Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1115/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-01-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art.1 ust. 2 art.2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędzia del. WSA Dorota Jadwiszczok Protokolant: st. asystent sędziego Marcin Rączka po rozpoznaniu w dniu 27 stycznia 2016 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 1741/13 w sprawie ze skargi A.W. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz A. W. kwotę 600 (sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 grudnia

2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1741/13 oddalił skargę A. W. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Wyrok zapadł w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

Pismem z dnia 10 stycznia 1991 r. Urząd Rejonowy w E. zawiadomił S.C. o zarejestrowaniu jej wniosku o przydzielenie rekompensaty należnej repatriantom, którzy pozostawili nieruchomości na terenach należących do ZSRR.

Wnioskiem złożonym dnia 13 grudnia 1990 r. T. W. wystąpił do Urzędu Rejonowego w E. o "zarejestrowanie mienia pozostawionego w ZSRR".

Postanowieniem z dnia [...] grudnia 2004 r. Prezydent Miasta E. przekazał zgodnie z właściwością sprawę dotyczącą ww. wniosków Wojewodzie [...].

Porządek dziedziczenia po zmarłym w dniu 10 czerwca 2000 r. T.W. został ustalony postanowieniem Sądu Rejonowego w E. z dnia 7 czerwca 2001 r., sygn. akt I Ns 404/01, zgodnie z którym spadkobiercami, na podstawie ustawy, została żona L. W. oraz dzieci A. M. W. i B. W., wstępując tym samym w miejsce dotychczasowego wnioskodawcy.

Natomiast porządek dziedziczenia po zmarłej dnia 15 sierpnia 2006 r. S.C. został ustalony postanowieniem Sądu Rejonowego w E. z dnia 6 marca 2006 r., sygn. akt I Ns 51/08, stosownie do którego spadkobiercami, na podstawie ustawy, zostały wnuki A. W. i B.W.

Pismem z dnia 19 sierpnia 2011 r. organ I instancji zwrócił się do A. W. o zajęcie stanowiska w kwestii prowadzonego postępowania w sprawie rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S.C. i T. W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a w przypadku ubiegania się o ww. rekompensatę o przedłożenie dowodów wskazujących, jakie nieruchomości były własnością S. C. i T. W. w dniu opuszczenia byłego terytorium RP oraz złożenie innych dowodów określonych w art. 6 ust. 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.).

Pismem z dnia 16 września 2011 r. A. W. oraz B.W. potwierdzili chęć ubiegania się o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S. C. i T.W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości T., gmina N., powiat w., obecnie terytorium Republiki Litewskiej.

W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego uzupełniono materiał dowodowy niniejszej sprawy o:

- odpis wyroku Sądu Wojewódzkiego w Elblągu z dnia 26 listopada 1990 r., sygn. akt I C 441/90, ustalającego, iż spadkobiercy po M. W. – S.C. i T. W. pozostawili w miejscowości T., gmina N., powiat w. nieruchomość rolną składającą się z gruntów o powierzchni [...] ha i [...] m2 oraz domu mieszkalnego, stodoły, spichlerza i obory,

- uwierzytelnioną archiwalną kserokopię karty repatriacyjnej S. W. i T.W. , wydaną 18 listopada 1958 r. przez Punkt Repatriacyjny w B.,

- postanowienie Sądu Rejonowego w Elblągu z dnia 7 czerwca 2001 r., sygn. akt I Ns 404/01, stwierdzające że spadek po T.W. m nabyli: żona L.W. oraz dzieci A. M. W. i B. W. po 1/3 części każde z nich,

- postanowienie Sądu Rejonowego w Elblągu z dnia 6 marca 2008 r., sygn. akt I Ns 51/08, stwierdzające, że spadek po S. C. nabyły wnuki A. W. i B. W. po 1/2 części każde z nich,

- uwierzytelnione kopie dowodów osobistych wnioskodawców, potwierdzające obywatelstwo polskie,

- oświadczenia o dotychczasowym stanie realizacji uprawnień, z których wynika, że prawo do rekompensaty nie było realizowane,

- dowody potwierdzające wszystkie kolejne miejsca zamieszkania współwłaścicieli mienia pozostawionego oraz wnioskodawców,

- oświadczenia złożone w charakterze świadków: S.S. z dnia 4 listopada 2012 r. i J. N. z dnia 7 listopada 2012, dotyczące przyczyn opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez S. C. i T. W. ,

- oświadczenie strony postępowania L. W., złożone w dniu 5 listopada 2012 r., dotyczące przyczyn opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez S.C.i T. W. .

Niezależnie od powyższego pismem z dnia 28 stycznia 2013 r. organ I instancji zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o pomoc w pozyskaniu dokumentów dotyczących stosowania ewentualnych represji wobec właścicieli pozostawionego mienia – S.C.i T W. .

Pismami Instytutu Pamięci Narodowej Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 7 marca 2013 r. oraz z dnia 28 marca 2013 r. organ wojewódzki został poinformowany, że nie odnaleziono żadnych dokumentów dotyczących S.C. oraz Tadeusza W. .

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...] Wojewoda [...] odmówił potwierdzenia L,W., B.W. oraz A. W. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S.C.i T.W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości T., gmina N., powiat w., województwo wileńskie, obecnie Republika Litwy.

Zdaniem organu wojewódzkiego, byli właściciele nieruchomości – S.C.i T.W. nie zostali zmuszeni do opuszczenia swego majątku w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.

Od powyższej decyzji odwołanie wniósł A. W.

Decyzją z dnia [...] maja 2013 r. Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wskazano, że zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma ustalenie przyczyn opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez S.C. i T. W. oraz czy w chwili jego opuszczenia byli oni właścicielami nieruchomości pozostawionej w miejscowości T..

Przyczyny wyjazdu do Polski organ ustalił w oparciu o oświadczenia świadków: S. S. z dnia 6 listopada 2012r. i J. N. z dnia 7 listopada 2012 r. oraz oświadczenie strony – L.W. z dnia 5 listopada 2012 r. Z oświadczeń ww. osób wynika, że S.C. i jej pierwszy mąż M. W. nie zdecydowali się na opuszczenie byłego terytorium RP zaraz po wojnie rozpoczętej w 1939 r., gdyż mieli nadzieję na unormowanie sytuacji politycznej oraz powrót Polski na teren przez nich zamieszkiwany. Ponadto rodzina W. nie chciała zostawiać ojcowizny oraz obawiała się niepewnej przyszłości w niepodległej Polsce po ewentualnym przesiedleniu.

Rodzina W. była poddawana szykanom ze strony władz radzieckich. Szykany te polegały na " daninach na rzecz państwa w postaci zwierząt i żywności", zarzutach wobec M. W. o nastawienie antysowieckie i buntowanie ludzi przeciw kołchozom, groźbach aresztowania i zsyłki na Syberię.

Jak wyjaśniła L. W., do ww. okoliczności doszła jeszcze informacja, że "ówczesne władze litewskie chcą pozbawić Polaków obywatelstwa poskiego i zmusić ich do przyjęcia obywatelstwa litewskiego". Po tej informacji S. C. i M.W. zaczęli załatwiać dokumenty i "po wielomiesięcznych staraniach", pomimo utrudnień ze strony władz radzieckich (jak zastraszanie, groźby), S. C. wraz z synem T. W. m wyjechała do Polski (M.W. zmarł tuż przed wyjazdem). Natomiast według oświadczenia J.N., decyzja o wyjeździe została podjęta po informacji przekazanej przez sołtysa, że członkowie rodziny "są przeznaczeni do wywózki na Syberię jako kułaki".

Powyższe - zdaniem organu - oznacza, że S.C. i T.W. nie opuścili nieruchomości położonej w miejscowości T., gmina N.w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i nie byli zmuszeni do jej opuszczenia bezpośrednio na skutek wybuchu tej wojny. W niniejszej sprawie przymus opuszczenia nieruchomości nie wynikał bezpośrednio z podjętych działań wojennych, lecz był pośrednim następstwem powojennych działań władz rosyjskich związanych z nękaniem i dyskryminacją Polaków, którzy pozostali w swoich dotychczasowych miejscach zamieszkania. Organ zwrócił uwagę, że właściciele nieruchomości dobrowolnie pozostali na byłym terytorium RP i przez wiele lat nie podejmowali żadnych starań na rzecz ewakuacji do Polski. Jak wynika z oświadczeń znajdujących się w aktach sprawy, decyzja o wyjeździe została podjęta pod wpływem informacji o grożących szykanach, uzyskanych w okresie bezpośrednio poprzedzającym repatriację S.C.i T. W. Przymus ten nie miał zatem cech "adekwatności" w stosunku do okoliczności wybuchu II wojny światowej.

Minister Skarbu Państwa odnosząc się do zarzutów podniesionych w odwołaniu wyjaśnił, że wprawdzie zawarta w 1957 r. umowa pomiędzy ZSSR a Rządem PRL interpretowana jest jako kontynuacja repatriacji, to fakt ten nie ma wpływu na kwestię konieczności spełnienia przez osoby opuszczające byłe terytorium RP na podstawie tej umowy innych ustawowych przesłanek warunkujących potwierdzenie prawa do rekompensaty.

Odnośnie zaś kwestii dotyczącej twierdzeń S. C. zawartych w pozwie z 1990 r. oraz uznania ich wiarygodności przez sąd, Minister zauważył, że wyrokiem z dnia 26 listopada 1990 r., sygn. akt I C 441/90, Sąd Wojewódzki w E. ustalił jedynie, że spadkobiercy po M. W. S. C. i T. W. pozostawili w miejscowości T., gmina N., powiat w. nieruchomość rolną składającą się z gruntów o powierzchni 9 ha i 954 m2 oraz domu mieszkalnego, stodoły, spichlerza i obory. Zdaniem organu w sentencji prawomocnego wyroku z dnia 26 listopada 1990 r. Sąd Wojewódzki w E. nie rozstrzygnął kwestii okoliczności pozostawienia przez S.C. i T. W. opisanej nieruchomości. Z uzasadnienia powyższego wyroku nie wynika również, by poczynione zostały w tym zakresie jakiekolwiek ustalenia faktyczne. Uznanie zaś przez sąd za prawdziwe twierdzeń powódki na podstawie art. 339 k.p.c. odnosi się jedynie do tych twierdzeń, które stanowiły podstawę do ustalenia opisanego w uzasadnieniu wyroku stanu faktycznego oraz miały znaczenie dla treści rozstrzygnięcia.

Skargę na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył A. W. , wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r.

W obszernym uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że wbrew stanowisku organów, opuszczenie swojej własności przez S. C.oraz T. W. i ich powrót do Polski w 1958 r. nastąpiło w wyniku wojny rozpoczętej w 1939 r. Okoliczności wskazane w materiale zebranym w toku sprawy, a zwłaszcza przedstawione przez świadków i sąsiadów S. C. i T. W. wskazują niezbicie, że zmuszeni oni zostali do opuszczenia swojej własności i do powrotu do Polski, co było konsekwencją zmiany granic Polski po wojnie rozpoczętej w 1939 roku.

Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że Minister Skarbu Państwa prawidłowo zastosował przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i nie uchybił zasadom postępowania administracyjnego.

Sąd wskazał, że istota sporu w sprawie niniejszej sprowadza się do kwestii, czy S.C. i T.W. opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w warunkach przymusu w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. oraz czy w chwili jego opuszczenia byli właścicielami nieruchomości pozostawionej w miejscowości T..

Dokonując analizy przesłanek wynikających z treści art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., Sąd stwierdził, że przepis ten nie precyzuje, co należy uważać za "zmuszenie" do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym przymus, pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej może mieć różny charakter przybierający formę przymusu bezpośredniego, ekonomicznego lub też uzasadnionej obawy o zdrowie i życie własne lub osób najbliższych. Warunkiem jednakże koniecznym zaistnienia przesłanek wymienionego przepisu jest wymóg aby przymus ten pozostawał w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r.

Zdaniem Sądu, z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie nie wynika natomiast, aby taka przymusowa sytuacja miała miejsce. Jego analiza prowadzi do wniosku, że organy obu instancji prawidłowo wywiodły, iż S.C. i T. W. nie opuścili nieruchomości położonej w miejscowości T., gmina N. w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i nie byli zmuszeni do jej opuszczenia bezpośrednio na skutek wybuchu wojny.

W ocenie Sądu, przytoczone przez strony powody repatriacji a więc przymusowe kontrybucje żywności i zwierząt gospodarskich, kolektywizacja rolnictwa, zarzuty kułactwa i nękanie obywateli, jak również zastraszanie groźbą aresztowania, wbrew stanowisku skarżącego, nie miały bezpośredniego związku z II wojną światową, lecz wprost wiązały się z ustrojem politycznym i gospodarczym totalitarnego państwa, jakim był ZSRR. Nawet podstawowa wiedza historyczna nie pozostawia wątpliwości, że wymienione zachowania były stałym elementem kształtowania przez państwo radzieckie polityki społecznej i utrwaloną formułą sprawowania władzy, a nie konsekwencją wybuchu II wojny światowej. Niewątpliwie zatem twierdzenia świadków i strony polegają na prawdzie i stanowią element faktycznie istniejącej w owym czasie rzeczywistości, która była udziałem nie tylko Polaków ale także osób innych narodowości, jednakże nie mogą one stanowić dowodu zmuszania do opuszczenia przez nich byłych terenów RP jako bezpośredniego skutku wybuchu II wojny światowej.

Ponadto Sąd zwrócił uwagę, że S. C. i T.W. powrócili do Polski w dniu 18 listopada 1958 r. w ramach akcji repatriacyjnej, której podstawą prawną była umowa międzynarodowa z dnia 25 marca 1957 r. zawarta pomiędzy Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222). Umowa ta w art. 8 przewidywała, że osoby wyjeżdżające ze Związku Radzieckiego mogły bez opłaty cła wywieźć należące do nich mienie przeznaczone dla osobistego użytku i przedmioty niezbędne do wykonywania zawodu, mogły też rozporządzić mieniem według swego uznania, na przykład poprzez zbycie nieruchomości (należących do nich domów, budynków), jak również mogły wpłacać swoje środki pieniężne do Państwowego Banku ZSRR ze zleceniem przekazania ich na swój rachunek w Narodowym Banku Polskim. W tym kontekście za trafne Sąd uznał stanowisko Ministra Skarbu Państwa, że analizując okoliczności pozostawienia przez właścicieli nieruchomości poza obecnymi granicami RP w niniejszej sprawie, należy mieć na uwadze również orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04. Wskazano w nim, że rekompensata za pozostawione w związku z działaniami wojennymi poza obecnym terytorium Rzeczpospolitej mienie, nie ma charakteru czysto odszkodowawczego. Przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli Rzeczypospolitej Polskiej (wg stanu prawnego z dnia 1 września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej, manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim. Miała ona zatem zrekompensować niedogodności związane z koniecznością szybkiego opuszczenia domu, spowodowaną działaniami wojennymi, ułatwić ponowny start życiowy w nowym miejscu i okolicznościach oraz w pewien sposób "wynagrodzić" przywiązanie do państwa Polskiego, silniejsze od potrzeby zachowania własnego majątku.

Zdaniem Sądu trafnie wskazał Minister, że w przypadku S. C. i T. W. żadna z tych funkcji rekompensaty nie miałaby zastosowania, gdyż nie opuścili oni swojego majątku w związku z działaniami wojennymi, ani z przyczyn z nimi związanych, przedkładając swoją przynależność narodową ponad wartości majątkowe, które podlegały utracie w przypadku przyjazdu na obecne terytorium RP.

Sąd stwierdził ponadto, że niniejszej sprawie nie uchybiono również przepisom prawa procesowego, bowiem wbrew twierdzeniom skarżących wydanie kwestionowanej decyzji poprzedziło dokładne wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności mających znaczenie dla podejmowanego w sprawie rozstrzygnięcia. Ocena ta nie nosi cech dowolności. Organy nie pominęły istotnych dla sprawy dowodów lub okoliczności, lecz wyciągnęły inne niż skarżący wnioski, na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A. W. . Wskazując na obie podstawy wymienione w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., skarżący kasacyjnie zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu:

1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, przez jego błędną wykładnię polegającą na niesłusznym przyjęciu, iż opuszczenie przez S. C. i T. W. dotychczasowego miejsca zamieszkania w T. i ich powrót w 1958 roku do Polski nie był związany z wojną rozpoczętą w 1939 r. oraz że warunkiem koniecznym nabycia przez nich uprawnienia do rekompensaty na podstawie przepisów w/w ustawy jest, aby opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej odbyło się w warunkach przymusu, co skutkowało niesłusznym uznaniem, iż nie spełniają oni przesłanek ustawowych do potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, tj. w T. gm. N. pow. w., woj. [...] (obecnie terytorium Republiki Litewskiej);

2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

a) art. 151 p.p.s.a. przez niesłuszne oddalenie skargi w wyniku wadliwego stwierdzenia w toku rozpoznania sprawy, że nie nastąpiło naruszenie przez organ administracji publicznej wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego;

b) art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. przez nie rozważenie wszystkich zarzutów strony zawartych w skardze z dnia 1 lipca 2013 r. dotyczących:

- pominięcia znacznej części oświadczeń S. S., S.C. oraz J. N. złożonych w toku postępowania, a z których wynika, że powrót S. C. oraz T. W. do Polski w 1958 r. nastąpił w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.,

- pominięcia w toku rozpoznawania sprawy znacznej części oświadczenia S. S., z którego wynika, że opóźnienie wyjazdu S.C. i T.W. do Polski spowodowane było celowym odwlekaniem wydania im przez ówczesne władze radzieckie stosownego pozwolenia,

- kwestii uznawania umowy międzynarodowej o repatriacji zawartej pomiędzy rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich z dnia 25 marca 1957 r. w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej, jako kontynuacji układów republikańskich z 1944 r., o których mowa w art. 1 ust. 1 pkt. 1- 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej,

c) 145 § 1 pkt. 1 lit c w zw. z art. 145 § 2 p.p.s.a. przez ich nie zastosowanie w niniejszej sprawie pomimo naruszenia przez organ administracji publicznej przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a. mających istotny wpływ na wynik sprawy, skutkujących błędnymi ustaleniami stanu faktycznego polegającymi na tym, że:

- S. C. i T. W. nie opuścili nieruchomości położonej w miejscowości T., gmina N. w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.,

- powrót w/w z terenu byłego ZSRR do Polski w listopadzie 1958 r. spowodowany był ich wolną wolą, a nie celowym, mającym cechy szykanowania postępowaniem ówczesnych władz ZSRR polegającym m.in. na odmowie wysłania stosownych dokumentów niezbędnych do umożliwienia wyjazdu, w tym zezwoleń, potwierdzenia obywatelstwa polskiego.

Podnosząc powyższe zarzuty, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał zaskarżone orzeczenie, ewntualenie w przypadku uznania, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego - uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi, a ponadto zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu poniesionych niezbędnych kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w toku orzekania w przedmiotwej sprawie pominął w zupełności dorobek orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (w tym uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 11/2013), dotyczący wykładni art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Tymczasem uwzględnienie orzecznictwa prowadzi do stwierdzenia, że odkodowanie normy prawnej, zawartej w art. 2 ustawy zabużańskiej -stosownie do art. 8 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - winno nastąpić przy zastosowaniu tzw. prokonstytucyjnej wykładni prawa, posługując się analogiczną metodologią przyjętą przez Naczelny Sąd Administracyjny w toku procedowania nad uchwałą z dnia 16 grudnia 2013 r. Brak jest bowiem powodu, uzasadnionego koniecznością ochrony innych wartości konstytucyjnych, by wykładnię tę zawężać w sposób niekorzystny dla jednostki przyjmująć tak, jak przyjął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, iż S. C. i T. W. nie opuścili nieruchomości położonej w miejscowości T. w związku z wojną rozpoczęta w 1939 r. i nie byli zmuszeni do jej opuszczenia bezpośrednio na skutek wybuchu wojny, przy całkowitym pominięciu, iż wyjazd został im umożliwiony dopiero w wyniku zawartej umowy międzynarodowej z dnia 25 marca 1957 r. Zgodnie z powszechnie aprobowanym i utrwalonym orzecznictwem faktem powszechnie znanym jest, że na skutek zmian granic państwa w wyniku wojny rozpoczętej w 1939 r. obywatele polscy opuszczali byłe terytorium RP, pozostawiając tam swój majątek, nie tylko w pierwszych latach po jej zakończeniu, lecz również w okresie późniejszym. Umowa o repatriacji z dnia 25 marca 1957 r. była kontynuacją układów republikańskich z 1944 r., co prowadzi do wniosku, że nie ma jakichkolwiek podstaw do różnicowania sytuacji prawnej osób przesiedlonych na podstawie umów. W odniesieniu do sytuacji S. C. i T. W. , istotne trudności dowodowe dotyczą okoliczności związanych z opóźnieniem ich wyjazdu do Polski (dopiero na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r.), a także z wykazaniem faktów składających się na przymus powrotu do Polski związany z szeregiem aktów represji i nacisku ówczesnych władz ZSRR. Przedstawione w tym zakresie oświadczenia świadków podlegały w toku postępowania administracyjnego i sądowo administracyjnego wybiórczej interpretacji z wyraźnym pominięciem okoliczności przemawiających za potwierdzeniem ich prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości na terytorium poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Odnośnie zasadności zarzutów naruszenia przepisów postępowania, autor skargi kasacyjnej wskazał, że w toku rozpoznawania sprawy należało ustosunkować się do wszystkich zarzutów skarżącego wyartykułowanych w skardze z dnia 1 lipca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie pochylił się dostatecznie nad materiałem zgromadzonym w sprawie i nie rozważył go wszechstronnie, a wręcz wybiórczo przeanalizował te jego fragmenty, które odpowiadały przyjętej koncepcji o braku uprawnień S.C. i T. W. do rekompensaty.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Granice te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze kasacyjnej podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna powołała się na obie podstawy kasacyjne, określone w art.174 pkt 1 i 2 p.p.s.a, co zwykle powoduje rozpoznanie w pierwszej kolejności zarzutów naruszenia prawa procesowego. W rozpoznawanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny doszedł jednak do przekonania, że wskazane w skardze kasacyjnej uchybienia procesowe były wynikiem błędnej wykładni prawa materialnego - tj. art. 1 ust. 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), zwanej dalej "ustawą".

Artykuł 1 ust. 2 ustawy stwierdza, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zmuszone były opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ust. 1 tego artykułu przewiduje prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia na byłym terytorium RP w wyniku wypędzenia lub opuszczenia na podstawie umów, wymienionych w tym przepisie. Ust. 2 zatem przewiduje prawo do rekompensaty także z każdej innej przyczyny, aniżeli wymienionej w ust. 1 zmuszającej do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej. Wśród innych przyczyn można znaleźć przyczyny najróżniejsze, ale cechą ich jest to, że uniemożliwiają one pozostanie na terenie byłego terytorium Rzeczypospolitej, zaś zmuszają do jego opuszczenia. Okoliczności te mają być związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. Ustawodawca nie wymienił w ust.2 expressis verbis, tak jak w ust. 1 i 1a, aktów i umów na podstawie których możliwa jest realizacja prawa do rekompensaty, jednakże w ugruntowanym już orzecznictwie przyjmuje się, że do kategorii osób objętych dyspozycją art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej należy zaliczyć osoby, które opuściły byłe terytorium RP na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej pomiędzy Rządem PRL a Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222). Umowa ta regulowała kwestię dalszej repatriacji osób narodowości polskiej, rozpoczętej na podstawie poprzednich porozumień ewakuacyjnych wymienionych w art. 1 ust. 1 i 1a. Świadczy o tym zarówno jej tytuł, jak też treść preambuły oraz postanowienia i cel umowy. Wynika z nich bowiem wyraźnie, że chodziło tu o "dalszą repatriację" osób narodowości polskiej, a mianowicie tych, którzy z różnych przyczyn nie skorzystali z prawa do przesiedlenia się na podstawie poprzednio zawartych umów polsko-radzieckich. Zagadnienie uprawnień przysługujących osobom repatriowanych na podstawie wyżej wymienionej umowy z dnia 25 marca 1957 r. było przedmiotem orzecznictwa już w 1990 r. W uchwale z dnia 30 maja 1990 r., sygn. III CZP 1/90, pub. OSNC 1990/10-11/129, Sąd Najwyższy orzekł, że osobom repatriowanym na podstawie powołanej umowy, które przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwały w Polsce na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, pozostawiły tam majątek nieruchomy i nie rozporządziły nim z przyczyn od nich niezależnych – przysługują uprawnienia (z ówcześnie obowiązującego) art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości. Powołana uchwała z 1990 r. była podstawą wielu orzeczeń sądowych, zapadłych już pod rządami późniejszych ustaw i zachowała swoją aktualność do chwili obecnej. W uchwałach z dnia 30 maja 1990 r. (sygn. akt III CZP 1/90, pub. OSNC 1990/10-11/129), 5 czerwca 1990 r. III CZP 4/90 (niepub.) oraz 10 kwietnia 1991 r. (sygn. akt III CZP 84/90. pub. OSNC 1881/8-9/97) Sąd Najwyższy dokonał wykładni obowiązujących ówcześnie przepisów art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tj. Dz. U. z 1989 r., Nr 14, poz. 74 ze zm.). W obszernych uzasadnieniach wyjaśniono, dlaczego zasadne jest objęcie uregulowaniami dotyczącymi realizacji zobowiązań podjętych przez Państwo Polskie w porozumieniach dotyczących repatriacji kręgu obywateli szerszego niż tylko te osoby, które opuściły tereny zajęte przez Związek Radziecki w ramach zorganizowanej akcji repatriacyjnej. Dokonana w tych orzeczeniach analiza zarówno ówczesnej sytuacji prawnej i faktycznej osób, które opuściły nieruchomości w związku z wojną, jak i charakteru zobowiązań podjętych przez Państwo w ramach porozumień międzynarodowych oraz wnioski, jakie współcześnie wynikają z tej analizy, pozostają aktualne mimo zmiany przepisów regulujących realizację tych zobowiązań. Nie może budzić wątpliwości, że fakt repatriowania w trybie powołanej umowy z dnia 25 marca 1957 r. mieści się w zakresie art. 1 ust. 2 powołanej ustawy zabużańskiej. Tymczasem w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji wskazuje na art.8 umowy z 25 marca 1957 r. i wynikającą z tego przepisu odmienność regulacji wobec układów i porozumień z 1944 r. Odmienność ta była już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 30 maja 1990 r. Umowa z dnia 25 marca 1957 r. – na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy – była kontynuacją uprzednio zawartych umów ewakuacyjnych, co wynikało z jej tytułu, preambuły i postanowień. Postanowienia te, we wspomnianym wyżej art. 8, traktowały też w zasadzie o mieniu ruchomym, które repatriant mógł zabrać. Możność natomiast rozporządzenia majątkiem nieruchomym ograniczała się (i to niejednokrotnie, albo wręcz najczęściej czysto iluzorycznie) do rozporządzenia tylko domem mieszkalnym, czy innym budynkiem, a nie gruntem, który stał się własnością państwa radzieckiego. Rozważania Sądu I instancji w opisanej kwestii nie są zatem trafne.

Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku dokonał błędnej wykładni art. 1 ust. 2 ustawy, przyjmując, że przymus, pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej musiał pozostawać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r., a przytoczone przez strony powody repatriacji a więc przymusowe kontrybucje żywności i zwierząt gospodarskich, kolektywizacja rolnictwa, zarzuty kułactwa i nękanie obywateli, jak również zastraszanie groźbą aresztowania, nie miały bezpośredniego związku z II wojną światową. Stanowiska tego nie podziela Naczelny Sąd Administracyjny.

Wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji w sytuacji, kiedy podstawą repatriacji była wyżej wskazana umowa z 1957 r., to dla oceny spełnienia przesłanki przymusu opuszczenia byłego terytorium RP bez znaczenia pozostaje jakiego rodzaju był to przymus. Zarówno bowiem represje i prześladowania obywateli polskich mieszkających na byłych terenach RP przybierające formę aresztowań, deportacji czy zesłania na Syberię, jak i innego rodzaju następstwa powojenne, np. działania władz rosyjskich związane z kolektywizacją mienia, czy też sam fakt zmiany granic państwa polskiego wprost łączą się ze skutkami drugiej wojny światowej. W świetle wynikającej z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasady równości brak jest zatem podstaw do różnicowania obywateli w ubieganiu się o przyznanie prawa do rekompensaty w zależności od tego, co było przyczyną repatriacji – przymus bezpośredni stosowany wobec nich, czy też inne czynniki natury np. ekonomicznej takie jak pozbawienie posiadanego mienia (co niewątpliwie wiązało się ze zmianą statusu materialnego i utratą dotychczasowych środków utrzymania), w sytuacji, kiedy w każdym z tych przypadków doszło do opuszczenia byłego terytorium RP na podstawie aktów i umów objętych ustawą zabużańską ( por. także wyroki NSA z dnia 21 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 341/09, z dnia 30 października 2012 r., sygn. akt I OSK 1388/11, z dnia 25 lipca 2007 r., sygn. akt I OSK 1252/06 i z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1813/11 oraz z dnia 12 marca 2014 r., sygn. akt I OSK 3015/13 dostępne na http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Naczelny Sąd Administracyjny również w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 16 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 11/13, stwierdził, że wprawdzie umowa z dnia 25 marca 1957 r. nie jest wymieniona w art. 1 ust. 1 ani ust. 1a ustawy zabużańskiej, to repatriacja na podstawie tej umowy może być traktowana jako "inna okoliczność związana z wojną rozpoczętą w 1939 r.", o której mowa w art. 1 ust. 2 ww. ustawy. Repatriacja ta stanowiła bowiem konsekwencję zmiany granic państwowych, a ta była następstwem drugiej wojny światowej.

Zaznaczyć jednakże należy, że wskazana uchwała NSA została podjęta w dniu 16 grudnia 2013 r., a zatem już po wydaniu zaskarżonego wyroku, dlatego czynione w skardze kasacyjnej zarzuty pominięcia treści uchwały przez Sąd pierwszej instancji są nieuzasadnione.

Odnosząc czynione powyżej rozważania do stanu faktycznego sprawy stwierdzić należy, że na skutek błędnej wykładni art.1 ust.2 ustawy Sąd pierwszej instancji niewłaściwie ocenił, że skarżący nie spełniają wymogu opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z drugą wojną światową w okolicznościach przymusowych. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że: " S. i M. małżonkowie W. byli nękani przez władze radzieckie, głównie za to, że są kułakami, byli zmuszani do daniny w postaci żywności i zwierząt, grożono im zsyłką na Syberię, M. W. zarzucano, że buntuje ludzi przeciwko kołchozom, zmarł on w tajemniczych okolicznościach tuż przed datą repatriacji" ( zeznania S. S.); " grożono im aresztowaniami, do wyjazdu W. zmusiła informacja przekazana im w tajemnicy przez sołtysa, że są przeznaczeni do wywózki na Syberię, jako kułacy (..).M.W. nie doczekał wyjazdu, został tuż przed wyjazdem znaleziony martwy na polu.."( zeznania J. N.). Podobne wnioski wynikają z oświadczenia L. W. , która wskazała ponadto, że władze radzieckie odmawiały wydania stosownych dokumentów niezbędnych do umożliwienia wyjazdu, w tym zezwoleń,a także potwierdzenia obywatelstwa polskiego, opóźnienie wyjazdu S.C. i T. W. do Polski spowodowane było celowym odwlekaniem wydania im przez ówczesne władze radzieckie stosownego pozwolenia.

W tych okolicznościach trafnie w skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie wskazanych norm prawa materialnego.

Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny – z mocy art.188 w związku z art. 193 i w związku z art. 145 §1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania oparto na art. 203 pkt 1 i art. 200 w zw. z art. 193 p.p.s.a.