Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 708/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2021-10-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Grzegorz Dudar, Sędziowie asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska (spr.), sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 października 2021 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Wnioskiem z [...] maja 2021 r. A. C. zwrócił się do Prezydenta Miasta B. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką M. C., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym [...] marca 2020 r. przez Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. oraz orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] grudnia 2019 r. o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji od 1 października 2019 r. (k. 5, 23 akt adm.).

Decyzją z [...] czerwca 2021 r. nr [...] Prezydent Miasta B. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Ustalił, że na przeszkodzie wydaniu decyzji pozytywnej stoją następujące okoliczności: zawieszenie a nie wykreślenie przez wnioskodawcę prowadzonej działalności gospodarczej, które nie spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, czyli warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającego z art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej: u.ś.r.; powstanie u M. C. niezdolności do samodzielnej egzystencji (równoznacznej ze znacznym stopniem niepełnosprawności) po ukończeniu przez nią 78 roku życia, co nie spełnia warunku powstania niepełnosprawności przed ukończeniem 18 bądź w przypadku pobierania nauki przed ukończeniem 25 roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.); pozostawanie przez M. C. w związku małżeńskim z A. C., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r.). Z ustaleń Prezydenta Miasta dokonanych w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego [...] czerwca 2021 r. również wynika, że wnioskodawca ma siostrę, która z uwagi na przebywanie poza granicami kraju nie może świadczyć matce opieki.

Odwołanie od decyzji pierwszoinstancyjnej złożył A. C.. Zarzucił: naruszenie prawa materialnego, tj. zastosowanie niekonstytucyjnej normy prawnej wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r., podczas gdy przepis ten nie może mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego. Zdaniem strony, przepisy o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego należy wykładać celowościowo. Ich literalna wykładnia prowadzi bowiem do nieprzyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom będącym członkami rodziny, deklarującym oraz sprawującym opiekę nad bliskim niepełnosprawnym i to tylko dlatego że niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zaskarżoną decyzją z [...] lipca 2021 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Nie podzieliło stanowiska Prezydenta Miasta B. o wystąpieniu negatywnej przesłanki przyznania świadczenia wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. (opartej na momencie powstania znacznego stopnia niepełnosprawności) oraz art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 u.ś.r. (wskutek niewykreślenia przez wnioskodawcę działalności gospodarczej z rejestru). Wyjaśniło, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie sygn. K 38/13 przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. utracił moc w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną w zależności od momentu (wieku) powstania niepełnosprawności – z uwagi na niezgodność z zasadą równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Dlatego w obecnym stanie prawnym nie jest możliwe oparcie decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na normie wyprowadzonej z tego przepisu, bowiem została uznana za niezgodną z Konstytucją. Zdaniem również Kolegium, powołującego się w tym zakresie na stanowisko sądu w sprawie II SA/Bk 376/20, zawieszenie wykonywania działalności gospodarczej może być traktowane jako tożsame z rezygnacją z zatrudnienia w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zatem przepis ten i sytuacja strony związana z zawieszeniem działalności gospodarczej również nie może być przeszkodą do przyznania wnioskowanego świadczenia. Natomiast w pozostałym zakresie Kolegium podzieliło ustalenia organu pierwszej instancji. Stwierdziło, że obowiązek alimentacyjny współmałżonka wyprzedza w niniejszej sprawie obowiązek dziecka wobec rodzica, a współmałżonek niepełnosprawnego (ojciec wnioskodawcy) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy podkreślił, że nie podważa faktu sprawowania przez wnioskodawcę opieki nad matką M. C., jednakże nie każda osoba sprawująca opiekę nad osobą tego wymagającą jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego. Pomoc ta nie jest bowiem kierowana do któregokolwiek z krewnych, ale do krewnych określonej przez prawo kategorii, w tym do małżonków osób niepełnosprawnych przed ich zstępnymi, jeśli małżonkowie osób niepełnosprawnych nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium wskazało, że wnioskodawca może ubiegać się o specjalny zasiłek opiekuńczy w związku ze sprawowaniem opieki nad matką.

Skargę na decyzję Kolegium wniósł do sądu administracyjnego A. C.. Zakwestionował decyzję w całości i zarzucił rażącą obrazę prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. przez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna osoby niepełnosprawnej, który jest faktycznym opiekunem tej osoby, bowiem opieka powinna być sprawowana przez męża osoby niepełnosprawnej nielegitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy wykładnia funkcjonalna tych przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Skarżący wywiódł, że dokonana przez Kolegium wykładnia prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami u.ś.r. oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne, zgodnie z zamiarem ustawodawcy, stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na stan zdrowia. Pozostając wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na stan zdrowia bądź sytuację życiową nie mogą sprawować opieki.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację z uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Istotą sporu w sprawie jest to, czy skarżącemu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej: u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Bezspornie matka skarżącego posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności w rozumieniu przepisów u.ś.r. Zgodnie z art. 3 pkt 21 lit. "a" u.ś.r., znaczny stopień niepełnosprawności oznacza niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, ewentualnie stosownie do pkt 21 lit. "b" tego przepisu - całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. M. C. spełnia obydwa powyższe kryteria, co wynika ze znajdujących się w aktach sprawy orzeczeń Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w B. oraz lekarza orzecznika ZUS.

Zgodzić się również należy ze stanowiskiem Kolegium, iż w rozpatrywanym przypadku nie stoi na przeszkodzie przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność zawieszenia – a nie wykreślenia - działalności gospodarczej przez A. C. Podzielić należy argumenty za tym stanowiskiem przemawiające, sformułowane w sprawie II SA/Bk 376/20 (orzeczenia.nsa.gov.pl). Koncentrują się one wokół wskazania, że: po pierwsze, skutki, jakie wynikają z zawieszenia działalności gospodarczej, tj. faktyczna rezygnacja z wykonywanej dotychczas działalności gospodarczej oraz utrata dochodu z tego tytułu osiąganego (art. 22 ust. 1 i art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców), odpowiadają pojęciu okresowej rezygnacji z prowadzenia działalności gospodarczej czyli zatrudnienia w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r.; po drugie, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wskazuje, aby rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej musiała mieć charakter trwały; po trzecie, nie stoi na przeszkodzie uznaniu zawieszenia działalności gospodarczej za rezygnację z zatrudnienia fakt, iż zgodnie z art. 3 pkt 23 lit. "f" u.ś.r. za utratę dochodu uznaje się tę wywołaną wykreśleniem z rejestru pozarolniczej działalności gospodarczej lub zawieszeniem jej wykonywania w rozumieniu art. 16b ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników lub art. 36aa ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm.), bowiem – co należy podkreślić - przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest utrata dochodu w rozumieniu art. 3 pkt 23 lit. "f" u.ś.r. (ta ma znaczenie dla oceny, czy osobie wnioskującej przysługuje prawo do świadczenia rodzinnego, uzależnione od kryterium dochodowego) ale rezygnacja z zatrudnienia; po czwarte, użytego w art. 17 ust. 1 u.ś.r. sformułowania "rezygnacja z zatrudnienia" nie należy interpretować przez pryzmat art. 17b u.ś.r., tj. identycznie jak w przypadku rolników, którzy aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne zobowiązani są do zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego - bowiem sytuacja prawna tych dwóch grup ubiegających się o świadczenie pielęgnacyjne (rolnicy i prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą) regulowana jest różnymi reżimami prawnymi; po szóste, sytuacja osób zawieszających prowadzenie działalności gospodarczej jest inna niż osób przebywających na urlopie wychowawczym, bowiem – choć w obydwu przypadkach nadal istnieje stosunek pracy (figuruje w ewidencji działalność gospodarcza), nie jest świadczona praca (prowadzona działalność gospodarcza) i brak jest wynagrodzenia (brak osiągania bieżących przychodów) - to jednak w przypadku osób, które zawiesiły wykonywanie działalności gospodarczej dezaktualizuje się obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie chorobowe i wypadkowe, wygasa w określonym terminie ubezpieczenie zdrowotne, a państwo nie finansuje tych składek za ubezpieczonego (osoba zawieszająca działalność gospodarczą może dobrowolnie przystąpić do ubezpieczenia emerytalno-rentowego i zdrowotnego). Jak wskazał sąd w sprawie II SA/Bk 376/20, do sytuacji osób z zawieszoną działalnością gospodarczą najbardziej podobna jest sytuacja osób przebywających na urlopie bezpłatnym, gdyż pracownik przebywający na urlopie bezpłatnym nie rozwiązuje stosunku pracy, tylko przerywa go na pewien czas, nie świadczy pracy i nie uzyskuje wynagrodzenia, a z tego tytułu nie podlega ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu. W konsekwencji należy przyjąć identycznie jak Kolegium, że zawieszenie wykonywania działalności gospodarczej może być traktowane jako tożsame z rezygnacją z zatrudnienia w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Stoi jednak na przeszkodzie przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego w sprawie niniejszej bezsporna okoliczność pozostawania przez matkę skarżącego w związku małżeńskim z ojcem skarżącego A. C., który nie posiada orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. Kluczowe znaczenie ma więc w sprawie, wbrew stanowisku skarżącego, nie przepis art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. a regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r., zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie I OSK 2390/20, a stanowisko to sąd orzekający w sprawie niniejszej podziela, z literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł bowiem z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Dlatego, jak wywiódł NSA, "[...] brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnego ojca, który pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jedyny wyjątek w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. dotyczy sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym" (wyrok z 9 lutego 2021 r., dostępny na orzeczenia.nsa.gov.pl). Stanowisko powyższe było wielokrotnie formułowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym w sprawie np. I OSK 599/20 (vide także wymienione tam wyroki).

Skoro więc w sprawie niniejszej mąż niepełnosprawnej M. C. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, spełniona jest negatywna przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. Tym samym zaskarżona decyzja oparta na wykładni literalnej tego przepisu, nie narusza prawa.

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę ma w polu uwagi orzeczenia sądów administracyjnych, w których przesłanka pozostawania niepełnosprawnego w związku małżeńskim, przy braku posiadania przez jego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie była traktowana jak okoliczność wykluczająca prawo zstępnego do świadczenia pielęgnacyjnego. Są to sytuacje, w których sądy dokonują wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. w ten sposób, że – odwołując się do konstytucyjnej zasady ochrony rodziny i obowiązku państwa świadczenia rodzinie pomocy, podobnie jak i świadczenia pomocy osobom niepełnosprawnym (art. 69 i art. 71 Konstytucji RP) – wyprowadzają na podstawie stanu faktycznego istnienie obiektywnych okoliczności uniemożliwiających świadczenie przez współmałżonka pomocy małżonkowi niepełnosprawnemu, wynikających w szczególność z jego stanu zdrowia. Innymi słowy, sądy prezentujące ten kierunek wykładni wskazują, że gdy stan zdrowotny małżonka niepełnosprawnej osoby jest na tyle zły, że obiektywnie wyklucza sprawowanie opieki (co wymaga niewątpliwych ustaleń), a nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może być przyznane innemu krewnemu zobowiązanemu do alimentacji, w szczególności zstępnemu. Zdaniem sądu, nie można oczywiście wykluczyć takich sytuacji, ale są one wyjątkowe, muszą wynikać z okoliczności niebudzących wątpliwości i bezspornych (np. małżonek osoby niepełnosprawnej, choć nie posiada stosownego orzeczenia, to jednak nie może sprawować opieki, gdyż np. jest osobą leżącą i wymagającą podobnego zaopiekowania się jak niepełnosprawny).

Z akt sprawy niniejszej wynika, że mąż niepełnosprawnej M. C.– A. C. urodzony w 1935 r. jest osobą schorowaną (vide karta informacyjna leczenia szpitalnego z [...] marca 2017 r., k. 21 akt adm., zaprotokołowane przez pracownika socjalnego oświadczenie ustne z [...] czerwca 2021 r., k. 47 akt adm.), ale nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika z wywiadu środowiskowego, jest w stanie "sporadycznie pomóc w opiece nad żoną w formie prania, gotowania" (k. 51 verte akt adm.). Powyższe nie daje asumptu do stwierdzenia, iż zachodzi nadzwyczajny przypadek, o którym była wyżej mowa.

Należy też wskazać, że organy administracji orzekające w sprawach świadczeń pielęgnacyjnych nie są kompetentne do oceny stanu zdrowia, w szczególności określenia, czy schorzenia danej osoby kwalifikują ją do znacznego stopnia niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Do oceny tych okoliczności uprawnione są inne właściwe organy, tj. zespoły ds. orzekania o stopniu niepełnosprawności oraz lekarze orzecznicy ZUS. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. nie formułuje zaś przesłanki negatywnej do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jako złego bądź bardzo złego stanu zdrowia małżonka osoby niepełnosprawnej (co jest okolicznoście ocenną) ale expressis verbis stanowi o konieczności legitymowania się przez tegoż małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (co jest okolicznością obiektywną). Takiego zaś A. C. nie posiada. Natomiast niewątpliwie jeśli jego stan zdrowia jest na tyle poważny, że nie jest w stanie świadczyć opieki żonie, może wystąpić o orzeczenie znacznego stopnia niepełnosprawności, co umożliwiłoby A. C. ponowne ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne, w nowym stanie faktycznym odpowiadającym warunkom z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r.

W tych okolicznościach bez wpływu na wynik sprawy pozostaje fakt zakresu sprawowanej przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną matką.

W kontekście zarzutu skargi wskazać zaś należy, że w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. ustawodawca na plan pierwszy wysunął obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy między małżonkami i to w taki sposób, że wyprzedza on obowiązek alimentacyjny krewnych, nawet tych którzy są zstępnymi zobowiązanymi do alimentacji w pierwszym kręgu. Nie pozostaje to w sprzeczności z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obok bowiem regulacji art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którą obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami - w K.r.o. funkcjonuje przepis art. 27, zgodnie z którym oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli; zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. uwzględnia więc normę i zasadę wynikającą z art. 27 K.r.o. Jednocześnie należy podkreślić, że zgodnie z regulacjami u.ś.r. o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego, to nie rodzina wybiera ze swego grona osobę uprawnioną do tegoż świadczenia, ale wyboru tego dokonał sam ustawodawca wskazując w pierwszej kolejności małżonka osoby niepełnosprawnej.

Niezrozumiała jest argumentacja i zarzut naruszenia art. 17 ust. 1a w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Kolegium nie argumentowało, iż syn niepełnosprawnej nie jest zaliczony do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, ale że w okolicznościach faktycznych sprawy na przeszkodzie zaktualizowaniu się jego obowiązku alimentacyjnego stoi wyprzedzający go obowiązek świadczenia pomocy ze strony męża niepełnosprawnej, wynikający z nieposiadania przez niego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, co – a zdecydował o tym sam ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. – czyni go pod względem prawnym zdolnym do sprawowania opieki. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie I OSK 700/21 (wyrok z 26 października 2021 r.), "Obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty nie oznacza jednak obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Dla charakteru uprawnień wynikających z art. 71 Konstytucji nie bez znaczenia jest, że zgodnie z art. 81 Konstytucji, praw określonych w tym przepisie można dochodzić w granicach określonych w ustawie. Również prawo podmiotowe rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych, o jakim mowa w art. 71 ust. 1 zd. drugie Konstytucji, może być dochodzone tylko w granicach określonych w ustawie. Regulacja ustawowa nie jest pod tym względem przeciwskuteczna wobec konstytucyjnych zadań Państwa względem rodzin. Błędne jest zatem stanowisko, że wykluczenie zstępnych z kręgu osób upoważnionych do świadczenia, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej nie może wykonywać opieki z innych powodów, niż stwierdzona orzeczeniem niepełnosprawność w stopniu znacznym, narusza standardy Konstytucji. Co do zasady zstępni i inne osoby zobowiązane do alimentacji nie zostały wykluczone, ustawowo natomiast wprowadzono kryteria warunkujące uzyskanie świadczenia. To właśnie sytuacja rodziny jako całości, związana ze stanem zdrowia poszczególnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy. Uwzględnienie kontekstu systemowego i celu ustawy oznacza wzięcie pod uwagę również katalogu pozostałych świadczeń opiekuńczych. Ustawodawca świadomy zadań administracji publicznej w zakresie ochrony i opieki nad rodziną, które wynikają z Konstytucji, określił katalog rodzinnych świadczeń opiekuńczych, do których zaliczył: zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne (art. 2 pkt 2 u.ś.r.)". Sąd w sprawie niniejszej powyższe stanowisko w całości podziela i uznaje za własne.

Dodać należy, że orzeczenie przytoczone w skardze na potwierdzenie trafności zarzutu (wyrok w sprawie II SA/Sz 80/19) zostało wydane w odmiennym stanie faktycznym sprawy oraz dotyczy wykładni art. 17 ust. 1a u.ś.r., który to przepis w sprawie niniejszej nie był przedmiotem wykładni ani stosowania przez organy. Nadto, przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. dotyczy "osób innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki", podczas gdy w sprawie niniejszej o świadczenie pielęgnacyjne wystąpił syn, czyli osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Jeszcze raz podkreślić należy, że zstępni (także spokrewnieni w pierwszym stopniu) nie zostali wykluczeni z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ustawowo natomiast wprowadzono kryteria warunkujące uzyskanie tego świadczenia, których skarżący w sprawie niniejszej nie spełnia. Dodatkowo odnośnie formułowanej w skardze argumentacji wyjaśnić wypada, że przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie może być podstawą przyznania zstępnemu w pierwszym stopniu świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem norma ust. 5 pkt 2 lit. "a" tego przepisu generalnie wyłącza wszystkich krewnych, jeśli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Reasumując powtórzyć wypada za NSA w sprawie IOSK 599/20, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. pozwala wyprowadzić obowiązek wykazania wyłącznie orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności okoliczności wykluczającej możliwość sprawowania opieki przez małżonka osoby niepełnosprawnej. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. W związku z powyższym ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.

Natomiast przesądzone zostało jednolicie w orzecznictwie sądowym, iż wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13 regulacja art. 17 ust. 1b u.ś.r. utraciła przymiot konstytucyjności w zakresie kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiającego uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium (vide np. wyrok w sprawie II SA/Bk 741/20).

Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a. (wobec zgodnych stanowisk stron w tym zakresie).