Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1942/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2007-12-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Miron, Sędziowie Sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, asesor WSA Tomasz Wykowski (spr.), Protokolant Hanna Parypa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2007 r. sprawy ze skarg J. L., M. L., M. L. i E. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) sierpnia 2007 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej - oddala skargi -


UZASADNIENIE

IVSA/Wa 1942/07

UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia (...) sierpnia 2007 r. nr (...) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia (...) maja 2007 r. nr (...), odmawiającą stwierdzenia, że zespół pałacowo - parkowy położony w B. gm. K., stanowiący byłą własność E. L., nie podpadał pod działanie art.2 ust.1 lit.e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz.13).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, iż w dniu 9 sierpnia 2001 r. J. L. wystąpił do Wojewody Małopolskiego z wnioskiem o wydanie decyzji stwierdzającej, że zespół pałacowo -parkowy położony w B. (...) nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Do w/w wniosku, pismem z dnia 23 kwietnia 2007 r. dołączyli się pozostali spadkobiercy byłego właściciela przedmiotowej nieruchomości: M.L., M. L. oraz E.M.

Wojewoda Małopolski decyzją z dnia (...) maja 2007 r. stwierdził, że objęta wnioskiem stron część nieruchomości ziemskiej "B." podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e w/w dekretu.

Odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wnieśli wnioskodawcy, zarzucając zaskarżonemu rozstrzygnięciu naruszenie przepisów prawa procesowego (tj. art. 7, 8, 75 § 1, 77 § 1 i art. 80 Kpa) poprzez brak wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych sprawy oraz naruszenie przepisów prawa materialnego (art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN), wyrażające się w niedopuszczalnej, rozszerzającej wykładni przepisów pozbawiających prawa własności, w szczególności zaś pojęcia "nieruchomość ziemska". Strony zakwestionowały istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem a pozostałą częścią majątku oraz podkreśliły zabytkowy charakter zespołu dworsko - parkowego i jego wyodrębnienie fizyczne z pozostałej części majątku. Dodatkowo J. L. wniósł o przeprowadzenie uzupełniającego postępowania

dowodowego, w szczególności o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na okoliczność ustalenia wieku drzewostanu, położenia poszczególnych działek i określenia co znajduje się na każdej z nich oraz wskazania, czy przy zastosowaniu racjonalnej gospodarki objęte wnioskiem tereny mogły być przeznaczone na działalność rolniczą, a także o przeprowadzenie dowodu z dokumentacji znajdującej się w muzeum w K.

Rozpatrując przedmiotowe odwołanie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, co następuje.

W dacie wejścia w życie dekretu właścicielem majątku ziemskiego "B." był E. L. Dokumenty źródłowe różnie podają całkowitą powierzchnię ogólną majątku (wg protokołu przejęcia majątku na cele reformy rolnej z dnia 27.02.1945 r. wynosiła ona (...) ha, w tym (...) ha użytków rolnych, podczas gdy arkusz posiadłości gruntowej z 28.08.1948 r. określa ją na (...) ha, w tym (...) ha użytków rolnych i (...) ha lasów). Ustalenie całkowitej powierzchni ogólnej majątku "B." nie było przedmiotem niniejszego postępowania, nie mniej jednak przytoczone dane (pomimo istotnych rozbieżności) wskazują, że nieruchomość ta spełniała określone dekretem normy obszarowe.

Zespół pałacowo - parkowy jest położony na działkach o nr (...) (dawne parcele budowlane (...)). Budynek pałacu, obecnie użytkowany przez (...) Szpital (...) z siedzibą w A., był usytuowany na dawnej parceli budowlanej (...), co potwierdzają zgromadzone w sprawie dokumenty archiwalne. Parcela ta jest obecnie oznaczona jako działka ewidencyjna o nr (...) (dowód: przedłożony przez wnioskodawcę wypis z rejestru gruntów z naniesionymi zmianami gruntowymi, wypisy z ksiąg wieczystych oraz wypisy z ewidencji gruntów). Działki o nr (...) położone były poza zespołem pałacowo - parkowym, w części gospodarczej i znajdowały się na nich: budynek mieszkalny z przeznaczeniem na pobyt rezydentów, stajnia i stodoła.

Przeznaczenie poszczególnych działek (wg stanu na dzień wejścia w życie dekretu o reformie rolnej) ustalono na podstawie zgromadzonych w sprawie dokumentów archiwalnych, w szczególności zaś arkusza posiadłości gruntowej. Na ich podstawie można stwierdzić, że:

* działki o nr (...) stanowiły ogrody otaczające pałac,

* działki o nr (...) stanowiły

pastwiska,

- działki: (...) stanowiły rolę,

* działki: (...) stanowiły łąki,

* działka nr (...) została sklasyfikowana jako nieużytek.

Z protokołu wizji lokalnej wynika, iż na terenie objętego wnioskiem zespołu pałacowo - parkowego znajdowały się piwnice do przechowywania lodu oraz domek ogrodnika. Pałac był otoczony zabudowaniami gospodarczymi. Budynki takie jak: stajnia, stodoła, dom rezydentów oraz rządówka istnieją do dziś. Zgodnie z zeznaniami świadków objęty wnioskiem zespół pałacowo parkowy był ogrodzony murem, w którym znajdowały się dwie bramy wjazdowe: jedna prowadząca do drogi krajowej nr (...),druga do (...).

Reguły wykładni językowej, celowościowej i historycznej prowadzą do wniosku, że przy przejmowaniu na podstawie art.2 ust. 1 lit. e) dekretu nieruchomości na własność Państwa decydujące znaczenie miała jej powierzchnia ogólna. Kluczowym - dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy - jest zatem ustalenie znaczenia pojęcia "nieruchomości ziemskiej" użytej w tym przepisie, bowiem sam dekret nie zawiera jego definicji legalnej.

Rozumienie tego pojęcia nie budziło kontrowersji w orzecznictwie sądowym do momentu podjęcia przez Trybunał Konstytucyjny uchwały z dnia 19 września 1990 r. (OTK z 1990 r., z. 1, poz. 26). Pod pojęciem nieruchomości ziemskiej rozumiano bowiem nie tylko nieruchomości o charakterze rolnym (a więc takie, które mogły być wykorzystywane do produkcji rolnej), ale również i te, które były zabudowane bądź zalesione. Należy przy tym podkreślić, że takie rozumienie dekretu utrzymało się w orzecznictwie sądowo -administracyjnym także po podjęciu przez TK powyższej uchwały (por. wyrok SN z 24.06.2003 r., III CK 36/02; wyrok SN z 06.03.1998 r., III CKN 393/97; wyrok NSA z 08.10.1998 r., IV SA 1658/96 czy wyrok NSA z 06.09.1999 r., IV SA 1146/97). W omawianej uchwale Trybunał Konstytucyjny stanął na stanowisku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. W tym miejscu podkreślić należy, że z dniem wejścia w życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r. uchwały TK utraciły moc powszechnie obowiązującą. O ile sama teza TK o wyłączeniu spod działania dekretu PKWN tych nieruchomości ziemskich lub ich części, które przed dniem 1

września 1939 r. zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki budowlane po uprzednim zatwierdzeniu projektu parcelacji przez właściwy organ, jest z reguły akceptowana w doktrynie, o tyle wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" zawarta w uzasadnieniu powyższej uchwały była wielokrotnie krytykowana.

Przy określaniu zakresu zastosowania dekretu bardzo istotne znaczenie mają cele, na jakie miały być przeznaczone przejmowane nieruchomości określone w art. 1 ust. 2 dekretu. Z zawartego w tym przepisie katalogu należy wnosić, iż dekret przewidywał nacjonalizację działek nie tylko zabudowanych, ale i takich, na których znajdowały się naniesienia, które mogły być wykorzystane na potrzeby komunikacji czy melioracji. Nieruchomości zabudowane ponad wszelką wątpliwość nie mają charakteru rolnego. Stanowi to dodatkowy argument za przyjęciem szerszego rozumienia pojęcia nieruchomości ziemskiej niż to wskazane przez TK. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, iż nieruchomość ziemska podlegała przejęciu nawet wtedy, gdy w jej skład w ogóle nie wchodziły użytki rolne. Ówczesny ustawodawca nie przewidział takiej sytuacji, aby jakakolwiek część nieruchomości ziemskiej nie podlegała przejęciu tylko dlatego, że nie miała charakteru rolnego. Pojęcie nieruchomości ziemskiej, jakim operuje dekret, nie może być utożsamiane z pojęciem gruntów lub użytków rolnych (por. wyrok WSA z 24.04.2007 r., IV SA/Wa 1927/06).

Z uwagi na utrwalone orzecznictwo sądów administracyjnych przy ustalaniu, czy zespół pałacowo - parkowy został zasadnie przejęty na cele reformy rolnej należy zbadać istnienie (lub brak) związku funkcjonalnego pomiędzy dworem a pozostałą częścią majątku ziemskiego. Brak szczegółowych kryteriów ustalania istnienia związku funkcjonalnego powoduje konieczność powołania się na dorobek orzecznictwa i doktryny w tym zakresie. Należy przy tym mieć na uwadze, iż: "gospodarstwo rolne łączy wiele cech, zarówno z punktu widzenia państwa, jak i pracujących w nim ludzi. Więź między poszczególnymi nieruchomościami majątku ziemskiego nie sprowadza się tylko do właściwości poszczególnych nieruchomości, ich usytuowania względem siebie. Jest ona wynikiem świadomej działalności danego podmiotu majątku ziemskiego. Analizując gospodarstwo z funkcjonalnego punktu widzenia rozpatruje się wszelkie elementy, które wpływają na takie ujęcie, zwłaszcza gdy jest ono traktowane jako forma prowadzenia działalności gospodarczej. Powiązania funkcjonalne, jakie zwykle występują w ramach gospodarstwa rolnego wskazują dość ścisłą współzależność ośrodka centralnego (jakim z reguły był pałac lub dwór) z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej.

Trudno sobie wyobrazić prawidłowe funkcjonowanie nieruchomości ziemskiej bez ośrodka centralnego i na odwrót - istnienie ośrodka centralnego bez dochodów z produkcji w gospodarstwie rolnym" (J. Hernik, M. Żak "Pałace i pola", Rzeczpospolita 2001/9/17). Rzeczą trzeciorzędną było w jaki sposób siedziba właściciela (dwór) była usytuowana w stosunku do części nieruchomości użytkowanej rolniczo. W szczególności bez znaczenia było, czy ów pałac był położony w środku nieruchomości ziemskiej czy na jej obrzeżu, czy odgradzała go od reszty granica naturalna lub sztuczna. Bez znaczenia pozostawało również, czy właściciel osobiście zarządzał swym majątkiem z zabudowań pałacowych, czy też nie. "Należy bowiem przyjąć, iż w takim przypadku istniał zawsze tzw. związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością zabudowaną a nieruchomością rolną (gospodarstwem rolnym)" (wyrok WSA z 27.04.2007, op.cit).

Jak ustalono w toku niniejszego postępowania - a czego nie negują strony wnoszące odwołanie - dwór w B. służył jako mieszkanie E. L. i jego rodzinie. Należy zatem przyjąć, iż - z uwagi na fakt, że była to stała siedziba właściciela majątku - stanowił on główny ośrodek decyzyjny prowadzonego gospodarstwa. Nie ulega bowiem wątpliwości, że to właściciel majątku decyduje o głównych kierunkach jego rozwoju, prowadzonych przedsięwzięciach gospodarczych, zaciąganiu zobowiązań czy przeznaczeniu poszczególnych gruntów. Zatrudniane przez niego osoby (dyrektorzy, zarządcy, księgowi) miały za zadanie w sposób profesjonalny wspierać właściciela majątku, co jednak nie zmienia faktu, iż musiały stosować się do jego poleceń. Ponadto należy podkreślić, iż to sam właściciel decydował o personalnej obsadzie poszczególnych stanowisk, czy zakresie ich obowiązków. W rozpatrywanej sprawie niewątpliwym jest również, iż majątek E. L., pomimo uzyskiwania przez niego dochodów również z działalności pozarolniczej, stanowił jedno z głównych źródeł utrzymania właściciela majątku i jego rodziny. W ocenie organu odwoławczego Wojewoda Małopolski słusznie zatem ustalił, iż w przedmiotowej sprawie niemożliwym jest przyjęcie prawidłowego funkcjonowania całego majątku bez jego głównego ośrodka decyzyjnego, tj. pałacu w B.

W odwołaniu zawarte było żądanie powołania biegłego, jak również żądanie przeprowadzenia dowodu z dokumentów znajdujących się w muzeum w K. Podkreślić w związku z powyższym należy, iż zgodnie z art. 84 § 1 kpa organ może się zwrócić do biegłego lub biegłych o wydanie opinii, gdy w sprawie są wymagane wiadomości specjalne. Użyte w przepisie słowo "może" oznacza pozostawienie

organowi swobody w korzystaniu z tego środka dowodowego. Granice postępowania dowodowego w postępowaniu odwoławczym określa art. 136 kpa. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego organ odwoławczy powinien przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe wówczas, gdy przy rozpoznaniu sprawy poweźmie wątpliwości co do okoliczności faktycznych istotnych dla sprawy (wyrok NSA z 04.05.1982 r., I SA 95/82, ONSA 1982, Nr 1, poz. 41). Zdaniem organu odwoławczego zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie nasuwa wątpliwości co do stanu faktycznego sprawy, a jego ocena nie wymaga posiadania wiadomości specjalnych. Z tych właśnie względów organ nie powołał zawnioskowanego przez stronę biegłego, ani nie przeprowadził dowodu z planu zagospodarowania parku znajdującego się w muzeum w K.

Biorąc pod uwagę całokształt zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego, w szczególności zaś istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy położonym w B. zespołem pałacowo - parkowym a pozostałą częścią majątku ziemskiego E. L., należy przyjąć, iż w odniesieniu do objętych wnioskiem stron parceli gruntowych i budowlanych zostały spełnione określone w dekrecie z dnia 6 września 1944 r. przesłanki, pozwalające na ich przejęcie na cele reformy rolnej. Z powyższych względów Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) sierpnia 2007 r. wniósł J. L., zarzucając organowi naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, tj. art.7, 8, 75§1, 77§1 i 80 k.p.a., poprzez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy wynikający z zaniechania wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego oraz odmowy przeprowadzenia zgłoszonych w odwołaniu dowodów. W rezultacie błędnie ustalono, iż objęte wnioskiem parcele są nieruchomościami ziemskimi pozostającymi w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym. W ocenie skarżącego organy orzekające w sprawie naruszyły przepis prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art.2 ust.1 lit. e) w związku z art. 1 ust.2 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz art. 95, 96, 99 i 121 Konstytucji Marcowej z dnia 17.03.1921 r. (Dz.U. Nr 44 poz.267 ) poprzez zastosowanie niedopuszczalnej rozszerzającej wykładni przepisów dotyczących pozbawienia prawa własności, a zwłaszcza zamieszczonego tamże terminu nieruchomość ziemska.

Precyzując zarzuty skarżący podniósł, iż pomimo posiadanych map załączonych do odwołania organ odwoławczy, w ślad za organem I instancji,

podtrzymał błędne ustalenia odnośnie położenia głównego obiektu, jakim jest zabytkowy pałac. Pałac ów usytuowany jest na działce nr (...), a mimo to - bez żadnego ustosunkowania się do zarzutów skarżącego w tej kwestii - organ II instancji nadal przyjmuje, ze pałac znajduje się na działce nr (...). Skwitowanie odmowy dopuszczenia wnioskowanych w odwołaniu dowodów z opinii biegłych, a to: dendrologa na okoliczność ustalenia wieku drzewostanu znajdującego się na działkach objętych wnioskiem, biegłego rolnika na okoliczność ustalenia, że tereny objęte wnioskiem nie były oraz nie mogły być - przy uwzględnieniu kryterium racjonalnego gospodarowania (a więc bez wykarczowania drzewostanu) przeznaczone na działalność rolniczą, biegłego geodety - na okoliczność ustalenia położenia poszczególnych działek i określenia, co znajduje się na każdej z nich stwierdzeniem, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie nasuwa wątpliwości co do stanu faktycznego sprawy, a jego ocena nie wymaga posiadania wiadomości specjalnych i dlatego organ nie powołał zawnioskowanych przez stronę biegłych oraz nie przeprowadził dowodu z planu zagospodarowania parku znajdującego się w muzeum w K. jest istotnym naruszeniem przepisów k.p.a. W skardze podkreśla się, iż każda z rozpatrywanych przez organy administracji spraw o stwierdzenie niepodpadania nieruchomości pod przepisy o przeprowadzeniu reformy rolnej wymaga, z uwagi na specyfikę stanu faktycznego, indywidualnego, nieschematycznego podejścia. W B. zespół pałacowo -parkowy oddzielony jest od reszty nieruchomości dwoma drogami oraz murem (obecnie płotem). Organy orzekające w sprawie przyjęły rozszerzającą wykładnię terminu "nieruchomość ziemska" użytego w dekrecie. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdzono, iż z analizy wskazanych w dekrecie celów reformy rolnej wynika, że dekret przewidywał nacjonalizację działek nie tylko zabudowanych, ale i takich, na których znajdowały się naniesienia. Tymczasem z cytowanego przez organ przepisu art.l ust. 2 dekretu wynika wyraźnie, że ustawodawcy chodziło o "zarezerwowanie odpowiednich terenów.., a nie zabudowań. Zwrócił na to uwagę także WSA w Warszawie, który w jednej z tez stwierdził: " Art.2 ust. 1 lit.e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej należy interpretować w powiązaniu z art 1 ust.2 tego dekretu, wskazującym cele reformy rolnej. Jednym z nich jest zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkól ale nie obiektów " ( wyrok z 19.06.2006 r. sygn.akt IV SA/Wa 2164/05, LEX nr 219275). Żaden z celów reformy rolnej nie został zrealizowany w odniesieniu do nieruchomości będącej przedmiotem roszczeń. Najpierw bowiem pałac wraz z

otaczającym go parkiem krajobrazowym był wykorzystywany jako szpital (...), a potem aż do dziś funkcjonuje jako szpital (...).

W skardze podkreślono, iż dekret o reformie rolnej musi być interpretowany przy uwzględnieniu całej jego treści, w tym także preambuły, w której powołano ustawę KRN z dnia 15 sierpnia 1944 r. o tymczasowym trybie wydawania dekretów z mocą ustawy (Dz.U. R.P. nr 1, poz.3). Ustawa ta powołuje się z kolei na Konstytucję Marcową z 1921 r., która chroniła własność prywatną (art.95, 96, 99 i 121). Z powyższego należy wysnuć wniosek, iż zamiarem ustawodawcy było przeprowadzenie reformy rolnej z poszanowaniem własności prywatnej w takim zakresie, w którym własność ta mieściła się w celach reformy rolnej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Sąd rozpoznał skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na tej podstawie, iż sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolowanie działalności administracji publicznej pod kątem jej zgodności z prawem (art.1§1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U. z dnia 20 września 2002 r, Nr 153, poz.1269 z późn. zm.). Kontrola ta obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art.3§2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn.zm. - zwanej dalej "p.p.s.a.").

Skargę należało oddalić, albowiem zaskarżona decyzja nie uchybia przepisom prawa.

Kwestionowaną decyzję wydano na podstawie §5 i 6 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przepisy te umożliwiały i w dalszym ciągu umożliwiają właścicielom nieruchomości przejętych przez Państwo w ramach reformy rolnej lub ich następcom prawnym żądanie stwierdzenia, iż dana nieruchomość w rzeczywistości nie podpadała pod działanie dekretu. Na wniosek zainteresowanych osób właściwy organ zobowiązany jest zbadać, czy w dacie wejścia dekretu w życie objęta wnioskiem nieruchomość spełniała określone w dekrecie kryteria przedmiotowe (nieruchomość o charakterze ziemskim) oraz obszarowe (wskazuje je art.2 ust.1 lit.e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej). Dopuszczalne jest przy tym żądanie stwierdzenia niepodpadania

pod działanie dekretu jedynie części przejętej w ramach reformy rolnej nieruchomości.

Powyższe kwestie są przedmiotem rozstrzygania w postępowaniu administracyjnym, na co wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. I OPS 2/06. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko zajęte w sentencji powyższej uchwały, co oznacza, iż brak jest podstaw do stosowania art.269§1 p.p.s.a. Z powyższego nie wynika jednakże związanie Sądu całością uzasadnienia uchwały, w tym zwłaszcza z tą jego częścią, która nie odnosi się wprost do postawionej w uchwale tezy.

Zgodnie z art.2 ust.1 lit.e dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości ziemskie wymienione w literze "e" przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa ze wskazaniem ich przeznaczenia na cele wymienione w art.1 dekretu, część druga.

Dekret nie wyłączał przejmowania na własność dworów, czy też pałaców. Zgodnie z art.7 dekretu (po jego znowelizowaniu w 1945 r.) pełnomocnicy przejmujący zarząd majątków mieli dokonać w terminie trzydniowym "usunięcia" dotychczasowych właścicieli. Wskazuje to jednoznacznie wolę prawodawcy przejęcia siedziby (miejsca zamieszkania) właściciela nieruchomości, nie zaś przejęcia zarządu tylko nad częścią jego mienia. Względy wykładni językowo -logicznej wydają się wykluczać, iż użyte w dekrecie pojęcie "usunięcia" właściciela ma się odnosić do takich części konkretnej nieruchomości jak użytki rolne, czy zabudowania gospodarcze. Uwzględniając treść normatywną wskazanej regulacji, gdy pełnomocnicy dokonali swoich czynności, dotychczasowi właściciele nie mogli się znajdować na terenie nieruchomości po upływie 3 dni od jej przejęcia, przy czym, o ile prawodawca przewidywał możliwość otrzymania gospodarstw rolnych przez właścicieli wywłaszczonych majątków, to jedynie poza obrębem powiatu, gdzie znajdował się wywłaszczony majątek (art.19 ust.1 dekretu w brzmieniu obowiązującym w dacie jego wejścia w życie). Wyklucza to w ocenie Sądu uznanie, jakoby prawodawca dopuszczał pozostawanie właścicieli w dotychczasowych siedzibach na terenie przejmowanych majątków ziemskich.

Analogiczne wnioski wynikają wprost z art.6 dekretu, z którego treści wynika zasada przejęcia zarządu nad całymi nieruchomościami wraz z budynkami, bez sprecyzowania, iż chodzi wyłącznie o budynki gospodarcze, przy czym odnośnie usytuowanych w majątku przedsiębiorstw przemysłowych wskazano, iż chodzi wyłącznie o mające charakter "rolny".

Odwołując się z kolei do wykładni systemowej nie można pominąć faktu, iż wydanie dekretu prowadziło do odmiennego uregulowania realizacji reformy rolnej, w stosunku do wcześniej przyjętych zasad. Ówczesny ustawodawca liczył się ze skutkami prawnymi wynikającymi z funkcjonowania systemu prawnego ukształtowanego w Polsce w okresie międzywojennym, o czym świadczy uchylenie art.19 (według tekstu jednolitego z 1945 r.) ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz.U. z 1926 r. Nr 1, poz.1 z późn.zm.). Jednocześnie Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, w manifeście z dnia 22 lipca 1944 r. (zał. do Dz.U. Nr 1) wskazał, iż jego wolą jest "urzeczywistnienie na terenach wyzwolonych szerokiej reformy rolnej", a w art.1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wskazano, iż reforma będzie realizowana "zgodnie z zasadami manifestu lipcowego" (zd.1). Należy stąd wnioskować, iż "urzeczywistniając" reformę rolną ówczesny prawodawca rozumiał pojęcie "nieruchomości ziemskiej" analogicznie do jej rozumienia w regulującej wcześniej tę problematykę ustawie o wykonaniu reformy rolnej. Z kolei z treści tej ustawy wynikało jednoznacznie, iż tereny z zabudowaniami traktowane są co do zasady jako "nieruchomości ziemskie" (art.3 pkt 2, art.4 pkt 2 zdanie wstępne, pkt 3, art.27 pkt 1), choć ustawa całkowicie odmiennie, w stosunku do późniejszego dekretu, regulowała zasady ewentualnego przejmowania tych nieruchomości na cele reformy rolnej. W ocenie Sądu, ponieważ chodzi o ocenę zdarzeń, które nastąpiły ex legę w związku z przyjęciem określonych regulacji dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, rozważając kwestię właściwego rozumienia pojęcia "nieruchomość ziemska", właściwe jest odwoływanie się do ówcześnie funkcjonujących w obrocie prawnym aktów normatywnych, w których posługiwano się tym pojęciem.

W świetle powyższych okoliczności przejmowanie na potrzeby reformy rolnej również zabudowań o charakterze mieszkalnym (a zatem również dworów i pałaców) uznać należy za regułę, z czego wynika, iż odstąpienie od takiego przejęcia (niepodpadanie pod działanie przepisów dekretu) wystąpi tylko i wyłącznie w przypadkach wyjątkowych. Powyższego nie można jednakże utożsamiać automatycznie z sytuacją, w której część rezydencjalna obejmująca dwór czy pałac z

parkiem jest oddzielona ogrodzeniem od bezpośrednio sąsiadującej z nią części gospodarczej. Tego typu topograficzne wyodrębnienie nie wystarcza bowiem do sformułowania oceny, iż pomiędzy częścią mieszkalną a produkcyjną majątku nie istnieje związek funkcjonalny. Doszukiwanie się braku takiego związku uznać należy za uzasadnione wyłącznie w odniesieniu do takich rezydencji w majątkach ziemskich, które położone są w znacznej odległości od części gospodarstwa, gdzie prowadzona jest produkcja rolna (np. oddziela je wielokilometrowy kompleks leśny). Tego rodzaju specyfiki brak w niniejszej sprawie, w której w oczywisty sposób zespół pałacowo - parkowy znajdował się w dacie wejścia dekretu w życie w bezpośrednim otoczeniu nieruchomości o przeznaczeniu ściśle rolnym (folwarcznych). Okoliczność ta uniemożliwia uznanie, iż wspomniany zespół nie podpadał pod działanie reformy rolnej. Powyższe konsekwentnie czyniło bezprzedmiotowym zarówno powoływanie biegłych, o których powołanie wniesiono w odwołaniu, jak i wyjaśnianie wątpliwości związanych z ewidencyjnym oznaczeniem działki zabudowanej pałacem.

Podkreślić należy, iż rolą organów administracji publicznej, podobnie jak i rolą sądów obowiązanych do stosowania prawa, nie może być poszukiwanie takiego sposobu wykładni przepisów wydanych w odległej przeszłości przez ustawodawcę kierującego się inną aksjologią niż aksjologia właściwa dla państwa prawa, który - w celu zadośćuczynienia ewidentnych krzywd wyrządzonych zastosowaniem tych regulacji - wypaczałyby ich czytelną istotę. Kwestia zadośćuczynienia tego rodzaju, niewątpliwie pożądanego, winna być przedmiotem ustawowych rozstrzygnięć ustawodawcy obecnego. Wobec powyższego za trafne w ocenie Sądu uznać należy stanowisko organów orzekające w niniejszej sprawie, iż zespół pałacowo - parkowy należący do poprzednika prawnego m.in. skarżącego podpadał pod działanie art.2 ust.1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Tym samym skargę jako nie mającą usprawiedliwionych podstaw należało oddalić.

Z powyższych przyczyn Sąd orzekł jak sentencji na podstawie art.151 p.p.s.a.