Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt V SA/Wa 491/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-06-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6539 Inne o symbolu podstawowym 653
Hasła tematyczne: Finanse publiczne
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję i umorzono postępowanie - art. 145 §3 ustawy PoPPSA
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art 145 § 3 w zw. z art. 105 § 1 kpa, art. 135,
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA - Piotr Piszczek, Sędzia WSA - Irena Jakubiec – Kudiura, Sędzia WSA - Marek Krawczak (spr.), Protokolant st. specjalista - Monika Włochińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 czerwca 2019 r. sprawy ze skargi P. S. - Zakład U.H.P. P. S. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie nakazu zwrotu środków Funduszu przekazanych tytułem refundacji składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych z dnia [...] października 2014 r. nr [...] ; 2. zasądza od Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej na rzecz P.S. - Zakład U.H.P. P. S. kwotę 221 zł (dwieście dwadzieścia jeden złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; 3. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez P. S. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Zakład Usługowo - Handlowo - Produkcyjny P.S. w O. (dalej: "Skarżący" lub "Strona") jest decyzja Ministra Pracy i Polityki Społecznej (dalej: "Minister", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z (...)czerwca 2015 r., nr (...)utrzymująca w mocy decyzję Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (dalej: "Prezes Zarządu PFRON" lub "organ I instancji") z dnia (...)października 2014 r., znak: (...)nakazująca zwrot odsetek naliczonych od nienależnie pobranych refundacji składek na ubezpieczenia społeczne.

Rozstrzygnięcie podjęte zostało w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Skarżący od 1 kwietnia 1997 r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników. Z zaświadczenia Regionalnego Oddziału KRUS w O. z 7 maja 2013 r. wynika, że od 1 grudnia 2001 r. do 31 grudnia 2009 r. pobierał okresową rentę rolniczą, powstałą wskutek wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym. Od 1 stycznia 2010 r. Skarżący pobiera rentę rolniczą przyznaną na stałe.

Pomimo posiadanego statusu osoby niepełnosprawnej prowadzącej działalność gospodarczą z ustalonym przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego prawem do renty, Skarżący odprowadzał od 1 marca 2008 r. do 28 lutego 2013 r. składki na ubezpieczenia społeczne do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dalej "ZUS" i w związku z odprowadzaniem tych składek do ZUS, na postawie art. 25a ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721, ze zm., dalej: "ustawa o rehabilitacji") korzystał z refundacji składek.

W dniu 16 kwietnia 2013 r. Skarżący zwrócił się do ZUS Oddział w O. o zwrot nadpłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, prosząc jednocześnie o przekazanie kwoty 22.088,88 zł na konto PFRON tytułem zwrotu refundacji składek przekazanych na konto strony.

Pismem z dnia 17 kwietnia 2013 r. Skarżący przesłał do PFRON korekty wniosków Wn-U-G od 1 marca 2008 r. do 28 lutego 2013 r., zwracając się jednocześnie o niestosowanie dodatkowych sankcji finansowych, ponieważ – zgodnie ze złożonym wyjaśnieniem – "nie było jego celem wyłudzenie refundacji". Stosownie do złożonego wniosku ZUS Oddział w O. przekazał na konto PFRON kwotę 22.088,88 zł tytułem zwrotu nadpłaty z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zrefundowanych Skarżącemu.

Pismem z dnia 9 września 2013 r. organ I instancji zawiadomił Stronę o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w przedmiocie zwrotu kwoty odsetek naliczonych od nienależnie pobranej refundacji składek na ubezpieczenia społeczne za okresy sprawozdawcze: od stycznia 2009 r. do maja 2011 r. oraz za marzec 2012 r.

Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego organ I instancji, decyzją z (...)stycznia 2014 r. nakazał Skarżącemu zwrot kwoty odsetek naliczonych od nienależnie pobranej refundacji składek na ubezpieczenia społeczne w wysokości 5 524,97 zł.

Decyzją z (...)czerwca 2014 r. organ II instancji uchylił decyzję Prezesa Zarządu PFRON z (...)stycznia 2014 r. i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy stwierdził, iż przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ I instancji powinien w sposób prawidłowy ustalić dzień otrzymania przez Stronę refundacji składek na ubezpieczenia społeczne.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy decyzją z (...)października 2014 r., organ I instancji ponownie nakazał Stronie zwrot w terminie 3 miesięcy od dnia otrzymania decyzji, odsetek naliczonych od nienależnie pobranej refundacji składek na ubezpieczenia społeczne w łącznej wysokości 5.521,04 zł. PFRON ustalił datę początkową przy naliczaniu odsetek od nienależnie pobranych kwot refundacji składek na podstawie przedłożonych przez Stronę wyciągów bankowych dotyczących kwot refundacji składek za 30 okresów sprawozdawczych.

Po rozpatrzeniu odwołania Skarżącego, Minister decyzją z (...)czerwca 2015 r. utrzymał w mocy decyzję Prezesa Zarządu PFRON z (...)października 2014 r.

Uznając podjęte rozstrzygnięcie organ II instancji wskazał, że w myśl art. 25a ust. 1 ustawy o rehabilitacji PFRON refunduje osobie niepełnosprawnej wykonującej działalność gospodarczą obowiązkowe składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe do wysokości odpowiadającej wysokości składki, której podstawą wymiaru jest kwota określona w art. 18 ust. 8 oraz w art. 18a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585, z późn. zm.), dalej: "s.u.s." pod warunkiem terminowego opłacenia tych składek w całości.

Zgodnie natomiast z art. 49e ust. 1 i 2 ustawy o rehabilitacji środki PFRON podlegają zwrotowi w kwocie wykorzystanej niezgodnie z przeznaczeniem, pobranej w nadmiernej wysokości lub ustalonej w wyniku kontroli w zakresie stwierdzonych nieprawidłowości, określonej w drodze decyzji nakazującej zwrot wypłaconych środków wraz z odsetkami naliczonymi od tej kwoty, od dnia jej otrzymania, w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych. Art. 49e ust. 4 ustawy o rehabilitacji przewiduje, że odsetek nie nalicza się w przypadku gdy wystąpienie okoliczności powodujących obowiązek zwrotu lub wypłaty środków było niezależne od zobowiązanego do zapłaty.

Organ odwoławczy odnosząc się do ustalonego stanu faktycznego sprawy wskazał, że na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2013 r. poz. 1403 ze zm.), dalej "u.s.r." ubezpieczenie społeczne rolników obejmuje rolników i pracujących z nimi domowników. Zgodnie z art. 5a ust. 1 u.s.r. rolnik - przy spełnieniu określonych warunków - który rozpocznie prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej - podlega nadal temu ubezpieczeniu w okresie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Stosownie do art. 16 ust. 1 pkt 1 u.s.r. ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy rolnik. Jednakże art. 16 ust. 3 u.s.r. wyłącza stosowanie art. 16 ust. 1 pkt 1 u.s.r. wobec osoby, która podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu, ma ustalone prawo do emerytury lub renty, lub ma ustalone prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Organ II instancji podkreślił, że bezspornym pozostaje fakt nienależnego pobierania przez Stronę refundacji składek, ponieważ refundacja ta Stronie nie przysługiwała. W ocenie organu odwoławczego nieświadomość i niewiedza strony w tym zakresie nie miały wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, ponieważ Strona występując o przyznanie pomocy publicznej powinna zapoznać się z obowiązującymi w tym zakresie przepisami.

W ocenie organu odwoławczego nie zasługuje na uwzględnienie argumentacja Strony, że błąd który miał miejsce został popełniony przez nią w sposób niezawiniony i pozostaje w ścisłym związku z udzieloną informacją pracownika ZUS i późniejszą kontrolą tego organu. W ocenie organu II instancji przeprowadzenie kontroli przez ZUS nie może mieć wpływu na obowiązki Strony wynikające z odrębnego postępowania.

Odwołując się do przepis art. 6 k.p.a. organ odwoławczy nie zgodził się również z zarzutem nierównego traktowania stron, polegającym w ocenie Skarżącego na tym, że Strona "musi znać prawo, przepisy ustaw", a urzędnicy instytucji publicznych są z tego zwolnieni i "nic nie muszą".

Odnosząc się do opinii prawnej na którą powołuje się Skarżący, zauważył, że opinie sporządzane przez radców prawnych zatrudnionych przez organ administracji odzwierciedlają jedynie subiektywne stanowisko osoby opiniującej i nie są wiążące dla organu prowadzącego postępowanie. Organ dodał, że opinia nie dotyczyła stosowania przepisu art. 49e ustawy o rehabilitacji.

Dodatkowo organ II instancji zauważył, że decyzja z dnia (...)października 2014 r. dotyczyła nakazu zwrotu nienależnie pobranych środków Funduszu, zgodnie z art. 49e ust. 1 i 2 ustawy o rehabilitacji określonych w drodze decyzji nakazującej zwrot wypłaconych środków wraz z odsetkami naliczonymi od tej kwoty, od dnia jej otrzymania, w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych. Wbrew twierdzeniu Strony, należności wynikające z decyzji nakazującej zwrot środków nie stanowią należności cywilnoprawnych. Podkreślił, że przedmiotem postępowania nie było rozważanie przesłanek dotyczących umorzenia zaległości ze względu na interes strony i/lub interes publiczny, dlatego nie odniósł się do tych kwestii. Ewentualny wniosek o umorzenie zobowiązań może zostać rozpatrzony po prawomocnym określeniu kwoty należności do zapłaty.

Pismem z 13 lipca 2015 r. Skarżący złożył skargę na decyzję organu odwoławczego, wnosząc o uchylenie decyzji wydanych zarówno w II i I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Zaskarżonej decyzji Strona zarzuciła naruszenie:

- przepisów postępowania mających wpływ na jego wynik tj. art. 7 i art. 77 k.p.a., poprzez niedostateczne zbadanie wszelkich okoliczności sprawy mając na względzie "interes społeczny i słuszny interes obywateli", a także pominięcie uzyskanej z urzędu opinii prawnej, co miało bezpośredni wpływ na podjętą decyzję,

- przepisów prawa materialnego m.in. przez niezastosowanie art. 49e ust. 4 ustawy o rehabilitacji, zgodnie z którym "odsetek nie nalicza się w przypadku wystąpienia okoliczności powodujących obowiązek zwrotu lub wypłaty środków niezależnie od zobowiązanego do zapłaty".

W uzasadnieniu skargi Skarżący przedstawił stan faktyczny wskazując m.in., że został wprowadzony w błąd przez pracownika ZUS w E., który błędnie poinformował Skarżącego, że rencista KRUS (jakim jest Skarżący) podlega ubezpieczeniom społecznym w ZUS. Skarżący dowiedział się też, że przysługuje mu częściowa refundacja składek ubezpieczeniowych z PFRON, z której korzystał "w okresie od marca 2008 r. do lutego 2013 r. tj. przez okres odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych." W ocenie Strony kontrola przeprowadzona przez ZUS w okresie: (...) lipiec 2012 r. - (...) lipiec 2012 r. nie zakwestionowała zasadności opłacania składek emerytalnych i rentowych, a brak stwierdzenia jakichkolwiek nieprawidłowości "potwierdza słuszność odprowadzenia składek ubezpieczeniowych, które następnie były refundowane." Skarżący miał pełne zaufanie do ZUS "odnośnie ich wiedzy", a egzekwowanie działań zgodnych z wolą ZUS uważał za słuszne. Skarżący stwierdził, że dokonana przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej ocena opinii prawnej sporządzonej przez radcę prawnego/adwokata zatrudnionego przez organ I instancji jest "kuriozalna", a cyt.: "fakt, iż wydanej opinii odmówiono waloru wiarygodności dowodzi, iż jej treść rozmija się z oczekiwaniami zleceniodawców."

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 3044/15 uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Pracy i Polityki Społecznej.

Sąd wskazał, że w niniejszej sprawie - co jest bezsporne - Skarżący od 1 kwietnia 1997 r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników. W okresie od 1 grudnia 2001 r. do 31 grudnia 2009 r. pobierał okresową rentę rolniczą powstałą wskutek wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, a od 1 stycznia 2010 r. pobiera rentę rolniczą przyznaną na stałe.

Organy prawidłowo stwierdziły, że z art. 16 u.s.r. wynika, iż strona, mając ustalone prawo do renty, począwszy od 1 grudnia 2001 r. nie podlegała z mocy ustawy obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu.

Pomimo że Skarżący, będący osobą niepełnosprawną prowadzącą działalność gospodarczą z ustalonym przez KRUS prawem do renty, nie podlegał z mocy ustawy obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, w okresie od 1 marca 2008 r. do 28 lutego 2013 r. odprowadzał składki na ubezpieczenia społeczne do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a w związku tym, na postawie art. 25a ust. 1 ustawy o rehabilitacji, korzystał z refundacji składek.

W dniu 16 kwietnia 2013 r. Strona zwróciła się do ZUS o zwrot nadpłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, prosząc jednocześnie o przekazanie kwoty 22.088,88 zł na konto PFRON tytułem zwrotu refundacji składek przekazanych na jej konto. W dniu 16 maja 2013 r. organ emerytalno-rentowy przekazał na konto PFRON ww. kwotę. Dodatkowo, pismem z 17 kwietnia 2013 r. skarżący przesłał do PFRON korekty wniosków Wn-U-G za okres od 1 marca 2008 r. do 28 lutego 2013 r., zwracając się jednocześnie o niestosowanie dodatkowych sankcji finansowych, ponieważ nie działał w zamiarze wyłudzenia refundacji.

W ocenie Sądu, w związku ze zwrotem środków uzyskanych tytułem refundacji jeszcze przed wezwaniem PFRON do ich zwrotu, w niniejszej sprawie procedura zwrotu została wyczerpana bez konieczności wydawania decyzji administracyjnej na podstawie art. 49e ust. 1 i ust. 2 ustawy o rehabilitacji. W tej sytuacji wszczęcie i prowadzenie postępowania administracyjnego, już po dokonaniu zwrotu środków - bez wezwania organu czyni postępowanie bezprzedmiotowym, w rozumieniu przepisów procedury administracyjnej.

WSA podkreślił, że na gruncie rozpoznawanej sprawy skarżący nie uchylał się od ciążących na nim obowiązków publiczno-prawnych. Odprowadzał składki emerytalno-rentowe, co wynikało z jego przeświadczenia o konieczności ich opłacania i braku wiedzy, że w związku z ustalonym prawem do renty jest ustawowo zwolniony z tego obowiązku. Gdy uzyskał informację o niezgodnym z prawem działaniu, zwrócił się do właściwych organów o zwrot nienależnie zapłaconych składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe oraz ich wpłatę na rachunek PFRON. ZUS postąpił zgodnie z wnioskiem strony. Istotne jest, w ocenie Sądu, że czynności te Skarżący podjął, pomimo że nie został wezwany do zwrotu nienależnie pobranych środków.

Sąd zauważył ponadto, że Skarżący uiszczał składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe pomimo braku ustawowego obowiązku jeszcze w 2012 r., zaś przeprowadzona w tym samym roku kontrola ZUS nie stwierdziła nieprawidłowości w jego postępowaniu, co mogło wpłynąć na postawę skarżącego i trwanie w przekonaniu działania w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa.

W ocenie Sądu sprawę strony potraktowano fragmentarycznie, jedynie w kontekście przepisu art. 49e ust. 1 i ust. 2 ustawy o rehabilitacji, co było błędem, ponieważ naruszony został słuszny interes skarżącego, który z własnej inicjatywy podjął działania w celu zwrotu nienależnie pobranych środków z tytułu refundacji przysługującej osobom niepełnosprawnym, przed wezwaniem do ich zwrotu przez właściwy organ.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył organ, wnosząc o jego uchylenie w całości i rozpoznanie skargi przez NSA, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

Wyrokiem z dnia 24 stycznia 2019 r. sygn. akt I GSK 984/18 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego konstrukcja uzasadnienia wyroku WSA z dnia 18 kwietnia 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 3044/15 uniemożliwia w istocie kontrolę instancyjną tego orzeczenia z uwagi na wskazany wyżej brak przytoczenia i wyjaśnienia motywów, jakimi kierował się Sąd I instancji.

NSA podkreślił, że zaskarżona decyzja dotyczyła nie tyle zwrotu środków wykorzystanych niezgodnie z przeznaczeniem (co istotnie skarżący uczynił bez wezwania), a zwrotu odsetek od tychże środków. Kwestia ta ma w tej sprawie szczególnie istotne znaczenia (i wymaga wyjaśniania) wobec twierdzenia Sądu o bezprzedmiotowości postępowania, zakończonego wydaniem zaskarżonej decyzji. WSA nie powołał podstawy prawnej, która umożliwiłaby przyjęcie, że wobec zwrotu należności głównej (bez wezwania), prowadzenie postępowania w sprawie zwrotu odsetek jest bezprzedmiotowe. W tym zakresie wskazał jedynie na postawę skarżącego i trwanie w przekonaniu działania w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa oraz związany z tym słuszny interes skarżącego.

Zdaniem NSA, również podstawa prawna rozstrzygnięcia nie koresponduje z motywami jego podjęcia.

Wobec uznania istotnych wad uzasadnienia zaskarżonego wyroku, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że rozpoznanie zarzutu naruszenia prawa materialnego (art. 49e ust. 4 ustawy o rehabilitacji) byłoby przedwczesne. W tej sytuacji, nie przesądzając ostatecznego wyniku postępowania, NSA wskazał, że dopiero, gdy Sąd I instancji, ponownie rozpoznając sprawę, umotywuje należycie, tj. zgodnie z wymogami art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., zwana dalej "p.p.s.a.", swoje rozstrzygnięcie, możliwa będzie kontrola instancyjna takiego wyroku co do istoty sprawy.

Rozpoznając sprawę ponownie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Uprawnienie wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz.1066) oraz art. 3 § 1 p.p.s.a., sprowadza się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżony akt odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jego wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi wyeliminowanie tego aktu z obrotu prawnego. Wskazać również należy, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p. p. s. a.).

W rozpoznawanej sprawie Sąd na podstawie art. 190 p.p.s.a. pozostawał związany oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi w powyżej opisanym wyroku NSA z dnia 24 stycznia 2019 r. sygn. akt I GSK 984/18.

Podkreślić należy, że wykładnia prawa i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie nie tylko sąd, lecz także organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także strony postępowania. Art. 190 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić wykładni prawa dokonanej przez NSA w jego wcześniejszym orzeczeniu, gdyż są nimi związane.

Podstawą prawną wydania zaskarżonej decyzji jest art. 49e ust. 1 i ust. 2 ustawy o rehabilitacji, który stanowi, że środki Funduszu podlegają zwrotowi w kwocie wykorzystanej niezgodnie z przeznaczeniem, pobranej w nadmiernej wysokości lub ustalonej w wyniku kontroli w zakresie stwierdzonych nieprawidłowości, określonej w drodze decyzji nakazującej zwrot wypłaconych środków wraz z odsetkami naliczonymi od tej kwoty, od dnia jej otrzymania, w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych. Zwrotu środków dokonuje się w terminie 3 miesięcy od dnia otrzymania wezwania do zapłaty lub ujawnienia okoliczności powodujących obowiązek zwrotu.

Zgodnie z art. 45 ust. 3a ustawy o rehabilitacji przy rozpatrywaniu i rozstrzyganiu spraw przez Fundusz w zakresie nieuregulowanym w odrębnych przepisach, stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego.

Art. 49e ust. 4 ustawy o rehabilitacji przewiduje, że odsetek nie nalicza się w przypadku, gdy wystąpienie okoliczności powodujących obowiązek zwrotu lub wypłaty środków było niezależne od zobowiązanego do zapłaty.

Na mocy wskazanych uregulowań w sprawie zwrotu środków wydawana jest decyzja w trybie kodeksu postępowania administracyjnego, którą w imieniu Funduszu wydaje jego Prezes.

Z przedstawionego wyżej trybu procedowania w przypadku wykorzystania środków Funduszu niezgodnie z przeznaczeniem, pobrania środków w nadmiernej wysokości, czy stwierdzenia nieprawidłowości w wyniku kontroli skutkujących obowiązkiem zwrotu środków Funduszu, wynika określony przepisem art. 49e ust. 3 ustawy o rehabilitacji obowiązek zwrotu dokonywany w terminie 3 miesięcy od dnia otrzymania wezwania do zapłaty lub ujawnienia okoliczności powodujących obowiązek zwrotu.

Dopiero gdy podmiot nie dokona zwrotu w terminie, organ wszczyna postępowanie administracyjne, które może się zakończyć wydaniem decyzji nakazującej zwrot środków. Obowiązek terminowego podejmowania w stosunku do zobowiązanych czynności zmierzających do wykonania zobowiązania dotyczy wszelkich zobowiązań, bez względu na charakter świadczenia.

W niniejszej sprawie - co jest bezsporne - Skarżący od 1 kwietnia 1997 r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników. W okresie od 1 grudnia 2001 r. do 31 grudnia 2009 r. pobierał okresową rentę rolniczą powstałą wskutek wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, a od 1 stycznia 2010 r. pobiera rentę rolniczą przyznaną na stałe.

Faktem jest, że zgodnie z art. 16 u.s.r. Strona, mając ustalone prawo do renty, począwszy od 1 grudnia 2001 r. nie podlegała z mocy ustawy obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalno- rentowemu.

Pomimo, że Skarżący - będąc osobą niepełnosprawną prowadzącą działalność gospodarczą z ustalonym przez KRUS prawem do renty - nie podlegał z mocy ustawy obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, w okresie od 1 marca 2008 r. do 28 lutego 2013 r. odprowadzał składki na ubezpieczenia społeczne do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a w związku z odprowadzaniem składek do ZUS, na postawie art. 25a ust. 1 ustawy o rehabilitacji korzystał z refundacji składek.

Podkreślić stanowczo należy, że Strona w dniu 16 kwietnia 2013 r. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w O., Inspektorat w E. o zwrot nadpłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, prosząc jednocześnie o przekazanie kwoty 22.088,88 na konto PFRON tytułem zwrotu refundacji składek przekazanych na jej konto. W dniu 16 maja 2013 r. organ emerytalno-rentowy przekazał na konto PFRON kwotę 22 088,88 zł tytułem zwrotu nadpłaty z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zrefundowanych Skarżącemu przez Fundusz.

Dodatkowo, pismem z 17 kwietnia 2013 r. Strona przesłała do PFRON korekty wniosków Wn-U-G za okres od 1 marca 2008 r. do 28 lutego 2013 r. Zauważyć należy, że w tym samym piśmie Skarżący zwrócił się jednocześnie o niestosowanie dodatkowych sankcji finansowych, ponieważ nie działał w zamiarze wyłudzenia refundacji.

W dniu 9 września 2013 r. - a więc po zwrocie przez Skarżącego środków zrealizowanym bez wezwania organu - Skarżący został zawiadomiony o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w przedmiocie zwrotu kwoty odsetek naliczonych od nienależnie pobranej refundacji składek na ubezpieczenia społeczne w okresie od stycznia 2009 do maja 2011 oraz za marzec 2012.

Sąd orzekający w sprawie podziela stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 czerwca 2014 r., sygn. akt II GSK 1064/13, zgodnie z którym dopiero ustalenie przez organ, że nie zachodzi przesłanka wykluczająca obowiązek naliczenia odsetek (wystąpienie okoliczności powodujących obowiązek zwrotu lub wypłaty środków było niezależne od zobowiązanego do zapłaty), pozwala na zastosowanie art. 49e ust. 1 ustawy o rehabilitacji. Inaczej mówiąc, decyzja nakazuje zwrot wypłaconych środków wraz z odsetkami jedynie wówczas, kiedy organ administracji publicznej najpierw wykluczy istnienie przesłanki negatywnej z art. 49e ust. 4 ustawy o rehabilitacji.

Skarżący w zarzutach skargi podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego przez niezastosowanie art. 49e ust. 4 ustawy o rehabilitacji. Należy uznać podniesiony zarzut za zasadny, gdyż zaistniały przesłanki określone w ww. przepisie prawa.

W rozpoznawanej sprawie organ odwoławczy uznał, iż skoro bezspornym pozostaje fakt nienależnego pobierania przez stronę refundacji składek, ponieważ refundacja ta Stronie nie przysługiwała, to nieświadomość i niewiedza Strony w tym zakresie nie miały wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, ponieważ występując o przyznanie pomocy publicznej, powinna zapoznać się z obowiązującymi w tym zakresie przepisami.

Sąd nie podziela przedstawionego powyżej stanowiska organu administracji w przedmiocie zastosowania art. 49e ust. 4 ustawy o rehabilitacji. W ocenie Sądu, stan faktyczny zaistniały w rozpoznawanej sprawie jest wyjątkowy, bowiem okoliczności powodujące obowiązek zwrotu lub wypłaty środków były niezależne od zobowiązanego do zapłaty.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie niezbędne jest przypomnienie podstawowych zasad konstytucyjnych oraz zasad prowadzenia postępowań administracyjnych.

Podkreślić należy, że Skarżący nie uchylał się od ciążących na nim obowiązków publiczno-prawnych. Wniosek taki wynika chociażby z faktu, że Skarżący odprowadzał składki emerytalno-rentowych, co wynikało z jego przeświadczenia o konieczności ich opłacania i braku wiedzy, że jest ustawowo zwolniony z tego obowiązku. Ponieważ Skarżący miał orzeczone prawo do renty, składki te były mu refundowane. Podkreślić należy, że Skarżący, gdy uzyskał informacje o niezgodnym z obowiązującymi przepisami prawa działaniu zwrócił się do właściwych organów o zwrot nienależnie zapłaconych składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe oraz ich wpłatę na rachunek PFRON. ZUS postąpił zgodnie z wnioskiem Strony. Istotne jest, że czynności te Skarżący podjął pomimo, że nie został wezwany do zwrotu nienależnie pobranych środków. Z wnioskiem o zwrot wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w kwietniu 2013 r., a postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranych środków zostało wszczęte przez PFRON we wrześniu 2013 r.

Co więcej, Skarżący uiszczał składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe pomimo braku ustawowego obowiązku jeszcze w 2012 r. Przeprowadzona w tym samym roku przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych kontrola nie stwierdziła nieprawidłowości w postępowaniu Skarżącego - co mogło wpłynąć na postawę Skarżącego i trwanie w przekonaniu działaniu w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa.

Zgodnie z art. 2 Konstytucji RP Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Ta idea demokratycznego państwa prawa znajduje odzwierciedlenie i uszczegółowienie w przepisach ustaw.

Sąd zauważa, iż z problemem, dotyczącym udzielania błędnych informacji przez organy państwowe zajmował się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2000 r., sygn. akt I SA/Ka 1414/99 opubl. w: ONSA 2002/1/29). W wyroku tym zaakcentowano, że w świetle art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) obywatel nie może ponosić negatywnych konsekwencji, gdy zastosował się do błędnej informacji udzielonej mu przez organ administracji. W uzasadnieniu wyroku między innymi wskazano, że przepis art. 2 Konstytucji stanowi, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Z tej normy prawnej wynika zasada pewności prawa oraz zasada sprawiedliwości. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem NSA obywatel nie może ponosić niekorzystnych konsekwencji w związku z udzieloną przez organ informacją (wyrok NSA z dnia 23 maja 1997 r. sygn. akt SA/Lu 2249/95, "Temida", Gdańsk 2000). Dotyczy to w szczególności uzyskania w urzędzie informacji nieprawidłowej, wprowadzającej w błąd (wyrok NSA z dnia 11 kwietnia 1996 r. sygn. akt SA/Wr 1931/95, "Glosa" 1997, nr 8, s. 32).

Według R. M. pewność prawa jest często traktowana jako bezpieczeństwo prawne rozpatrywane z punktu widzenia ochrony praw jednostki i jest współcześnie uznawana za jeden z najistotniejszych czynników funkcjonowania prawa w społeczeństwie. Wyrazem pewności prawa jest możliwość jego jednolitego rozumienia i stosowania, co na gruncie wykładni oznacza możliwość przewidywania, że podmioty stosujące prawo wydadzą rozstrzygnięcie mieszczące się w granicach zakreślonych przez obowiązujące prawo. Pewność i sprawiedliwość opodatkowania są wartościami niekwestionowanymi, a często uważa się, że zasada pewności prawa ma służyć realizacji zasady sprawiedliwości podatkowej w procesie stosowania prawa (R. Mastalski, Wprowadzenie do prawa podatkowego, Wydawnictwo C H BECK, Warszawa 1995, s. 99).

Pomimo, że z treści art. 9 k.p.a. wynika, iż przepis ten ma zastosowanie w toku postępowania administracyjnego, nie można przyjąć, że udzielanie przez organ władzy publicznej informacji obywatelom poza toczącym się postępowaniem pozostaje absolutnie bez wpływu na sytuację prawną obywatela (zob. wyrok NSA z dnia 2 kwietnia 2019 r., sygn. akt I GSK 1024/18). Powołane wyżej informacje pochodzące od organów władzy publicznej miały niewątpliwie charakter informacyjny. Na ich podstawie Skarżący został utwierdzony w przekonaniu, że jako renciście-rolnikowi, przysługuje mu częściowa refundacja opłacanych składek ubezpieczeniowych z Państwowego Funduszu Osób Niepełnosprawnych. Informację tę uzyskał podczas składania deklaracji odnośnie naliczonej składki zdrowotnej w 2008 r. w Punkcie Informacji Inspektoratu ZUS w E., kiedy to pracownica ZUS odmówiła przyjęcia deklaracji, jednocześnie zobowiązując go do złożenia zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego powołując się na zmianę przepisów w tym względzie.

Nie bez znaczenia ma miejsce fakt, iż w dniach od (...) lipca 2012 r. do (...) lipca 2012 r. miała miejsce u Skarżącego kontrola przeprowadzona przez ZUS Wydział Kontroli Składek w O., która nie wykazała żadnych nieprawidłowości w zakresie prawidłowość i rzetelność obliczania składek na ubezpieczenia społeczne oraz innych składek, do, których pobierania zobowiązany jest Zakład oraz zgłaszanie do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego. Kontrola dotyczyła również ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i wypłacanie tych świadczeń oraz dokonywanie rozliczeń z tego tytułu. Brak stwierdzenia przez kontrolę ZUS jakichkolwiek nieprawidłowości utwierdzał Skarżącego w słuszność odprowadzenia składek ubezpieczeniowych, które następnie były refundowane.

Powszechnie przyjmuje się współcześnie obowiązek udzielania informacji przez organy państwa. Udzielanie informacji przez organy państwa powiązane jest w polskiej doktrynie z zasadą zaufania do organów władzy (zob. J. Łętowski, Zasada zaufania w stosunkach między obywatelem i administracją (w:) Państwo, Prawo, Obywatel. Zbiór studiów dla uczczenia 60 - lecia urodzin i 40-lecia pracy naukowej Profesora Adama Łopatki, red. J. Łętowski, W. Sokolewicz, Ossolineum 1989).

W każdej sytuacji informowania obywatela o jej sytuacji prawnej organ administracyjny powinien mieć na względzie to, że adresat takiej informacji nie powinien być narażony na niekorzystne konsekwencje związane z wadliwością informacji. W nauce wskazuje się, że skoro na administracji spoczywa obowiązek udzielania informacji, tak by jednostka nie ponosiła negatywnych konsekwencji, to tym bardziej informacje te powinny być na tyle rzetelne i wiarygodne, by one same nie stały się źródłem takiej szkody. Ponadto administracja udzielając określonych informacji wywołuje u jednostki pewne subiektywne oczekiwania, że informacje te są prawdziwe, rzetelne i godne zaufania. Oczekiwanie to jest wiązane przede wszystkim z pochodzeniem od samej administracji (J. Lemańska, Uzasadnione oczekiwania w perspektywie prawa krajowego i regulacji europejskich, Warszawa 2016, s. 148).

Zauważyć również należy, że z art. 8 k.p.a. wynika, że organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie nie tylko do organu administracyjnego prowadzącego to postępowanie, ale do władzy publicznej.

W związku z powyższym nie można uznać za zasadną argumentację organu w tej sprawie, że informacje otrzymane od pracowników ZUS i przeprowadzenie kontroli przez ZUS u Skarżącego nie może mieć wpływu na jego obowiązki i uprawnienia wynikające z odrębnego postępowania.

Z art. 2 Konstytucji RP wynika zasada zaufania jednostki do państwa. Z zasady tej wywodzi się dyrektywa lojalności państwa wobec jednostki. Zasada ta stanowi przeszkodę dla obciążenia jednostki konsekwencjami wadliwych działań organów administracji publicznej o charakterze informacyjnym. W świetle powołanej zasady organy administracyjne nie mogą na jednostkę przerzucać negatywnych konsekwencji zarówno własnych działań i zaniechań jak też działań i zaniechań innych organów administracji publicznej.

Stosownie do art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jest to zasada prawdy obiektywnej, co oznacza, że organy prowadzące postępowanie mają obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, tak by ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością, a w szczególności są obowiązane wszechstronnie ocenić okoliczności konkretnego przypadku, zaś stanowisko wyrażone w decyzji uzasadnić w sposób wymagany przez przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, w tym z uwzględnieniem zasad ogólnych obowiązujących w procedurze.

Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Wynikający z tego przepisu obowiązek udzielania stronie pełnej informacji spoczywa na organie władzy publicznej zawsze wtedy, gdy informacja dotyczy okoliczności faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw i obowiązków strony będących przedmiotem postępowania. Celem udzielania tego rodzaju informacji będzie zawsze konieczność zapobieżenia szkodzie z powodu nieznajomości prawa. Z omawianej zasady wynika więc bezwzględny zakaz wykorzystywania przez organy administracji nieznajomości prawa przez obywateli lub przerzucanie skutków nieznajomości prawa przez urzędników na obywateli. Jakkolwiek więc art. 6 k.p.a. stanowi, że organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, to nie można tego przepisu rozumieć w ten sposób, że istnienie przepisu prawa jest nadrzędną wartością wykluczającą analizę konkretnego przypadku w odniesieniu do zasady słusznego interesu obywatela, jak też zwalniającą organ władzy publicznej od obowiązku czuwania na tym, by strona postępowania, wskutek niedoinformowania nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa.

Zlekceważenie przez organ władzy publicznej tych elementarnych zasad praworządności w postępowaniu administracyjnym i przyznanie priorytetu przepisowi prawa skutkuje wprost naruszeniem zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej. Należy podkreślić, że obowiązek przestrzegania przez organy władzy publicznej wskazanych zasad w toku prowadzonych postępowań jest bezwzględny i konsekwentnie egzekwowany w orzecznictwie sądów administracyjnych. (np. wyrok NSA z dnia 11 lipca 2001 r., sygn. akt I SA 2447/00).

Sąd zauważa w tym miejscu, że stosownie do art. 7a k.p.a. niedające się usunąć wątpliwości należy tłumaczyć na korzyść strony, na którą nakładany jest obowiązek prawny. Wprawdzie przepis ten, z uwagi na datę wszczęcia postępowania w sprawie, nie mógł bezpośrednio znaleźć zastosowania w sprawie, jednak w istocie zasada w nim wyrażona, z mocy art. 8 k.p.a. statuującego zasadę zaufania do organów państwa, funkcjonowała w orzecznictwie już wcześniej (por. np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 3 lutego 2012 r., sygn. akt VI SA/Wa 2096/11).

W ocenie Sądu, sprawę Strony potraktowano fragmentarycznie, jedynie w kontekście przepisu art. 49e ust. 1 i ust. 2 ustawy o rehabilitacji, co było błędem ponieważ, organy powinny zastosować art. 49e ust. 4 ustawy o rehabilitacji, tak aby nie obciążać obywatela konsekwencjami błędnego działania instytucji publicznych.

Reasumując, Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane w wyniku niewłaściwej wykładni przepisu art. 49e ust. 4 ustawy o rehabilitacji, co skutkowało jego brakiem zastosowania w stanie faktycznym sprawy. To natomiast oznacza, że prowadzenie wobec Strony postępowania w trybie art. 49e ust. 1 i ust. 2 ustawy o rehabilitacji było nieuzasadnione i bezprzedmiotowe, co winno skutkować umorzeniem postępowania administracyjnego.

Mając na uwadze powyższe Sąd, na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną oraz poprzedzającą ją decyzję oraz na zasadzie art. 145 § 3 p.p.s.a w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. umorzył postępowanie administracyjne jako bezprzedmiotowe. O kosztach postępowania, orzeczono zgodnie z art. 200 p.p.s.a