Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 380/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-08-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 15 zzs(4) ust. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 1842
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - t.j.
article: art. 1 § 1 i 2
journal: Dz.U. 2021 poz 137
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
article: art. 3 § 2, art. 134 § 1, art. 145 § 1, art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 11b i ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Donata Starosta Sędziowie WSA Tomasz Grossmann (spr.) WSA Józef Maleszewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] listopada 2020 r. nr [...] Burmistrz R. (dalej też jako "Burmistrz" lub "organ I instancji"), po rozpatrzeniu wniosku M. W. (zwanego też dalej "Wnioskodawcą" lub "Skarżącym") złożonego w dniu [...] października 2020 r., odmówił Wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego oraz składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanych na J. W., wskazując jako powód odmowy fakt, że niepełnosprawność powstała po ukończeniu [...]. roku życia.

Uzasadniając swe rozstrzygnięcie organ I instancji – przytoczywszy treść art. 17 ust. 1, 1a, 1b, 3 i 3a oraz art. 27 ust. 5 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, zwanej dalej w skrócie "u.ś.r.") – wyjaśnił, że Wnioskodawca sprawuje opiekę nad chorym w stopniu znacznym ojcem, J. W., co potwierdza wywiad środowiskowy z [...] listopada 2020 r., jednak niepełnosprawność ojca powstała po ukończeniu [...]. roku życia.

W odwołaniu od opisanej decyzji Burmistrza, M. W., reprezentowany przez ad Ż. – zarzuciwszy naruszenie prawa materialnego przez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje ona prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP – wniósł o uchylenie kwestionowanej decyzji Burmistrza i orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej też jako "SKO" lub "organ II instancji") – decyzją z [...] stycznia 2021 r. nr [...] – utrzymało w mocy ww. decyzję Burmistrza z [...] listopada 2020 r.

W uzasadnieniu SKO wyjaśniło, że ojciec Skarżącego, J. W. ([...] lat) orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. z [...] listopada 2018 r. zaliczony został na stałe do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z ww. dokumentu wynika, że niepełnosprawność istnieje od [...]. roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] października 2018 r. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że faktyczną opiekę nad chorym ojcem sprawuje Skarżący, który w związku z obowiązkami opiekuńczymi nie podejmuje zatrudnienia. Z akt sprawy wynika ponadto, że wymagający opieki pozostaje w związku małżeńskim z Z. W. ([...] lat), która z uwagi na zły stan zdrowia również wymaga pomocy syna, ale nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności.

Dalej SKO podkreśliło, że nie kwestionuje tego, iż opiekę nad obojgiem rodziców sprawuje Skarżący, który z tego powodu nie ma możliwości podjęcia pracy. Zarazem uznało, że organ I instancji błędnie zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie wyroku TK o sygn. akt K 38/13, eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment ww. przepisu. Jednakże, w ocenie SKO, w rozpoznawanej sprawie na przeszkodzie przyznaniu wnioskowanych świadczeń stoi art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt sprawy wynika, że małżonka wymagającego opieki, Z. W., nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a przedłożone jej oświadczenie, karty leczenia szpitalnego i ksero kartoteki lekarskiej wskazują tylko, że ze względu na stan zdrowia nie jest ona w stanie samodzielnie opiekować się chorym mężem. Organ II instancji stwierdził, że nie neguje, iż ze względu na stan zdrowia i wiek żona może nie być w stanie wypełniać obowiązków opiekuńczych wobec niepełnosprawnego męża, jednak znaczenie w sprawie ma brak formalnego legitymowania się przez nią orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. SKO podkreśliło, że nie ma wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć na podstawie przedstawionych dokumentów, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia jej wykonywanie opieki. Do tego wyznaczone są odpowiednie instytucje, wydające stosowne orzeczenia o niepełnosprawności. Tymczasem Skarżący nie wykazał, że żona niepełnosprawnego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zaś brak realnego wypełniania obowiązków małżeńskich pomiędzy tymi osobami nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i przyznania świadczenia pielęgnacyjnego synowi, M. W..

W skardze na opisaną decyzję SKO do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu M. W., reprezentowany przez dotychczasowego pełnomocnika, wniósł o: (i) uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania; (ii) zasądzenie na rzecz Skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, (iii) skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. Zaskarżonej decyzji zarzucił rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. przez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez żonę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

W ocenie Skarżącego wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. dokonana przez SKO prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami u.ś.r. oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, gdyż zgodnie z nią należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w pełni stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV tut. Sądu z 20 kwietnia 2021 r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), o czym strony zostały powiadomione pismami z [...] kwietnia 2021 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.).

Przystępując do rozpoznania sprawy w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.; w skrócie "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] stycznia 2021 r. ([...]) w przedmiocie odmowy świadczenia pielęgnacyjnego, Sąd nie dopatrzył się przy jej wydaniu naruszeń prawa, które w świetle art. 145 § 1 p.p.s.a. skutkowałyby koniecznością uchylenia albo stwierdzenia nieważności tej decyzji, względnie stwierdzenia jej wydania z naruszeniem prawa. W szczególności organ II instancji w wymaganym zakresie zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy niezbędny do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i na tej podstawie dokonał prawidłowych ustaleń co do okoliczności faktycznych istotnych dla jej rozstrzygnięcia. Ustalenia te Sąd w pełni podziela i czyni integralną częścią swoich ustaleń oraz podstawą faktyczną dalszych rozważań. Jest to tym bardziej uzasadnione, że istotne okoliczności faktyczne sprawy nie są pomiędzy stronami sporne. Przedmiotem sporu pozostaje jedynie prawidłowe określenie ich prawnych konsekwencji.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.; w skrócie "u.ś.r."), określające pozytywne oraz negatywne przesłanki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W myśl przepisów art. 17 ust. 1–1b u.ś.r.:

"1. Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji."

1a. Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

1b. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia."

Jedną z negatywnych przesłanek prawa od świadczenia pielęgnacyjnego normuje z kolei art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

I to właśnie ten ostatni przepis stanowił w kontrolowanej sprawie podstawę uznania przez SKO za uzasadnioną odmowę przyznania Skarżącemu wnioskowanych świadczeń, gdyż jest poza sporem, że jego wymagający opieki ojciec, J. W., pozostaje w związku małżeńskim z Z. W., która – co również bezsporne – nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Natomiast SKO nie podzieliło stanowiska organu I instancji, że na przeszkodzie przyznaniu wnioskowanych świadczeń stoi art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz związana z nim okoliczność, że niepełnosprawność J. W. powstała po upływie okresów w tym przepisie wskazanych, gdyż istnieje od [...]. roku życia (co wynika z pkt IV znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z [...].11.2018 r.).

Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela tę ostatnią ocenę prawną wyrażoną przez SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji – o niemożności upatrywania w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. bezwzględnej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącemu, jako synowi dorosłej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. W tym zakresie organ II instancji trafnie powołał się na wyrok z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 (OTK-A 2014, nr 9, poz. 104), którym Trybunał Konstytucyjny orzekł m.in., że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W świetle tego orzeczenia organy administracji publicznej nie powinny brać pod uwagę tego, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki została stwierdzona dopiero w dorosłym życiu (po upływie okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Sąd w niniejszym składzie akceptuje, obecnie praktycznie jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, postrzegających konsekwencje prawne zakresowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako niemożność upatrywania w treści tego przepisu przeszkody dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność stwierdzona została po ukończeniu 18. czy 25. roku życia. Zróżnicowanie wiekowe wprowadzone w art. 17 ust. 1b u.ś.r. godziło w normatywnie określoną zasadę równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Honorowanie przepisu w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z modelem i funkcją ochrony praw jednostki, realizowaną przez sądy administracyjne, którym przyznaje się kompetencje do bezpośredniego stosowania Konstytucji RP w przypadku usunięcia z porządku prawnego fragmentu przepisu. Zasygnalizowanie w uzasadnieniu wyroku TK potrzeby działań legislacyjnych ma charakter postulatywny, a nie normatywny (wiąże sentencja wyroku). Jeśli sądy administracyjne, kierując się sugestią Trybunału zawartą w pkt 8 uzasadnienia jego wyroku, stosowałyby przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w dotychczasowym brzmieniu, a ustawodawca nadal nie wykonywałby zaleceń TK – co notabene ma miejsce po dziś dzień – jednostki, których prawa zostały naruszone treścią przepisu, zostałyby pozbawione efektywnej ochrony (por. wyrok WSA z 05.02.2020 r., II SA/Gl 1373/19, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; w skrócie "CBOSA").

Takie też stanowisko zajął pełnomocnik Skarżącego w odwołaniu od decyzji organu I instancji, i nie jest ono przedmiotem sporu między stronami.

Sporną pomiędzy stronami niniejszego postępowania sądowego pozostaje natomiast ta kwestia prawna, która wyraża się w pytaniu, czy okoliczność, że wymagający opieki niepełnosprawny (J. W.) pozostaje w związku małżeńskim z osobą (Z. W.), która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza przyznanie ich synowi (M. W.) wnioskowanych świadczeń. W istocie więc spór toczy się o właściwy sposób wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. – czy mianowicie należy go odczytywać literalnie, zgodnie z jego dosłownym brzmieniem (jak czyni to organ II instancji), czy w oparciu na pozajęzykowych metodach wykładni (jak chce tego Skarżący), w szczególności z odwołaniem się do reguł wykładni celowościowej i systemowej.

Należy zaznaczyć, że w orzecznictwie sądów administracyjnych kwestia ta nie była, i nadal nie jest, rozstrzygana jednolicie (por. przykładowe wyliczenie orzeczeń opowiadających się za jedną albo drugą z powyższych opcji, zamieszczone w uzasadnieniu wyroku NSA z 11.08.2020 r., I OSK 599/20, CBOSA). Jednakże godzi się zauważyć, że w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zdecydowanie zaczyna już przeważać pogląd bazujący na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. (por. np. wyroki NSA: z 23.01.2020 r., I OSK 2462/19; z 11.08.2020 r., I OSK 599/20; z 25.09.2020 r., I OSK 960/20; z 20.01.2021 r., I OSK 2031/20; z 24.02.2021 r., I OSK 2391/20; z 24.02.2021 r., I OSK 2422/20; z 19.05.2021 r., I OSK 229/21 – CBOSA; odmiennie: wyrok NSA z 25.01.2021 r., I OSK 2103/20, CBOSA).

W konsekwencji w referowanym, obecnie dominującym nurcie orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że "nie powinno zatem budzić wątpliwości, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza – co do zasady – z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym" (tak m.in. wyrok NSA z 23.01.2020 r., I OSK 2462/19, CBOSA). "Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Podkreślić przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego inna interpretacja powołanych przepisów nie znajduje uzasadnienia prawnego" (tak m.in. wyrok NSA z 11.08.2020 r., I OSK 599/20, CBOSA). W tym kontekście podkreśla się jeszcze, że "wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy" (tak m.in. wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 229/21, CBOSA).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt kontrolowanej sprawy, należy stwierdzić, że Sąd w niniejszym składzie dostrzega oraz dopuszcza możliwość wystąpienia w praktyce wyjątkowych sytuacji, w których specyficzne okoliczności stanu faktycznego sprawy oraz rysująca się kolizja z innymi, niż pewność prawa, wartościami prawnie (a zwłaszcza konstytucyjnie) chronionymi mogą przemawiać za koniecznością odstąpienia w konkretnym, szczególnym przypadku od literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. (por. np. szczególny stan faktyczny, na kanwie którego zapadł wyrok WSA z 02.06.2021 r., II SA/Po 73/21, CBOSA, oraz wyrażoną w nim bardziej ogólną myśl, że choć relacje między małżonkami nie wyłączają literalnie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., "nie oznacza to, że przepis ten powinno się bezrefleksyjnie wykładać tak, że powinien mieć on zastosowanie w każdej sytuacji pozostawania osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim").

Co do zasady nie będzie dotyczyć to jednak sytuacji, gdy – tak, jak w kontrolowanej sprawie – deklarowana przez małżonka osoby niepełnosprawnej niemożność sprawowania opieki nad tą osobą, z uwagi na wskazywany zły stan zdrowia tego małżonka, nie jest na tyle ewidentna, iżby ocena wystąpienia takiej niemożności (a w szczególności weryfikacja i ocena przedkładanej na tę okoliczność dokumentacji medycznej) nie wymagała wiadomości specjalnych, zaś ów małżonek nie jest w stanie wylegitymować się stosownym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. I to – zauważmy – nie tylko wymaganym przez art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale w kontrolowanej sprawie nawet orzeczeniem stwierdzającym lżejszy (np. umiarkowany) stopień niepełnosprawności. Jak to już bowiem wyżej wskazano – i na co trafnie zwrócono uwagę w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji – ani organ administracji, ani sąd administracyjny nie dysponują wiadomościami specjalnymi, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki.

Nie bez znaczenia jest także okoliczność – również akcentowana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczącym przypadków pokrewnych – że regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca jest uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności (tu: małżonka osoby niepełnosprawnej), jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby zobowiązane do alimentacji w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. "Przeciwko przyjętemu rozwiązaniu nie przemawiają też względy celowościowe i aksjologiczne, w tym wzgląd na wartości i zasady konstytucyjne. Jak wyżej wskazano, limitowanie dostępu do świadczenia w oparciu o kryteria zobiektywizowane nie może zostać uznane za naruszenie zasady równości i sprawiedliwości społecznej. Zapewniają one dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, kryteria te nie mają także charakteru dyskryminującego i nie są niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte o uznanie organu. Przepis art. 18 oraz art. 71 ust. 1 Konstytucji odnoszą się do obowiązków Państwa wobec rodziny, w tym obowiązku szczególnej pomocy rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Świadczenie pielęgnacyjne jest niewątpliwie instrumentem wspierania rodzin będących w takiej sytuacji ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty nie oznacza jednak obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Dla charakteru uprawnień wynikających z art. 71 Konstytucji nie bez znaczenia jest, że zgodnie z art. 81 Konstytucji, praw określonych w tym przepisie można dochodzić w granicach określonych w ustawie. Również prawo podmiotowe rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych, o jakim mowa w art. 71 ust. 1 zd. drugie Konstytucji, może być dochodzone tylko w granicach określonych w ustawie. Regulacja ustawowa nie jest pod tym względem przeciwskuteczna wobec konstytucyjnych zadań Państwa wobec rodzin" (zob. wyrok NSA z 24.02.2021 r., I OSK 2329/20, CBOSA).

Mając wszystko to na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę w całości oddalił.