Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 798/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2022-09-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 60 i art. 61  w zw. z art. 64 i art. 64a
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska (spr.), Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska,, Sędzia WSA Renata Siudyka, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 września 2022 r. sprawy ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 31 marca 2022 r. nr SKO.PS/41.5/1397/2021/17801 w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 25 października 2021 r. nr [...] Prezydent Miasta J. (dalej: organ pierwszej instancji) działając na podstawie art. 60, art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 1876 ze zm.) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego postanowił ustalić odpłatność A. C. (dalej: strona, skarżący) za pobyt ojca – J. C. w Domu Pomocy Społecznej "[...]" w J. w wysokości:

- 544,58 zł w okresie od 1 października 2013 r. do 28 lutego 2014 r.

- 497,74zł w okresie od 1 marca 2014 r. do 28 lutego 2015 r.

- 490,62 zł w okresie od 1 marca 2015 r. do 31 października 2015 r.

- 481,87 zł w okresie od 1 listopada 2015 r. do 29 lutego 2016 r.

- 556,96 zł w okresie od 1 marca 2016 r. do 31 marca 2017 r.

- 572,20 zł w okresie od 1 kwietnia 2017 r. do 31 marca 2018 r.,

- 571,00zł w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 31 marca 2019 r.

- 584,66 zł w okresie od 1 kwietnia 2019 r. do 31 stycznia 2020 r.

- 463,21 zł w okresie od 1 lutego 2020 r. do 31 marca 2020 r.

- 624,53 zł od 1 kwietnia 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r.

- 682,86 zł w okresie od 1 maja 2020 r. do 31 marca 2021 r.

- 758,20 zł w okresie od 1 kwietnia 2021 r. do dnia opuszczenia przez ojca domu pomocy społecznej.

W uzasadnieniu organ stwierdził, że ojciec strony skierowany został do domu pomocy społecznej na podstawie decyzji nr [...] oraz umieszczony na podstawie decyzji nr [...]. Ustalono, że skierowany do domu pomocy posiada sześcioro dzieci, w tym skarżącego, a w domu pomocy "[...]" przebywa od 2013 r. Średni miesięczny koszt utrzymania, ogłoszony w Dzienniku Urzędowym Województwa Śląskiego wynosi aktualnie 5.350,71 zł, z czego umieszczony w domu pomocy pokrywa opłatę w wysokości 70% swego dochodu - tj. kwotę 801,50zł miesięcznie, a pozostałe środki w wysokości 4.549,21 pokrywane są przez Miasto.

Postępowanie w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej wszczęte zostało pismem z dnia 31 października 2013 r. Nie było możliwości przeprowadzenia ze stroną wywiadu środowiskowego, stąd decyzją z dnia 25 czerwca 2014 r. organ pierwszej instancji umorzył postępowanie. Decyzja ta została odebrana przez skarżącego dopiero 24 maja 2018 r., a w wyniku odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: Kolegium, organ odwoławczy) decyzją z dnia 12 lipca 2018 r. uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przekazało mu sprawę do ponownego rozpatrzenia

Po przeprowadzeniu nowego postępowania organ pierwszej instancji decyzją z 16 sierpnia 2019 r. nr [...] ustalił stronie odpłatność za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, ale wobec wniesionego odwołania Kolegium decyzją z dnia 10 października 2019 r. Kolegium uchyliło tę decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

Po uzupełnieniu postępowania decyzją z dnia 22 lipca 2020 r. organ pierwszej instancji ustalił odpłatność dla skarżącego, przy czym wobec złożenia kolejnego odwołania przez stronę, w którym podkreślono brak możliwości zapoznania się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, decyzją z dnia 28 października 2020 r. Kolegium uchyliło decyzję organ pierwszej instancji i ponownie przekazano mu sprawę do rozpatrzenia, podkreślając brak czynnego udziału strony w postępowaniu i brak możliwości zaznajomienia się z aktami sprawy.

Prowadząc ponownie postępowanie organ pierwszej instancji zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w W. o pomoc prawną, w tym m.in. o przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w celu ustalenia sytuacji materialnej strony. Zwrócono się także do Urzędu Skarbowego o informację na temat uzyskiwanego przez stronę dochodu. W toku postępowania w dniu 20 marca 2020 r. strona okazała pracownikowi socjalnemu wyrok skazujący jego ojca z powodu stosowanej przemocy oraz o pozbawieniu władzy rodzicielskiej, jednak skarżący nie wyraził zgody na jego skopiowanie. Jednocześnie skarżący ponowił złożony w dniu 2 marca 2020 r. wniosek (oświadczeniem z dnia 13 lipca 2020 r.) o zwolnienie z odpłatności za pobyt ojca z domu pomocy społecznej, wskazując na przedłożony wyrok, potwierdzający, w przekonaniu skarżącego, przesłanki do zwolnienia, co zostało opisane w notatce służbowej. W ocenie skarżącego, z uwagi na treść art. 64a ustawy o pomocy społecznej jest podstawa do zwolnienia go z odpłatności, więc jego sytuacja dochodowa nie ma znaczenia (odmówił więc wyrażenia zgody na zbieranie i przetwarzanie swoich danych w zakresie sytuacji finansowej, zarówno przez pracowników socjalnych w W., jak i w J.) Organ wyjaśnił, że postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2021 r. rozstrzygnięto wniosek skarżącego o zwolnienie go z odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, podnosząc, że warunkiem zastosowania dyspozycji z przywołanego przepisu jest dysponowanie przez stronę odpowiednim orzeczeniem sądowym i przedłożenie go orzekającemu organowi. Nie sposób w tym zakresie oprzeć się jedynie na oświadczeniu samej strony. Wobec powyższego organ ustalił odpłatność skarżącego jak w sentencji. Jednocześnie organ przyznał, że niełatwo jest ocenić sytuację dochodową, rodzinną i majątkową zobowiązanego, gdyż sam skarżący nie współdziała w tym zakresie, a uzyskiwanie informacji na temat miejsca zamieszkania, pracodawcy czy dochodów wpływa na długość prowadzonego postępowania, a nadto ulega często zmianie w trakcie jego trwania.

Zgodnie z uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego sygn. akt I OPS 7/17 wynikający z mocy ustawy obowiązek ponoszenia opłaty za osobę przebywającą w domu pomocy społecznej, ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach, wymaga swego skonkretyzowania i zindywidualizowania zarówno co do wysokości, jak i osoby nim obciążonej. W art. 61 ust. 1 ustawy przedstawiono katalog podmiotów zobowiązanych. Na powstanie obowiązku odpłatności nie wpływa osobisty stosunek osoby potencjalnie zobowiązanej względem mieszkańca domu pomocy społecznej. W postępowania tym nie ma bowiem zastosowania art. 144 zd. pierwsze Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który pozwala zobowiązanemu na uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Nie jest to bowiem obowiązek alimentacyjny, lecz publicznoprawny ciężar powstający z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do domu pomocy społecznej.

Wobec powyższego skarżący jest zobowiązany partycypować w kosztach pobytu ojca w domu pomocy społecznej do dnia jego opuszczenia.

Ustawodawca nie uzależnił bowiem obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych, zstępnych) od okoliczności subiektywnych takich jak wzajemne stosunki w rodzinie. Nie można doprowadzić do sytuacji, w której obowiązek członków rodziny w zakresie pokrywania kosztów pobytu w domu pomocy społecznej jej członka byłyby w sposób zbyt swobodny i nieznajdujący uzasadnienia w wyjątkowych okolicznościach, przerzucanyna jednostki samorządu terytorialnego, powodując nadmierne obciążenie sektora finansów publicznych, a w konsekwencji całego społeczeństwa.

Dalej organ wskazał, że zobowiązany do ponoszenia opłaty może ubiegać się o zastosowanie instytucji zwolnienia z opłaty, przewidzianej w art. 64 i art. 64a ustawy, jak również z instytucji odstąpienia od zwrotu opłat wniesionych zastępczo przez gminę przewidzianej w art. 104 ust. 4 tej ustawy, a skarżący oświadczył, że rozważy możliwość złożenia wniosku o zwolnienie. Organ jednak wyraźnie podkreślił, że podstawą zwolnienia jest przedłożenie stosownego dokumentu, którego skarżący nie chce ujawnić organowi, utrudniając jego analizę i tym samym pozytywne dla skarżącego rozstrzygnięcie. Jest to jednak odrębne postępowanie.

Pismem z dnia 21 listopada 2021 r. skarżący złożył odwołanie od powyższej decyzji, wnosząc o jej uchylenie i wydanie rozstrzygnięcia co do istotny sprawy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze zaskarżoną obecnie decyzją z dnia 31 marca 2022 r. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu pierwszej instancji.

Zdaniem organu sprawa była już przedmiotem wielokrotnego badania, a stan faktyczny sprawy opisany w decyzji organu pierwszej instancji znajduje poparcie w zebranym materiale dowodowym. Ustalenie odpłatności za poszczególne okresy było uzależnione od sytuacji dochodowej strony oraz wysokości odpłatności, jaka wynika z kosztów utrzymania mieszkańca domu pomocy społecznej oraz odpłatności jaką ponosi sam mieszkaniec- tj. ojciec skarżącego.

Kolegium po przywołaniu obowiązujących w tym zakresie przepisów (art. 61 ustawy o pomocy społecznej) stwierdziło, iż opłata ustalona została zgodnie z tymi przepisami. Strona miała możliwość zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym. Sytuacja materialna i dochodowa strony, która ma wpływ na wysokość nałożonego obowiązku, nie jest kwestionowana w odwołaniu, zatem nie jest przedmiotem sporu. W tej sytuacji wysokość opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ustala się w wysokości różnicy pomiędzy średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym obowiązek partycypowania w kosztach utrzymania krewnego skierowanego do domu pomocy społecznej, przez osoby wymienione w art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy, jest zależne wyłącznie od ich sytuacji dochodowej. Okoliczności odnoszące się do sytuacji rodzinnej, zdrowotnej czy majątkowej, w tym do obciążeń związanych z codziennym funkcjonowaniem, nie mają znaczenia dla ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty przez obowiązanego i jego wysokości.

Kolegium podkreśliło, że zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może nastąpić na podstawie art. 64 ustawy. Zgodnie z tym przepisem osoby wnoszące opłaty lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności przy wystąpieniu okoliczności wskazanych w tym przepisie.

Jednocześnie Kolegium stwierdziło, że rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji, zapadłe w wyniku wieloletniego postępowania administracyjnego, nie nosi cech dowolności. Organ pierwszej instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne oraz zastosował właściwe przepisy prawa. Zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na stwierdzenie, iż dokonano wnikliwej analizy sytuacji dochodowej strony związanej z kosztami utrzymania mieszkańca domu pomocy społecznej - tj. ojca strony. Ustalono osoby, które mogą zostać zobowiązane do ustalenia odpłatności, dla niektórych osób ustanowiono przedstawiciele dla osoby nieobecnej. Organ odwoławczy podzielił ustalenia organu pierwszej instancji, stwierdzając, iż zaskarżona decyzja zasługuje na utrzymanie.

Końcowo Kolegium wyjaśniło, że postępowanie o zwolnienie z opłaty jest postępowaniem odrębnym od postępowania o ustalenie obowiązku ponoszenia opłaty i jej wysokości. Najpierw musi być orzeczony prawomocnie obowiązek, a dopiero później możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku.

Stąd też odwołania nie uwzględniono.

W skardze do sądu administracyjnego skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji utrzymującej w mocy decyzję ustalającą wysokość odpłatność za pobyt ojca w domu pomocy społecznej naruszenie art. 61 ust. 1 pkt 2 w związku z art. art. 64a ustawy o pomocy społecznej, a także naruszenie art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 12 § 1, art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Mając na uwadze powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu podkreślił, że w decyzji organu pierwszej instancji ustalono wysokość odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, a rozstrzygnięcie takie podjęto po prowadzonym od 2013 roku postępowaniu, w toku którego podejmowane były różne rozstrzygnięcia, często z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego. W ocenie skarżącego prowadzone był dwa różne postępowania w stosunku do kwestii odpłatności, z których jedno zostało umorzone, a wszczęto drugie postępowanie prowadzące do ustalenia tej odpłatności.

W ocenie skarżącego działanie takie jest niezgodne z prawem.

Wobec oświadczenia skarżącego o zamiarze ubiegania się o zwolnienie z ustalenia odpłatności za pobyt członka w rodziny w domu pomocy społecznej, działania podejmowane przez organ pierwszej instancji były zbędne i niepotrzebne. Fakt ten organ zarejestrował występując do Sądu Rejonowego w J. o przedłożenie prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawianiu J. C. władzy rodzicielskiej wobec swoich dzieci, czyli sam zamierzał ustalić te przesłanki, a nadto zgłaszał te okoliczności organowi skarżący.

Następnie skarżący odwołał się do treści art. 60, art. 64 oraz art. 64a ustawy o pomocy społecznej. Przywołał także treść wskazanych przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, ostatecznie zarzucając naruszenie art. 61 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 64a ustawy o pomocy społecznej.

Przyznając, iż niewątpliwie znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, jednak przepis art. 64 zawiera otwarty katalog okoliczności umożliwiających wydanie "decyzji fakultatywnej wobec osoby wnoszącej opłatę lub obowiązanej do jej wniesienia". Decyzja rozstrzygająca w tym zakresie może być wydana wówczas, gdy pierwotnie skonkretyzowano i zobowiązano osoby o których mowa w art. 61 ust. 1 ustawy. Z takim stanowiskiem skarżący nie polemizuje.

Jednak analiza postanowień art. 64a ustawy pozwala na wyprowadzenie wniosku, że przepis ten stanowi w istocie lex specialis , regulując kwestie zwolnienia ex lege osoby tylko obowiązanej do wnoszenia opłaty za dom pomocy społecznej, bez konieczności prowadzenia postępowania dowodowego w zakresie ustalenia sytuacji dochodowej, materialnej, zdrowotnej osoby obowiązanej.

Ratio legis tego przepisu zmierzało do "wyeliminowania niesprawiedliwości społecznej i sytuacji, gdy ofiara (pokrzywdzony), na okoliczność czego posiada odpowiednie dokumenty, byłaby zobowiązana do świadczenia finansowego na rzecz oprawcy (sprawcy), bowiem tym samym doprowadziłoby to to wtórnej wiktymizacji". Skarżący w postępowaniu przed organem pierwszej instancji sprostał wymaganiom wynikającym z art. 64a ustawy o pomocy społecznej. W dniu 2 marca 2020 r. przedstawił pracownikowi Ośrodka Pomocy Społecznej Dzielnicy [...] m. st. W. orzeczenie o pozbawieniu ojca władzy rodzicielskiej za stosowanie przemocy, a z czynności tej pracownik socjalny sporządził stosowną notatkę. Nie wyraził zgody na skopiowanie orzeczenia sądowego, kierując się wymogiem "przedstawienia", a ponadto w obawie przed niezachowaniem przez organ pierwszej instancji gwarancji poufności tego dokumentu, mając na uwadze zaginięcie w korespondencji wywiadu środowiskowego.

Wobec powyższego skarżący podkreślił, iż orzekające organy całkowicie pominęły fakt złożenia przez skarżącego wniosku wraz z udokumentowaniem o zastosowanie art. 64a ustawy o pomocy społecznej

W zakresie naruszenia przepisów procedury administracyjnej - tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 12 § 1, art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. skarżący podkreślił, że organ w uzasadnieniu decyzji odwołał się jedynie do przepisów ustawy o pomocy społecznej. Nie wykonał więc obowiązku należytego i wyczerpującego obowiązku informowania stron postępowania o okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy, a organ odwoławczych zupełnie pominął przepis art. 64a ustawy.

Organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasowe stanowisko i argumentację. Nadto wniósł o rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest uzasadniona.

Sąd rozpoznał przedmiotową sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 329). W myśl cytowanego przepisu sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym złożył organ, natomiast skarżący nie sprzeciwił się temu i w terminie 14 dni od dnia zawiadomienia o tym fakcie nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Zaskarżoną decyzją utrzymano w mocy decyzję organu pierwszej instancji ustalającą wysokość odpłatności skarżącego za pobyt ojca skarżącego w Domu Pomocy Społecznej "[...]".

Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 2268). Zgodnie z art. 61 ust. 1 pkt 2 tej ustawy obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są m.in. zstępni, a według art. 60 ust. 1 tej ustawy pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3.

Jest poza sporem, że skarżący, jako syn podopiecznego domu pomocy społecznej, jest zobowiązany do ponoszenia tej opłaty w pierwszej kolejności, tj. przed gminą, zgodnie z kolejnością wynikającą z art. 61 ust. 1 ustawy. Obowiązek partycypowania w opłacie za pobyt w domu pomocy społecznej członka rodziny wynika z dominującej w pomocy społecznej zasady pomocniczości, w myśl której powinności rodziny wyprzedzają obowiązki władz publicznych.

Wobec braku możliwości przyjęcia trybu umownego, tj. zawarcia umowy określającej zobowiązanie, niezbędne stało się zastosowanie trybu decyzyjnego. Organy administracji przeprowadziły wymagane postępowanie, zgromadziły niezbędny materiał dowodowy, a wydając decyzję określającą wysokość opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej przedstawiły sposób obliczenia tej opłaty. Brak jest podstaw do kwestionowania jej wysokości z urzędu.

Zresztą sam skarżący nie neguje ustaleń faktycznych organów co do wysokości opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Kwestionuje w całości zasadność przeprowadzanego postępowania, a to z uwagi na treść art. 64a ustawy, wykluczającą, jego zdaniem, możliwość prowadzenia takiego postępowania.

Sedno sporu dotyczy więc wykładni art. 64a tej ustawy i zasady jego stosowania w praktyce. W dacie wydania zaskarżonej decyzji przepis ten stanowił, że osobę zobowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem, że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu tego mieszkańca władzy rodzicielskiej nad osobą zobowiązaną i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona lub przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu tego mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłat, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu.

. Wykładnia językowa tego przepisu jest jednoznaczna, a samo spełnienie wskazanych w nim przesłanek stanowi podstawę do obligatoryjnego zwolnienia od ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.

Podzielić należy twierdzenie skarżącego, że "wprowadzenie regulacji w art. 64a ma na celu przeciwdziałanie poczuciu niesprawiedliwości w stosunku do dzieci zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej, wobec którego zostało wydane orzeczenie o pozbawieniu władzy rodzicielskiej. Przy czym zwolnienie nie będzie miało zastosowania względem osób, których rodzice zostali pozbawieni władzy nad nimi, ale władzę tę przywrócono.

Uprawnionymi do korzystania z powyższego zwolnienia, będą też są osoby, które mają prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu ich rodzica za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują również zstępnych osoby zwolnionej z opłaty.

Sformułowanie cytowanego przepisu art. 64a ustawy w trybie imperatywnym ("zwalnia się całkowicie") oraz precyzyjne określenie warunków tego zwolnienia oznacza, że organ nie ma swobody interpretacyjnej ani decyzyjnej w zakresie zastosowania normy prawnej z tego przepisu wynikającej. W celu uzyskania zwolnienia na tej podstawie prawnej rzeczą wnioskodawcy zatem jest bezwzględnie wylegitymowanie się stosownym prejudykatem w postaci prawomocnego orzeczenia sądu. Bowiem warunkiem zastosowania zwolnienia, o którym mowa w komentowanym artykule, jest złożenie wniosku oraz prawomocnego orzeczenia sądu, a gdy dotyczy ono pozbawienia władzy rodzicielskiej również oświadczenia, że władza ta nie została przywrócona. Zatem zgodzić się należy, że o ile w art. 64 ustawy o pomocy społeczne możliwe jest zwolnienie z opłat, czyli zwolnienie z ponoszenia wydatków na dom pomocy społecznej ma charakter fakultatywny, zależny głównie od sytuacji materialnej i rodzinnej osób zobowiązanych do opłat, o tyle spełnienie przesłanek określonych w art. 64a tej ustawy nakłada na organ obowiązek zastosowania zwolnienia. Organ podejmuje tu decyzję związaną, a nie uznaniową, jak w przypadku zwolnienia określonego w art. 64 ustawy. Różnicą pomiędzy obydwoma regulacjami jest również to, że w przypadku bezpowrotnego pozbawienia rodzica władzy rodzicielskiej lub sądowego stwierdzenia stosowania przez niego przemocy wobec bliskich zstępny podlega całkowitemu zwolnieniu z opłaty za jego pobyt w domu pomocy społecznej. Jak jednak wskazano powyżej warunkiem zastosowania zwolnienia, o którym mowa w komentowanym artykule, jest złożenie wniosku oraz prawomocnego orzeczenia sądu, a gdy dotyczy ono pozbawienia władzy rodzicielskiej również oświadczenia, że władza ta nie została przywrócona.

O ile można się zgodzić, że w niniejszej sprawie skarżący złożył wymagany wniosek o zwolnienie go z przedmiotowych opłat, o tyle nie dopełnił on pozostałego warunku, tzn. nie złożył prawomocnego orzeczenia sądu, potwierdzającego pozbawienie jego ojca władzy rodzicielskiej (wraz z oświadczeniem, że władza rodzicielska nie została przywrócona) czy prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu ojca za umyślne przestępstwo popełnione na jego szkodę (na szkodę osoby zobowiązanej). Wbrew stanowisku skarżącego nie jest wystarczające okazanie takiego orzeczenia, bez możliwości jego oceny i dołączenia do akt sprawy. Z materiału aktowego badanej sprawy wynika, że skarżący wymaganego brzmieniem art. 64a ustawy dowodu w formie orzeczenia sądowego nie przedstawił. W tej sytuacji organy trafnie uznały, że przesłanki z art. 64a ustawy warunkujące obligatoryjne zwolnienie z opłaty w przypadku skarżącego nie zostały spełnione.

Nadto, co należy podkreślić, odnosząc się do argumentacji skarżącego na temat relacji z ojcem, sposobu życia ojca w przeszłości i jego postępowania wobec rodziny, co w jego przekonaniu stanowi przesłankę wyłączającą możliwość ustalenia wobec niego opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, podzielić należy twierdzenie organu odwoławczego, iż zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może dotyczyć jedynie sytuacji, w której zarówno osoba zobowiązana jak i wysokość opłaty zostały już wcześniej ustalone w orzeczeniu ostatecznym. Zwolnienie musi bowiem odnosić się do skonkretyzowanego obowiązku. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku wyroku z dnia 9 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Bk 724/21 "kwestia zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej ma charakter odrębny i powinna stanowić przedmiot odrębnej sprawy administracyjnej. Dopiero po ustaleniu opłaty w określonej wysokości możliwe jest rozpoznanie wniosku o zwolnienie z tej opłaty".

Stanowisko, iż kwestia zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej stanowi zagadnienie odrębne, które powinno być przedmiotem odrębnego postępowania jest ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych. Tak m.in. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2021 r., sygn.. akt I OSK 574/21, czy w wyrokach Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Opolu z dnia 11 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Op 208/21; w Kielcach z dnia 30 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Ke 1145/10 czy w Poznaniu z dnia 21 listopada 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 677/19..

Nie powinno przy tym budzić wątpliwości, że rozpoznając wniosek o zwolnienie z opłat za pobyt w domu opieki społecznej organy powinny mieć na uwadze całokształt sytuacji materialnej i osobistej strony ubiegającej się o taką ulgę. Należy mieć również na uwadze, że ustawodawca nie uzależnił obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych i zstępnych) od okoliczności subiektywnych, takich jak wzajemne stosunki w rodzinie. Nie można także tracić z pola widzenia, że rozpatrując wniosek o zwolnienie z opłat, organ powinien mieć na uwadze nie tylko słuszny interes wnioskodawcy, ale także interes społeczny. Zdaniem Sądu, nie można doprowadzać do sytuacji, w której obowiązki członków rodziny w zakresie pokrywania kosztów pobytu w domu pomocy społecznej jej członka byłyby w sposób zbyt swobodny i nieznajdujący uzasadnienia w wyjątkowych okolicznościach przerzucane na jednostki samorządu terytorialnego, powodując nadmierne obciążenie sektora finansów publicznych, a w konsekwencji całego społeczeństwa. Wniosek o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej jest bowiem de facto wnioskiem o udzielenie pomocy ze środków publicznych. Jednak na stronie skarżącej ciąży już obowiązek ponoszenia tej odpłatności ustalony w drodze decyzji administracyjnej. Zważyć trzeba, że w dalszej kolejności obowiązek ponoszenia opłat za pobyt ojca skarżącego w placówce pomocy społecznej przechodzi na gminę, a zatem przechodziłby de facto na społeczeństwo. W sytuacji, gdy skarżący jest w dobrej kondycji finansowej rozwiązanie takie godziłoby w idee i cele pomocy społecznej. Takie niezasadne zwolnienie byłoby sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzucałoby bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 11 października 2017 r., sygn.. akt IV SA/Gl 436/17, czy I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. IV, WKP 2017

Zdaniem Sądu organy administracji zebrały w sposób prawidłowy materiał dowodowy i istotne elementy stanu faktycznego sprawy zostały ustalone. Wyprowadzone wnioski nie naruszają prawa materialnego ani granic swobodnej oceny dowodów i w konsekwencji granic uznania administracyjnego.

Z tych wszystkich względów nie stwierdzając naruszenia prawa materialnego, ani też uchybienia regułom procedury administracyjnej w stopniu skutkującym wznowieniem tego postępowania, bądź mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny skargę oddalił jako nieuzasadnioną na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Nie pozbawia to skarżącego możliwości ubiegania się o zwolnienie z opłaty, przy czym jak wskazano powyżej niezbędne jest przedłożenie wskazanych powyżej dokumentów, co zostało wyraźnie zaakcentowane i podkreślone przez orzekające w sprawie organy.