rzeczywiście wskazywało na ich niemiecką odrębność narodową. Należy przy tym mieć na względzie, że w przypadku niektórych osób, wymienione w § 2 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 kwietnia 1947 r. przykładowe rodzaje zachowań (używanie języka niemieckiego, udział w niemieckich organizacjach) nie mogły odgrywać znaczącej roli przy ustalaniu ich niemieckiej odrębności narodowej, bowiem w wielu przypadkach zachowanie takie miało w pewnym sensie charakter przymusowy i powszechny, np. na obszarach włączonych do Rzeszy Niemieckiej. W tych sytuacjach dla oceny spełnienia się przesłanki niemieckiej odrębności narodowej największy wpływ mógł mieć jedynie stosunek stron objętych postępowaniem uregulowanym w dekrecie z dnia 13 września 1946 r. do społeczeństwa polskiego.

Organ powinien przeprowadzić wszelkie możliwe dowody w celu ustalenia wskazanych powyżej okoliczności, w tym dokonać oceny złożonych przez p. B. oświadczeń, przesłuchać strony postępowania oraz ewentualnych świadków i ustalić okoliczności dokonania wpisu prawa własności nieruchomości należących do p. B. na rzecz Skarbu Państwa. Ustalony stan faktyczny sprawy powinien następnie ocenić pod kątem zaistnienia przesłanek nieważnościowych.

Niedokonanie przez Ministra powyższych ustaleń a także ocena zebranych w sprawie dowodów z naruszeniem zasady wynikającej z art. 80 k.p.a. skutkować musiały uchyleniem obu wydanych w sprawie decyzji. Podzielając zatem w tej mierze stanowisko Sądu pierwszej instancji zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 7, 77, 80 i 107 § 2 k.p.a. Naczelny Sąd Administracyjny uznał za niezasadny.

Z uwagi na nieuzasadnienie w istocie zarzutu naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 1 i 7 dekretu z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej, Sąd nie mógł się do niego odnieść.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.