Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 466/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-05-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2,3,3a
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zbigniew Czarnik Sędzia NSA Lidia Ciechomska-Florek Sędzia del. WSA Piotr Kraczowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej R G od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 26 lipca 2017 r., sygn. akt III SA/Łd 450/17 w sprawie ze skargi R G na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [..] marca 2017 r. nr [..] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 26 lipca 2017 r. sygn. akt III SA/Łd 450/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi (dalej: WSA) oddalił skargę R G (dalej: skarżąca) na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek.

WSA orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Skarżąca wnioskiem z 3 maja 2016 r. wystąpiła o umorzenie należności z tytułu składek. Wskazała, że od 1994 r. mieszka w Irlandii, z czteroletnią przerwą, w czasie której przebywała w Polsce i prowadziła kawiarnię. Wskazała, że ma na utrzymaniu syna, u którego zdiagnozowano autyzm. Utrzymuje się głównie z renty po mężu i z dodatków na dzieci. Nie może podjąć pracy, gdyż musi opiekować się dziećmi, a nie stać jej na zatrudnienie osoby do pomocy.

ZUS decyzją z [...] września 2016 r. nr [...] odmówił skarżącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek wraz z odsetkami w łącznej kwocie 54.709,67 zł powstałych od stycznia 2006 r. do czerwca 2012 r.

W wyniku wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy ZUS decyzją z [...] marca 2017 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 963 ze zm.; dalej: u.s.u.s.), utrzymał w mocy decyzję I instancji.

W jej uzasadnieniu przedstawił regulacje prawne dotyczące możliwości umorzenia należności składkowych, tj. przepisy art. 28 ust. 2, ust. 3 i ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365; dalej: rozporządzenie).

Organ ustalił, że skarżąca nie prowadzi działalności gospodarczej. Jest wdową wychowującą dwoje dzieci, z których jedno jest niepełnosprawne i wymaga stałej opieki. Ponosi koszty związane z opłatami za elektryczność, ogrzewanie, Internet, telefon oraz za opiekę medyczną. Dzieci otrzymują 100 euro miesięcznie renty przyznanej do ukończenia 18 roku życia, a skarżąca otrzymuje 750 euro miesięcznie. Poza zadłużeniem wobec ZUS posiada zobowiązania w bankach na kwotę 3.000,00 zł. Skarżąca nie wyjaśniła, czy zobowiązania są spłacane. Z zapisów w CEPiK wynika, że jest właścicielką samochodu marki Nissan Qashqai rok prod. 2007, na którym 11 maja 2016 r. z wniosku ZUS ustanowiony został zastaw skarbowy na zabezpieczenie wierzytelności, którego skarżąca nie kwestionowała. Pomimo wezwania ZUS 4 listopada 2016 r. skarżąca nie załączyła dokumentów potwierdzających sprzedaż samochodu. Ponadto posiada inne składniki mienia ruchomego o łącznej wartości 2.000,00 zł. Z danych INFO - EKSPERT wynika, że cena samochodu Nissan Qashqai rok prod. 2007 ma wartość w przedziale 27.900,00 - 31.900,00 zł Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej złożonym 14 czerwca 2016 r. wynika, że ponosi miesięczne wydatki w wysokości 230 euro z tytułu opłat eksploatacyjnych i 870 euro z tytułu kosztów leczenia.

W ocenie ZUS w przypadku skarżącej nie wystąpił stan całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., gdyż nie zaszła żadna z okoliczności stanowiących podstawę umorzenia należności. Przede wszystkim ze względu na posiadany samochód i prowadzoną przeciwko niej egzekucję administracyjną.

Zdaniem ZUS w sprawie brak było także podstaw do umorzenia zaległych należności składkowych określonych w rozporządzeniu, gdyż skarżąca nie wykazała, że znajduje się w sytuacji, w której spłata zadłużenia pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki w postaci braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dochody skarżącej (bez uwzględniania renty przyznanej dzieciom) wyrażone w walucie euro po przeliczeniu na kurs średni z 22 lutego 2017 r. w wysokości 4,2977zł za euro wynoszą kwotę 3.223,27 zł, co oznacza, że dochód rodziny jest wyższy, niż kwota minimum socjalnego wyznaczającego granice ubóstwa obowiązującego w Polsce. Ponadto spłata zadłużenia możliwa jest z posiadanego majątku, w tym z samochodu. ZUS dodał, że skarżąca wskazała ponoszenie wydatków na leczenia dziecka w wysokości 870 euro, jednak w żaden sposób kwoty tej nie udokumentowała.

ZUS uznał także, że skarżąca nie wykazała wystąpienia przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W ocenie ZUS zaprowadzanie dzieci do szkół, uczestniczenie z synem w dodatkowych zajęciach czy brak możliwości korzystania z dodatkowej opieki nad dziećmi, której koszt uniemożliwia podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia w aspekcie wskazanej informacji, że pracowała wraz z mężem nad oprogramowaniem wskazuje, że uwarunkowania zdrowotne i wychowawcze nie wykluczają możliwości podjęcia zatrudnienia lub wykonywania innej działalności zarobkowej.

ZUS dodał, że w sprawie nie doszło do przedawnienia należnych składek.

W skardze do WSA na decyzję ZUS skarżąca zarzuciła naruszenie: art. 28 ust. 2, ust. 3 i ust. 3a u.s.u.s. poprzez przyjęcie, że nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności zaległych składek i nie zachodzą przesłanki umorzenia należności określone w rozporządzeniu. Ponadto zarzuciła, że organ błędnie przyjął, iż jest właścicielką samochodu Nissan Qashqai i można wyegzekwować od niej zaległe należności. Podniosła, że dochody przez nią uzyskiwane nie pozwalają na spłatę zadłużenia bez narażania ją na zbyt ciężkie skutki w postaci braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych rodziny. Zarzuciła naruszenie art. 188 k.c. poprzez przyjęcie, że nie nastąpiło przedawnienie należności odsetkowych za zwłokę. Ponadto zarzuciła naruszenie art.7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.

WSA zaskarżonym wyrokiem z 26 lipca 2017 r. oddalił skargę.

Na wstępie WSA zaznaczył, że umorzenie składek na ubezpieczenie opiera się na tzw. uznaniu administracyjnym. Oznacza to, że decyzja w tym zakresie jest pozostawiona uznaniu ZUS, który może odmówić umorzenia składek, mimo że np. opłacenie należności z tego tytułu pozbawiłoby zobowiązanego niezbędnych potrzeb życiowych. Przy czym dodał, że decyzja odmowna musi być należycie uzasadniona tak aby nie można jej było postawić zarzutu dowolności.

WSA stwierdził, że ZUS trafnie uznał, że nie zachodzi żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności określona w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., ponieważ istnieje majątek z którego można egzekwować należności składkowe w postaci samochodu osobowego na którym ustanowiony został zastaw skarbowy i jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez ZUS i Naczelnika Urzędu Skarbowego w Bełchatowie.

Przechodząc do przesłanek określonych w rozporządzeniu, WSA stwierdził, że ZUS nie wyjaśnił dokładnie, czy spełniona została przesłanka umorzenia należności składkowych określona w § 3 ust. 1 pkt 1. Organ wyliczył miesięczny dochód skarżącej w walucie euro, przeliczył go na walutę polską, a następnie tak wyliczoną kwotę na 1 osobę w rodzinie porównał do minimum socjalnego obowiązującego w Polsce i stwierdził, że przekracza ono minimum krajowe. Taki sposób wyliczenia dochodu rodziny, w ocenie WSA, jest błędny. Skarżąca wraz z dwójką dzieci mieszka bowiem na stałe w Irlandii. Tam osiąga dochody i ponosi wydatki na utrzymanie rodziny. W związku z czym jej sytuację materialną należy ocenić uwzględniając warunki życia w Irlandii. Tak więc dochody osiągane przez skarżącą w Irlandii winny być porównywane do najniższego minimum socjalnego obowiązującego w tym kraju a nie w Polsce. Organ winien zatem, ocenić dochody osiągane przez skarżącą w kontekście warunków życiowych istniejących w Irlandii i dopiero wówczas należało rozważyć kwestię czy spełniona została przesłanka częściowej nieściągalności, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, czego ZUS nie uczynił.

WSA uznał natomiast, że ZUS prawidłowo ocenił brak zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. WSA wskazał, że syn skarżącej (ur. w 2005 r.) ma elementy autyzmu oraz dysleksję. Chodzi on do szkoły specjalnej zaś jeden raz w tygodniu uczęszcza do szkoły na zajęcia terapeutyczne. Nie oznacza to jednak, że skarżąca jest całkowicie pozbawiona możliwości zarobkowania i osiągania jakichkolwiek dochodów. O istnieniu takiej możliwości świadczy fakt, że skarżąca pracowała wraz z mężem nad oprogramowaniem osiągając z tego tytułu dochody. Nie można zatem przyjąć, że choroba syna wyklucza jakąkolwiek możliwość uzyskiwania dochodów przez skarżącą.

Następnie WSA stwierdził, że mimo niewyjaśnienia przez ZUS tego, czy spełniona została przesłanka umorzenia należności składkowych określona w § 3 ust.1 pkt 1 rozporządzenia to zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Wynika to z tego, że nawet sytuacji spełnienia przesłanek, o których mowa w § 3 rozporządzenia, nie oznacza automatycznie konieczności umorzenia należności z tytułu składek. Mimo spełnienia takich przesłanek organ może odmówić uwzględnienia wniosku strony o umorzenie, gdyż to do organu należy, w ramach uznania administracyjnego, sposób rozstrzygnięcia sprawy. ZUS w takim przypadku winien jednak wskazać ważny interes publiczny przemawiający za odmowa uwzględnienia wniosku strony.

Zdaniem WSA organ wskazał okoliczność, która przemawia za odmową uwzględnienia wniosku skarżącej. Okolicznością tą jest możliwość wyegzekwowania zaległej należności z samochodu osobowego, na którym został ustanowiony zastaw skarbowy. Zastaw został ustanowiony na zabezpieczenie wierzytelności a zatem istnieje realna możliwość przynajmniej częściowo wyegzekwowania zadłużenia składkowego. WSA podkreślił znaczną wartość samochodu. W sytuacji zaś, gdy jest rzeczywista możliwość wyegzekwowania zaległości z zastawionego pojazdu to ważny interes publiczny przemawia przeciwko umorzeniu należności z tytułu składek.

Przy czym WSA podkreślił, że oceniając zasadność wniosku skarżącej należy także wziąć pod uwagę jej postępowanie dotyczące samochodu. W oświadczeniu o stanie majątkowym z 8 czerwca 2016 r. skarżąca nie ujawniła, że jest właścicielką pojazdu. ZUS na podstawie własnych działań ustalił w CEPiK, że skarżąca jest właścicielem samochodu. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy z 10 października 2016 r. skarżąca podniosła, że sprzedała pojazd obcej osobie ponad rok temu. W związku z czym ZUS wezwał ją do złożenia dokumentu potwierdzającego fakt sprzedaży (wezwanie doręczono 8 listopada 2016 r.). Skarżąca nie złożyła żadnego dokumentu w wymaganym terminie. Dopiero do skargi załączyła umowę darowizny pojazdu na rzecz swojej matki J M, która jak wyjaśniła to skarżąca na rozprawie, ma 74 lata i jest bardzo schorowana. Umowa nosi datę 1 lutego 2016 r. W dniu 19 stycznia 2017 r. wydano decyzję o rejestracji pojazdu na nowego właściciela, zaś 26 kwietnia 2017 r. złożono zeznanie podatkowe do Naczelnika Urzędu Skarbowego w Bełchatowie. WSA podkreślił, że złożenie dopiero na etapie postępowania sądowego umowy darowizny pojazdu (a nie umowy sprzedaży jak wcześniej podnosiła skarżąca) i to z datą wsteczną budzi wątpliwości, czy umowa ta nie została sporządzona na użytek sprawy. Trudno bowiem zrozumieć, dlaczego skarżąca nie złożyła jej w czasie toczącego się postępowania przez ZUS, mimo że była do tego wzywana oraz dlaczego nie zakwestionowała zastawu skarbowego na samochodzie dokonanego 11 maja 2016 r. Nie ulega wątpliwości, że zastaw ten powinien być przez nią zakwestionowany, skoro od 1 lutego 2016 r. nie była już właścicielem pojazdu. Skarżąca nie potrafiła w sposób logiczny i przekonujący wyjaśnić tych wątpliwości.

WSA dodał, że nawet zakładając, iż 1 lutego 2016 r. skarżąca faktycznie darowała samochód matce to okoliczność tę należy wziąć pod uwagę przy ocenie zasadności jej wniosku. W dacie darowizny skarżąca posiadała wysokie zadłużenie z tytułu składek, zaś wartość pojazdu była stosunkowo duża, bo przekraczała znacznie 20.000 zł. W sytuacji, gdy skarżąca posiadała wysokie zadłużenie wobec ZUS to trudno zrozumieć, dlaczego nie sprzedała pojazdu przeznaczając uzyskane środki pieniężne na spłatę zadłużenia, lecz darowała samochód matce. Mimo posiadania dużych zaległości składkowych pozbyła się majątku, który pozwoliłby jej choć częściowo spłacić zaległość. Postępowanie skarżącej dowodzi, że kierując się własną korzyścią celowo lekceważyła interes publiczny jakim jest obowiązek zapłaty zaległych składek.

WSA za chybione uznał także zarzuty dotyczące przedawnienia należności składek i odsetek.

Skarżąca wniosła skargę kasacyjną żądając uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania WSA oraz zasądzenia kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Nie wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

Zaskarżonemu wyrokowi, na podstawie art. 173 § 1 i art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), zarzuciła naruszenie:

- przepisów prawa materialnego, a mianowicie:

a) art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. poprzez przyjęcie, że nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności zaległych składek ubezpieczeniowych;

b) art. 28 ust. 3a u.s.u.s. poprzez przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki umorzenia należności określone w rozporządzeniu;

c) § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w zw. z art. 28 ust. 3a i 3b oraz art. 32 u.s.u.s polegające na przyjęciu, że przesłanką negatywną dla umorzenia należności z tytułu składek na podstawie powyższych przepisów jest taka sytuacja majątkowa zobowiązanej, która powoduje potencjalną ściągalność;

przez co wypełniona została dyspozycja art. 174 pkt 1 p.p.s.a.

Naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. poprzez zaniechanie kontroli sądowej zaskarżonej decyzji w kontekście zarzutów podniesionych w skardze;

b) art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez zaniechanie kontroli zaskarżonej decyzji w granicach sprawy i niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy;

c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji mimo naruszenia przez organ prawa materialnego, tj.: § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w zw. z art. 28 ust. 3a i 3 b oraz art. 32 u.s.u.s., a naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy, gdyż mimo wykazania przez skarżącą przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia organ odmówił umorzenia należności z tytułu składek;

d) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. przez nieuchylenie zaskarżonej decyzji, mimo naruszenia przez organ przepisów postępowania, tj.: art. 6, art. 7, art. 9, art. 77 § 1 k.p.a. wobec braku istotnych ustaleń faktycznych dotyczących skutków dla skarżącej dokonywania spłaty należności z tytułu składek;

e) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu wyroku do wszystkich zarzutów skargi i niewyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia;

f) art. 151 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi mimo istnienia ku temu podstaw.

ZUS nie skorzystał z prawa złożenia odpowiedzi na skargę i nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest usprawiedliwiona.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a, rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie nie występują jednak żadne z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, które powodowałyby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd I instancji.

Skarżąca kasacyjnie sformułowana zarzuty na obu podstawach kasacyjnych z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., a więc dotyczące naruszenia prawa materialnego jak i przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy.

W takiej sytuacji rozpoznanie skargi kasacyjnej należy rozpocząć od oceny naruszeń prawa procesowego, gdyż przyjęcie błędnego lub niepełnego ustalenia stanu faktycznego sprawy do jej rozpoznania czy też nieprawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku, może uniemożliwić ocenę zarzutów dotyczących norm materialnych.

W ramach zarzutów procesowych skarżąca kasacyjnie zarzuciła naruszenie następujących przepisów: art. 3 § 2 pkt 1, art. 134 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w zw. z art. 28 ust. 3a i 3 b oraz art. 32 u.s.u.s., art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. art. 6, art. 7, art. 9, art. 77 § 1 k.p.a., art. 141 § 4 i art. 151 p.p.s.a.

Najdalej idącym w skutkach zarzutem procesowym jest naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu wyroku do wszystkich zarzutów skargi i niewyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia.

Jest to zarzut nieusprawiedliwiony.

Zgodnie z art. 141 § 4 p.p.s.a. prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a ponadto, jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji – wskazania co do dalszego postępowania. Sporządzone według tych wymogów uzasadnienie wyroku ma w przyszłości umożliwić stronie oraz sądowi odwoławczemu prześledzenie dotychczasowego przebiegu postępowania w sprawie, a także – zapoznanie się z procesem myślowym, który doprowadził sąd I instancji do podjęcia zaskarżonego orzeczenia. Z tego też względu art. 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną jedynie wówczas, gdy uzasadnienie wyroku pomija wymienione w tym przepisie elementy lub też, gdy uzasadnienie wyroku sporządzone jest w sposób uniemożliwiający kontrolę instancyjną zaskarżonego wyroku (por. uchwałę składu 7 sędziów NSA z 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09). Prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku nie wymaga przy tym szczegółowego odniesienia się przez sąd I instancji do wszystkich zarzutów skargi oraz podniesionej w niej argumentacji, a jedynie w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia kontroli zaskarżonego aktu administracyjnego. Zatem z samego faktu braku wyraźnego odniesienia się przez sąd I instancji do niektórych zarzutów skargi lub pominięcia w swoich rozważaniach niektórych elementów stanu faktycznego sprawy, nie można wywodzić, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 141 § 4 p.p.s.a.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera treść pozwalającą na prześledzenie procesu myślowego przeprowadzonego przez WSA i dokonanie kontroli instancyjnej. Rozważania Sądu są logiczne i konsekwentne, a ponadto znajdują oparcie w aktach administracyjnych.

W kolejnych zarzutach procesowych skarżąca kasacyjnie podnosi zarzuty co do pominięcia istotnych w sprawie ustaleń faktycznych (naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 7, art. 9, art. 77 § 1 k.p.a.) dotyczących skutków dla skarżącej dokonywania spłaty należności z tytułu składek, a także naruszenie art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. poprzez zaniechanie kontroli sądowej zaskarżonej decyzji w kontekście zarzutów podniesionych w skardze oraz art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez zaniechanie kontroli zaskarżonej decyzji w granicach sprawy i niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy i w efekcie naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i art. 151 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi mimo istnienia ku temu przesłanek.

Zarzut te nie są zasadne.

W pierwszym rzędzie wskazać należy, że naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. ma miejsce wówczas, gdy kontrolując legalność zaskarżonej decyzji sąd nie dostrzega, że rozstrzygnięcie to narusza przepisy postępowania, bądź odnajdując te błędy prawne, niewłaściwie ocenia ich wpływ na wynik sprawy administracyjnej, przy czym w obu wypadkach ta wadliwość w rozumowaniu sądu musi mieć istotny wpływ na wynik sprawy sądowoadministracyjnej.

Zgodnie z art. 7 k.p.a. zadaniem organu jest podjęcie wszelkich, niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, według art. 77 § 1 k.p.a. organ jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a także ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.).

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że ustalenia faktyczne przyjęte w zaskarżonym wyroku, dotyczące sytuacji majątkowej skarżącej, dokonane zostały w postępowaniu administracyjnym zgodnie z ww. zasadami postępowania. W sprawie ocena dokonana przez organ mieściła się w ramach przyznanego organom uznania administracyjnego. Wynik tej oceny, mimo że niezgodny z oczekiwaniami skarżącej, nie może oznaczać, że przeprowadzone postępowanie było niezgodne z obowiązującymi przepisami.

Z przyjętych w niniejszej sprawie ustaleń obrazujących stan materialny, finansowy, zdrowotny i rodzinny skarżącej kasacyjnie, wynikają następujące okoliczności: skarżąca kasacyjnie jest bezrobotną wdową, mieszkającą na stałe w Irlandii; wychowuje dwóch małoletnich synów; jeden z synów (Jan) uczy się w szkole specjalnej, ponieważ jest dzieckiem autystycznym z dysleksją wymagającym stałej opieki; miesięczne dochody skarżącej wynoszą ok. 750 Euro; wysokość zaległości składkowych wraz z odsetkami to ok. 60 tys. zł; sporne zaległości składkowe są częściowo zabezpieczone zastawem skarbowym ZUS na samochodzie osobowym Nissan Qashqai wartym wg Info Ekspert ok. 20-30 zł.

Wśród wymienionych elementów stanu faktycznego sprawy, skarżąca kasacyjnie podważa fakt posiadania majątku w postaci ww. pojazdu, który umożliwiałby ściągnięcie zaległych należności. Podnosi, że pojazd ten nie jest jej własnością. Argumentacja skarżącej kasacyjnie jest chybiona.

Wskazać bowiem należy, że na samochodzie osobowym Nissan Qashqai rok prod. 2007 został ustanowiony 11 maja 2016 r. zastaw skarbowy na rzecz ZUS. Stosownie natomiast do art. 42 § 3 Ordynacji podatkowej, zastaw skarbowy jest co do zasady skuteczny wobec każdorazowego właściciela przedmiotu zastawu i ma pierwszeństwo przed jego wierzycielami osobistymi (zastrzeżenie z § 4 tego przepisu nie ma zastosowania w sprawie). Z kolei w myśl art. 42 § 7 Ordynacji podatkowej, zaspokojenie z przedmiotu zastawu skarbowego następuje w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. To zaś wymaga wszczęcia egzekucji administracyjnej, na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przez wierzyciela na zobowiązanego nie wykonującego w terminie określonego obowiązku podlegającego egzekucji (art. 26 § 1, art. 27 § 1 pkt 2 u.p.e.a.). Przy czym zmiana właściciela przedmiotu zastawu skarbowego nie uniemożliwia jednak prowadzenia egzekucji. Zaspokojenie z przedmiotu zastawu skarbowego następuje na podstawie wydanego przeciwko zobowiązanemu administracyjnego tytułu wykonawczego także wtedy, gdy właścicielem tego przedmiotu nie jest już zobowiązany. (por. uchwała Sądu Najwyższego z 7 maja 2010 r. III CZP 20/10, pub. w OSNC 2010/12/158). Oznacza to, że choć skarżąca kasacyjnie nie jest już właścicielem ww. pojazdu, na którym ustanowiono zastaw skarbowy, to egzekucję można kontynuować. Możliwe jest zatem choć częściowe zaspokojenie zaległych należności ZUS z tej ruchomości.

Jeżeli chodzi o pozostałe podnoszone przez skarżącą kasacyjnie zarzuty co do nieprawidłowości ustaleń faktycznych w sprawie, to nie tyle dotyczą one sfery faktów, co ich oceny w zakresie możliwości uiszczenia przez skarżącą zaległych składek ZUS. Oznacza to, że zarzuty te należy badać przy ocenie zarzutów materialnych co do ich prawidłowego lub nieprawidłowego zastosowania, o czym mowa poniżej.

Nieusprawiedliwione jest również zarzucanie Sądowi I instancji, że naruszył art. 134 § 1 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Naruszenie tego przepisu może nastąpić w przypadku, gdy sąd I instancji nie zauważy niewskazanego w skardze naruszenia prawa przez organy administracji orzekające w sprawie, albo rozpozna sprawę, wykraczając poza jej granice. Rozstrzygnięcie "w granicach danej sprawy" oznacza, że sąd nie może uczynić przedmiotem rozpoznania legalności innej sprawy administracyjnej niż ta, w której wniesiono skargę (A. Kabat, Komentarz do art. 134 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (w:) B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX 2013). Nie powinno budzić wątpliwości, że Sąd I instancji rozpoznał sprawę, w której wydano zaskarżone rozstrzygnięcie.

Reasumując tę część rozważań Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że skarżąca kasacyjnie nie podważyła prawidłowości ustaleń faktycznych.

Przechodząc do zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego sformułowanych na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., tj. zarzutów naruszenia art. 28 ust. 2 i ust. 3 i ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w zw. z art. 28 ust. 3 i 3b oraz art. 32 u.s.u.s. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie - należy je uznać za niezasadne.

Przede wszystkim należy przypomnieć, że naruszenie prawa materialnego może przejawiać się w dwóch postaciach: jako błędna wykładnia albo jako niewłaściwe zastosowanie określonego przepisu prawa. Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, iż sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej musi wykazać, jak w jego ocenie powinien być rozumiany stosowany przepis prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia, a w przypadku zarzutu niezastosowania przepisu, dlaczego powinien być zastosowany.

Skarżąca kasacyjnie zarzucając naruszenie art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. nie wykazała, która z przesłanek wymieniona w tym przepisie a dotycząca stanu całkowitej nieściągalności miałby mieć do niej zastosowanie. W związku z tym, ocena tego zarzutu nie jest możliwa. Przy czym jest rzeczą oczywistą, że już samo istnienia zastawu skarbowego na ww. pojeździe wartego ok. kilkunastu tysięcy złotych, przy braku wystąpienia w sprawie innych przesłanek (takich jak śmierć dłużnika, oddaleniu wniosku o upadłość), oznacza, że WSA prawidłowo stwierdził, że w sprawie nie mamy do czynienia z całkowitą nieściągalnością składek.

Jeżeli zaś chodzi o przesłanki z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, to wskazać należy, że zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia – Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W tym miejscu przypomnieć należy, co pomija skarżąca kasacyjnie, że Sąd I instancji stwierdził, że ZUS nie wyjaśnił dokładnie, czy spełniona została przesłanka umorzenia należności składkowych określona w § 3 ust. 1 pkt 1 z powodu nieprawidłowego skonfrontowania środków utrzymania polskich z zagranicznymi (irlandzkimi).

W zakresie zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, WSA wskazał, że skarżąca nie jest całkowicie pozbawiona możliwości zarobkowania i osiągania jakichkolwiek dochodów, o czym miało świadczyć to, że pracowała wraz z mężem nad oprogramowaniem osiągając z tego tytułu dochody.

Powyższe stwierdzenie Sądu I instancji, co do możliwości podjęcia pracy zarobkowej może budzić wątpliwości w sytuacji charakteru pracy skarżącej bezpośrednio związanej z pracą zmarłego męża, i jednocześnie z koniecznością zapewnienia opieki nad niepełnosprawnym synem.

Niemniej jednak to nieuznanie przez WSA braku spełnienia przez skarżącą przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia miało zasadniczy wpływ na oddalenie skargi. Sąd I instancji w sposób wyraźny i pogłębiony wskazał bowiem, co akceptuje Naczelny Sad Administracyjny, że nawet spełnienia przesłanek, o których mowa w § 3 rozporządzenia, nie oznacza automatycznie konieczności umorzenia należności z tytułu składek. Organ może odmówić uwzględnienia wniosku strony o umorzenie, gdyż to do organu należy, w ramach uznania administracyjnego, sposób rozstrzygnięcia sprawy. ZUS w takim przypadku winien jednak wskazać ważny interes publiczny przemawiający za odmowa uwzględnienia wniosku strony. WSA prawidłowo uznał, że takie okoliczności w sprawie wystąpiły i związane były z próbą ukrycia przez skarżącą kasacyjnie w momencie składania wniosku o umorzenie składek faktu posiadania samochodu osobowego.

Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że z uwagi na wyjątkowy charakter należności z tytułu ubezpieczenia społecznego, który powoduje, że do umorzenia może i powinno dojść w szczególnych wypadkach, warunkiem nieodzownym i pierwszorzędnym jest przedstawienie przez wnioskującego w sposób rzetelny i prawdziwy swojej sytuacji życiowej i majątkowej. W rozpoznawanej sprawie – jak prawidłowo opisano w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku – nawet zakładając, iż 1 lutego 2016 r. skarżąca darowała samochód matce to okoliczność tę należy wziąć pod uwagę przy ocenie zasadności jej wniosku. W dacie bowiem darowizny skarżąca posiadała wysokie zadłużenie z tytułu składek ZUS, zaś wartość pojazdu była stosunkowo duża, bo przekraczała 20.000 zł. Tak więc skarżąca pomimo posiadania zaległości składkowych pozbyła się majątku, który pozwoliłby jej choć częściowo spłacić zaległość. Postępowanie skarżącej dowodzi, jak słusznie wywiódł WSA, że kierując się własną korzyścią celowo lekceważyła interes publiczny jakim jest obowiązek zapłaty zaległych składek ZUS.

W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd I instancji prawidłowo oddalił skargę, uznając za nieusprawiedliwione zarzuty dotyczące naruszeń prawa materialnego.

Na marginesie należy dodać, że zmiana sytuacji skarżącej i wystąpienie nowych okoliczności, może stanowić podstawę do wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie przedmiotowych należności, i to nawet w sytuacji, gdy pierwotnie wydana w tym przedmiocie decyzja, była decyzją negatywną dla strony. Rozstrzygnięciom tym nie towarzyszy bowiem walor res iudicata, co oznacza możliwość wielokrotnego występowania z wnioskiem i skutkuje obowiązkiem jego rozpatrzenia przez organ administracji z uwzględnieniem aktualnej sytuacji zobowiązanego (materialnej, zdrowotnej, rodzinnej). Tym bardziej, co istotne w niniejszej sprawie, że jak wynika z uzasadnienia WSA – a co podzielił w pełni skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego – zasadniczym powodem oddalenia skargi skarżącej, była możliwości zaspokojenia zaległych składek ZUS z zestawu skarbowego ustanowionego na samochodzie osobowym Nissan Qashqai. Tak więc istnienie rzeczy ruchomej, z której skarżącą kasacyjnie nie korzysta i z której mogą być choć w części pokryte zaległe składki ZUS, uniemożliwił w takim stanie faktycznym pozytywne rozpoznanie wniosku skarżącej. Tak jak słusznie stwierdził Sąd I instancji byłoby to niezgodne z interesem publicznym.

Powyższe spowodowało, że WSA zasadnie stwierdził brak podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i i c) p.p.s.a. i prawidłowo zastosował art. 151 p.p.s.a.

W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.