Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 353/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-06-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 2  ust. 1
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 2
journal: Dz.U. 1998 nr 51 poz 318
law: Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Marta Kołtun -Kulik Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Dargas Sędzia WSA Tomasz Szmydt (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi Z. [...] z siedzibą K. G. w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę


UZASADNIENIE

Zgromadzenie [...]z siedzibą K. G. w [...] złożyło skargę na decyzję Ministra Rolnictwa I Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2015r., Nr [...], którą to decyzją Minister utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2014r. [...], umarzającą postępowanie w części dotyczącej stwierdzenia nieważności punktu 1-szego orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] sierpnia 1949r., Nr [...].

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzeczeniem z dnia [...] maja 1945r. i czerwca 1945r. Nr [...] wyłączył majątek [...] i [...] w powiecie [...] stanowiący własność Towarzystwa "[...]" pod wezwaniem [...] spod przejęcia na cele reformy rolnej, uznając że należą one do Kościoła Katolickiego.

Następnie Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 1949r. Nr [...] z urzędu uchylił w/w decyzję Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1945r. i czerwca 1945r. oraz zgodnie z art. 2 ust.1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) orzekł o przejęciu na własność Państwa nieruchomości ziemskich [...], [...] i [...] oraz dóbr pod nazwą [...] z tartakiem i gruntami do niego należącymi w [...].

W uzasadnieniu organ wskazał, iż przedmiotowe grunty były własnością stowarzyszenia pod nazwą Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...] w [...], działającego na podstawie statutu zatwierdzonego przez [...] Urząd Wojewódzki z dnia [...] kwietnia 1932r. [...]. Zdaniem organu właścicielem przedmiotowej nieruchomości było zatem stowarzyszenie świeckie, a nie kościół katolicki.

W dniu [...] kwietnia 2001 r. Zgromadzenie [...], reprezentowane przez Z. W. wystąpiło z wnioskiem o stwierdzenie nieważności wymienionego orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 24 sierpnia 1949 r. podnosząc, że w swojej decyzji Minister Rolnictwa i Reform Rolnych bezpodstawnie przyjął, że Towarzystwo [...] pod wezwaniem [...] nie było kościołem katolickim.

Decyzją z dnia [...] lipca 2003r. znak [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] sierpnia 1949r. Nr [...] w uzasadnieniu podając, że nie ma podstaw do stwierdzenia, że przejęcie nieruchomości ziemskich [...],[...] i [...] oraz dóbr pod nazwą [...] z tartakiem i gruntami leżącymi w [...] nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa.

W dniu [...] lipca 2003r. Kuria Generalna Zgromadzenia [...] reprezentowana przez Z. W., zastąpionego następnie przez B. S., wystąpiła z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Skarżący zarzucił Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności mających wpływ na rozstrzygnięcie oraz rażące naruszenie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz przepisu art. 157 § 3 k.p.a.

W wyniku rozpatrzenia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2010r. Nr [...] uchylił w całości decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2003r. Nr [...] oraz stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] sierpnia 1949r. Nr [...] uznając, że doszło do naruszenia art. 101 ust. 1 lit. b) rozporządzenia z dnia 22 marca 1928r. o postępowaniu administracyjnym (Dz.U. z 1928r. Nr 36, poz. 341).

Decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2010r. została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego przez A. N. R. O. T. w [...] oraz [...] Ośrodek Doradztwa Rolniczego w [...] k. [...].

Pismem z dnia [...] lutego 2010r. Zarząd Województwa [...] złożył wniosek o wznowienie postępowania zakończonego ostateczną decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2010r., Nr [...] w uzasadnieniu powołując się na art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., na co Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi postanowieniem z dnia [...] marca 2010r., Nr [...] wznowił postępowanie w zakończonej sprawie.

Postanowieniem z dnia 20 maja 2010r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, sygn. akt. IV SA/Wa 433/10 zawiesił postępowanie sądowe stosownie do treści art. 125 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w wyniku wznowienia postępowania, decyzją z dnia [...] czerwca 2010r., Nr [...] stwierdził, że decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2010r., Nr [...] wydana została z naruszeniem prawa i jednocześnie odmówił jej uchylenia, ponieważ w wyniku wznowienia postępowania może zapaść wyłącznie decyzja odpowiadająca w swej istocie dotychczasowej.

Następnie po rozpoznaniu wniosku Zarządu Województwa [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] listopada 2010r., [...]:

uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2010r., Nr [...],

uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2010r., Nr [...],

uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2003r., Nr [...] oraz

odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] sierpnia 1949r., Nr [...] w punkcie 1-wszym, w którym uchylono z urzędu orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1945r. i z czerwca 1945r. Nr [...]. Stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] sierpnia 1949r., Nr [...] w punkcie 2-gim, w którym stwierdzono, iż nieruchomości ziemskie [...],[...] i [...] oraz dóbr pod nazwą [...] z tartakiem i gruntami leżącym w [...] podpadają pod działanie dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Orzekający organ w uzasadnieniu wskazał, że przejęty na własność Skarbu Państwa majątek ziemski był własnością świeckiej osoby prawnej.

W wyniku wniesionych skarg przez Zgromadzenie [...] oraz Województwo [...], wyrokiem z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 58/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2010r., Nr [...] w punkcie 4-tym w uzasadnieniu wskazując, że organ nie rozważył statusu prawnego Towarzystwa "[...]" pod wezwaniem [...] i nie dokonał w tym zakresie wnikliwej oceny przepisów prawa obowiązujących w dacie przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 9 maja 2013r., sygn. akt I OSK 2234/11 oddalił skargę kasacyjną od ww. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie podtrzymując stanowisko wyrażone przez sąd I instancji i dodatkowo wskazał, że kwestią kluczową w niniejszej sprawie jest to, czy majątek [...] i [...] należał w istocie do instytucji Kościoła Katolickiego, czy też do stowarzyszenia "[...]".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2013r., sygn. akt I SA/Wa 1443/13 umorzył postępowanie sądowe w sprawie ze skargi A. N. R. O. T. w [...] oraz [...] Ośrodka Doradztwa Rolniczego w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2010r., Nr [...].

W wyniku zapadłych w niniejszej sprawie szeregu decyzji administracyjnych oraz wyroków sądów administracyjnych do rozpatrzenia pozostał wniosek Zgromadzenia [...]o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] sierpnia 1949r., Nr [...] w części dotyczącej punktu 1-szego tego orzeczenia, którym uchylono z urzędu orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] maja 1945r. i z czerwca 1945r., Nr [...].

Decyzją z dnia [...] czerwca 2014r., Nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi umorzył postępowanie w ww. części wskazując w uzasadnieniu, że sporne nieruchomości należały do Towarzystwa "[...]" pod wezwaniem [...] w [...], które nie jest tym samym podmiotem co Zgromadzenie [...] - wnioskodawca w niniejszej sprawie.

Z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy zwróciło się Zgromadzenia [...], reprezentowane przez B. S. Zaskarżonej decyzji zarzucono jej wydanie z naruszeniem art. 10 k.p.a. poprzez zaniechanie obowiązku powiadomienia strony postępowania przed wydaniem zaskarżonej decyzji o zakończeniu postępowania dowodowego w sprawie. Ponadto, podniesiono wybiórcze i nierzetelne uzasadnienie zawartego w zaskarżonej decyzji rozstrzygnięcia administracyjnego, mające charakter intencjonalny, pozbawiony cech obiektywnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, do czego zobowiązuje ogólna zasada postępowania administracyjnego zawarta w art. 77 § 1 k.p.a. W uzasadnieniu wskazano, że zawiadomienie o zapoznaniu się z aktami sprawy datowane było na dzień 6 marca 2013r., a jako że było to - zdaniem skarżącego - bez kilku dni 4 miesiące przed dniem wydania decyzji, należało ponownie zawiadomić strony. Ponadto autor skargi podniósł, że organ administracji niedostatecznie przeanalizował statut Towarzystwa "[...]", nie uwzględnił przy tym wszystkich dowodów przedstawionych przez stronę w postępowaniu administracyjnym (m.in. zaświadczenie Kongregacji Instytutów Życia Konsekrowanego i Stowarzyszeń Życia Apostolskiego z dnia [...] lipca 2013r.). W uzupełnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podniósł, że Zgromadzenie [...] było tożsame z Towarzystwem "[...]", które odpowiadało definicji stowarzyszenia kościelnego zwartej w kanonie 685 Kodeksu prawa kanonicznego z 1917r. Nadto, zdaniem autora skargi w powołanym w decyzji akcie notarialnym z 1936r. zamieszczono formułę o tożsamości prawnej darczyńcy i obdarowanego.

Minister Rolnictwa I Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2015r., Nr [...], utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2014r. Nr [...], umarzającą postępowanie w części dotyczącej stwierdzenia nieważności punktu 1-szego orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] sierpnia 1949r., Nr [...].

Organ wskazał, że podstawą przejęcia na własność Państwa nieruchomości ziemskich [...],[...] i [...] oraz dóbr pod nazwą [...] z tartakiem i gruntami leżącymi w [...] był art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a wyłączone spod działania tego przepisu były nieruchomości ziemskie należące do Kościoła katolickiego lub gmin wyznaniowych innych wyznań.

Na potrzeby niniejszego postępowania przez Kościół katolicki należy rozumieć wszystkie polskie osoby prawne kościelne i zakonne. Niniejsza definicja wynika z obowiązującego wówczas Konkordatu pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską z dnia 10 lutego 1925r. (Dz.U. z 1925r. Nr 72, poz. 501), który w art. XVI stanowił, że "wszystkie polskie osoby prawne kościelne i zakonne mają, zgodnie z przepisami prawa powszechnie obowiązującego, prawo nabywania, odstępowania, posiadania i administrowania, według prawa kanonicznego, swego majątku ruchomego i nieruchomego, jak również prawo stawania przed wszelkimi instytucjami i władzami państwowymi dla obrony swych praw cywilnych. Osoby prawne kościelne i zakonne są uznawane za polskie, o ile cele, dla których powstały, dotyczą spraw kościelnych lub zakonnych Polski, i o ile osoby, upoważnione do reprezentowania ich i do zarządzania ich dobrami, przebywają stale na ziemiach Rzeczypospolitej Polskiej. Osoby prawne kościelne i zakonne, nie odpowiadające powyższym warunkom, korzystać będą z praw cywilnych, przyznanych przez Rzeczpospolitą cudzoziemcom".

Osobowość prawną kościelną można było nabyć tylko na mocy przepisów prawa kościelnego. Podmiot który nie posiadał kościelnej osobowości prawnej, aby móc nabywać, posiadać i zarządzać dobrami musiał uzyskać osobowość prawną na mocy prawa cywilnego, co w konsekwencji skutkowało tym, że funkcjonował jako podmiot świecki.

Dobra ziemskie [...] oraz [...] i [...] zostały darowane przez E. G. i B. O. Towarzystwu "[...]" pod wezwaniem [...] aktem notarialnym z dnia [...] lipca 1935r., nr Repertorium [...].

Towarzystwo "[...]" założone zostało w 1898r. w [...], położonym na terytorium zaboru austriackiego, gdzie obowiązywała ustawa o prawie stowarzyszeń z dnia 15 listopada 1867r. (Dziennik praw Państwa, Dział LVIII nr 134, wydany i rozesłany dnia 24 listopada 1867r.), uchylona dopiero w 1932r. W myśl tej ustawy przed rozpoczęciem działalności założyciele zobowiązani byli do pisemnego zgłoszenia odpowiedniej władzy zamiaru założenia stowarzyszenia wraz z okazaniem statutu (procedura zmiany statutu była identyczna z procedurą założenia). Władza uprawniona była do zakazania zawiązania stowarzyszenia lub jego rozwiązania jeżeli cele lub podstawy działania były sprzeczne z prawem czy ustawą, względnie niebezpieczne dla państwa (§ 6 cytowanej ustawy).

Zgodnie z § 3 w/w ustawy nie miała ona zastosowania m.in. do zakonów duchownych, kongregacji i stowarzyszeń religijnych, które należało oceniać według ustaw i przepisów dla nich istniejących.

Ze znajdującego się w aktach sprawy statutu Towarzystwa "[...]" z dnia [...] lipca 1904r. wiadomo, że stowarzyszenie działało na podstawie ustawy o prawie stowarzyszeń z dnia 15 listopada 1867r. oraz zgodnie z tą ustawą, co potwierdza reskrypt C.K. Namiestnictwa z dnia 13 lutego 1905r. L. 17482.

Dnia 19 maja 1918r. w życie wszedł ogłoszony przez Benedykta XV Codex Iuris Canonici (dalej. Kodeks prawa kanonicznego) z 27 maja 1917r., który za sprawą Konkordatu pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzeczpospolitą Polską z dnia 10 lutego 1925r. został recypowany do polskiego systemu prawnego w efekcie czego Kościół katolicki mógł tworzyć stowarzyszenia według norm prawa kanonicznego.

Regulacja dotycząca prawa wiernych do tworzenia stowarzyszeń kościelnych i przystępowania do nich zawarta jest w księdze III ("Pars Tertia: De Laicis") Kodeksu prawa kanonicznego z 1917r. (kanony 684-699).

Zgodnie z kanonem 685 stowarzyszenia kościelne były zrzeszeniem wiernych albo założonym przez władzę kościelną, albo jedynie przez nią zatwierdzonym w celu dążenia członków do doskonalszego życia chrześcijańskiego, do wykonywania dzieł pobożności i chrześcijańskiej miłości oraz do wzrostu kultu publicznego. Wyróżniono dwa rodzaje stowarzyszeń: erygowane (założone) przez właściwe władze kościelne oraz zatwierdzone w stosownej procedurze. Stowarzyszenia powstałe na podstawie pisemnego aktu erekcyjnego mocą tego aktu nabywały osobowość prawną kościelną (kanony 100 § 1 i 687 c.i.c.) w przeciwieństwie do stowarzyszeń powstałych z inicjatywy wiernych i jedynie zatwierdzonych przez właściwą władzę kościelną. Jest to o tyle istotne, że osobowość prawna stowarzyszenia kościelnego wiązała się z tym, że jego dobra były jednocześnie dobrami kościelnymi, podczas gdy majątek stowarzyszeń aprobowanych był własnością jego członków, nie stanowił majątku kościelnego.

W dniu [...] września 1921r. Towarzystwo "[...]" zostało przez i biskupa [...] księcia A. S. erygowane (ustanowione i podniesione) do rzędu Zgromadzenia Zakonnego o ślubach zwykłych pod nazwą Zgromadzenie [...] (w przyszłości występowało również pod nazwą Towarzystwo pod wezwaniem [...]).

Organ przyjął, że od tej chwili mamy do czynienia z dwoma podmiotami:

1) działającym w oparciu o prawo świeckie Towarzystwem "[...]" (od 1927r. występującym jako Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...]);

2) zakonnym, Zgromadzeniem [...] ustanowionym oraz funkcjonującym na podstawie przepisów prawa kanonicznego.

Organ podkreślił, że nie jest możliwa do przyjęcia teza wnioskodawcy, że Towarzystwo "[...]" oraz Zgromadzenie [...] to był w rzeczywistości jeden, tożsamy podmiot (wnioskodawca wskazuje także, że władze kościelne co najwyżej posługiwały się zamiennie dwiema nazwami).

Zdaniem organu, stanowisko takie nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym.

Przede wszystkim na równoległe istnienia dwóch podmiotów wskazują odrębne dokumenty regulujące ich funkcjonowanie.

W przypadku kościelnego Zgromadzenia [...] były to Konstytucje zatwierdzone w dniu [...] października 1922r. przez biskupa [...] J. P. - nazwane Konstytucjami Towarzystwa [...].

Natomiast, Towarzystwo "[...]" działało w oparciu o zatwierdzony przez władze państwowe statut (wielokrotnie zmieniany, ostatni raz w 1932r.).

Oba dokumenty znacznie się od siebie różnią i w swojej treści, nie pozostawiając wątpliwości, że dotyczą różnych podmiotów. Jako przykład można wskazać to, że zgodnie z Konstytucjami Towarzystwa [...] jego członkami mogli być jedynie kapłani i bracia zakonni, odziani w określony ubiór. Ponadto w konstytucji zapisano, że Towarzystwo to podlegało papieżowi jako najwyższemu przełożonemu. Niektóre uchwały kapituły generalnej wymagały do swej prawomocności zatwierdzenia ordynariuszów, którzy przewodniczyli także wyborom przełożonego generalnego (wybieranego na 12 lat).

Dodatkowo nowo wybrany przełożony generalny składał przysięgę, a zrzec się funkcji mógł tylko za jednomyślną zgodą ordynariuszy. Przełożonym generalnym, jego asystentem, członkami rady generalnej, sekretarzem generalnym i ekonomem generalnym mogli zostać tylko kapłani.

Tymczasem zgodnie ze statutem Towarzystwa "[...]" pod wezwaniem [...] z 1932r. każdy mógł zostać jego członkiem. Towarzystwo posiadało zarząd składający się z przełożonego (rektora) generalnego, czterech radnych, sekretarza i ekonoma generalnego wybieranych na ogólnym zebraniu delegatów na okres sześciu lat (nie było wymogu kapłaństwa). W statucie nie ma mowy o zatwierdzaniu jakichkolwiek uchwał przez ordynariusza. Przełożony (rektor) generalny miał zarządzać Towarzystwem przy udziale rady (jedynie uwzględniając prawa Stolicy Apostolskiej). Nie ma mowy o zgodzie ordynariuszy na ustąpienie z funkcji przełożonego (rektora) generalnego, ani o przysiędze. Powyższe regulacje nie uzupełniają się, a w niektórych zapisach są sobie sprzeczne (np.: członkostwa) co musi prowadzić do wniosku o istnieniu dwóch różnych podmiotów.

W aktach sprawy znajdują się także dokumenty, które świadczą o tym, że ksiądz A. S. był przełożonym dwóch różnych podmiotów. W sporządzonym przez pisarza hipotecznego Sądu Okręgowego w [...] odpisie poświadczenia Kurii Biskupiej w [...] z dnia [...] grudnia 1936r. zawarto informację, że ksiądz A. S. został wybrany w dniu [...] września 1933r. na przełożonego Zgromadzenia [...] na 12-to letnią kadencję.

Z kolei w piśmie Rektora Towarzystwa "[...]" do Starostwa w [...] z dnia [...] lipca 1934r. napisano, że ksiądz A. S. został wybrany na przełożonego/rektora generalnego tego Towarzystwa w dniu [...] maja 1932r. Z dokumentów tych jednoznacznie wynika, że na pewno w dacie sporządzenia pisma do Starostwa w [...] (tj. [...] lipca 1934r.) ksiądz An. S. na funkcję przełożonego został wybrany w różnych datach, do dwóch podmiotów o odmiennych nazwach. Oba podmioty łączyła tylko osoba przewodniczącego, co jednak w oczywisty sposób nie może stanowić o ich identyczności.

Zdaniem Organu, jednoznacznym i niepodważalnym dowodem o istnieniu dwóch różnych podmiotów prawnych jest pozyskany w trakcie postępowania administracyjnego akt notarialny z dnia [...] maja 1936r. Nr Rep. [...] na mocy którego Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...] daruje na własność Towarzystwu pod wezwaniem [...] nieruchomości - działki z gruntów "[...]" i "[...]" położone w gminie [...], pow. [...]. Jednocześnie w akcie tym wyjaśnia się, że Towarzystwo pod [...] jest identyczne ze Zgromadzeniem pod wezwaniem [...]. W takiej sytuacji oczywistym jest, że obdarowany nie może być jednocześnie sam dla siebie darczyńcą, a zatem w w/w akcie notarialnym jest mowa o dwóch, różnych podmiotach: Towarzystwie "[...]" pod wezwaniem [...] oraz Towarzystwie pod wezwaniem [...], Zgromadzeniu [...].

Organ wskazuje, że logicznym uzasadnieniem powyższej konstatacji jest znajdujące się w aktach sprawy zaświadczenie Urzędu do Spraw Wyznań z dnia [...] czerwca 1986r. Nr [...] gdzie potwierdzono, że Zgromadzenie [...] posiadało poprzednio nazwę "Towarzystwo [...]" z siedzibą władz generalnych w [...]. Oba te dokumenty (akt notarialny i zaświadczenie) potwierdzają, że w rzeczywistości Zgromadzenie [...] posługiwało się zamiennie nazwą "Towarzystwo [...]", które jednak nie było tym samym podmiotem co Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...].

Organ podkreśla, że powyższe wnioski znajdują także potwierdzenie w pozyskanych na potrzeby postępowania administracyjnego - pracy naukowej: pracy doktorskiej księdza J. B. "[...]" oraz w publicystyce: książce C. K. "[...]".

W obu pozycjach w oparciu o konkretne dokumenty archiwalne podkreśla się, że z chwilą erygowania Zgromadzenia [...] w 1921 r. Towarzystwo "[...]" powinno było przestać istnieć, jednak kurie biskupie w [...] i [...] zgodziły się na dalsze jego występowanie wobec władz państwowych oraz na dalsze trwanie Towarzystwa świeckiego, które skupiało ponad [...] osób z różnych warstw społecznych, jak również członków wspierających. Wprost pisze się, że "po kanonicznym zatwierdzeniu istniały dwie instytucje: Towarzystwo "[...]" oraz Zgromadzenie [...]. Zgromadzenie używało nazwy zarówno Towarzystwo, jak i Zgromadzenie".

W świetle powyższych ustaleń wątpliwości organu budziło pismo Starosty w [...] z dnia [...] marca 1928r. Nr [...], w którym to poinformowano rektora Towarzystwa [...], iż Kuria Biskupia w [...] pismem z dnia [...] listopada 1927r. [...] zawiadomiła Urząd Wojewódzki, że Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...] oparte na statucie zatwierdzonym reskryptem Województwa z dnia [...] października 1927r. [...] - zostało uznane przez władze duchowne - jako zgromadzenie zakonne pod nazwą urzędową kościelną "Towarzystwo [...]" nie kwestionując przez to istnienia Towarzystwa "[...]" pod wezwaniem v podlegającego ustawie o stowarzyszeniach.

Organ podkreślał, że z jednej strony Kuria Biskupia w [...] oznajmia, że Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...] jest kościelną osobą prawną, z drugiej strony nie kwestionuje jego funkcjonowania w ramach ustawy o stowarzyszeniach, a - jak organ wykazał - na mocy § 3 nie miała ona zastosowania m.in. do zakonów duchownych, kongregacji i stowarzyszeń religijnych, które należało oceniać według ustaw i przepisów dla nich istniejących. Wśród podmiotów wymienionych w cytowanym paragrafie bez wątpienia mieściło się Zgromadzenie [...] jako erygowane przez kompetentną władzę kościelną i w ten sposób nabywające kościelną osobowość prawną.

W aktach administracyjnych sprawy zgromadzono także dokumenty wystawione przez podmioty kościelne, w których mowa jest o identyczności Zgromadzenia św. Michała Archanioła i Towarzystwa "[...]". Są to: zaświadczenie Kongregacji Instytutów Życia Konsekrowanego i Stowarzyszeń Życia Apostolskiego z dnia [...] lipca 2013r., poświadczenie Kurii Biskupa w [...] z dnia [...] września 1949r. [...] oraz poświadczenie Książęco Metropolitarnej Kurii w [...] z dnia [...] września 1949r. [...]. Prowadzi to do wniosku, że Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...] Zgromadzenie [...] traktowane było przez władze kościelne jako jeden i ten sam podmiot, który wobec władz państwowych występował jednak w oparciu o świeckie przepisy regulujące prawo o stowarzyszeniach jako Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...].

Wszystkie przytoczone dokumenty skłoniły organ do konkluzji, że stanowisko władz kościelnych było sprzeczne z rzeczywistym stanem faktycznym. Nie ma, w ocenie organu, wątpliwości, że z punktu widzenia obowiązującego prawa były to dwa podmioty, bez względu na to w jaki sposób uznawała je władza kościelna. Status prawny Zgromadzenia [...] jako kościelnej osoby prawnej jest bezsporny. Wynika to z dokumentów (m.in. dekret erygujący Zgromadzenie Zakonne o ślubach zwykłych z dnia [...] września 1921 r., Konstytucje Towarzystwa [...]), jak i samego stanowiska wnioskodawcy. Zgodnie z cytowanym już w uzasadnieniu przepisem § 3 ustawy o prawie stowarzyszeń z dnia 15 listopada 1867r., ustawa ta nie dotyczyła tego typu podmiotów. Oznacza to, że organy państwowe nie ingerowały w tworzenie i funkcjonowanie kościelnych osób prawnych zostawiając regulacje w tym zakresie prawu kościelnemu. Tłumaczy to chociażby dlaczego Konstytucje Towarzystwa [...] nie wymagały zatwierdzenia władz państwowych. Taki stan prawny nie zmienił się również po wejściu w życie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 1932r. Nr 94, poz. 808), który w art. 9 spod działania rozporządzenia wyłączył "zakony i kongregacje duchowne oraz inne zrzeszenia, mające wyłącznie i bezpośrednio na celu wykonywanie kultu religijnego prawnie uznanych kościołów i związków religijnych". Treść tego przepisu jasno wskazuje, że rozporządzenie nie miało zastosowania do podmiotów ściśle świadczących posługę religijną, a zatem a contrario miało ono zastosowanie jedynie w stosunku do organizacji, które nie miały charakteru wyłącznie dewocyjnego (np. prowadziły działalność edukacyjną i wychowawczą).

Inaczej sytuacja wyglądała w przypadku Towarzystwa "[...]". Podmiot ten podlegał pod przepisy ustawy o prawie stowarzyszeń z dnia 15 listopada 1867r., jak i rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932r. Prawo o stowarzyszeniach. Świadczy o tym chociażby umieszczona na statucie Towarzystwa adnotacja o treści: "[...] Urząd Wojewódzki na zasadzie ustawy o stowarzyszeniach z 15.XI.1867 Dz.p.p. Nr. 134 przyjął niniejszy statut do zatwierdzającej wiadomości reskryptem z dnia [...].IV.1932r. [...]". Z założenia zatem Towarzystwo nie mogło być instytucją kościelną (rozumianą jako osoba prawna kościelna), gdyż taka z mocy przytoczonych przepisów dotyczących stowarzyszeń - wyłączona była spod ich reżimu. Jednakże stosowanie w/w przepisów - jak już wspomniano wyżej w uzasadnieniu - mogło mieć miejsce w stosunku do stowarzyszeń kościelnych, które nie miały osobowości prawnej. O tym, którym instytucjom kościelnym lub zakonnym przysługiwała osobowość prawna decydowały wyłącznie przepisy prawa kanonicznego (uprawnienie to wynikało z przepisów konkordatu, który zapewniał kościołowi m.in. w tej sferze autonomię). Z powodu nieprecyzyjności i chaotyczności Kodeksu prawa kanonicznego oraz niejasności co do tego, jakie podmioty w świetle prawa kanonicznego mają osobowość prawną Ministerstwo Sprawiedliwości wystąpiło do Episkopatu Polski z prośbą o odpowiednią wykładnię norm tego Kodeksu. Efektem tego wystąpienia był ogłoszony w Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Sprawiedliwości spis osób prawnych kościelnych i zakonnych - komunikat z dnia 15 maja 1926r. w sprawie przepisów prawa kościelnego o osobach prawnych kościelnych i zakonnych (Dz.Urz. Min. Spr. nr 10 z 15 maja 1926r.). Spis ten obejmował wszystkie wymienione w Kodeksie prawa kanonicznego jednostki organizacyjne Kościoła katolickiego określane mianem osób moralnych (prawnych), wśród których wymieniono także wszystkie godności kościelne. Ów komunikat nie wymieniał jednak w swojej treści stowarzyszeń kościelnych w efekcie czego należy założyć, że nie były one uznawane za osoby prawne kościelne co z kolei skutkowało tym, że nie mogły one być właścicielem majątku kościelnego (a zatem majątek stowarzyszeń nie był także majątkiem kościelnym).

Organ podkreślał, że nawet jeśli przyjąć za wnioskodawcą, że Towarzystwo "[...]" było stowarzyszeniem kościelnym wymienionym w kanonie 685 Kodeksu prawa kanonicznego, to i tak jego majątek nie był majątkiem kościelnym, a tylko nieruchomości ziemskie należące do Kościoła katolickiego lub gmin wyznaniowych innych wyznań podlegały wyłączeniu spod działania przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W związku z powyższym Towarzystwo "[...]" nie miało swobodnego i niezależnego od władzy świeckiej prawa nabywania, posiadania i zarządzania dobrami. Chcąc uczestniczyć w obrocie cywilno-prawnym oraz posiadać możliwość prowadzenia skutecznej działalności statutowej, Towarzystwo musiało przybrać formę organizacyjno-prawną przewidzianą przez państwo dla stowarzyszeń, fundacji, korporacji. Tym sposobem Towarzystwo "[...]" uzyskało osobowość prawną na mocy ustawy o prawie stowarzyszeń z dnia 15 listopada 1867r. oraz rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932r. Prawo o stowarzyszeniach. Dodatkowo na marginesie można wskazać, że w powoływanych już publikacjach (J. B."[...]" oraz C. K. "[...]") zamieszczona jest informacja, że w roku 1925 Książęco-Metropolitarna Kuria [...] zgłosiła do Urzędu Wojewódzkiego [...] Towarzystwo "[...]" jako stowarzyszenie służące katolickim celom religijnym i wychowawczym, co spotkało się jednak z odmową. Powyższe prowadzi do twierdzenia, że Towarzystwo "[...]" nie było kościelną osobą prawną tylko świecką osobą prawną działającą w oparciu o świeckie przepisy dotyczące stowarzyszeń.

Organ wskazywał, że zarzutów podniesionych przez Zgromadzenie [...] we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie można uwzględnić.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że nie doszło do naruszenia art. 10 k.p.a. Przepis ten stanowi, że przed wydaniem decyzji należy umożliwić stronom wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Przepis ten nie precyzuje ile czasu ma upłynąć między zawiadomieniem stron o przysługujących im prawach, a wydaniem decyzji. Rzeczą istotną jest, aby strony miały możliwość wypowiedzenia się co do całego zgromadzonego materiału dowodowego. Jak wynika z akt sprawy, pomiędzy zawiadomieniem z dnia [...] marca 2013r. i decyzją z dnia [...] czerwca 2013r. zgromadzony na potrzeby postępowania materiał dowodowy nie zmienił się, a więc żadna ze stron nie została pozbawiona swoich praw wynikających z art. 10 k.p.a.

Odnosząc się do zarzutu niedostatecznego zanalizowania statutu Towarzystwa "[...]" organ wskazał, że w niniejszym postępowaniu administracyjnym nie zachodziła konieczność szczegółowej analizy statutu Towarzystwa. Organ administracji dokonał jedynie porównania statutu Towarzystwa "[...]" z Konstytucjami Towarzystwa [...]. Celem tego zabiegu nie było wykazanie poprzez jego treść czy Towarzystwo powinno być traktowane jako świecka osoba prawna czy kościelna osoba prawna, jak zdaje się sugerować wnioskodawca. O tym czy Towarzystwo miało osobowość prawną nie decydowały bowiem zapisy statutu, jak np. przywołany przez wnioskodawcę § 18 mówiący o tym, że o przeznaczeniu pozostałego po nim majątku zadecyduje Biskup [...], z czego rzekomo ma jednoznacznie wynikać, że Towarzystwo było kościelną osobą prawną - ale to, jakiemu reżimowi prawnemu poddane było funkcjonowanie Towarzystwa (Kodeks prawa kanonicznego czy świeckie prawo o stowarzyszeniach).

Nie można, zdaniem organu, zgodzić się także z zarzutem, że organ I instancji, nie uwzględnił wszystkich dowodów przedstawionych przez stronę w postępowaniu administracyjnym. Przywołany przez wnioskodawcę fragment ewidencji nieruchomości ziemskich położonych na terenie powiatu [...], podlegających dekretowi o reformie rolnej z 1944r., gdzie pod pozycją [...] i [...] zamieszczono informację, iż jest to majątek kościelny - jako argument, że w świetle przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej grunty te powinny być wyłączone spod przejęcia na cele reformy rolnej jest nietrafny. Dokument ten z uwagi na brak przepisów, które przyznawałyby mu prawo do wiążącego rozstrzygania o charakterze podmiotu będącego właścicielem nieruchomości, może być potraktowany jedynie jako jeden z dowodów w sprawie. Jednakże dowód ten, w świetle innych poczynionych powyżej ustaleń, należy uznać za niewiarygodny.

Odnośnie do zamieszczonego w Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Sprawiedliwości komunikatu w sprawie przepisów prawa kościelnego o osobach prawnych kościelnych i zakonnych - organ administracji podziela stanowisko wnioskodawcy, że nie był to akt prawny, jednakże podkreśla, iż było to źródło interpretacji i stosowania prawa o szczególnej wadze, gdyż ogłoszone zostało w resortowym dzienniku urzędowym. Nie jest to spis - jak dowodzi wnioskodawca - niepełny i sporządzony ad usum konkretnych spraw obejmujący jedynie kościelne osoby prawne diecezjalne i zakonne. Dokument ten bowiem nie ogranicza się jedynie do wskazania kto jest uprawniony do zawierania aktów prawnych dotyczących majątku kościelnego, ale zawiera również wyciąg z prawa kanonicznego o osobach prawnych kościelnych i zakonnych (co wnioskodawca pomija cytując wyjaśnienie przyczyn publikacji tego wyciągu).

Organ wskazał, że nie pominął zaświadczenia Kongregacji Instytutów Życia Konsekrowanego i Stowarzyszeń Życia Apostolskiego z dnia [...] lipca 2013r., zresztą podobnie jak i poświadczenia Kurii Biskupa w [...] z dnia [...] września 1949r. [...] oraz poświadczenia Książęco Metropolitarnej Kurii w [...] z dnia [...] września 1949r. [...]. Wszystkie te dokumenty wystawione przez władze kościelne poddano jednak konfrontacji z innymi dokumentami, z których w przekonujący sposób wynika odrębność prawna Towarzystwa "[...]" i Zgromadzenia [...]. Odmienny pogląd władz kościelnych nie może być przesądzający.

Organ administracji nie odniósł się do wywodu wnioskodawcy dotyczącego Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską z dnia 28 lipca 1993r. (Dz. Z 1998r. Nr 51, poz. 318) i ustawy z dnia 17 maja 1989r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2013r., poz. 1169) z uwagi na okres ich obowiązywania. Oba te akty nie funkcjonowały w obrocie prawnym w dniu przejęcia spornych nieruchomości na własność Państwa, podczas gdy w postępowaniu nadzorczym organ stosuje jedynie stan prawny obowiązujący w dniu wydania kontrolowanej decyzji.

Kwestia ewentualnej tożsamości Towarzystwa "[...]" oraz Zgromadzenia [...] wyjaśniona została w uzasadnieniu niniejszej decyzji. Do powyższego dodać można, że z punktu widzenia prawa o stowarzyszeniach bez znaczenia był fakt, że do obu tych podmiotów należały te same osoby (księża), o ile cele lub podstawy działania stowarzyszenia nie były sprzeczne z prawem czy ustawą, względnie niebezpieczne dla państwa. Ponadto, uprawnione jest twierdzenie, że w przypadku tożsamości Towarzystwa Zgromadzenia taki podmiot, mający kościelną osobowość prawną nie musiałby występować do władz świeckich, co jednak czyniono nadal po 1921 r. przedstawiając kolejne statuty Towarzystwa do akceptacji władzy państwowej. Przepisy § 3 ustawy o prawie stowarzyszeń z dnia 15 listopada 1867r. wykluczał jej zastosowanie m.in. do zakonów duchownych, kongregacji i stowarzyszeń religijnych, które należało oceniać według ustaw i przepisów dla nich istniejących (jest to zatem sprzeczne z twierdzeniem wnioskodawcy, że w rozumieniu prawa państwowego nie było przeszkód prawnych, aby kościelne osoby prawne rejestrowały się także w trybie i na zasadach określanych przez cywilne prawo dotyczące stowarzyszeń. Przepis ten nie wyłączał zastosowania ustawy do podmiotów, organizacji kościelnych (np. stowarzyszeń, towarzystw) o ile nie posiadały kościelnej osobowości prawnej).

Organ odniósł się również do twierdzenia wnioskodawcy, że w akcie notarialnym z dnia [...] maja 1936r. Nr Rep. [...] była zamieszczona formuła o tożsamości prawnej darczyńcy i obdarowanego. Organ administracji wskazał, że art. 7 tego aktu notarialnego potwierdza tożsamość obdarowanego Towarzystwa pod wezwaniem [...] ze Zgromadzeniem pod wezwaniem [...], a nie z Towarzystwem "[...]" pod wezwaniem [...], który w niniejszym akcie wymieniony był jako darczyńca. Jest tu mowa o dwóch różnych podmiotach.

Organ przyjął zatem, że uzasadnione jest twierdzenie, iż majątek [...] i [...] w powiecie [...] przejęty został od świeckiego Towarzystwa "v" pod wezwaniem [...] (nazwa ta funkcjonuje od 1927r.).

Zgodnie z art. 157 § 2 k.p.a. postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu. Stroną postępowania jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek.

W niniejszej sprawie wniosek taki złożony został przez Zgromadzenia [...], które nie jest następcą prawnym Towarzystwa "[...]" pod wezwaniem [...] w [...].

Powyższe skłoniło organ do przyjęcia, że żądanie stwierdzenia nieważności decyzji, zostało złożone przez osobę nie będącą stroną postępowania administracyjnego i powinno zostać załatwione przez wydanie postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania. Jednakże w związku z faktem, że w niniejszej sprawie toczyło się już postępowanie administracyjne - należało je umorzyć jako bezprzedmiotowe.

Ponadto, organ wskazał, że rozstrzygnięcie niniejsze nie decyduje o prawach i obowiązkach wnioskodawcy, nie pozbawia również prawa do ewentualnego złożenia innego wniosku o zbadanie legalności decyzji punktu 1-szego orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] sierpnia 1949r., znak: [...].

Zgromadzenie [...] z siedzibą Kurii Generalnej w [...] złożyło skargę na decyzję Ministra Rolnictwa I Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2015r., Nr [...], którą to decyzją Minister utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2014r. Nr [...], umarzającą postępowanie w części dotyczącej stwierdzenia nieważności punktu 1-szego orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia v sierpnia 1949r., Nr [...].

Skarżący ww. decyzjom zarzucał rażące naruszenie przepisów prawa materialnego i zasad postępowania administracyjnego, a w szczególności:

art. 2 ust.1 zdanie drugie dekretu, z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jedn. z roku 1945, Dz. U. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.), zgodnie z którym o położeniu prawnym nieruchomości ziemskich, należących do kościoła katolickiego tub gmin wyznaniowych innych wyznań, orzeknie Sejm Ustawodawczy;

kanonu 685 Kodeksu prawa kanonicznego, ogłoszonego w dniu 27 maja 1917 r. przez papieża Benedykta XV, z mocą obowiązującą od dnia 19 maja 1918 r.;

art. 1 Konkordatu pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisanego w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (Dz. U. R.P. z roku 1925 Nr 72, poz. 501), zgodnie z którym Kościół katolicki, bez różnicy Obrządków, korzystać będzie w Rzeczypospolitej Polskiej z pełnej wolności. Państwo zapewnia Kościołowi swobodne wykonywania Jego władzy duchownej i jego juryzdykcji, jak równiej swobodną administrację i zarząd Jego sprawami i Jego majątkiem, zgodnie z prawami boskiemi i prawem kanonicznym;

art. 1 Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską podpisanego w dniu 28 lipca 1993 r. (Dz. U. z roku 1998 Nr 51, poz. 318), zgodnie z którym Rzeczpospolita Polska i Stolica Apostolska potwierdzają, że Państwo i Kościół są - każde w swej dziedzinie - niezależne i autonomiczne oraz zobowiązują się do pełnego poszanowania tej zasady we wzajemnych stosunkach i we współdziałaniu dla rozwoju człowieka i dobra wspólnego;

art. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którym Kościół rządzi się w swych sprawach własnym prawem, swobodnie wykonuje władzę duchowną i jurysdykcyjną oraz zarządza swoimi sprawami;

art. 7 k.p.a., zgodnie z którym (zasada prawdy obiektywnej) — w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli;

art. 8 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej\

art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy.

Skarżący wnosił o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji z dnia [...] stycznia 2015r. oraz poprzedzającej jej decyzji Ministra Rolnictwa I Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2014 roku.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji.

Oceniając skargę zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami należało przyjąć, że podlegała ona oddaleniu w całości.

Sąd dokonując oceny kontrolnej ww. postępowania proceduje w warunkach objętych dyspozycją art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270), który stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie było przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, że ani organ administracji, ani sąd administracyjny, nie mogą w tej samej sprawie, w przyszłości formułować nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku i mają obowiązek podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy, zaistniałych po wydanym wyroku, oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną.

W niniejszej sprawie zapadły dwa wyroki, w których sądy zawarły wskazania co do dalszego postępowania administracyjnego - potrzebę rozważenia statusu prawnego Towarzystwa "[...]" pod wezwaniem [...] o dokonanie w tym zakresie wnikliwej oceny przepisów prawa obowiązujących w dacie przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa oraz ustalenie czy majątek [...] i [...] należał w istocie do instytucji Kościoła katolickiego, czy też do Stowarzyszenia "[...]". Przy czym, Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 maja 2013r. I OSK 2234/11 podkreślił, iż: " (...) w niniejszej sprawie kwestią kluczową jest to, czy majątek [...] i [...] w powiecie [...] należał w istocie do instytucji Kościoła Katolickiego, czy też do stowarzyszenia "[...]". Ma to bowiem decydujące znaczenie przy ocenie decyzji orzekającej o przejęciu majątku na własność Skarbu Państwa. Podnieść należy, że z akt niniejszej sprawy wynika, iż Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...] działało na podstawie statutu zatwierdzonego przez [...] Urząd Wojewódzki w dniu [...] kwietnia 1932 r., nr [...]. Sąd pierwszej instancji zasadnie zatem uznał, że na dzień przeprowadzenia reformy rolnej nie został przez organy administracyjne wyjaśniony status Towarzystwa "[...]" pod wezwaniem [...] powołanego jako towarzystwo świeckie."

Określone, w tak jednoznaczny i nie budzący wątpliwości interpretacyjnych sposób wskazania NSA nadały ściśle określony kierunek ww. postępowaniu.

Naczelny Sąd Administracyjny zaznaczył odrębność stowarzyszenia Towarzystwo "[...]" od instytucji Kościoła Katolickiego, powołując się przy tym na statut zatwierdzony przez [...] Urząd Wojewódzki w dniu [...] kwietnia 1932 r., nr [...].

Należy tu oczywiście zaznaczyć, że w przypadku Towarzystwa "[...]" podmiot ten podlegał pod przepisy ustawy o prawie stowarzyszeń z dnia 15 listopada 1867r., jak i rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932r. Prawo o stowarzyszeniach. Świadczy o tym m.in. umieszczona na statucie Towarzystwa adnotacja o treści: "[...] Urząd Wojewódzki na zasadzie ustawy o stowarzyszeniach z 15.XI.1867 Dz.p.p. Nr. 134 przyjął niniejszy statut do zatwierdzającej wiadomości reskryptem z dnia [...].IV.1932r. [...]".

Odnosząc się do genealogii Towarzystwa "[...]" należało wskazać, że powstało ono na terenie byłego zaboru austriackiego i na podstawie obowiązującej wówczas ustawy z dnia 15 listopada 1867r. o prawie stowarzyszenia się. Ustawa ta ograniczała uprawnienia władz do zakazania zawiązania stowarzyszenia lub jego rozwiązania we wskazanych w ustawie przypadkach (J.S. Langrod, Polskie prawo o stowarzyszeniach. Uwagi krytyczne, Kraków 1934r., s11). Zgodnie z § 3 ustawy z dnia 15 listopada 1867r. nie dotyczyła ona miedzy innymi zakonów duchownych, kongregacji i stowarzyszeń religijnych "(...) które należy oceniać według przepisów dla nich istniejących".

Powstanie stowarzyszenia podlegającego przepisom ustawy z dnia 15 listopada 1867r. nie wymagało zgody władz, natomiast przed rozpoczęciem działalności założyciele byli zobowiązani do zgłoszenia pisemnie politycznej władzy krajowej zamiaru założenia stowarzyszenia wraz z okazaniem statutu w 5 egzemplarzach. Władza krajowa miał uprawnienia do nieudzielenia zgody na założenie stowarzyszenia, którego cel lub podstawy działania były sprzeczne z prawem czy ustawą, względnie niebezpieczne dla państwa. Było to jednak uprawnienie władzy, a nie je obowiązek, czego dowodzi zwrot: "może zakazać założenia go", a nie "zakazuje" (K.Krzysztofek Stowarzyszenia Katolickie w Krakowie w latach 1918-1939. Studium Historycznoprawne, Wyd. UJ 2014r., s47-48).

Towarzystwo nie mogło być zatem instytucją kościelną (rozumianą jako osoba prawna kościelna), gdyż taka z mocy przytoczonych przepisów dotyczących stowarzyszeń - wyłączona była spod ich reżimu.

Wykładni tej nie obalają wskazania skarżących, iż Towarzystwo "[...] powołał do życia reskryptem z dnia [...] lutego 1989r. [...] Ordynariat Biskupi w [...]. Kilka dni później C.K. Namiestnictwo we [...], reskryptem z dnia [...] lutego 1989r. [...] "nie zakazało wprowadzenia w życie statutu Towarzystwa "[...]". Czynność ta była właściwa dla stowarzyszeń nie będących kościelnymi osobami prawnymi.

Podobnie, o tym, że mamy do czynienia z kościelną osobą prawną nie przesądza postać założyciela Towarzystwa "[...]" ks. B. M., który dążył do tego aby powołać do życia czysto polskie zgromadzenie zakonne (kościelną osobę prawną). Cel ten udało się osiągnąć dopiero w 1921r. kiedy to biskup [...] książę kardynał A. S. wydaje dekret erygujący zgromadzenie zakonne o ślubach zwykłych pod nazwą Zgromadzenie [...], co miało de facto zakończyć funkcjonowanie Towarzystwa "Powściągliwość i Praca".

Przesądzać o charakterze Towarzystwa "[...]" nie może również sposób pozyskania środków na założenie Towarzystwa. Skoro założycielem był ks. B. M. (salezjanin) a Towarzystwo realizowało cele w postaci pracy z młodzieżą i dziećmi, nie stanowi okoliczności przesądzającej o charakterze stowarzyszenia źródło pozyskania środków. Należy przy tym wspomnieć, że w działalności stowarzyszenie pozyskiwało środki również od osób świeckich (§17 Statutu z 1898r.), osoby takie były również członkami Towarzystwa "[...]". Zgodnie z § 4 Statutu Towarzystwa "[...]" z 1898r.: "Członkowie Towarzystwa są czynni i wspierający. Czynnymi członkami mogą być kapłani i klerycy, jako też nauczyciele, majstrowie, dozorcy, ogółem pracujący w jakimkolwiek charakterze w Zakładach Towarzystwa na korzyść ubogiej młodzieży; wspierającymi zaś członkami mogą być duchowni i świeccy obojga płaci mający prawo stowarzyszania się" (C. K. Działalność Edukacyjna Towarzystwa "[...]" w latach 1898-1949, [...], s. 169-171).

Kolejnym etapem koniecznym do przeprowadzenia analizy charakteru Towarzystwa "[...]" jest sytuacja prawna Stowarzyszenia w okresie Polski międzywojennej.

Dnia 19 maja 1918r. w życie wszedł ogłoszony przez Benedykta XV Codex Iuris Canonici (dalej: Kodeks prawa kanonicznego lub C.I.C.) z 27 maja 1917r., który za sprawą Konkordatu pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską z dnia 10 lutego 1925r. został recypowany do polskiego systemu prawnego w efekcie czego Kościół katolicki mógł tworzyć stowarzyszenia według norm prawa kanonicznego.

Regulacja dotycząca prawa wiernych do tworzenia stowarzyszeń kościelnych i przystępowania do nich zawarta jest w księdze III ("Pars Tertia: De Laicis") Kodeksu prawa kanonicznego z 1917r. (kanony 684-699).

Zgodnie z kanonem 685 stowarzyszenia kościelne były zrzeszeniem wiernych albo założonym przez władzę kościelną, albo jedynie przez nią zatwierdzonym w celu dążenia członków do doskonalszego życia chrześcijańskiego, do wykonywania dzieł pobożności i chrześcijańskiej miłości oraz do wzrostu kultu publicznego. Wyróżniono dwa rodzaje stowarzyszeń: erygowane (założone) przez właściwe władze kościelne oraz zatwierdzone w stosownej procedurze.

Stowarzyszenia powstałe na podstawie pisemnego aktu erekcyjnego mocą tego aktu nabywały osobowość prawną kościelną (kanony 100 § 1 i 687 C.I.C.) w przeciwieństwie do stowarzyszeń jedynie zatwierdzonych przez właściwą władzę kościelną.

Dla przedmiotowej sprawy jest to o tyle istotne, że osobowość prawna stowarzyszenia kościelnego wiązała się z tym, że jego dobra były jednocześnie dobrami kościelnymi, podczas gdy majątek stowarzyszeń aprobowanych był własnością jego członków, nie stanowił majątku kościelnego.

Na regulacje prawne Kodeksu prawa kanonicznego z 1917 roku nakłada się przy tym fakt, że w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z Towarzystwem "[...]", które działało już i zostało założone na bazie prawa zaboru austriackiego. Nowe regulacje Kodeksu prawa kanonicznego z 1917 roku nie zmieniają faktu, że cały czas Towarzystwo działa jako stowarzyszenie o charakterze świeckim (nie było erygowane przez właściwą władzę kościelną w oparciu o C.I.C. z 1917r.). Nie jest kościelną osobą prawną zgodnie z Kodeksem prawa kanonicznego z 1917r.

Należy przy tym wspomnieć, że na walnym Zgromadzeniu w dniu 10 czerwca 1920r. została m.in. zmieniona nazwa z dawnego Towarzystwo "[...]" na Towarzystwo "[...]"[...] w [...] (Ks. J. B. Historia Zgromadzenia [...] w Polsce w latach 1921-1951, Papieska Akademia Teologiczna-Wydział teologiczny w Krakowie, praca doktorska - kserokopia w aktach administracyjnych, t. 1 i t. 2).

Statut w nowym brzmieniu otrzymał zatwierdzenie Namiestnictwa we [...] (reskryptem [...] na mocy § 6A ustawy z dnia 05.05.1869r. Dz.P.P.66.) Starostwo [...] przyjęło nowy Statut z dniem [...] stycznia 1921r. (pod nr [...]). Towarzystwo "[...]" zostało uznane przez władze II Rzeczpospolitej Polskiej jako towarzystwo świeckie (podobnie jak wcześniej przez władze zaboru austriackiego).

W dniu [...] września 1921r. Towarzystwo "[...]" zostało przez i biskupa [...] księcia A. S. erygowane do rzędu Zgromadzenia Zakonnego o ślubach zwykłych pod nazwą Zgromadzenie [...] (ustanowione i podniesione – " (...) niniejszym ustanawiamy i podnosimy Towarzystwo "[...]" do rzędu Zgromadzenia Zakonnego o ślubach zwykłych pod nazwą Zgromadzenie [...]." - tłumaczenie uwierzytelnione z łac.).

Teoretycznie wskazany akt prawa kościelnego powinien zakończyć byt prawny i faktyczny Towarzystwa "[...]". Stało się jednak całkiem inaczej, Towarzystwo o świeckim charakterze okazało się przydatne do dalszej działalności o charakterze edukacyjno-wychowawczym. Stowarzyszenie było podmiotem praw i obowiązków prawa świeckiego II RP, co w złożonym pozaborowym układzie prawnym było jak najbardziej celowe.

W związku z zakazem Kongregacji dla spraw Zakonnych, z dnia [...] kwietnia 1920r. [...], zaprzestania działalności świeckiego Towarzystwa "[...]ca" Kurie Biskupie: [...] i [...], wyraziły zgodę na dalsze występowanie wobec władz państwowych jako Towarzystwa "[...]", zachowując nadal prawo nabywania nowych majątków i fundacji. Wydały także zezwolenie na dalsze trwanie Towarzystwa "[...]", jako świeckiego, skupiającego około [...] członków wspierających, pochodzących z różnych warstw społecznych. Należały do niego także osoby świeckie, spełniające różne funkcje i nie będące nigdy zakonnikami.

Towarzystwo "[...]" funkcjonowało nadal jako stowarzyszenie o charakterze świeckim zachowując m.in. możliwość zmiany statutu zgodnie z prawem świeckim. Tak więc na Walnym Zgromadzeniu z dnia [...] czerwca 1926r. zatwierdzono nowe brzmienie Statutu. Nie został, on jednak uznany przez Województwo. Kolejna zmiana Statutu została zatwierdzona przez Urząd Wojewódzki we [...] w marcu 1928r. Ostania reedycja i uzupełnienie Statutu dokonane zostało na Walnym Zgromadzeniu z dnia [...] kwietnia 1932r. Statut ten został zatwierdzony przez Urząd Wojewódzki we [...] w dniu [...] kwietnia 1932 roku. (Ks. J. Boćkowski Historia Zgromadzenia [...] w Polsce w latach 1921-1951, Papieska Akademia Teologiczna-Wydział teologiczny w Krakowie, praca doktorska - kserokopia w aktach administracyjnych, t. 1 i t. 2).

Organ prawidłowo zatem przyjął, że mamy do czynienia z dwoma podmiotami:

1) działającym w oparciu o prawo świeckie Towarzystwem "[...]" (od 1927r. występującym jako Towarzystwo "[...]pod wezwaniem [...]);

2) zakonnym, Zgromadzeniem [...] ustanowionym oraz funkcjonującym na podstawie przepisów prawa kanonicznego.

Dobra ziemskie [...] oraz [...] i [...] zostały darowane przez E. G. i B. O. Towarzystwu "[...]" pod wezwaniem [...] aktem notarialnym z dnia [...] lipca 1935r., nr Repertorium [...].

Towarzystwo "[...]" miało natomiast charakter świecki, który utrzymywał się w sposób ciągły od daty powstania Towarzystwa, jeszcze pod rządami prawa zaboru austriackiego.

Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 1949r. Nr [...] z urzędu uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 24 maja 1945r. i czerwca 1945r.oraz zgodnie z art. 2 ust.1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945r. Nr 3, poz. 13) orzekł o przejęciu na własność Państwa nieruchomości ziemskich [...],[...] i [...] oraz dóbr pod nazwą [...] i gruntami do niego należącymi w [...].

Organ dokonując kontroli nadzorczej prawidłowo przyjął ustalenia, iż majątek [...] i [...] w powiecie [...] przejęty został od świeckiego Towarzystwa "[...]"[...] w [...] (pełna nazwa).

Należy nadmienić, że dnia [...] września 1949r. Kuria Biskupia w [...], a w dniu [...] września 1949r. Książęco Metropolitalna Kuria w K[...] stwierdziły identyczność i równoznaczność Towarzystwa "[...]" oraz Zgromadzenia [...]. Czynności te zostały dokonane za zezwoleniem Wojewódzkiego Urzędu w [...] z dnia [...] lipca 1949r. [...]. Zgodnie z ówczesną interpretacją dekretu Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1949r. o zmianie niektórych przepisów prawa o stowarzyszeniach (Dz.U.Nr45,poz.335) świeckie (cywilne) Towarzystwo "[...]" straciło podstawy prawne do tego aby nadal funkcjonować (Ks. J. Boćkowski Historia Zgromadzenia [...] w Polsce w latach 1921-1951, Papieska Akademia Teologiczna-Wydział teologiczny w Krakowie, praca doktorska - kserokopia w aktach administracyjnych, t. 1 i t. 2)

Okoliczności te dodatkowo przemawiają, za tym że organ prawidłowo ustalił, iż Towarzystwa "[...]"[...] w [...] (używające również skróconej nazwy Towarzystwa "[...]" ) miało charakter świecki. Dalsze działanie tego świeckiego Stowarzyszenia zostało uniemożliwione poprzez niekorzystne regulacje prawne. Nie było również racjonalnych podstaw do dalszego utrzymywania Towarzystwa o charakterze świeckim, nie będącego kościelną osobą prawna. Inaczej niż w II RP, takie stowarzyszenie w żaden sposób nie ułatwiałby realizację celów wychowawczo-dydaktycznych, jakie przyświecały działaniu Towarzystwa "[...]"[...] w [...].

Zgodnie z treścią art. 80 k.p.a.: Organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Przepis art. 80 k.p.a. nie wyznacza organowi administracji publicznej merytorycznych reguł oceny wyników postępowania dowodowego, co skłania doktrynę i orzecznictwo do wniosku, że przepis ten statuuje zasadę swobodnej oceny dowodów. Zasada ta polega na tym, "by organ przy ustalaniu prawdy na podstawie materiału dowodowego nie był skrępowany żadnymi przepisami co do wartości poszczególnych rodzajów dowodów i mógł swobodnie, tj. zgodnie z własną oceną wyników postępowania dowodowego (wyjaśniającego) w danej sprawie ustalić stan faktyczny" (E. Iserzon (w:) Komentarz, 1970, s. 155). Zasada ta została wyrażona dobitniej w art.233 § 1 k.p.c., zgodnie z którym sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Zdaniem J. Borkowskiego (Komentarz, 1987, s. 165) organ prowadzący postępowanie "według swojej wiedzy, doświadczenia oraz wewnętrznego przekonania ocenia wartość dowodową poszczególnych środków dowodowych, wpływ udowodnienia jednej okoliczności na inne okoliczności".

Ocena dowodów jest przy tym "czynnością myślową" i jak każda czynność tego rodzaju powinna opierać się na zasadach logicznego myślenia (W. Berutowicz, Postępowanie cywilne..., s. 192), nie powinna uchybiać zasadom logiki (E. Iserzon (w:) Komentarz, 1970, s. 156). Organ administracji publicznej może zatem wysnuwać z zebranego materiału dowodowego tylko wnioski logicznie uzasadnione

Należy przy tym wskazać na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 lutego 2014r. II OSK 2234/12, gdzie zostało określone, iż: "Prawidłowe sporządzenie uzasadnienia decyzji wymaga najpierw dokonania oceny dowodów, z zachowaniem zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Na tym etapie organ winien ocenić, którym dowodom winien odmówić dania wiary (w całości bądź części), a którym dać wiarę i dlaczego. Ta praca myślowa organu znaleźć winna odzwierciedlenie w odrębnej części uzasadnienia decyzji (uzasadnieniu faktycznym, które w szczególności winno zawierać wskazanie dowodów, na których organ się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności (verba legis - art. 107 § 3 in medio k.p.a.). Dopiero wykonanie tej pracy myślowej organu, winno być przełożone na ustalony stan faktyczny, to jest wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione. Tylko bowiem fakty ustalone przez organ, a nie twierdzone przez strony, mogą być podstawą aktu subsumcji (podciągnięcia prawidłowo ustalonego przez organ stanu faktycznego, pod normę prawa materialnego, która winna znaleźć zastosowanie w sprawie)".

Odnosząc się do dyspozycji art. 80 k.p.a. uzupełnionej treścią art. 7, art. 8 i art.77 § 1 k.p.a. należało ocenić, że organ nie uchybił powyższym regułom i zasadom postępowania administracyjnego. Organ dokonał swobodnej lecz nie dowolnej oceny materiału dowodowego. Wywody swoje oprał na logicznym ciągu myślowym, przedstawił przy tym prawidłową wykładnię wskazanych i omówionych przepisów.

Organ wskazał, że na równoległe istnienia dwóch podmiotów wskazują odrębne dokumenty regulujące ich funkcjonowanie. W przypadku kościelnego Zgromadzenia [...] były to Konstytucje zatwierdzone w dniu [...] października 1922r. przez biskupa [...] J. P. - nazwane Konstytucjami Towarzystwa [...]. Natomiast, Towarzystwo "[...]" działało w oparciu o zatwierdzony przez władze państwowe statut (wielokrotnie zmieniany, ostatni raz w 1932r.). Organ podkreśla, że powyższe wnioski znajdują także potwierdzenie w pozyskanych na potrzeby postępowania administracyjnego - pracy naukowej: pracy doktorskiej księdza J. B. "Historia Zgromadzenia [...] w latach 1921-1951" oraz w publicystyce: książce C. K. "Działalność edukacyjna Towarzystwa "[...]" w latach 1898-1949".

W świetle powyższych ustaleń słuszne wątpliwości organu budziło pismo Starosty w [...] z dnia [...] marca 1928r. Nr [...], w którym to poinformowano rektora Towarzystwa [...], iż Kuria Biskupia w [...] pismem z dnia [...] listopada 1927r. [...] zawiadomiła Urząd Wojewódzki, że Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...] oparte na statucie zatwierdzonym reskryptem Województwa z dnia [...] października 1927r. [...] - zostało uznane przez władze duchowne - jako zgromadzenie zakonne pod nazwą urzędową kościelną "[...]". Nie kwestionując przez to istnienia Towarzystwa "[...]" pod wezwaniem [...] podlegającego ustawie o stowarzyszeniach.

Organ podkreślał, że z jednej strony Kuria Biskupia w [...] oznajmia, że Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...] jest kościelną osobą prawną, z drugiej strony nie kwestionuje jego funkcjonowania w ramach ustawy o stowarzyszeniach, a - jak organ wykazał - na mocy § 3 nie miała ona zastosowania m.in. do zakonów duchownych, kongregacji i stowarzyszeń religijnych, które należało oceniać według ustaw i przepisów dla nich istniejących. Wśród podmiotów wymienionych w cytowanym paragrafie bez wątpienia mieściło się Zgromadzenie [...] jako erygowane przez kompetentną władzę kościelną i w ten sposób nabywające kościelną osobowość prawną.

Organ wskazał, że w aktach administracyjnych sprawy zgromadzono także dokumenty wystawione przez podmioty kościelne, w których mowa jest o identyczności Zgromadzenia [...] i Towarzystwa "[...]". Są to: zaświadczenie Kongregacji Instytutów Życia Konsekrowanego i Stowarzyszeń Życia Apostolskiego z dnia [...] lipca 2013r., poświadczenie Kurii Biskupa w [...] z dnia [...] września 1949r. [...] oraz poświadczenie Książęco Metropolitarnej Kurii w [...] z dnia [...] września 1949r. [...].

Prowadzi to do wniosku, że Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...] Zgromadzenie [...] traktowane było przez władze kościelne jako jeden i ten sam podmiot, który wobec władz państwowych występował jednak w oparciu o świeckie przepisy regulujące prawo o stowarzyszeniach, jako Towarzystwo "[...]" pod wezwaniem [...].

Wszystkie przytoczone dokumenty skłoniły organ do prawidłowej konkluzji, że stanowisko władz kościelnych było sprzeczne z rzeczywistym stanem faktycznym.

Przy czym stanowisko organu poparte jest stosownymi dowodami, które zostały przez organ omówione i poddane szczegółowej analizie.

Skarżący podnosił, że władze Zgromadzenia [...], tożsamego, według skarżącego od 1921r. z Towarzystwem "[...]" w zależności od konkretnej sytuacji "posiłkowały" się nadal statutem Towarzystwa "[...]" – jeżeli było to dla Zgromadzenia z doraźnych przyczyn korzystne. Zdaniem skarżącego nie może to jednak zmieniać oceny, że oba były tożsame.

Nie sposób się zgodzić z wykładnią prezentowaną przez skarżącego w zakresie tożsamości prawnej Zgromadzenia [...] z Towarzystwem "[...]".

Nie ma wątpliwości, jak słusznie ocenił organ, że z punktu widzenia obowiązującego prawa były to dwa podmioty, bez względu na to w jaki sposób uznawała je władza kościelna. Status prawny Zgromadzenia [...] jako kościelnej osoby prawnej jest bezsporny. Wynika to z dokumentów (m.in. dekret erygujący Zgromadzenie Zakonne o ślubach zwykłych z dnia [...] września 1921 r., Konstytucje Towarzystwa [...]), jak i samego stanowiska wnioskodawcy. Zgodnie z cytowanym już w uzasadnieniu przepisem § 3 ustawy o prawie stowarzyszeń z dnia 15 listopada 1867r., ustawa ta nie dotyczyła tego typu podmiotów. Oznacza to, że organy państwowe nie ingerowały w tworzenie i funkcjonowanie kościelnych osób prawnych zostawiając regulacje w tym zakresie prawu kościelnemu. Tłumaczy to chociażby dlaczego Konstytucje Towarzystwa [...] nie wymagały zatwierdzenia władz państwowych.

Taki stan prawny nie zmienił się również po wejściu w życie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 1932r. Nr 94, poz. 808), który w art. 9 spod działania rozporządzenia wyłączył "zakony i kongregacje duchowne oraz inne zrzeszenia, mające wyłącznie i bezpośrednio na celu wykonywanie kultu religijnego prawnie uznanych kościołów i związków religijnych". Treść tego przepisu jasno wskazuje, że rozporządzenie nie miało zastosowania do podmiotów ściśle świadczących posługę religijną, a zatem a contrario miało ono zastosowanie jedynie w stosunku do organizacji, które nie miały charakteru wyłącznie dewocyjnego (np. prowadziły działalność edukacyjną i wychowawczą).

Inaczej sytuacja wyglądała w przypadku Towarzystwa "[...]". Podmiot ten podlegał pod przepisy ustawy o prawie stowarzyszeń z dnia 15 listopada 1867r., jak i rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932r. Prawo o stowarzyszeniach. Świadczy o tym chociażby umieszczona na statucie Towarzystwa adnotacja o treści: "[...] Urząd Wojewódzki na zasadzie ustawy o stowarzyszeniach z 15 listopada 1867 Dz.p.p. Nr. 134 przyjął niniejszy statut do zatwierdzającej wiadomości reskryptem z dnia [...].IV.1932r. [...]". Z założenia zatem Towarzystwo nie mogło być instytucją kościelną (rozumianą jako osoba prawna kościelna), gdyż taka z mocy przytoczonych przepisów dotyczących stowarzyszeń - wyłączona była spod ich reżimu. Jednakże stosowanie w/w przepisów mogło mieć miejsce w stosunku do stowarzyszeń kościelnych, które nie miały osobowości prawnej.

Organ zasadnie przyjął, że o tym, którym instytucjom kościelnym lub zakonnym przysługiwała osobowość prawna decydowały wyłącznie przepisy prawa kanonicznego (uprawnienie to wynikało z przepisów konkordatu, który zapewniał kościołowi m.in. w tej sferze autonomię).

Organ wskazał, że okresie II RP Ministerstwo Sprawiedliwości wystąpiło do Episkopatu Polski z prośbą o wykładnię norm Kodeksu Prawa Kanonicznego. Efektem tego wystąpienia był ogłoszony w Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Sprawiedliwości spis osób prawnych kościelnych i zakonnych - komunikat z dnia 15 maja 1926r. w sprawie przepisów prawa kościelnego o osobach prawnych kościelnych i zakonnych (Dz.Urz. Min. Spr. nr 10 z 15 maja 1926r.).

Organ wskazał, że spis obejmował wymienione w Kodeksie prawa kanonicznego jednostki organizacyjne Kościoła katolickiego określane mianem osób moralnych (prawnych), wśród których wymieniono także wszystkie godności kościelne.

Komunikat ten nie wymieniał jednak w swojej treści stowarzyszeń kościelnych w efekcie czego organ założy, że nie były one uznawane za osoby prawne kościelne, co z kolei skutkowało tym, że nie mogły one być właścicielem majątku kościelnego (a zatem majątek stowarzyszeń nie był także majątkiem kościelnym).

Wykładnia taka wynikała z oceny obowiązujących w tym zakresie przepisów świeckich i kościelnych oraz z omówionego materiału dowodowego. Wyciąg, wraz z wyjaśnieniami był jednym z poddanych przez organ analizie dowodów w sprawie. Zarzuty skargi, nie odnoszą się natomiast do potencjalnych błędów logicznych w przeprowadzonej przez organ ocenie dowodów. Argument, że ww. wykaz nie był aktem prawnym (czego organ nigdy nie twierdził) i nie zawierał wymienienia wszystkich kościelnych osób prawnych (chociaż z założenia powinien – bo taki był cel wystąpienia MS), nie może sam w sobie skutkować obaleniem stanowiska organu. Organ podkreślał, że nawet jeśli przyjąć za wnioskodawcą, że Towarzystwo "[...]" było stowarzyszeniem kościelnym wymienionym w kanonie 685 Kodeksu prawa kanonicznego, to i tak jego majątek nie był majątkiem kościelnym, a tylko nieruchomości ziemskie należące do Kościoła katolickiego lub gmin wyznaniowych innych wyznań podlegały wyłączeniu spod działania przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Skarżący negował ocenę zawierania pomiędzy Zgromadzeniem [...] a Towarzystwem "[...]" umów cywilnoprawnych. Zdaniem skarżącego, chodziło jedynie o sportowanie wpisów własności w księgach wieczystych, zgodnie z ich rzeczywistym stanem prawnym.

Nawiązując do norm prawa obowiązujących w okresie II RP, należy wskazać, że jest to bardzo nietypowy sposób prostowania wpisów w księgach wieczystych. Zarówno w okresie międzywojennym, jak i obecnie do prostowania omyłkowych (błędnych) wpisów w księgach wieczystych istniała odrębna procedura. Nieco inna sytuacja zachodziła natomiast gdy występowała potrzeba uzgodnienia wpisów zawartych w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Niezależnie od powyższych rozważań, wskazać, należy, że umowy zawierane pomiędzy dwoma podmiotami, co do zasady świadczą o odrębności prawnej tych podmiotów. Ponadto, umowa tego typu oceniana była przez organ w zestawieniu z całokształtem materiału dowodowego.

Podsumowując, wskazana wyżej argumentacja jednoznacznie przekonuje, że organ dokonał prawidłowej wykładni: art. 2 ust.1 zdanie drugie dekretu, z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jedn. z roku 1945, Dz. U. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.), kanonu 685 Kodeksu prawa kanonicznego, ogłoszonego w dniu 27 maja 1917 r. przez papieża Benedykta XV, art. 1 Konkordatu pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisanego w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (Dz. U. R.P. z roku 1925 Nr 72, poz. 501), art. 1 Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską podpisanego w dniu 28 lipca 1993 r. (Dz. U. z roku 1998 Nr 51, poz. 318), art. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej.

Na zakończenie, odnosząc do zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego zawartych w skardze, należało jeszcze dodać, że w świetle okoliczności niniejszej sprawy nie sposób przyjąć, że organ rozpoznając sprawę nie dopełnił obowiązków przewidzianych w art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a.

Organ wykazał bowiem niezbędną dbałość o dokładne wyjaśnienie sprawy, a wszystkie istotne w sprawie fakty i zdarzenia zostały ustalone oraz w dostateczny sposób rozważone. Motywy podjętego rozstrzygnięcia należycie przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Należy podnieść, że materiał zgromadzony w sprawie daje jednoznaczną odpowiedź, co do istotnych elementów niezbędnych dla sformułowania oceny prawnej rozpatrywanej sprawy, a nadto zapewnia możliwość oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu. Kwestia tego, że skarżący nie podzielają oceny prawnej dokonanej przez organ sama w sobie nie stanowi naruszenia dyspozycji art. 7, art. 8 czy art.77 § 1 k.p.a.

Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270), orzekł jak w sentencji.