Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 6629/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-12-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2020 poz 53
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.

SENTENCJA

Dnia 20 grudnia 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.) sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz sędzia del. WSA Maciej Kobak po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletniego D. P. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego S. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 14/20 w sprawie ze skargi małoletniego D. P. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego S. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 listopada 2019 r. nr: [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 września 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 14/20, oddalił skargę małoletniego D. P. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego S. P. (dalej: skarżący) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 listopada 2019 r. nr: [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł skarżący, zaskarżając go w całości zarzucił Sądowi I instancji naruszenie przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

1) niezastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) P.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi na decyzję Prezesa ZUS w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, podczas gdy zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 138 § 2 w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., polegającym na braku wszechstronnego i dokładnego rozpatrzenia materiału dowodowego w sprawie, co doprowadziło do błędnego ustalenia, że:

- w niniejszej sprawie nie występuje przesłanka szczególna uzasadniająca przyznanie skarżącemu renty rodzinnej w drodze wyjątku, podczas gdy taką przesłanką szczególną jest zły stan zdrowia zmarłego ojca, który to nie pozwalał mu osiągnąć wymagany przez ustawę staż pracy potrzebny do przyznania renty,

- skarżący posiada środki niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, podczas gdy realny dochód netto na osobę w rodzinie skarżącego wynosi 800 złotych;

2) niezastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi na decyzję Prezesa ZUS w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, podczas gdy zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 o emeryturach i rentach z FUS, polegającym na uznaniu, że strona nie spełnia wszystkich warunków przyznania jej renty rodzinnej w drodze wyjątku, podczas gdy prawidłowe zastosowanie ww. przepisu przez Prezesa ZUS doprowadziłoby do uznania, że wszystkie wymienione w ww. przepisie warunki zostały spełnione.

W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, a także przyznanie pełnomocnikowi z urzędu kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu. Ponadto pełnomocnik skarżącego wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik skarżącego przedstawiła argumentację mającą wykazać zasadność podniesionych w niej zarzutów.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym, pomimo wniosku o rozpoznanie jej na rozprawie. Nastąpiło to na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020r., poz. 1842 - dalej jako ustawa COVID) oraz zarządzenia Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej NSA. Sąd kasacyjny w obecnym składzie podzielił bowiem stanowisko przedstawione w uzasadnieniu uchwał składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19 i II OPS 1/20, zgodnie z którym powyższy przepis należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 P.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ustawy COVID-19 jest ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie istnieją takie okoliczności, które w stanie pandemii oraz w okresie jednego roku po jego zakończeniu nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Biorąc pod uwagę gwarancję prawa do obrony, strona musi mieć zapewnione prawo do przedstawienia swojego stanowiska, tym samym odstępstwo od zachowania formy posiedzenia jawnego powinno nastąpić z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego. Strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, co oznacza, że standardy ochrony praw stron i uczestników zostały zachowane. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy na posiedzeniu niejawnym było więc dopuszczalne.

Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.

W pierwszym rzędzie rozpoznane zostaną zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego kwestionujące prawidłowość wyroku Sądu I instancji w związku z błędnym ustaleniem stanu faktycznego, gdyż ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego przez organ administracyjny w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za nieprawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12, wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12).

Przede wszystkim nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisów postępowania mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. niezastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) P.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi na decyzję Prezesa ZUS, podczas gdy zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 138 § 2 w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a.

Zarzut ten w swojej istocie zmierza do zakwestionowania prawidłowości ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę wydania zaskarżonego wyroku i zarzuca błędne ustalenie oraz rozpatrzenie materiału dowodowego w niniejszej sprawie.

Pomijając fakt, iż art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. nie był stosowany przez Sąd I instancji, to podnieść należy, że warunkiem uwzględnienia skargi na tej podstawie jest ustalenie przez Sąd I instancji istnienia naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej rozpatrujący daną sprawę oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało lub mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie należy zgodzić się z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, iż brak było podstaw do zastosowania przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. Sąd dokonał merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej właściwie, tj. zgodnie z obowiązującym prawem w przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego oraz nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał istotne okoliczności sprawy oraz okres podlegania ubezpieczeniu. Do okoliczności tych odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, poprawnie wyjaśniając motywy podjętego wyroku, a w szczególności brak spełnienia przesłanek "szczególnych okoliczności". Jak wynika z uzasadnienia zarzutu naruszenia w/wym przepisów postępowania autorka skargi kasacyjnej upatruje w braku odniesienia się do stanu zdrowia zmarłego, a także przesłanki niezbędnych kosztów utrzymania.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarówno organ jak i Sąd I instancji miały w polu widzenia powyższe okoliczności, albowiem wynikają one z akt administracyjnych sprawy oraz uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Mając na uwadze liczne schorzenia zmarłego, Sąd I instancji zauważył, że dysponując specjalistyczną wiedzą oraz stosowną dokumentacją medyczną Komisja Lekarska ZUS, nie znalazła podstaw, aby uznać ojca dziecka za niezdolnego do pracy (choćby częściowo) przed 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w sposób szczegółowy odniósł się również do przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, przyjmując, że średni miesięczny dochód dwuosobowej rodziny stanowi wynagrodzenie matki dziecka w kwocie 2.250,00 zł brutto, co na jedną osobę daję kwotę 1.125,00 zł brutto, a okoliczność ta znajduje potwierdzenie w aktach administracyjnych sprawy.

Z tych przyczyn zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie doszło do naruszenia ogólnej zasady kształtującej postępowanie dowodowe wyrażonej w art. 7 k.p.a., tj. zasady prawdy obiektywnej, z którą ściśle jest powiązana zasada oficjalności postępowania dowodowego, w świetle której to na organie administracji prowadzącym postępowanie spoczywa obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Generalnie obie zasady przenoszą ciężar dowodu na organ, jednakże strona postępowania nie jest zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. W przedmiotowej sprawie organ wywiązał się prawidłowo ze swoich obowiązków, gdyż prowadził postępowanie dowodowe uwzględniając całokształt przepisów k.p.a., zebrał wszystkie niezbędne dowody i dokonał ich oceny w zgodzie z przepisem art. 80 k.p.a. Zdaniem Sądu I instancji cały zebrany materiał dowodowy został przez organ poddany wszechstronnej ocenie uwzględniającej zasady wiedzy, logiki i doświadczenia życiowego. Z tych przyczyn uznać należy, że Sąd I instancji prawidłowo ocenił, iż organ nie naruszył żadnego ze wskazanych przepisów postępowania, w tym art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Dodać jedynie należy, że nie budzi wątpliwości, iż całkowita niezdolność do pracy została ustalona wobec ojca skarżącego dopiero od 13 czerwca 2017 r. Uznać zatem należy, że do tego momentu nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem. W szczególności nie wykazano zaistnienia innych szczególnych okoliczności, na które nie miał wpływu, a które uniemożliwiły mu podjęcie zatrudnienia w okresach kiedy był zdolny do pracy. W skardze kasacyjnej podaje się wprawdzie, iż ojciec dziecka chorował na wodobrzusze, miał chorą trzustkę oraz wątrobę, lecz w żaden sposób nie wykazano, że choroby te uniemożliwiły mu podjęcie zatrudnienia. Przyznanie świadczenia w trybie art. 83 ust.1 u.e.r z FUS jest możliwe tylko w przypadku, gdy istnieją podstawy do przyjęcia, iż ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.

Na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi na decyzję Prezesa ZUS, podczas gdy zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 o emeryturach i rentach z FUS. Wobec nieprecyzyjnego sformułowania tego zarzutu w skardze kasacyjnej należy wskazać, że naruszenie prawa materialnego może przejawiać się w dwóch postaciach: jako błędna wykładnia albo jako niewłaściwe zastosowanie określonego przepisu prawa. Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, że sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. Jednocześnie należy podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12). Dokonując jego rekonstrukcji z treści zarzutu i uzasadnienia skargi należy przyjąć, iż chodziło o niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust.1 u.e.r. z FUS. Należy jednak podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r.). Nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2013 r., I OSK 1171/12). Tymczasem, jak to wyżej wskazało, skarżący kasacyjnie nie podważył skutecznie, ustaleń dokonanych w niniejszej sprawie przez organ, a zatem nie mógł być w konsekwencji skutecznie podniesiony zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie.

Ubocznie jedynie wskazać należy, że wnioskowane świadczenie ma charakter szczególny, wyjątkowy. Określenie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Świadczenie w drodze wyjątku, o którym mowa w omawianym przepisie prawa, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną. Nie chodzi bowiem o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Sztywne określenie przez ustawodawcę warunków koniecznych do spełnienia świadczenia oraz charakter samego świadczenia wykluczają możliwość odstąpienia od wymogów z powołaniem się na trudną sytuację materialną i potrzeby wnioskodawcy. Okoliczności te mogą uzasadniać ubieganie się o świadczenia z pomocy społecznej, ale wobec faktu iż dotyczyły one zmarłego ojca dziecka, nie mogą przemawiać za zmianą negatywnej decyzji w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. Okolicznością szczególną nie są bowiem choroby ojca dziecka, co do których w aktach sprawy brak jest dowodu aby na trwałe wykluczały możliwość podjęcia zatrudnienia.

Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 15zzs4 ust. 3 u COVID-19. Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zostało sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 in fine P.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, ponieważ przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a., mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami, zaś wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 P.p.s.a.