Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 1061/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2013-03-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 i ust. 1a
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 128, art. 132
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 5 marca 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia NSA Anna Stępień Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.) Protokolant specjalista Dominika Janicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 marca 2013 roku sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. LS


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm., w skrócie K.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...], nr [...], odmawiającą A. B. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dziadkiem W. B.

W toku postępowania ustalono, iż w dniu 28 czerwca 2012r. A. B. złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad dziadkiem W. B. Do wniosku dołączono orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności W. B. z dnia 5 października 2005r., z którego wynikało, iż ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 27 lipca 2005r. Ponadto ustalono, iż W. B. ma żonę, która posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności oraz dwóch synów, którzy nie są w stanie sprawować opieki nad ojcem, gdyż prowadzą działalność gospodarczą.

Po rozpatrzeniu powyższego wniosku, decyzją z dnia [...] organ I instancji na podstawie art. 104 K.p.a., art. 3 pkt 21 lit. a), art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 5 pkt 2 lit. a), art. 20, art. 24 ust. 2a i ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006r., nr 139, poz. 992 ze zm., powoływana także jako ustawa), § 6 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 grudnia 2011r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz.U. Nr 298, poz. 1769), Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 2009r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz.U. Nr 129, poz. 1058), odmówił wnioskodawcy przyznania żądanego świadczenia uznając, że nie spełnia on przesłanek określonych w ustawie.

W odwołaniu od decyzji organu I instancji A. B. zarzucił błędną wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że osobie najbliższej zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym, nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Z tego względu skarżący wniósł o zmianę decyzji i uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego lub uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.

Zdaniem skarżącego wykładni przepisu art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy nie można dokonywać w sposób literalny, gdyż należy mieć na uwadze zarówno orzecznictwo sądowoadministracyjne, jak i stanowisko Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyrokach z dnia 18 lipca 2008r., sygn. akt P 27/07 oraz z dnia 15 listopada 2006r., sygn. akt P 23/05, a także w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010r., sygn. akt P 38/09. Skarżący podkreślił, że literalna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy (z uwzględnieniem zmian wprowadzonych ustawą z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. Nr 205, poz. 1212) w związku z art. 17 ust. 1 tej ustawy, nie czyni zadość wywodom zawartym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, odnoszącym się do nakazu właściwego odczytywania i stosowania treści art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało odwołanie za niezasadne i wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy, powołując się na treść art. art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 ustawy stwierdził, iż analiza tych przepisów prowadzi do wniosku, że aktualne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy może mieć zastosowanie do innych niż współmałżonek osób uprawnionych do uzyskania omawianego świadczenia pielęgnacyjnego, na przykład dziecka osoby wymagającej opieki. Wówczas obowiązek opieki spoczywa w pierwszej kolejności na małżonku, a inna osoba może uzyskać uprawnienie wtedy, gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.

Następnie Kolegium wskazało, iż zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (K.r.o.), obowiązek alimentacyjny, czyli obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Rodzice i dzieci są spokrewnieni w pierwszym stopniu linii prostej, dziadkowie i wnuki w drugim stopniu linii prostej itd., natomiast rodzeństwo jest spokrewnione w drugim stopniu linii bocznej. Z kolei z art. 129 K.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, reguluje kolejność obowiązku alimentacyjnego spoczywającego na osobach spokrewnionych z uprawnionym w linii prostej i rodzeństwie. Bezwzględnie obowiązujące uregulowania Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sprawiają, że osoba, która nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić swych usprawiedliwionych potrzeb, nie może wystąpić o alimenty do któregokolwiek spośród członków swej rodziny, gdyż ww. ustawa określa kolejność, w jakiej obowiązek ten obciąża poszczególne osoby z kręgu zobowiązanych do alimentacji. I tak zstępni w stosunku do uprawnionego do alimentacji to jego dzieci, wnuki, prawnuki, zaś wstępni to generacje starsze - rodzice, dziadkowie. Artykuł 129 § 1 K.r.o. rozstrzyga też kwestię występującą w praktyce sporadycznie, kiedy uprawniony do alimentacji ma dorosłe dzieci lub wnuki, a także swoich rodziców lub dziadków. W takim przypadku najpierw powinien on dochodzić alimentów od zstępnych (dzieci, wnuków, prawnuków), a dopiero w razie niemożności ich uzyskania od nich, od wstępnych (kolejno: rodziców, dziadków, pradziadków).

Dalej organ II instancji podkreślił, iż kontrowersje w kwestii stosowania art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych występowały w orzecznictwie organów administracyjnych i sądów administracyjnych na tle stanu prawnego obowiązującego przed zmianą ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokonaną wspomnianą wyżej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011r. Dotyczyły one skutków stosowania wykładni gramatycznej obowiązujących wówczas przepisów. Sprowadzały się one do przyjęcia, iż brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) ustawy o świadczeniach rodzinnych musi być odczytywane przez pryzmat przepisu art. 17 ust. 1 tej ustawy. Jeżeli bowiem prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych niweczyłoby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują inne osoby zobowiązane do alimentacji w przypadku, gdy drugi małżonek nie może takiej opieki świadczyć. Nieuprawniona jest zatem taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w związku z art. 17 ust. 1 ustawy, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę, w związku małżeńskim. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy należy interpretować w taki sposób, że osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, traci prawo do świadczenia z uwagi na zawarcie przez osobę wymagającą opieki związku małżeńskiego, jako że obowiązek sprawowania opieki obciążać będzie wówczas przede wszystkim nowego małżonka (przed innymi członkami rodziny osoby wymagającej opieki), który w takiej sytuacji uzyska prawo do ubiegania się o świadczenie w przypadku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Interpretując przepisy art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy powinna być przeprowadzona nie wykładnia gramatyczna tych przepisów, lecz wykładnia systemowa i celowościowa, aby umożliwić najpełniejsze urzeczywistnienie norm, zasad i wartości konstytucyjnych - dokonana w ten sposób wykładnia nie narusza w żaden sposób art. 6 K.p.a. nakazującego organom administracji publicznej działanie na podstawie przepisów prawa. W ocenie Kolegium dokonana nowelizacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych zgodna jest z przytoczonymi wyżej zasadami wskazanymi przez Trybunał Konstytucyjny i orzecznictwo sądów administracyjnych.

Organ odwoławczy wskazał następnie, iż z akt przedmiotowej sprawy wynika, że W. B., w związku z opieką nad którym skarżący ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, zaliczony został na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności, natomiast Z. B. (żona W. B.) została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na stałe. Opiekę nad dziadkiem sprawuje wnuczek A. B., który nie pracuje. Synowie J. B. i R. B., jak podali w oświadczeniach złożonych w dniu 26 czerwca 2012r. nie mogą opiekować się ojcem ze względu na prowadzoną działalność gospodarczą.

W związku z powyższym Kolegium wyjaśniło, iż kwestia przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego została ściśle określona w powyżej wskazanych przepisach prawa i pozostaje poza uznaniem administracyjnym. Dlatego też argumenty podniesione w odwołaniu nie mogą mieć wpływu na możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż babcia A. B. legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Z tego względu wnioskowane świadczenie nie przysługuje skarżącemu, gdyż obowiązek opieki spoczywa w pierwszej kolejności na małżonku, a inna osoba może uzyskać uprawnienie wtedy, gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. W świetle powyższego za chybiony uznać należy zarzut błędnej interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skoro bowiem jego treść jest jednoznaczna, to organ I instancji trafnie dokonał wykładni gramatycznej, dosłownej i zastosował cytowany przepis będąc do tego zobowiązany m. in. na zasadzie art. 6 K.p.a., z którego wynika, że organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Niezależnie od powyższego nie można przyjąć, aby podane przez J. B. i R. B. okoliczności wyłączały możliwość sprawowania przez nich opieki nad wymagającym opieki ojcem. Zgodnie bowiem z poglądami prezentowanymi w orzecznictwie sądów administracyjnych niemożność sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1a ustawy, ma miejsce wyłącznie w przypadku istnienia takich przeszkód w sprawowaniu opieki, które mają charakter obiektywny, tzn. nie zależą co do zasady od woli człowieka i nie są rezultatem jego świadomego wyboru, takich jak niepełnosprawność lub ciężka choroba uniemożliwiająca sprawowanie opieki nad inną osobą. Nie chodzi zatem o takie sytuacje, gdy przeszkoda może zostać zakwalifikowana, jako wynik świadomego wyboru życiowego człowieka, np. wyboru dotyczącego miejsca zamieszkania czy aktywności zawodowej. Sam fakt pracy zawodowej przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie wyłącza, w rozumieniu art. 17 ust. 1a ustawy, możliwości sprawowania przez te osoby opieki nad osobą uprawnioną. Podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, obok wykazania, że osoba bliska, co do której istnieje obowiązek alimentacji, wymaga opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy jest bowiem właśnie rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad tą osobą. Świadczenie pielęgnacyjne ze swej istoty służy zaś częściowemu choćby zrekompensowaniu strat finansowych, jakie ponoszą osoby opiekujące się chorymi członkami najbliższej rodziny, wskutek rezygnacji z aktywności zawodowej na rzecz sprawowania stałej opieki. Wykonywanie obowiązku alimentacyjnego przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki może polegać także na dostarczaniu osobie uprawnionej środków pieniężnych, które umożliwiłyby opłacenie świadczenia usług opiekuńczych przez inną osobę. Zawarte w art.17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych uregulowanie prawne, iż osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych, do których nie należy sam fakt pozostawania w zatrudnieniu. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalnia przy tym tej osoby z obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego. W takim przypadku obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Może nią być również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności.

Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] skargę do sądu administracyjnego wniósł A. B., który zaskarżonej decyzji zarzucił dokonanie przez organ odwoławczy błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że obowiązek opieki spoczywa w pierwszej kolejności na małżonku, a inna osoba może uzyskać uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego wtedy, gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, co de facto oznacza, że osobie najbliższej zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, która to wykładnia stoi w jawnej sprzeczności z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r. wydanego w sprawie o sygnaturze akt P 27/07, a w konsekwencji - przyjmowana przez organ odwoławczy wykładnia ww. przepisu prowadzi do naruszenia art. 32 ustęp 1 Konstytucji RP. Po drugie skarżący zarzucił również naruszenie przepisów art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. poprzez nierozpoznanie prawdziwej istoty sprawy, polegające na pominięciu badania istotnych przesłanek warunkujących przyznanie skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego i rozważaniu okoliczności mniej istotnych dla sprawy takich jak sytuacja zawodowa skarżącego, kwestie związane z obowiązkiem alimentacyjnym, podczas gdy organ powinien skupić się na dokonaniu prawidłowej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy.

Skarżący, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych oraz wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r., sygn. akt P 27/07 oraz z dnia 15 listopada 2006r., sygn. akt P 23/05 stwierdził, że przyjęta w zaskarżonej decyzji wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadziłaby do wniosku, iż małżonek ubiegający się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad swoim współmałżonkiem sam musiałby być osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższe prowadziłoby do sytuacji, w której przedmiotowe świadczenie mogłoby być przyznane tylko takiej osobie, która sama również wymaga opieki, bo jest niepełnosprawna w stopniu znacznym. Byłoby to sprzeczne z brzmieniem art. 17 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, który wprost wyłącza z katalogu osób uprawnionych do tego świadczenia osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności. Za prawidłową uważa wykładnię, iż art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy dotyczy sytuacji, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowania opieki stara się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1, ale nie będąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji.

W ocenie skarżącego uznać zatem należy, iż uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego jest osoba, która zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu małżonkiem, a zarazem na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec małżonka, a która nadto nie jest niepełnosprawna w stopniu znacznym, czyli nie dotyczy jej wyjątek, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tym czasem organ II instancji dokonał wadliwej wykładni przepisu prawa materialnego tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy, co miało wpływ na wynik sprawy.

Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania na rzecz skarżącego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując jednocześnie stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi Sąd skargę oddala (art. 151 P.p.s.a.).

Oceniając legalność zaskarżonej decyzji należy stwierdzić, że organy obu instancji prawidłowo przeprowadziły postępowanie dowodowe, ustaliły stan faktyczny i wydały rozstrzygnięcia odpowiadające zebranym dowodom oraz przepisom prawa.

W rozpoznawanej sprawie przedmiotem kontroli Sądu była decyzja organu odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do przepisu art. 17 ust. 1 powołanej ustawy, w stanie prawnym obowiązującym w dacie orzekania przez organ odwoławczy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

3) opiekunowi faktycznemu dziecka

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl natomiast art. 17 ust. 1a ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki.

W tym miejscu powołać należy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006r. (sygn. akt P 23/05), w którym wskazano, iż prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej także jako K.r.o.), który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym – jak podkreślił Trybunał – kolejność zobowiązanych, w związku z czym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.).

Jak wynika zatem z powyższego, uregulowanie zawarte w art. 17 ust. 1a ustawy i powyższa regulacja kodeksowa (art. 132 K.r.o.) posługują się tym samym zwrotem pojęciowym, odnoszącym się do osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do (uogólniając) udzielania pomocy potrzebującemu członkowi rodziny to jest: "gdy osoba ta nie jest w stanie". W tej sytuacji, z racji wspomnianego wyżej powiązania obu instytucji, to jest świadczenia pielęgnacyjnego i obowiązku alimentacyjnego, rzeczony zwrot pojęciowy winien być wykładany w sposób jednolity.

Zwrócić też należy uwagę na charakterystyczne przenikanie się nawzajem obu instytucji, co dodatkowo przemawia za traktowaniem ich w sposób jednolity. Obowiązek alimentacyjny może bowiem polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej tzw. świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ustawy). Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez państwo składek emerytalno – rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny.

Zaakcentować należy, że obowiązek, o którym mowa powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie obowiązek cudzy przez nią wypełniany). To właśnie w ten sposób należy interpretować przepisy dotyczące świadczenia rodzinnego. Uprawnienie do jego otrzymania, dalsza osoba – w stosunku bliskości do potrzebującego pomocy – uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji to jest, gdy takiej osoby nie będzie albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym (art. 17 ust. 1a ustawy). Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej kategorii osób. O ile przy tym – z uwagi na konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej – może okazać się celowym (w danym stanie faktycznym) przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna – niż wymieniona expressis verbis w ustawie – kategoria członków szeroko rozumianej rodziny (vide: wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 roku, sygn. akt P 27/07), o tyle nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zmiany porządku kolejności nabywania obowiązku alimentacyjnego przez krewnych osoby uprawnionej do pomocy. To nie rodzina, czy wnioskodawca decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa. Z tego powodu zawarte w art. 17 ust. 1a ustawy uregulowanie prawne, iż osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych, do których nie można zaliczyć okoliczności będących wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę, co sposób oczywisty nie zwalnia tej osoby z obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego. W takim przypadku obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Może nią być również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności.

Z powołanych zapisów ustawowych i z wykładni zaprezentowanej w wyroku Trybunału Konstytucyjnego niewątpliwie wynika, iż osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia pieniężnego, o którym stanowi art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy jest osoba, która wyłącznie sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Innymi słowy, nie może zaistnieć sytuacja, w której opiekę sprawuje kilka osób, a jedna z nich będzie uprawniona do uzyskania świadczenia.

W analizowanej sprawie osoba uprawniona do otrzymania pomocy - W. B. - posiada żonę oraz dwóch dorosłych synów. Wynika z tego, że w stanie faktycznym sprawy są osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Tymczasem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pieniężnego wystąpiła osoba inna niż spokrewniona w pierwszym stopniu. W sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia wystąpił bowiem wnuczek osoby wymagającej opieki. Z powołanych uprzednio rozważań oraz wprost z cytowanego już przepisu art. 17 ust. 1a ustawy wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki. W sprawie zatem niezbędnym było ustalenie, czy osoby spokrewnione z osobą wymagającą opieki w pierwszym stopniu, czy są w stanie sprawować rzeczoną opiekę.

Z dokumentów zgromadzonych w aktach administracyjnych niezbicie wynika, że opieka nad W. B. sprawowana jest przez wnuczka A. B., który wnioskował o przyznanie świadczenia. Jakkolwiek można uznać, iż zobowiązana w pierwszej kolejności do opieki żona W. B., z uwagi na wiek i umiarkowany stopień niepełnosprawności nie jest w stanie sprawować nad nim opieki, to jednak nie można pominąć faktu, że w następnej kolejności zobowiązanymi do opieki są synowie W. B. Nie istnieją bowiem żadne okoliczności wyłączające możliwość sprawowania przez nich opieki nad wymagającym tej opieki ojcem. Podzielić w tym miejscu należy stanowisko organu odwoławczego, poparte powołanymi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji orzeczeniami sądów administracyjnych, zgodnie z którym niemożność sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1a ustawy, ma miejsce wyłącznie w przypadku istnienia takich przeszkód w sprawowaniu opieki, które mają charakter obiektywny, tzn. nie zależą co do zasady od woli człowieka i nie są rezultatem jego świadomego wyboru, takich jak niepełnosprawność lub ciężka choroba uniemożliwiająca sprawowanie opieki nad inną osobą. Nie chodzi zatem o takie sytuacje, gdy przeszkoda może zostać zakwalifikowana, jako wynik świadomego wyboru życiowego człowieka, np. wyboru dotyczącego miejsca zamieszkania czy aktywności zawodowej. Podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, obok wykazania, że osoba bliska, co do której istnieje obowiązek alimentacji, wymaga opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, jest bowiem właśnie rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad tą osobą. Ponownie należy podkreślić, iż świadczenie pielęgnacyjne ze swej istoty służy częściowemu choćby zrekompensowaniu strat finansowych, jakie ponoszą osoby opiekujące się chorymi członkami najbliższej rodziny, wskutek rezygnacji z aktywności zawodowej na rzecz sprawowania stałej opieki. Skoro zatem wykonywanie obowiązku alimentacyjnego przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki może polegać także na dostarczaniu osobie uprawnionej środków pieniężnych, które umożliwiłyby opłacenie świadczenia usług opiekuńczych przez inną osobę np. zawodowo świadczącą profesjonalne usługi opiekuńcze dla osób, których rodzina z powodu zatrudnienia nie jest w stanie takiej opieki sprawować to oznacza, że sam fakt pracy zawodowej przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie wyłącza - w rozumieniu art. 17 ust. 1a ustawy - możliwości sprawowania przez te osoby opieki nad osobą uprawnioną. O niemożności sprawowania opieki muszą zatem przesądzać okoliczności obiektywne, do których nie należy sam fakt pozostawania w zatrudnieniu. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalnia przy tym tej osoby z obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego. Tym samym należy uznać, że oświadczenia J. B. i R. B., w których stwierdzili, że niemożność sprawowania przez nich opieki nad ojcem jest spowodowana prowadzoną przez nich działalnością gospodarczą nie stanowią okoliczności zwalniającej ich z obowiązku alimentacyjnego, a tym samym nie oznacza to, że obowiązek opieki przechodzi na kolejną osobę tj. wnuczka W. B.

W świetle powyższych ustaleń uzasadnione jest stanowisko organów administracji, według którego brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym dziadkiem. Działanie organów administracji w sprawie zgodne było zatem z regulacją prawa materialnego, a postępowanie administracyjne nie zostało dotknięte naruszeniem przepisów procedury w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 151 P.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi.

LS