Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 464/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-06-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6053 Obywatelstwo
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 16 czerwca 2020 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.) sędzia NSA Małgorzata Miron sędzia del. WSA Mirosław Gdesz po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2020 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej C. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 października 2019 r. sygn. akt IV SA/Wa 1465/19 w sprawie ze skargi C. R. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 10 października 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 1465/19, oddalił skargę C.R. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] kwietnia 2019 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Minister Spraw Wewnętrznych decyzją z [...] kwietnia 2019 r. po rozpatrzeniu odwołania C. R. od decyzji Wojewody [...] z [...] lutego 2019 r. w przedmiocie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego, utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że C.R. urodził się [...] r. w Stanach Zjednoczonych i z dniem urodzenia nabył obywatelstwo amerykańskie. Ojciec wnioskodawcy urodził się [...] (USA), jako J.R., syn J. R. i F. P. z domu S. Wnioskodawca pochodzi z małżeństwa swoich rodziców, które zostało zawarte [...] (USA). Ojciec wnioskodawcy mógł nabyć obywatelstwo polskie wyłącznie wówczas, gdyby w dacie jego urodzenia obywatelstwo to posiadał jego ojciec, a dziadek wnioskodawcy J. R. Organ wskazał, że w oparciu o świadectwo urodzenia ustalił, że dziadek strony J. R. urodził się jako syn P. R. i A. z domu Z. w dniu [...] r. w [...] (USA). Z dniem urodzenia nabył obywatelstwo amerykańskie. Pradziadek wnioskodawcy P. R. urodził się [...] r. w miejscowości [...], jako syn A. R. i K. z domu K. W dniu [...] r. zawarł związek małżeński z A. C. w miejscowości [...]. W [...] roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Z tego związku w [...] r. urodził się dziadek strony – J. R. Z uwagi na datę urodzenia J. R. (dziadka strony) dla ustalenia jego statusu obywatelstwa polskiego zastosowanie mają przepisy ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. R.P. Nr 7, poz. 44 ze zm.) - dalej: "ustawa z 1920 r.". Zgodnie z art. 2 tej ustawy z chwilą jej ogłoszenia prawo obywatelstwa polskiego służyło każdej osobie bez różnicy płci, wieku, wyznania i narodowości, która jest osiedlona na obszarze Państwa Polskiego, o ile nie służy jej obywatelstwo innego państwa. Minister wskazał, że w Stanach Zjednoczonych obowiązuje zasada prawa ziemi, a w polskim systemie prawnym zawsze obowiązywała zasada prawa krwi. Dziadek skarżącego urodził się jako syn P. R. i A. z domu Z. w dniu [...] i z dniem urodzenia nabył obywatelstwo amerykańskie. Organ uznał, że nabycie obywatelstwa amerykańskiego przez J. R. przed wejściem w życie ustawy z 1920 r. wyłączało możliwość nabycia przez niego obywatelstwa polskiego na podstawie art. 2 pkt 1 tej ustawy, nawet jeżeli na tej podstawie nabył obywatelstwo polskie jego ojciec P. R. – pradziadek skarżącego. Nie mógł on nabyć obywatelstwa polskiego na mocy art. 2 pkt 1 ustawy z 1920 r. jako osiedlony na obszarze Państwa Polskiego, gdyż przysługiwało mu wówczas obywatelstwo amerykańskie. Zgodnie z wykładnią tego przepisu zawartą w Okólniku Nr 18 Ministra Spraw Wewnętrznych z 9 lipca 1925 r. zatytułowanym "Obywatelstwo osób urodzonych i naturalizowanych w Ameryce" (Zb. Zarz. Min. Spr. Wewn. str. 858) osoba osiedlona na obszarze Państwa Polskiego, która posiadała 31 stycznia 1920 r. na podstawie urodzenia w Stanach Zjednoczonych obywatelstwo amerykańskie, nie stała się obywatelem polskim. Organ stwierdził, że dziadek skarżącego nie nabył też obywatelstwa polskiego, ani na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy z 1920 r. ponieważ nie urodził się na obszarze Państwa Polskiego, ani na podstawie art. 2 pkt 3 tej ustawy, gdyż Polska nie zawarła traktatu rozstrzygającego obywatelstwo osób urodzonych w Stanach Zjednoczonych i posiadających to obywatelstwo.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpatrzeniu skargi C. R. uznał, że jest on bezzasadna. Sąd wskazał, że nie tylko pradziadek skarżącego urodził się przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości, ale i dziadek skarżącego – J. R. i to jego status obywatelstwa, a w szczególności ustalenie, czy nabył obywatelstwo polskie, miał miarodajne znaczenie dla ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy. Minister prawidłowo ustalił, że w stosunku do osób urodzonych przed wejściem w życie ustawy z 1920 r., kluczowe znaczenie dla nabycia przez te osoby obywatelstwa polskiego miał art. 2. J. R. nie mógł nabyć obywatelstwa polskiego z mocy prawa, albowiem zarówno w dacie narodzin, jak i wejścia w życie ustawy z 1920 r., przysługiwało mu obce obywatelstwo - amerykańskie, które posiadał od urodzenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że skoro dziadek skarżącego urodził się w [...] r., a więc przed 31 stycznia 1920 r., czyli datą wejścia w życie ustawy z 1920 r., a także przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości, w Stanach Zjednoczonych, to nabył z dniem urodzenia obywatelstwo tego państwa. Bez znaczenia dla ustalenia nabycia obywatelstwa polskiego przez dziadka skarżącego zatem musiał pozostać status obywatelstwa polskiego któregokolwiek z jego rodziców. Oznacza to, że J. R. nie nabył obywatelstwa polskiego na podstawie art. 2 ustawy z 1920 r., pomimo posiadania obywatelstwa polskiego przez jego ojca i bycia dzieckiem ślubnym. Dziadek skarżącego nie należał także do kręgu osób, które mogły nabyć obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 pkt 3 ustawy z 1920 r.

Odnosząc się do powoływanego przez skarżącego art. 70 Traktatu pokoju pomiędzy Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi z jednej strony a Austrją z drugiej, protokół o warunkach wykonania pewnych postanowień tego Traktatu, deklaracja, dotycząca szkód wskutek zatopienia okrętów i ładunków przez austrjackie siły morskie podczas działań wojennych, protokół podpisania, porozumienie pomiędzy Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi w sprawie udziału w wydatkach, związanych z oswobodzeniem terytorjów byłej Monarchji austrjacko-węgierskiej, porozumienie pomiędzy Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi w sprawie rozrachunku odszkodowań, o ile to dotyczy Włoch, podpisane w Saint-Germain-en-Laye z 10 września 1919 r. (Dz. U. 1925 r., Nr 17, poz. 114) - dalej: traktat pokoju Saint-Germain-en-Laye z 10 września 1919 r., Sąd pierwszej instancji stwierdził, że przepis ten stanowi zgodę Austrii na utratę obywatelstwa austriackiego przez jej dotychczasowych obywateli. W dacie ratyfikacji tego traktatu przez Polskę (22 sierpnia 1924 r.) kwestia nabycia obywatelstwa polskiego przez byłych obywateli austriackich, węgierskich osiedlonych na terenie byłego zaboru austriackiego, które weszło w skład państwa Polskiego, była już uregulowana ustawą z 20 stycznia 1920 r.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł C. R., zarzucając Sądowi pierwszej instancji:

1. naruszenie przepisu prawa materialnego tj. art. 70 traktatu pokojowego Saint-Germain-en-Laye z 10 września 1919 r., poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji błędne przyjęcie, że dziadek skarżącego nie nabył obywatelstwa polskiego,

2. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 2 pkt 1, 2, 3 ustawy z 1920 r., poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że dziadek skarżącego nie nabył obywatelstwa polskiego,

3. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 13 ustawy z 1920 r., poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że dziadek skarżącego nie nabył obywatelstwa polskiego,

4. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 88 pkt a ustawy z dnia 21 marca 1921 r. - Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 1921 nr 44 poz. 267), poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji ustalenie, że dziadek skarżącego nie nabył obywatelstwa polskiego,

5. zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 5 ustawy z 1920 r., poprzez jego niezastosowanie i zaniechanie przyjęcia, że dziadek skarżącego nabył obywatelstwo polskie.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Nietrafny jest zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 2 pkt 1, 2, 3 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego. Nabycie obywatelstwa polskiego przez określone grupy ludności po odzyskaniu przez Polskę bytu państwowego, następowało z mocy prawa w drodze tzw. generalnego uznania, które zostało uregulowane zarówno w przepisach prawa międzynarodowego, jak i w przepisach prawa krajowego. Traktat pokoju między głównymi Mocarstwami Sprzymierzonymi i Stowarzyszonymi a Polską, podpisany w Wersalu 28 czerwca 1919 r. (Dz. U. RP z 1920 r., Nr 110, poz. 728) i obowiązujący od 10 stycznia 1920 r. był aktem, który regulował kwestię generalnego uznania. W traktacie tym tytuł do generalnego uznania obywatelstwa polskiego z mocy prawa dotychczasowych obywateli państw zaborczych stanowiło stałe zamieszkanie na terytorium Polski (art. 3) lub urodzenie się na tym terytorium (art. 4 i 6). Dziadek skarżącego nie mógł nabyć obywatelstwa polskiego na podstawie przepisów tego Traktatu, gdyż w dacie jego wejścia w życie (10 stycznia 1920 r.) ani on, ani jego rodzice nie zamieszkiwali stale na terytoriom uznanym za część składową Polski. W tym czasie przebywali oni w Stanach Zjednoczonych. Zauważyć należy, że tytuł prawny do nabycia obywatelstwa polskiego w drodze tzw. generalnego uznania na podstawie przepisów traktatów międzynarodowych został następnie potwierdzony w prawie krajowym w art. 2 pkt 3 ustawy z 1920 r. W prawie polskim, nawiązując do postanowień traktatów międzynarodowych, osobno uregulowano instytucję generalnego uznania obywatelstwa polskiego osób zamieszkujących na terytorium odrodzonego Państwa Polskiego w art. 2 pkt 1 i 2 ustawy z 1920 r. Przepisy te stanowiły odrębny tytuł do nabycia obywatelstwa polskiego od tytułów wynikających z prawa międzynarodowego. Zgodnie z art. 2 ustawy z 1920 r. z chwilą ogłoszenia tej ustawy prawo obywatelstwa polskiego służy każdej osobie bez różnicy płci, wieku, wyznania i narodowości, która jest osiedlona (pkt 1) albo urodziła się (pkt 2) na obszarze Państwa Polskiego, o ile jej nie służy obywatelstwo innego państwa. Za osiedlonego w Państwie Polskim w znaczeniu tej ustawy był uważany ten kto miał m.in. prawo swojszczyzny w jednej z gmin na obszarze Państwa Polskiego, stanowiącym poprzednio część składową Państwa Austriackiego lub Węgierskiego (art. 2 pkt 1 lit b ustawy). Przepis art. 2 pkt 1 i 2 ustawy z 1920 r. oprócz przesłanek pozytywnych nabycia obywatelstwa polskiego określał też jedną przesłankę negatywną i było nią posiadanie obywatelstwa innego państwa (wyrok NSA z 6 marca 2018 r., sygn. akt II OSK 1176/16, CBOIS).

Z ustaleń faktycznych w tej sprawie wynika, że pradziadkowie skarżącego wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych w [...] roku. Dziadek skarżącego urodził się [...] i z dniem urodzenia nabył obywatelstwo amerykańskie na zasadzie prawa ziemi (ius soli). Nawet zakładając, że pradziadkowie skarżącego spełniali przesłanki do nabycia obywatelstwa polskiego na mocy art. 2 pkt 1 lit b ustawy z 1920 r., jeżeli przysługiwało im prawo swojszczyzny, to ich syn - jako obywatel amerykański - takiego obywatelstwa nabyć nie mógł. Nabycie przez niego - jako obywatela innego państwa - obywatelstwa polskiego wprost wyłączał bowiem art. 2 pkt 1 i 2 ustawy. Niezasadny jest zatem zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 2 pkt 1, 2 ustawy z 1920 r.

W przypadku dzieci emigrantów z ziem byłego zaboru austriackiego urodzonych w Stanach Zjednoczonych dochodzi do kolizji zasad nabywania obywatelstwa. W Stanach Zjednoczonych obowiązuje zasada prawa ziemi, a w polskim systemie prawnym zawsze obowiązywała zasada prawa krwi. Uznać jednak należy, że nabycie obywatelstwa amerykańskiego przez małoletniego przed wejściem w życie ustawy z 1920 r. wyłączało możliwość nabycia przez niego obywatelstwa polskiego na podstawie art. 2 pkt 1 tej ustawy, nawet jeżeli na tej podstawie obywatelstwo polskie nabyli jego rodzice. Taką wykładnię powołanych przepisów potwierdza stanowisko Ministra Spraw Wewnętrznych zawarte w Okólniku Nr 18 z dnia 9 lipca 1925 r. zatytułowanym "Obywatelstwo osób urodzonych i naturalizowanych w Ameryce", w którym stwierdził, że zdanie ustawy "o ile nie służy jej obywatelstwo innego państwa" odnosi się do pełnoletnich, lecz także do małoletnich, zwłaszcza w związku ze zdaniem pierwszym art. 2-go: "Z chwilą ogłoszenia... prawo obywatelstwa służy każdej osobie bez różnicy płci, wieku, wyznania i narodowości" i że zatem kwestię nabycia obywatelstwa polskiego przez dzieci ocenia się w tym względzie niezależnie od obywatelstwa rodziców. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych uzgodniło z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, że ten pogląd uznać należy za właściwy i miarodajny przy stwierdzeniu obywatelstwa (wyrok NSA z 6 marca 2018 r., sygn. akt II OSK 1176/16, CBOIS).

Na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszenia art. 5 ustawy z 1920 r. Zgodnie z art. 4 pkt 1 tej ustawy obywatelstwo polskie nabywało się przez urodzenie. Z art. 5 ustawy z 1920 r. wynika, że przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne – obywatelstwo matki. Dziadek skarżącego urodził się [...] r. i jego rodzice posiadali wtedy obywatelstwo austriackie, zatem nie mógł nabyć obywatelstwa polskiego przez urodzenie z rodziców posiadających obywatelstwo polskie na podstawie art. 4 pkt 1 ustawy z 1920 r., który w dacie jego urodzenia jeszcze nie obowiązywał. W świetle tych okoliczności brak jest również podstaw do przyjęcia, że skarżący z tytułu urodzenia nabył obywatelstwo polskie po ojcu. Podkreślić należy, że sposób nabycia obywatelstwa polskiego z mocy samego prawa przewidziany w art. 2 ustawy z 1920 r. dotyczy osób, które żyły w dniu wejścia w życie tej ustawy, tj. 31 stycznia 1920 r. Skutek w postaci nabycia obywatelstwa polskiego na podstawie art. 4 i art. 5 ustawy z 1920 r. dotyczy natomiast zdarzeń, które wystąpiły dopiero po wejściu w życie tej ustawy. Oznacza to, że dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, jeżeli urodzą się pod rządami tej ustawy. Dziadek skarżącego tego warunku nie spełniał. Mógł on nabyć obywatelstwo polskie tylko na podstawie art. 2 ustawy z 1920 r., ale w sprawie wykazano, że żadnego z warunków tego przepisu nie spełniał.

Za niezasadny należy również uznać zarzut naruszenia art. 88 pkt a ustawy z dnia 21 marca 1921 r. - Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z tym przepisem obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie z rodziców, mających obywatelstwo polskie. W chwili urodzenia dziadka skarżącego, jak wcześniej wskazano, jego rodzice a pradziadkowie skarżącego nie posiadali obywatelstwa polskiego, albowiem w tym czasie Polska nie odzyskała jeszcze niepodległości. Oznacza to, że w chwili urodzenia dziadek skarżącego nie mógł nabyć obywatelstwa polskiego. Niezależnie od powyższego, zauważyć należy, że przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 21 marca 1921 r. odnosiły się do stanów faktycznych powstałych po dniu jej wejścia w życie. Z tego względu art. 88 a Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 21 marca 1921 r. nie miał zastosowania do nabycia obywatelstwa przez dziadka skarżącego.

Nietrafny jest również zarzut niewłaściwego zastosowania art. 13 ustawy z 1920 r. Przepis ten - wyrażający zasadę jednolitości obywatelstwa rodziny - stanowi, że nadanie i utrata obywatelstwa polskiego, o ile inaczej nie zastrzeżono w akcie nadania lub w orzeczeniu o utracie obywatelstwa, rozciąga się na żonę nabywającego lub tracącego obywatelstwo polskie, tudzież na jego dzieci, w wieku do lat 18. Przepis ten nie dotyczy jednak nabycia obywatelstwa polskiego, tylko jego nadania w trybie administracyjnym (art. 12) i ewentualnej utraty (art. 11), zatem nie miał on w tej sprawie zastosowania.

Posiadanie obywatelstwa innego państwa było przesłanką negatywną do posiadania obywatelstwa polskiego zgodnie z ustawą z 1920 r. Świadczy o tym zarówno treść art. 2 ust. 1 i 2 jak i art. 3 przewidujący jako warunek uznania za obywatela osoby pochodzenia polskiego zrzeczenie się obywatelstwa innego państwa oraz art. 11 przewidujący utratę obywatelstwa polskiego w sytuacji, gdy nabyło się obywatelstwo innego państwa. Z przepisów tych wynika, że w czasie obowiązywania ustawy z 1920 r. nie istniała możliwość posiadania podwójnego obywatelstwa. Zgodnie z art. 3 ustawy z 1920 r. obywatele państw innych pochodzenia polskiego uznani będą za obywateli Państwa Polskiego, skoro po powrocie do Polskiego Państwa w urzędzie administracyjnym miejsca swego zamieszkania złożą dowody pochodzenia polskiego wraz z oświadczeniem, że chcą być obywatelami polskimi i zrzekają się obywatelstwa innego państwa. Skarżący nie wykazał, żeby jego pradziadkowie przeprowadzili tę procedurę w stosunku do jego dziadka.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisu prawa materialnego tj. art. 70 traktatu pokojowego Saint-Germain-en-Laye z dnia 10 września 1919 r., wskazać należy, że został on ratyfikowany przez Polskę 22 sierpnia 1924 r. W dacie ratyfikacji tego traktatu sprawa nabycia obywatelstwa polskiego przez byłych obywateli austriackich i węgierskich osiedlonych na terytorium byłego zaboru austriackiego, które weszło w skład Państwa Polskiego, była już uregulowana ustawą z dnia 20 stycznia 1920 r. (art. 2 pkt 1 lit. b). Art. 70 traktatu, jak podkreślił Sąd pierwszej instancji, stanowi zgodę Austrii na utratę przez jej dotychczasowych obywateli obywatelstwa austriackiego. Zauważyć należy, że zarówno z traktatów regulujących kwestię tzw. generalnego uznania za obywatela, jak i ustawy z 1920 r. wyraźnie wynika, że osoby uznane za obywateli polskich posiadały tylko obywatelstwo polskie. W rozpoznawanej sprawie dziadek skarżącego posiadał obywatelstwo amerykańskie. Była to przesłanka negatywna nabycia obywatelstwa polskiego. Traktat pokojowy Saint-Germain-en-Laye z dnia 10 września 1919 r. nie regulował sytuacji osób posiadających obywatelstwo amerykańskie, a zatem nie miał zastosowania do dziadka skarżącego. Podkreślić należy, że Polska nie zawarła traktatu rozstrzygającego obywatelstwo osób urodzonych w Stanach Zjednoczonych i posiadających to obywatelstwo. Za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 2 ust. 3 ustawy z 1920 r. Wobec faktu posiadania przez dziadka skarżącego obywatelstwa amerykańskiego, nabycie przez niego obywatelstwa polskiego było niemożliwe, nawet w przypadku, gdy jego rodzice spełniali przesłanki z art. 2 ustawy z 1920 r. Nieposiadanie obywatelstwa polskiego przez dziadka skarżącego skutkuje nieposiadaniem takiego obywatelstwa przez ojca skarżącego i w konsekwencji przez samego skarżącego. W świetle powyższego należy stwierdzić, że organ prawidłowo odmówił potwierdzenia, że skarżący posiadania obywatelstwo polskie.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.