Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 247/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2019-07-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6340 Potwierdzenie represji
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 3 pkt 3 lit.a
journal: Dz.U. 2018 poz 690
law: Ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych - tekst  jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca), Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Referent Jacek Zięba, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 2 lipca 2019 r. sprawy ze skargi K. P. K. na decyzję S. U. do S. K. z dnia [...] lutego 2019 r. [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych oddala skargę.


UZASADNIENIE

Sygn. akt II SA/Lu [...]

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia [...] lutego 2019r., Nr [...] Inne - na podstawie art. 138 § 1 k.p.a. i art. 5 w zw. z art. 2 ust. 1 oraz art. 3 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (tekst jednolity Dz. U. z 2018 r. poz. 690), dalej jako "u.d.o.a." - utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 8 stycznia 2018 r., Nr [...] o odmowie potwierdzenia K. K. statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 5 ust. 1 i art. 3 u.d.o.a., z których wynika, że status osoby represjonowanej z powodów politycznych może być przyznany m.in. osobie, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 31 lipca 1990 r. brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez [...] niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym na skutek działania wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci N. — Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko N. [...](Dz. U. z 2014 r. poz. 1075), zwanych dalej "organami bezpieczeństwa państwa", poniosła śmierć, doznała uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni.

W ocenie organu, K. K. nie spełnia tych przesłanek.

Ubiegając się o potwierdzenie takiego statusu wskazywał na swoje "indywidualne wystąpienie wolnościowe" polegające na niezgłoszeniu się na otrzymany przez niego przydział mobilizacyjny do MO (ZOMO), wskutek czego musiał się ukrywać. Kolejne wezwanie do natychmiastowego stawiennictwa do oddziałów ZOMO otrzymał 13 grudnia 1981 r. W związku z bardzo długim okresem trwania wystąpienia wolnościowego (protestu - strajku itp.), jego stan zdrowia psychicznego uległ znacznemu pogorszeniu i wymagał leczenia w Poradni Zdrowia Psychicznego, co zostało potwierdzone w załączonej do wniosku książeczce wojskowej, oświadczeniu świadka - A. K., wyroku Sądu Apelacyjnego w L. z dnia 16 stycznia 1997 r. oraz dokumentacji medycznej. Z treści ww. wyroku wynika, że skarżącemu przyznano prawo do renty inwalidzkiej drugiej grupy od dnia 1 stycznia 1992 r., a inwalidztwo powstało w związku z pełnieniem służby wojskowej w okresie 4 maja 1976 r. do 10 czerwca 1977 r., podczas której skarżący wszedł w reaktywny stan nerwicowy, podjął leczenie psychiatryczne wskutek czego został zwolniony z wojska i otrzymał kategorię zdrowia "B". Ponownie na leczeniu w Poradni Zdrowia Psychicznego przebywał w okresie od 7 lipca 1978 r. do 1979 r., leczenie zostało przerwane w związku z poprawą zdrowia. Z treści przeprowadzonego wywiadu medycznego wynika, że wprowadzenie stanu wojennego wywołało u niego tendencje samobójcze i stan depresyjny, w związku z powyższym był ponownie hospitalizowany. Dnia 16 marca 1983 r. K. K. otrzymał kategorię "E" - trwale niezdolny do służby wojskowej.

Mając na uwadze zgromadzone dowody, organ stwierdził, że pogorszenie stanu zdrowia skarżącego nie nastąpiło wskutek wzięcia przez niego udziału w "wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez [...] niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce", gdyż niezgłoszenie się na przydział mobilizacyjny do MO (ZOMO), a także ukrywanie się, nie może być potraktowane za takie wystąpienie. Było ono bowiem ukierunkowane na ochronę sfery osobistej, za jaką należy uznać zagadnienia związane z wolnością sumienia. Krytyczny stosunek do panującego ówcześnie porządku politycznego nie jest natomiast tożsamy z prowadzeniem działalności na rzecz niepoległego Państwa Polskiego (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 1 lutego 2017 r., IV SA/Po 838/16). Skarżący nie wykazał przy tym, by został powołany do służby wojskowej z przyczyn politycznych, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, o której mowa w art. 3 pkt.2 u.d.o.a.

W związku z tym organ nie miał podstaw do potwierdzenia statusu osoby represjonowanej z powodów politycznych, mimo braku przesłanek negatywnych, co wynika z załączonej do wniosku decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 29 września 2017 r. W decyzji tej stwierdzono, że skarżący nie był pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa oraz, że w archiwach Instytutu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez stronę lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie K. K. domagał się uchylenia powyższej decyzji zarzucając jej wydanie z naruszeniem prawa procesowego poprzez nieuwzględnienie przez organ jego wniosku dowodowego o powołanie biegłego lekarza psychiatry M. B. na okoliczność ustalenia, jakimi pobudkami kierował się skarżący w 1981 r. przeciwstawiając się ówczesnemu reżimowi, a jednocześnie skarżący wniósł o dopuszczenie tego dowodu przez Sąd w niniejszym postępowaniu. Skarżący wyjaśnił, że lekarz M. B. razem z lekarzem K. G. przyjmował go do Szpitala Psychiatrycznego w L. w dniu 16 grudnia 1981r.

Skarżący zarzucił organowi bezzasadne przyjęcie, że jego zachowanie nie miało charakteru wystąpienia wolnościowego.

Podniósł, że indywidulane wystąpienie wolnościowe rozpoczął w marcu 1981r. (prowokacja Bydgoska - planowany pierwszy termin wprowadzenia stanu wojennego) nie zgłaszając się na przydział mobilizacyjny do ZOMO, dokonując odmowy współpracy z tymi służbami. Spowodowało to konieczność ukrywania się w obawie przed więzieniem i życie w nieustannym stresie i lęku. Trwało to do 16 grudnia 1981r., kiedy skarżący został przyjęty na oddział do Szpitala Psychiatrycznego w stanie całkowitego załamania nerwowego, które to nastąpiło na skutek represyjnych działań ze strony organów bezpieczeństwa państwa (groźby więzienia do kary śmierci włącznie) oraz ewidentnie w związku z bardzo długim okresem trwania protestu oraz w związku z ponownym otrzymaniem wezwania ok. godz. 6 rano w dniu 13 grudnia 1981r. do natychmiastowego stawiennictwa do najbliższej jednostki ZOMO, które skarżący ponownie zignorował. Skarżący uważa, że swoją bohaterską postawą nie tylko nie ochraniał swojej własnej sfery osobistej, ale wręcz przeciwnie, działając dla wyższego dobra wspólnego, naraził się na olbrzymie niebezpieczeństwo, tj. więzienie - do kary śmierci włącznie, a co w konsekwencji spowodowało trwałe inwalidztwo. Skarżący trafił do szpitala 16 grudnia 1981r. w stanie całkowitego załamania nerwowego i wielokrotnie informował lekarzy, że woli sam zginąć (popełnić samobójstwo), niż strzelać do robotników, tak jak to miało miejsce w grudniu 1970r. Okoliczność tę może potwierdzić lekarz psychiatra, który zajmował się wówczas skarżącym tj. psychiatra M. B..

Skarżący przyznał, że sam krytyczny stosunek do zła nie jest tożsamy z prowadzeniem działań na rzecz dobra, jednakże w tej nietypowej sprawie kiedy mamy do czynienia z działaniem przez niedziałanie na rzecz zła (odmowa zgody na czynienie zła rękoma skarżącego pod presją kary więzienia do kary śmierci włącznie, zmuszająca skarżącego do życia w ukryciu, poczuciu zagrożenia, ogromnego stresu i w konsekwencji doprowadzająca go do ciężkiej choroby psychicznej - zespół lękowo depresyjny) - stwierdzenie przez organ, bez przeprowadzenia opinii biegłego psychiatry – że zachowanie skarżącego to jedynie "krytyczny stosunek" do panującego ówcześnie porządku politycznego, ukierunkowany jedynie na ochronę sfery osobistej, jest co najmniej niestosowne, nie na miejscu i nieuprawnione. W związku z tym skarżący uważa, że jego skarga jest zasadna.

W odpowiedzi na skargę Inne wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w jej uzasadnieniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym, jak wynika z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Wojewódzki sąd administracyjny ocenia więc zaskarżoną decyzję administracyjną wyłącznie z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania rozstrzygnięcia w sprawie. Sąd nie rozstrzyga natomiast samodzielnie spraw administracyjnych, a więc nie może samodzielnie zmienić decyzji organu i przyznać stronie skarżącej świadczenia, o które się ubiega.

Rozpatrując w takim zakresie skargę K. K., stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja nie narusza obowiązujących przepisów.

Podstawą jej wydania były przepisy cytowanej wyżej ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych ("u.d.o.a").

W świetle art. 5 tej ustawy - status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych potwierdza, w drodze decyzji administracyjnej, Inne po stwierdzeniu przez Prezesa Instytutu Pamięci N. - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko N. [...], iż osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4.

Ustawa ta zawiera ściśle określone definicje "działacza opozycji antykomunistycznej" (art. 2) oraz "osoby represjonowanej z powodów politycznych" (art.3).

Zgodnie z tymi przepisami – "działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce". Z kolei "osobą represjonowaną z powodów politycznych jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 31 lipca 1990 r.:

1) przebywała w:

a) więzieniu lub innym miejscu odosobnienia na terytorium Polski na mocy wyroku wydanego w latach 1956-1989 albo bez wyroku jednorazowo przez okres dłuższy niż 48 godzin lub wielokrotnie przez łączny okres dłuższy niż 30 dni, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce,

b) ośrodku odosobnienia na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. poz. 154, z 1982 r. poz. 18, z 1989 r. poz. 178 oraz z 2011 r. poz. 342) za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce;

2) przez okres powyżej 30 dni pełniła zasadniczą służbę wojskową lub czynną służbę wojskową w ramach ćwiczeń wojskowych, do której odbycia została powołana z przyczyn politycznych za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce;

3) brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym:

a) na skutek działania, w tym niejawnego, wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1575 oraz z 2018 r. poz. 5 i 369), zwanych dalej "organami bezpieczeństwa państwa", poniosła śmierć, doznała uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni,

b) była inwigilowana przez organy bezpieczeństwa państwa i podjęto wobec niej bezprawne działanie polegające na popełnieniu na jej szkodę przestępstwa lub wykroczenia,

c) była pozbawiona możliwości wykonywania swojego zawodu,

d) została z nią rozwiązana umowa o pracę,

e) została relegowana z uczelni wyższej lub innej szkoły,

f) była objęta zakazem publikacji przez Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, wojewódzki lub miejski urząd kontroli prasy, publikacji i widowisk albo Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk lub okręgowy urząd kontroli publikacji i widowisk przez okres dłuższy niż jeden rok;

4) była poszukiwana listem gończym, oskarżona lub skazana za popełnienie przestępstwa lub wielokrotnie skazywana za popełnienie wykroczenia, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce".

Skarżący ubiegając się o potwierdzenie przez Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów statusu osoby represjonowanej z powodów politycznych wskazywał na art. 3 pkt 3 lit. "a" u.d.o.a. podnosząc, że w marcu 1981 r. odmówił przyjęcia wezwania do stawienia się na przydział mobilizacyjny ZOMO, a następnie w związku z tym musiał przez wiele miesięcy (aż do grudnia 1981 r.) ukrywać się. Skarżący w ten sposób zamanifestował sprzeciw wobec panującego systemu, co przypłacił rozstrojem zdrowia psychicznego z powodu nieustannego lęku przed groźbą więzienia, a nawet śmierci. Zdaniem skarżącego, jego postawa była indywidualnym wystąpieniem wolnościowym, gdyż działał w celu ochrony życia robotników, przeciwko którym miały być skierowane oddziały ZOMO.

Organ rozpatrując wniosek, słusznie nie podzielił stanowiska skarżącego.

Przede wszystkim za bezsporny należy uznać ustalony przez organ stan faktyczny, jak również to, że skarżący działał z intencją sprzeciwienia się istniejącemu wówczas reżimowi komunistycznemu. Nie jest również kwestionowane, że sprzeciw ten wiązał się z silnym stresem, który wywołał u niego załamanie nerwowe, wymagające hospitalizacji – okoliczności tej organ nie podważał, w związku z tym – wbrew zarzutom skargi - zbędne było prowadzenie w tym kierunku dodatkowego postępowania dowodowego z opinii biegłego; z tego samego powodu nie zasługuje na uwzględnienie wniosek skarżącego o dopuszczenie opinii biegłego na etapie postępowania sądowo - administracyjnego. Dodać przy tym należy, że zasadniczo sąd administracyjny nie prowadzi takiego postępowania, a tylko wyjątkowo może dopuścić dowód uzupełniający z dokumentu, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie (art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jedn. Dz.U. z 2018 r., poz.1302, dalej jako "p.p.s.a."). Sąd nie ma więc uprawnień do przeprowadzania dowodu z opinii biegłego.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się jednak do tego, czy za "wystąpienie wolnościowe", o którym mowa w art. 3 pkt 3 lit. "a" u.d.o.a. można traktować działanie jednej osoby, nawet długotrwałe. Odnosząc się do tej kwestii wskazać należy, że "udział w wystąpieniu wolnościowym" nie jest pojęciem zdefiniowanym, jednakże w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że jest to wyłącznie forma świadomego uczestnictwa, aktywności danej osoby w przedsięwzięciu zorganizowanym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka. (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 9.11.2017 r., IV SA/Wa 3264/16, LEX Nr 2415856). Nie chodzi więc w tej aktywności jedynie o postawę ukierunkowaną na ochronę innej osoby bądź grupy osób, choć postawa taka niewątpliwie zasługuje na najwyższe uznanie i szacunek. Ustawodawca wprowadzając status "osoby represjonowanej z powodów politycznych" (czy "działacza opozycji antykomunistycznej") uzależnia go od szczególnego rodzaju działalności mającej charakter zorganizowany, mający na celu suwerenność narodu i odzyskanie niepodległości. "Tylko z działaniem zmierzającym bezpośrednio do tego właśnie celu ustawodawca wiąże przyznanie statusu "osoby represjonowanej z powodów politycznych". Za takie działanie powszechnie uważa się demonstrację, strajk czy manifestację, mające charakter powszechnego wystąpienia, wobec większej liczby osób" (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 6 marca 2019 r., II SA/Rz 1429/18). Pojęcie "wystąpienie" oznacza natomiast w języku polskim "publiczne zabranie głosu" i "zorganizowane działanie podjęte przeciwko czemuś" (por. https://sjp.pwn.pl/slowniki/). Wystąpienie co do zasady musi wiązać się z zewnętrzną manifestacją sprzeciwu przeciwko jakiemuś zjawisku lub działaniu osób. Wystąpienie nie jest bowiem niczym innym, jak publicznym okazywaniem uczuć, postawy wobec czegoś lub kogoś przez jednostkę lub grupę, pokazaniem swoich poglądów i opinii na ważne sprawy polityczne i społeczne (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 31 stycznia 2019 r., II SA/Po 740/18).

Działanie skarżącego takiego charakteru natomiast nie miało.

W orzecznictwie prezentowane jest wprawdzie również stanowisko, że działalność opozycyjna nie zawsze musi być rozumiana wyłącznie jako bezpośredni, publiczny udział w strajku, czy manifestacji (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 25 lipca 2018 r., sygn. akt II SA/Gd 301/18), gdyż działalność opozycyjna zwykle obejmowała szereg mniejszych czynności, które składały się na pewną całość. W związku z tym za udział w wystąpieniu wolnościowym należy potraktować także podejmowanie działań o charakterze organizacyjnym, przygotowawczym, jednak w każdym wypadku czynności te powinny być ściśle związane z jakimś większym przedsięwzięciem, stanowiąc jego niezbędny etap/element. Takich cech działanie skarżącego również nie miało.

W świetle powyższego, jakkolwiek postawa skarżącego zasługuje na uznanie, to jednak nie wyczerpuje ona przesłanki "udziału w wystąpieniu wolnościowym", dlatego nie uzasadnia uwzględnienia wniosku i potwierdzenia przez organ statusu osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Z tych względów, skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.