Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2757/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-07-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 2 i 3, art. 3 ust. 2, art.5 ust. 1i2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 marca 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 1536/18 w sprawie ze skargi B.K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami RP oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 28 marca 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 1536/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi B.K. na decyzję Ministra [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami RP 1. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z [...] lutego 2018 r. nr [...]; 2. zasądził od Ministra [...] na rzecz B.K. kwotę 680 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

B.K. (dalej skarżąca bądź wnioskodawczyni) wnioskiem z 21 sierpnia 2014 r. zwróciła się do Wojewody [...] (dalej Wojewoda) o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez W.T. w postaci majątku ziemskiego [...], folwarku [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...] i nieruchomości położonych w [...], pow. [...], a jako podstawę prawną wskazała art. 2 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. [k. 31-29 akt administracyjnych].

Pismem z 24 września 2015 r. doprecyzowała wniosek wskazując, że W.T. był współwłaścicielem w 1/4 części, wraz ze swym rodzeństwem - S.T., W.T. i K.T. - lasów o powierzchni 569,76 ha, wchodzących w skład majątku ziemskiego [...] i sześciu działek rolnych o powierzchni 29,6670 ha, położonych w [...], jak również wyłącznym właścicielem gruntów rolnych o powierzchni 121,8057 ha, otrzymanych z podziału majątku [...] [k. 78-75 akt administracyjnych].

Wojewoda [...] decyzją z [...] grudnia 2015 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] grudnia 2015 r.), na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. [o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r. poz. 1090, dalej ustawa rekompensacyjna bądź urpr)] odmówił potwierdzenia B.K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W.T. nieruchomości, położonej w [...] i udziałów we współwłasności nieruchomości, stanowiących majątek ziemski [...], wraz z folwarkiem [...] i nieruchomości położonej w [...], woj. [...]. W uzasadnieniu wskazał, że wnioskodawca nie spełnił przesłanki, wynikającej z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. [k. 114-111 akt administracyjnych].

Decyzją z [...] września 2016 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] września 2016 r.) Minister [...], po rozpoznaniu odwołania B.K. uchylił decyzję [z [...] grudnia 2015 r.] w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W uzasadnieniu wskazał, że Wojewoda, ponownie rozpatrując sprawę, winien przede wszystkim: 1. uzupełnić postępowanie dowodowe, w tym wezwać stronę do przedłożenia stosownych dowodów, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy; 2. dokonać należytego uzasadnienia ponownego rozstrzygnięcia w sprawie, uwzględniając całokształt zgromadzonego materiału dowodowego; 3. ustalić przedmiot postępowań, prowadzonych przez Wojewodę [...], w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz pozostałych spadkobierców rodzeństwa T. i zestawić go z przedmiotem niniejszego postępowania [k. 230-225v akt administracyjnych].

Wojewoda [...] rozpoznał wniosek B.K. z 21 sierpnia 2014 r. doprecyzowany pismem z 24 września 2015 r. trzema decyzjami.

Decyzjami nr [...] i nr [...] z [...] listopada 2017 r. Wojewoda [...] odmówił B.K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W.T., odpowiednio: nieruchomości, położonej w [...], składającej się z gruntów rolnych o powierzchni 121,8057 ha i udziału, wynoszącego 1/4 część w prawie własności nieruchomości, położonej w [...], pow. [...], woj. [...], składającej się z sześciu działek rolnych o powierzchni 29,6670 ha.

Przedmiotem niniejszego postępowania jest decyzja nr [...] z [...] lutego 2018 r. (dalej decyzja nr [...]) Wojewody [...] odmawiająca potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W.T. udziału, wynoszącego 1/4 części w prawie własności nieruchomości, położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], składającej się z lasów o powierzchni 569,76 ha.

Wojewoda [...] w uzasadnieniu decyzji nr [...] wskazał, że stosownie do art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097), potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. Wniosek ten składa właściciel pozostawionej nieruchomości, jej współwłaściciel, spadkobierca tych osób bądź osoba wskazana spośród spadkobierców do rekompensaty (art. 5 ust. 2 urpr).

Zakres podmiotowy ustawy określają art. 2 i 3 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r. poz. 195, dalej ustawa z 2013 r.) zgodnie z którymi prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:

1. art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580),

2. art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934),

3. § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić, zaś w razie śmierci właściciela jego spadkobiercom posiadającym obywatelstwo polskie.

Wojewoda podniósł, że do momentu nowelizacji, dokonanej ustawą z 2013 r., art. 2 pkt 1 urpr stanowił, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1.

Ze względu na nowelizację art. 2 urpr, ustawodawca umożliwił osobom, które nie złożyły wniosku w terminie do dnia 31 grudnia 2008 r., złożenie takiego wniosku, jeśli wykażą, że na ocenę spełnienia przez nie wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane tą nowelizacją.

Wojewoda ustalił, że właścicielem udziału, wynoszącego 1/4 części w prawie własności nieruchomości, położonej w [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], składającej się z lasów o powierzchni 569,76 ha, był W.T., s. W. i H., ur. [...] lipca 1904 r. w [...], ostatnio stale zamieszkały w [...], uznany za zmarłego z dniem 1 stycznia 1947 r. i że prawo do rekompensaty za udział, wynoszący 1/4 części, w prawie własności ww. nieruchomości pozostawionej przez W.T. w [...], przysługiwałoby B.K. w całości. W niniejszej sprawie zasadniczą kwestią jest ustalenie, czy wnioskodawczyni składając swój wniosek po upływie terminu określonego w art. 5 ust. 1 urpr i argumentując go spełnieniem wymogu, wynikającego z art. 2 ust. 2 ustawy z 2013 r. w rzeczywistości spełniła ten wymóg.

Wojewoda wskazał, że przed nowelizacją ustawy rekompensacyjnej, dokonanej ustawą z 2013 r., brak było w niej definicji zamieszkiwania. Definicja zamieszkiwania była analizowana w kontekście miejsca koncentracji interesów życiowych (co wynikało z utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych), a nie zamieszkiwania dokładnie dnia 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego organ I instancji ustalił, że W.T. do chwili mobilizacji w sierpniu 1939 r. niewątpliwie zamieszkiwał na byłym terytorium państwa polskiego, najprawdopodobniej w [...], wraz z żoną R. i synem J. Zatem nie można uznać, że w związku z mobilizacją do wojska i okolicznościami wojennymi W.T. zmienił miejsce zamieszkania, nawet jeżeli 1 września 1939 r. nie przebywał fizycznie na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Wojewoda podkreślił, że w świetle dostępnych informacji i dokumentów zgromadzonych w postępowaniu administracyjnym wnioskodawca lub jego poprzednik prawny nie mogli oczekiwać niekorzystnego wyniku ewentualnego postępowania, zainicjowanego przed 31 grudnia 2008 r., z uwagi na niespełnienie wymogu zamieszkiwania W.T. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Historycznie rzecz ujmując majątek [...] po śmierci pierwotnego właściciela W.T. został podzielony pomiędzy jego dzieci: S.T., W.T., W.T. i K.T. Na każdą z części tego majątku odpowiednio przypadającą na spadkobiercę, została założona oddzielna księga wieczysta (uwierzytelniona kopia: wyciągu z wykazu hipotecznego księgi wieczystej oznaczonej numerem hipotecznym [...] z [...] sierpnia 1938 r.) W.T. na datę wybuchu II wojny światowej był właścicielem wyodrębnionej części majątku i współwłaścicielem w 1/4 części wraz ze swym rodzeństwem S.T., W.T. i K.T. - lasów o powierzchni 569,76 ha, wchodzących w skład majątku ziemskiego [...].

Kluczowe w niniejszej sprawie stało się ustalenie przedmiotu wniosków o rekompensatę, złożonych do dnia 31 grudnia 2008 r. przez spadkobierców rodzeństwa T.: K., S., W. i W. i ich matki H.. Wojewoda ustalił, że do dnia 31 grudnia 2008 r. złożono między innymi wniosek dotyczący udziału S.T., wynoszący 1/4 części w prawie własności nieruchomości, stanowiących majątek leśny [...] o pow. 569,76 ha, potwierdzony odpisem wykazu majątków leśnych położonych na terenie powiatu [...] na dzień 1 stycznia 1938 r., sporządzonego w czerwcu 1938 r., złożony do Wojewody [...].

Wojewoda [...] wskazał, że z przepisów nie wynika, by prawo do rekompensaty, nawet w przypadku, gdy nieruchomość była przedmiotem współwłasności, przysługiwało wszystkim współwłaścicielom tej nieruchomości łącznie. Skierowane do Wojewody [...] wnioski spadkobierców współwłaścicieli pozostawionej nieruchomości nie wszczynają postępowania względem pozostałych współwłaścicieli nieruchomości, w tym spadkobierców W.T.. Z tego względu, wniosek B.K. z 21 sierpnia 2014 r. należy traktować jako wniosek inicjujący przedmiotowe postępowanie wyłącznie w stosunku do udziału, należącego do W.T., we współwłasności nieruchomości, pozostawionej w [...].

Wojewoda [...] uznał, że postępowanie, dotyczące potwierdzenia prawa do rekompensaty za należący do W.T. udział, wynoszący 1/4 części, w prawie własności nieruchomości, położonej w [...], składającej się z 569,76 ha lasu, zostało zainicjowane dopiero wnioskiem B.K. z 21 sierpnia 2014 r.

W konsekwencji zdaniem organu nieuzasadnione jest stanowisko skarżącej, że wnioski dotyczące ww. nieruchomości zostały złożone w ustawowym terminie przez innych spadkobierców rodzeństwa T., a tym samym wszczęły postępowanie administracyjne także w stosunku do niej.

Wojewoda [...], w oparciu o zebrane dowody, ocenił, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki, określone w ustawie z dnia 12 grudnia 2013 r., pozwalające na wydanie decyzji potwierdzającej B.K. prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W.T. udziału, wynoszącego 1/4 części w prawie własności nieruchomości, położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w [...], składającej się z 569,76 ha lasu [k. 247-242v akt administracyjnych].

Minister [...] (dalej Minister bądź organ odwoławczy) decyzją z [...] czerwca 2018 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] czerwca 2018 r.) po rozpatrzeniu odwołania B.K. (dalej wnioskodawczyni bądź skarżąca) od decyzji Wojewody [...] z [...] lutego 2018 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] lutego 2018 r.), odmawiającej potwierdzenia B.K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W.T. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], składającej się z lasów o powierzchni 596,76 ha - utrzymał w mocy decyzję nr [...] Wojewody [...] z [...] lutego 2018 r.

Organ odwoławczy po ponownym rozpoznaniu sprawy wskazał, że Minister [...] decyzją z [...] września 2016 r. nr [...] uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z [...] grudnia 2015 r. nr [...] i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Organ odwoławczy w uzasadnieniu ww. decyzji stwierdził, że organ I instancji winien ustalić ponad wszelką wątpliwość, czy nieruchomość objęta decyzją Wojewody [...] z [...] lutego 2007 nr [...], potwierdzająca E.R. prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez K.R. w miejscowości [...] i postępowaniem przed Wojewodą [...] z wniosku A.T., M.G. i P.T. o przyznanie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S.T. nieruchomości w miejscowości [...], jest tożsama z nieruchomością w [...] objętą niniejszym postępowaniem, i ustalić krąg współwłaścicieli nieruchomości w [...].

Minister podkreślił, że Wojewoda [...] dokonał czynności wskazanych w uzasadnieniu decyzji z [...] września 2016 r. i pismem z 19 października 2017 r. wystąpił do [...] Urzędu Wojewódzkiego o wypożyczenie akt spraw zakończonych decyzjami Wojewody [...] z: [...] lutego 2015 r. nr [...] potwierdzającej E.R., A.T., M.G., P.T., B.K. i Z.T. przysługiwanie prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez H.T. w [...], powiat [...], województwo [...]; [...] lutego 2007 r. nr [...] potwierdzającej E.R. przysługiwanie prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez K.R. w [...], powiat [...], województwo [...].

Wojewoda [...] poinformował, że w sprawie zakończonej decyzją Wojewody [...] z [...] lutego 2007 r. nr [...], złożono wniosek o wznowienie postępowania ponieważ odnaleziono dokumenty świadczące o tym, że K.R. poza gruntami rolnymi zabudowanymi domem mieszkalnym w [...] była również współwłaścicielką wraz z rodzeństwem S.T., W.T. i W.T. nieruchomości leśnych położonych w majątku [...].

Minister wskazał, że skarżąca na poparcie swego stanowiska nie przedłożyła żadnych dowodów, a znajdujące się w aktach sprawy dokumenty wskazują jednoznacznie, że majątek [...] po śmierci W.T. został podzielony między jego dzieci S.T., W.T., W.T. i K.T., a na każdą z części majątku odpowiednio przypadającą na jego dzieci tj. S.T., W.T., W.T. i K.T., została założona oddzielna księga wieczysta (uwierzytelniona kopia wyciągu z wykazu hipotecznego księgi wieczystej oznaczonej numerem hipotecznym [...]).

Zdaniem Ministra oznacza to, ze W.T. nie występował jako współwłaściciel majątku [...] wraz ze swym rodzeństwem. Z materiału dowodowego wynika, że W.T. był właścicielem odrębnej części majątku "[...]" [winno być "[...]"].

W ocenie organu II instancji wnioskodawczyni nie udowodniła, że na złożenie przez nią wniosku dnia 21 sierpnia 2014 r. i na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania przez W.T. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP miały wpływ zmiany dokonane ustawą z 2013 r.

W ocenie organu odwoławczego B.K. złożyła wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty po terminie określonym w art. 5 ust. 1 urpr.

Minister podkreślił, że z dyspozycji art. 5 ust. 1 urpr wynika, że postępowanie w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za majątek pozostawiony poza obecnymi granicami RP jest postępowaniem wszczynanym na wniosek zainteresowanego podmiotu. Dla skutecznego przyznania prawa do rekompensaty konieczne jest złożenie wniosku "przed dniem" [winno być "nie później niż do dnia" - veba legis] 31 grudnia 2008 r.

Termin na złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu nieruchomości j pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest terminem prawa materialnego i ogranicza w czasie dochodzenie p[rze]dmiotowych roszczeń.

W ocenie Ministra Wojewoda [...] zgodnie z prawem odmówił B.K. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości [...], gm. [...], powiat [...], województwo [...], składającej się z 569,76 ha lasu. Strona złożyła wniosek o tę nieruchomość dopiero dnia 21 sierpnia 2014 r., a zatem po terminie określonym w art. 5 ust. 1 urpr. Zgodnie z art. 5 ust. 1 urpr, termin prawa materialnego, wyklucza po jego upływie skuteczne żądanie prawa do rekompensaty za inne nieruchomości niż zgłoszone przed ta datą. Wszelkie roszczenia zgłoszone po tej dacie wygasają.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że zgodnie z uchwałą 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9.10.2017 r. I OPS 3/17 [ONSAiWSA 2018/1/2, dalej uchwała I OPS 3/17]: "Złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty przez osobę uprawnioną w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm. - obecnie Dz. U. z 2016 r. poz. 2042 ze zm.) skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich uprawnionych w rozumieniu art. 3 tej ustawy.".

Minister na podstawie akt sprawy ustalił, że W.T. był jedynym właścicielem nieruchomości położonej w miejscowości [...], składającej się z 569,76 ha lasu. Każdy z następców prawnych W.T. tj. K.R., S.T., W.T. i W.T., posiadał odrębną własność [części] majątku [...]. Z materiału dowodowego wynika, że po śmierci W.T. nastąpił podział majątku i wyodrębnienie dla każdego z jego następców prawnych oddzielnej części majątku [...] [s. 20 akapit 1 i 3 decyzji z [...] czerwca 2018 r.].

Odnośnie zarzutów skarżącej wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z 2013 r., organ administracji może prowadzić postępowanie administracyjne z wniosku strony złożonego w terminie określonym ww. ustawą dopiero po wykazaniu przez stronę że na ocenę spełnienia przez nią wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane niniejszą ustawą. Strona w przedmiotowym postępowaniu nie wykazała, że na ocenę spełnienia przez nią wymogu zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP miały wpływ zmiany dokonane ustawą z 2013 r. Jak wynika z materiału dowodowego strona od samego początki wiedziała, że jej poprzednik prawny W.T. zamieszkiwał na byłym terytorium RP - pismo Instytutu Pamięci Narodowej z 17 lipca 2014 r., przesłane przez stronę postępowania przy wniosku z 21 sierpnia 2014 r., zatem zarzut dotyczący naruszenia art. 2 ust. 2 ustawy z 2013 r. jest niezasadny [k. 281-272v akt administracyjnych].

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła B.K., zarzucając decyzji z [...] czerwca 2018 r. naruszenie:

I. prawa materialnego, które miało wpływ na wynika sprawy:

1. art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że sytuacja, w której właściciel nieruchomości pozostawionej poza granicami obecnej Rzeczypospolitej Polskiej nie przebywał w dniu 1 września 1939 r. na terenach byłej Rzeczypospolitej Polskiej z uwagi na odbywaną służbę wojskową, jest sytuacją irrelewantną dla oceny spełnienia wymogu zamieszkiwania na tych terenach z perspektywy zmian dokonanych w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej;

2. art. 2 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, przez błędne przyjęcie, że wnioskodawczyni nie wykazała spełnienia przesłanek uzasadniających złożenie przez nią wniosku o przyznanie jej prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami obecnej Rzeczypospolitej Polskiej przez W.T. w terminie wskazanym w ust. 1 tej ustawy;

3. art. 3 ust. 2 w zw. z art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez błędną wykładnię, że złożenie wniosku przez jednego ze współwłaścicieli nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP bądź spadkobierców właściciela takiej nieruchomości nie powoduje automatycznie wszczęcia postępowania w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz pozostałych współwłaścicieli nieruchomości bądź ich spadkobierców, podczas gdy prawidłowa wykładnia art. 5 ust. 2 ustawy prowadzi do konkluzji, że złożenie wniosku o potwierdzenie przyznania prawa do rekompensaty w terminie do 31 grudnia 2008 r. przez jednego ze spadkobierców jest wystarczające do prowadzenia postępowania wobec wszystkich spadkobierców, nawet tych, którzy takiego wniosku nie złożyli lub złożyli go z uchybieniem terminu;

II. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

1.art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 kpa przez brak wszechstronnego wyjaśnienia sprawy i nierozpoznanie istoty sprawy;

2. art. 80 kpa przez brak dokonania oceny dowodów na podstawie całokształtu materiału dowodowego, w szczególności w zakresie błędnego ustalenia, że W.T. nie był współwłaścicielem lasu majątku [...], a właścicielem określonej jego części.

Skarżąca w uzasadnieniu skargi podkreśliła, że Minister dopuścił się błędu w ustaleniach faktycznych. Wbrew zebranemu materiałowi dowodowemu ustalił, że po śmierci W.T. nastąpił podział całego majątku ziemskiego [...] (w tym lasów). Tymczasem zgodnie z "Wykazem majątków leśnych położonych na terenie powiatu [...] na dzień 1 stycznia 1938 roku" (sporządzonym w czerwcu 1938 r.) do rodziny T. należał las w majątku [...] o powierzchni ogólnej wynoszącej 569,76 hektarów. Z dokumentu w sprawie [...] z dnia 20 grudnia 1933 r., zawierającego polecenie Kierownika Urzędu, by uczynić odnośne adnotacje w ewidencji gruntów wynika, że część majątku [...] stanowiły lasy o powierzchni 563,89 hektarów, stanowiące współwłasność S.T., W.T., K.T. i W.T., dzieci W. W wyciągu z wykazu hipotecznego księgi wieczystej oznaczonej hipotecznym numerem [...] z dnia [...] sierpnia 1938 r. (dział drugi), opisano w jaki sposób W.T. i jej rodzeństwo zostali właścicielami majątku [...]. Po śmierci W.T. w dniu 11 czerwca 1919 r., majątek [...] odziedziczyły w częściach równych jego dzieci: S.T., W.T., K.T. i W.T., na mocy testamentu z dnia [...] czerwca 1919 r., zatwierdzonego do wykonania orzeczeniem Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] maja 1921 r. W dniu 24 stycznia 1930 r. spadkobiercy W.T. dokonali podziału majątku ziemskiego w zakresie gruntów nieleśnych. W zakresie lasów nie został dokonany podział (co potwierdza m.in. dokument w sprawie [...] z dnia 20 grudnia 1933 r.); zatem W.T. przysługiwał udział wynoszący 1/4 ogólnej powierzchni lasów (569,76 hektarów).

Skarżąca podniosła, że K.R., E.R. i A.T. wniosły o potwierdzenie prawa do rekompensaty w terminie określonym w art. 5 ust. 1 urpr, a złożenie wniosku chociażby przez jednego z uprawnionych w terminie powoduje, że jego wniosek traktowany jest jako wniosek pozostałych współuprawnionych (współwłaścicieli lub spadkobierców współwłaścicieli; k. 2-6 akt I SA/Wa 1536/18).

Minister [...] w odpowiedzi na skargę wnosił o jej oddalenie i podtrzymał w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (k. 10-13 akt I SA/Wa 1536/18).

Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie wyrokiem I SA/Wa 1536/18 na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.

Sąd I instancji uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonych decyzji były przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097).

Prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w myśl przepisów tej ustawy, przysługuje ich właścicielowi (art. 2), a w przypadku jego śmierci wszystkim jego spadkobiercom bądź niektórym z nich wskazanym przez pozostałych spadkobierców, o czym stanowi art. 3 ust. 2 urpr. Potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. (art. 5 ust. 1 urpr).

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów uchwałą z 9.10. 2017 r. I OPS 3/17 stwierdził, że złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty przez osobę uprawnioną w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych w rozumieniu art. 3 tej ustawy.

NSA podniósł, że wszystkie uwarunkowania materialnoprawne i proceduralne prowadzą do stanowiska, że współwłaściciel lub spadkobierca składając wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty powoduje wszczęcie postępowania w rozumieniu art. 61 § 1 kpa, nie tylko w sprawie przysługującego mu udziału w prawie do rekompensaty, ale wszczęcie postępowania w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Jeżeli kilku osobom przysługuje uprawnienie wynikające z norm prawa materialnego tj. z art. 3 ust. 1 albo art. 3 ust. 2 zdanie pierwsze w związku z art. 2 urpr, osoby te (współwłaściciele albo spadkobiercy właściciela pozostawionej poza obecnymi granicami RP nieruchomości) występują wobec siebie w relacji współuczestnictwa materialnego. Taki rodzaj współuczestnictwa charakteryzuje się przede wszystkim tym, że uprawnienia i obowiązki uczestników postępowania zależą wzajemnie od siebie. Zależność taka zachodzi m.in. w sytuacji, gdy uprawnienia lub obowiązki stron są wspólne. NSA wskazał, że zgodnie z art. 3 ust. 1 urpr prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim współwłaścicielom, spełniającym wymogi określone w art. 2, albo niektórym z nich wskazanym przez pozostałych współwłaścicieli. Tak samo według art. 3 ust. 2 urpr prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom, albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 urpr.

Wystarczające jest by jeden ze spadkobierców lub współwłaścicieli złożył wniosek w terminie do 31 grudnia 2008 r., a organ winien z urzędu ustalić, którym osobom przysługuje przymiot strony i umożliwić tym osobom aktywny udział w postępowaniu, bowiem posiadanie przez współwłaścicieli oraz spadkobierców interesu prawnego w postępowaniu o potwierdzenie prawa do rekompensaty jest niewątpliwe. Jeśli tak zawiadomiona osoba nie przyłączy się do postępowania w charakterze strony domagającej się potwierdzenia prawa także na jej rzecz, brak będzie podstaw do przyznania jej uprawnienia. To jednak od woli osoby uprawnionej, a nie od czynności procesowych podejmowanych poza jej wiedzą będzie zależało rozstrzygnięcie dotyczące także jej interesu prawnego. Skład siedmiu sędziów NSA wskazał na celowość załatwiania sprawy o potwierdzenie prawa do rekompensaty jednym rozstrzygnięciem.

Uchwała składu siedmiu sędziów NSA jest wiążąca w danej sprawie (art. 187 § 2 ppsa), ma ona nadto ogólną moc wiążącą, wynikającą z art. 269 § 1 ppsa. Przepis ten nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale powiększonego składu NSA. Skład, który nie podziela wspomnianego stanowiska może jedynie ponownie przedstawić dane zagadnienie odpowiedniemu składowi powiększonemu.

W przedmiotowej sprawie sporne jest czy po śmierci W.T. nastąpił podział całego majątku ziemskiego [...], w tym lasów (organ odwoławczy wskazał, że dokonał takich ustaleń na podstawie akt sprawy) czy też pozostawały one we współwłasności rodzeństwa.

Czy prawo do rekompensaty, nawet w przypadku, gdy nieruchomość była przedmiotem współwłasności, przysługiwało wszystkim współwłaścicielom tej nieruchomości łącznie.

Zdaniem organu I instancji, skierowane do Wojewody [...] wnioski spadkobierców współwłaścicieli pozostawionej nieruchomości nie wszczynają postępowania względem pozostałych współwłaścicieli nieruchomości, w tym spadkobierców W.T. Z tego względu, wniosek B.K. z 21 sierpnia 2014 r. należy traktować jako wniosek inicjujący przedmiotowe postępowanie wyłącznie w stosunku do udziału, należącego do W.T., we współwłasności nieruchomości, pozostawionej w [...].

Organ I instancji stanął na stanowisku, że spadkobiercy współwłaścicieli mogą składać wnioski w ramach udziału należącego do ich poprzednika prawnego, czyli w zakresie określonym przez należący do poprzednika tytuł prawny. Wynika to z tego, że rodzeństwo i dzieci rodzeństwa nie mają żadnych praw do nieruchomości należącej do W.T., w tym do udziału w nieruchomości leśnej. Prawa te mają następcy W.T., a rodzeństwo nie zalicza się do tej grupy, co oznacza że nikt z rodzeństwa nie jest uprawniony do złożenia wniosku dotyczącego jego mienia.

Kolejną kwestią sporną jest czy zmiany dokonane w ustawie rekompensacyjnej ustawą z 2013 r. miały wpływ na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania przez W.T. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i niezłożenie przez wnioskodawczynię wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty w terminie do dnia 31 grudnia 2008 r.

Organy obu instancji twierdzą, że wnioskodawczyni lub jej poprzednik prawny nie mogli oczekiwać niekorzystnego wyniku ewentualnego postępowania zainicjowanego przed 31 grudnia 2008 r. Skarżąca jest innego zdania.

Odnosząc się do kwestii ustaleń faktycznych dokonanych przez Ministra według którego W.T. był jedynym właścicielem całej nieruchomości leśnej, stwierdzić należy, że przede wszystkim Minister [...] nie uzasadnił dlaczego doszedł do takiego wniosku. Nie można nazwać uzasadnianiem stwierdzenia, że organ odwoławczy dokonał ustaleń w tym przedmiocie na podstawie akt sprawy.

Minister nie wskazał w oparciu o jakie dokumenty doszedł do takiego wniosku tym bardziej, że ustalenie to pozostaje w sprzeczności z ustaleniem dokonanym przez Wojewodę [...] jak również z ustaleniami dokonanym przez Wojewodę [...] w decyzji z [...] października 2017 r.

Skarżąca zwróciła uwagę, że zgodnie z "Wykazem majątków leśnych położonych na terenie powiatu [...] na dzień 1 stycznia 1938 roku" do rodziny T. należał las w majątku [...] o powierzchni ogólnej wynoszącej 569,76 ha. Z dokumentu w sprawie [...] z 20 grudnia 1933 r., wynika że część majątku [...] stanowiły lasy o powierzchni 563,89 ha, stanowiące współwłasność S.T., W.T., K.T. i W.T., dzieci W.T. Dnia 24 stycznia 1930 r. spadkobiercy W.T. dokonali podziału majątku ziemskiego w zakresie gruntów nieleśnych. W zakresie lasów podział nie został dokonany, co potwierdza m.in. dokument w sprawie [...] z 20 grudnia 1933 r. i "pismo" [winno być "decyzja"; k. 63-61 akt administracyjnych] Wojewody [...] Nr [...] z [...] sierpnia 1939 r. W "piśmie tym" [winno być "uzasadnieniu tej decyzji"] wskazano, że las majątku [...] o łącznej powierzchni około 569,76 ha, należący do K.T., S.T., W.T. i W.T. został uznany za ochronny decyzjami Wojewody [...] z: [...] czerwca 1931 r. nr [...]; [...] października 1937 r. nr [...]; [...] sierpnia 1939 r. nr [...]. "Pismo to" [winno być "decyzja z [...] sierpnia 1939 r."] został[a] przesłan[a] do Oddziału Ochrony Lasów w dniu 30 sierpnia 1939 r.

Minister nie odniósł się do wskazanych dokumentów i nie uzasadnił na jakiej podstawie ustalił, że W.T. był jed[y]nym właścicielem nieruchomości leśnej.

Ustalenie to wiąże się istotnymi konsekwencjami dla skarżącej, gdyż w sytuacji gdyby jedynym właścicielem lasów był W.T. nie ma zastosowania uchwała I OPS 3/17, w której NSA stwierdził, że złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty przez osobę uprawnioną w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych w rozumieniu art. 3 tej ustawy.

Kwestią sporną jest czy prawo do rekompensaty, w przypadku gdy nieruchomość była przedmiotem współwłasności, przysługiwało wszystkim współwłaścicielom tej nieruchomości łącznie. W świetle uchwały I OPS 3/17 nie budzi obecnie wątpliwości, że wszczęcie postępowania przez jednego ze spadkobierców rodzi po stronie organu obowiązek zapewnienia czynnego udziału w tym postępowaniu również pozostałym spadkobiercom dawnej właścicielki, niezależnie od tego czy złożyli oni odpowiedni wniosek.

Sytuacja ta odnosi się również do współwłaścicieli nieruchomości. Mając na względzie stanowisko wyrażone w uchwale I OPS 3/17 należy stwierdzić, że jeżeli kilku osobom przysługuje uprawnienie wynikające z norm prawa materialnego ustawy rekompensacyjnej, to współuczestnictwo współwłaścicieli albo spadkobierców właściciela pozostawionej poza obecnymi granicami RP nieruchomości ma charakter materialny. Prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim współwłaścicielom, spełniającym wymogi określone w art. 2, albo niektórym z nich wskazanym przez pozostałych współwłaścicieli (art. 3 ust. 1 urpr). Jeżeli nieruchomość poza obecnymi granicami RP pozostawili współwłaściciele, to ich spadkobiercy również są współwłaścicielami tej nieruchomości oczywiście w odpowiednich ułamkach.

W świetle uchwały I OPS 3/17, złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty przez osobę uprawnioną w terminie określonym w art. 5 ust. 1 urpr skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do B.K., co oznacza, że może ona przyłączyć się do toczącego się postępowania lub wystąpić z wnioskiem o wznowienie postępowania.

Postępowanie w sprawie rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest postępowaniem wnioskowym, co oznacza że to strona precyzuje treść żądania. Strona ma obowiązek w terminie wynikającym z ustawy rekompensacyjnej wskazać wszystkie nieruchomości, za pozostawienie których domaga się rekompensaty.

Jeżeli przepis wskazuje datę, do której osoby uprawnione mogły złożyć wniosek o przyznanie im rekompensaty, a świadczenie to przysługuje za konkretne nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Polski, to oczywistym jest, że zainteresowani w zakreślonym terminie najpóźniej do dnia 31 grudnia 2008 r. obowiązani byli wskazać, za jakie konkretnie nieruchomości żądają przyznania im rekompensaty.

Późniejsze sprecyzowanie wniosku, w szczególności przez wskazanie jeszcze innych nieruchomości po terminie zastrzeżonym w art. 5 ust. 1 urpr, należy uznać za złożenie nowego wniosku, a nie uzupełnienie poprzedniego. Oznacza to, że B.K. mogłaby przyłączyć się tylko i wyłącznie do toczącego się postępowania wszczętego na skutek wniosku złożonego w terminie, dotyczącego udziału we współwłasności któregokolwiek z rodzeństwa W.T., dotyczącego nieruchomości stanowiących majątek leśny [...] o pow. 569,76 ha. Z uzasadnienia decyzji [...] czerwca 2018 r. wynika, że w tej dacie toczyło się postępowanie z wniosku spadkobierców K.R. o wznowienie postępowania o potwierdzenie prawa do rekompensaty w zakresie nieruchomości leśnych, których była również współwłaścicielką.

Odnosząc się do kwestii czy zmiany ustawy rekompensacyjnej dokonane ustawą z 2013 r. miały wpływ na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania przez W.T. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i niezłożenie przez B.K. wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty w terminie do dnia 31 grudnia 2008 r. stwierdzić należy, że organy obu instancji prawidło oceniły że nie mogli oczekiwać niekorzystnego wyniku ewentualnego postępowania, zainicjowanego przed 31 grudnia 2008 r., z uwagi na niespełnienie wymogu zamieszkiwania W.T. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Do momentu nowelizacji, dokonanej ustawą z 2013 r., art. 2 pkt 1 urpr stanowił, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1.

Ze względu na nowelizację treści art. 2 urpr, ustawodawca umożliwił osobom, które nie złożyły wniosku w terminie do dnia 31 grudnia 2008 r., złożenie takiego wniosku, jeśli wykażą, że na ocenę spełnienia przez nie wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane tą nowelizacją.

W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji prawidłowo ustaliły, że miejscem zamieszkania W.T. od urodzenia nieprzerwanie był [...], a więc byłe terytorium RP, jak również że W.T. do chwili mobilizacji w sierpniu 1939 r. zamieszkiwał w [...] wraz z żoną R. i synem J. Zatem nie można uznać, że w związku z mobilizacją do wojska oraz okolicznościami wojennymi W.T. zmienił miejsce zamieszkania, nawet jeżeli 1 września 1939 r. nie przebywał fizycznie na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Okoliczność podnoszona przez skarżącą, że w sierpniu 1939 r. został powołany do wojska i odbywał służbę wojskowa przy zachodniej granicy RP nie zmienia faktu, że miejscem jego zamieszkania był [...]. W [...] mieszkała jego rodzina i znajdował się majątek który zapewniał byt rodzinie.

Czasowy pobyt na innym terenie związany z powołaniem do wojska, nie oznacza że wolą W.T. było wyprowadzenie się z [...].

Z uwagi na to, W.T. w dniu 1 września 1939 r. miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP to zmiany dokonane ustawą z 2013 r. jak prawidłowo oceniły organy obu instancji nie mają wpływu na ocenę spełnienia przez niego wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r.

W tej sytuacji z uwagi na omówione wcześniej kwestie dotyczące przysługiwania W.T. prawa współwłasności czy też własności, jak twierdzi organ odwoławczy, nieruchomości leśnej i kwestii związanych z uchwałą I OPS 3/17 koniecznym stało się uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji I instancji, jako wydanych z naruszeniem zarówno przepisów prawa materialnego (art. 3 ust. 2, art. 5 ust. 1 i 2 urpr) i przepisów prawa procesowego (art. 7, 77 § 1 i 80 kpa), co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Organ I instancji ponownie rozpatrując sprawę winien ze szczególną starannością przeanalizować wszystkie dokumenty dotyczące prawa własności nieruchomości leśnej i ustalić czy toczy się postępowanie do którego mogłaby przystąpić B.K.

Jeśli B.K. nie przyłączy się do postępowania w charakterze strony domagającej się potwierdzenia prawa także na jej rzecz, brak będzie podstaw do przyznania jej uprawnienia. Skład siedmiu sędziów NSA wskazał na celowość załatwiania sprawy o potwierdzenie prawa do rekompensaty jednym rozstrzygnięciem (k. 24, 26-35 akt I SA/WA 1536/18).

Skargę kasacyjną wywiódł Minister [...], reprezentowany przez r. pr. K.W., zaskarżając wyrok I SA/Wa 1536/18 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie:

I. prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2104 r. poz. 195), przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że wniosek o którym mowa w art. 2 ust. 2 ww. ustawy można skutecznie złożyć, zachowując ustawowy termin w oparciu o wskazany przepis również gdy nie spełnia się przesłanek w nim wymienionych, w konsekwencji błędne przyjęcie że ww. art. 2 ust. 2 ma zastosowanie do innych okoliczności niż te które wynikają z jego brzmienia w sytuacji gdy organ w przypadku niespełnienia przesłanek zawartych w art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej mógł wydać jedynie decyzję odmowną, a ewentualne okoliczności związane z wydaniem przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały z 7.10.2017 r. I OPS 3/17 mogą mieć znaczenie dla wszczęcia postępowania ale w innym trybie niż określony w art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej (wówczas jednak organ stosownie do trybu postępowania bada przesłanki determinujące wszczęcie postępowania w odpowiednim trybie);

2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 3 ust. 2, art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez bezzasadne zarzucenie, że organ naruszył wskazane przepisy prawa materialnego, podczas gdy w ocenie Ministra [...] takie naruszenie nie miało miejsca;

II. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. art. 7, 77 § 1, art. 80 kpa przez bezpodstawne wytknięcie organom naruszenia wskazanych przepisów prawa procesowego, podczas gdy w ocenie Ministra [...] takie naruszenie nie miało miejsca;

2. art. 141 § 4 oraz art. 153 ppsa przez zawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku niewykonalnych i niekonkretnych wskazań dla organów administracji co do dalszego sposobu postępowania w sprawie, a przez to nienależyte uzasadnienie orzeczenia Sądu, co poddaje w wątpliwość przeprowadzenie przez Sąd należytego i prawidłowego procesu rozumowania mającego być podstawą wydanego wyroku;

3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa przez jego zastosowanie i nieoddalenie skargi w sytuacji gdy były podstawy do oddalenia skargi.

Skarżący kasacyjnie wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; ewentualnie o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi B.K. na decyzję Ministra [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...]; zasądzenie od skarżącej na rzecz Ministra [...] [zwrotu] kosztów postępowania według norm przepisanych; rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie (k. 42-47 akt I SA/Wa 1536/18).

Pismem z 20 kwietnia 2021 r. B.K. reprezentowana przez adw. P.N., na podstawie art. 15zzs4 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 poz. 1842), wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym (k. 58 akt I SA/Wa 1536/18).

Zarządzeniem z 27 kwietnia 2021 r. I OSK 2757/19 Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej skierował sprawę do rozpoznania na posiedzenie niejawne, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zm.). Pełnomocnicy stron, zawiadomieni o zarządzeniu z 27 kwietnia 2021 r. i o tym, że każda ze stron ma prawo w terminie 7 dni od daty otrzymania niniejszego pisma do pisemnego dodatkowego przedstawienia swego stanowiska w sprawie w granicach zarzutów złożonej skargi kasacyjnej. Po upływie zakreślonego terminu skarga kasacyjna zostanie skierowana na posiedzenie niejawne w składzie trzech sędziów (k. 60-62 akt I OSK 2757/19).

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Pełnomocnicy stron nie wnieśli pism dla dodatkowego przedstawienia stanowisk stron w sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1, art. 80 kpa okazał się nieusprawiedliwiony.

Trafnie Sąd I instancji przyjął, że Minister [...] nie uzasadnił dlaczego doszedł do wniosku, że W.T. był jedynym właścicielem całej nieruchomości leśnej majątku [...] o łącznej powierzchni ok. 569,75 ha. Nie spełnia wymogu swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa) ogólnikowe odwołanie się przez Ministra, że dokonał ustaleń w tym przedmiocie "na podstawie akt sprawy".

Trafnie wskazuje się w doktrynie, że podstawową zasadą postępowania dowodowego jest zasada swobodnej oceny dowodów. "Zasada swobodnej oceny dowodów nie oznacza, że organ jest uprawniony do oceny dowodów według swego widzimisię: swoją ocenę w tej mierze obowiązany jest oprzeć na przekonujących podstawach i dać temu wyraz w uzasadnieniu (jeśli ustawa nie zwalnia go od tego obowiązku)" Eemanuel Iserzon w: E. Iserzon, Jerzy Starościak, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty, wzory i formularze, W. Pr. 1970, s. 154-155, uw. 3; Barbara Adamiak w: B. Adamiak, Jerzy Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. C.H Beck 2021, s. 550, nb 1.

W myśl naczelnej zasady postępowania administracyjnego, tj. zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 i skonkretyzowanej przepisem art. 77 § 1 kpa, organy administracji publicznej prowadzące postępowanie mają każdorazowo obowiązek dokonać wszechstronnej oceny konkretnej sprawy, jak i podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia jej stanu faktycznego. Powyższe z kolei winno znaleźć swe odzwierciedlenie w uzasadnieniu podjętej decyzji (art. 107 § 3 kpa; wyrok NSA z 13.12.2018 r. II GSK 4595/16, Lex 2630265). Obowiązkiem organu jest rozpatrzyć nie tylko poszczególne dowody z osobna, ale wszystkie dowody we wzajemnej łączności. Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego możliwa jest ocena, czy dana okoliczność została udowodniona. Organ administracji publicznej może określonym dowodom odmówić wiary, ale dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej oceny. Tylko jeżeli organ administracji publicznej uzasadnił przekonująco dlaczego uwzględnił jedne dowody i odmówił uwzględnienia, względnie uznał za niewystarczające, nieprzekonywujące dla udowodnienia tez przedstawianych przez stronę, to nie można z tego powodu skutecznie podważyć stanowiska organu zarzucając mu oparcie rozstrzygnięcia na błędnym ustaleniu stanu faktycznego i tym samym błędnej ocenie tego stanu pod względem prawnym (wyrok NSA z 23.2.2018 r. II OSK 1903/17, Lex 2458235; B. Adamiak - op. cit., s. 550-551, nb 2, 3).

Minister nie wskazał w oparciu o jakie konkretnie dokumenty doszedł do takiego wniosku tym bardziej, że ustalenie to pozostaje w sprzeczności z ustaleniem dokonanym przez Wojewodę [...] [s. 5 akapit 1 i 2 decyzji nr [...]] i z ustaleniami dokonanym przez Wojewodę [...] w decyzji z [...] października 2017 r. [s. 5 akapit przedostatni - z tym zastrzeżeniem że udział 1/4 w prawie własności nieruchomości o pow. 569,76 ha, nie stanowi "142,44 ha" tej nieruchomości].

Ocena dowodów dokonana przez Ministra ma cechy dowolności. Skarżąca złożyła w toku niniejszego postępowania i postępowania kontrolowanego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie 7 sierpnia 2020 r. I SA/Wa 779/20 uwierzytelnione odpisy dokumentów publicznych, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Dokumenty publiczne, wystawione w przepisanej formie, stanowią zupełny dowód na to, co wedle nich urzędownie zostało stwierdzone, oświadczone lub zarządzone (art. 52 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym - Dz. U. nr 36, poz. 341 ze zm., dalej rpa). Pod rządem rpa doktryna przyjmowała, że dokumentami publicznymi były w szczególności: orzeczenia sądowe; przekład pisma, dokonany przez zarejestrowanego tłumacza itd. (Bronisław Graczyk, Postępowanie administracyjne. Zarys sytemu z dodaniem tekstów podstawowych przepisów prawnych, W. Pr. 1953, s. 112, 116; B. Adamiak - op. cit., s. 525 nb 2). Dokumenty, sporządzone przez władze, urzędy i osoby zaufania publicznego w zakresie ich działania, stanowią dowód tego, co uczestniczące w czynności osoby oświadczyły lub co zostało urzędownie zaświadczone (art. 262 [art. 269 w wersji pierwotnej - Dz. U.R.P. z 1930 r. nr 83 poz. 651] rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U.R.P. z 1932 r. nr 112 poz. 934 ze zm., dalej kpc z 1930 r.). Wśród dokumentów publicznych wskazywano księgi metrykalne (orzeczenie z 17.4.1928 r. Rw. 208/28, PPA 261/28, aprobowane przez Stanisława Gołąba i Zygmunta Wusatowskiego, Kodeks postępowania cywilnego oraz przepisy wprowadzające z przepisami pozostającemi w związku, Kraków, Księgarnia Powszechna [1930] s. 343-344; s. 45-46 lit. E). Prawomocny wyrok w stosunku do poczynionych tam ustaleń ma w innym sporze pomiędzy stronami znaczenie dowodu, ujętego w formę pisemną (orzeczenie SN z 26.3.-11.4.1935, C.I.1634/34, Wil.Prz.Praw. 1936/2/s. 61, aprobowany przez Jacka Gudowskiego, Kodeks postępowania cywilnego. Orzecznictwo Piśmiennictwo, Wolters Kluwer 2020, t. II, s. 815). Orzeczenia sądowe w postępowaniu dowodowym należy traktować jako dokumenty urzędowe (Tadeusz Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Wolters Kluwer 2016, t. II, s. 342, uw. 23, 24). Decyzja administracyjna i zaświadczenie organu administracji publicznej są dokumentami urzędowymi (Krzysztof Knoppek, Dokument w procesie cywilnym, Poznań 1993, s. 103-104).

Z odpisu decyzji z [...] sierpnia 1939 r. nr [...] Wojewody [...] (omyłkowo przez organy określane jako "odpis pisma Wojewody [...] z [...].08.1939 r., Nr [...]" (s. 4 punkt 21 decyzji z [...] lutego 2018 r.; s. 3 punkt 1 tiret 4 decyzji z [...] października 2017 r.), kierowanej do: "P.P. K.T., S.T., W.T., i W.T., właścicieli maj.[ątku] [...] w powiecie [...]", wydanej na podstawie art. 2, 2a, art. 31 pkt 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 czerwca 1927 r. o ochronie lasów nie stanowiących własności Państwa (Dz.U.R.P z 1932 r. nr 111 poz. 932) w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 13 lipca 1939 r. (Dz.U.R.P. nr 64 poz. 429), pozostawiającej bez uwzględnienia prośbę właścicieli maj.[ątku] [...] w powiecie [...] z 16 sierpnia 1938 r. o zezwolenie na wyrąb drzewostanów i zmianę na inny rodzaj użytkowania ok. 130 ha powierzchni leśnej w wymienionym majątku w związku z zamierzoną sprzedażą tej powierzchni mieszkańcom wsi [...] w celu upełnorolnienia ich karłowatych gospodarstw, wynika, że las majątku [...] o łącznej powierzchni ok. 569,75 ha, został uznany za ochronny decyzjami Wojewody [...] z dnia: [...] czerwca 1931 r. nr [...]; [...] lipca 1937 r. nr [...] i [...] sierpnia 1939 r. nr [...] (k. 63-61 akt administracyjnych). Z decyzji z [...] sierpnia 1939 r. jednoznacznie wynika, że las majątku [...] o łącznej powierzchni ok. 569,75 ha traktowany był na 6 dni przed wybuchem II wojny światowej i na 25 dni przed zajęciem [...] dnia 20 września 1939 r. przez Armię Czerwoną jako całość; adresatami tej decyzji byli wszyscy czworo współwłaściciele tego lasu. Także w okresie od 26 sierpnia 1939 r. do nacjonalizacji majątku [...], w tym lasu majątku [...] o łącznej powierzchni ok. 569,75 ha, nie doszło do zniesienia współwłasności (wyjścia z niepodzielności, działu rodzinnego i spadkowego - verba legis; art. 23 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 czerwca 1927 r. o ochronie lasów nie stanowiących własności Państwa (Dz.U.R.P z 1932 r. nr 111 poz. 932; zm. z 1934 r. nr 110 poz. 976, z 1939 r. nr 64 poz. 429, dalej rozporządzenie z 1927 r.). W.T. został bowiem w sierpniu 1939 r. zmobilizowany; walczył w Kampanii Wrześniowej - początkowo na ówczesnym zachodzie Polski. W ramach zwalczania inteligencji i ziemiaństwa polskiego został w 1940 r. aresztowany przez NKWD, osadzony w więzieniu w Brześciu, skąd w dniach od 23 kwietnia 1940 r. do 26 kwietnia 1940 r., jako "skazany", został przetransportowany specjalnym konwojem 132 batalionu 15 Brygady Wojsk Konwojowych NKWD do Mińska (k. 94, 93, 89-88, 7-1v akt administracyjnych). Dalsze losy W.T. nie są znane; nie miał kontaktu z rodziną (żoną, matką, synem - zesłanymi kwietniu 1940 r. do Kazachstanu). Postanowieniem z [...] grudnia 1994 r. [...] Sąd Rejonowy w [...] uznał W.T. za zmarłego (k. 27 akt administracyjnych).

S.T. - drugi ze współwłaścicieli nieruchomości obejmującej las majątku [...] o łącznej powierzchni ok. 569,75 ha, w marcu 1940 r. został aresztowany przez władze sowieckie, osadzony w więzieniu w [...], a następnie w Mińsku; nie było o nim żadnych wiadomości. Postanowieniem z [...] lipca 1949 r. [...] Sąd Grodzki w [...] uznał S.T. za zmarłego, ustalając datę zgonu na 9 maja 1946 r. (s. 6 akapit 3 decyzji z [...] października 2017 r. nr [...] Wojewody [...]; s. 5 akapit 2 decyzji z [...] lipca 2017 r. nr [...]).

W aktach administracyjnych załączonych do sprawy I SA/Wa 779/20 (sprawa I OSK 981/21) znajduje się uwierzytelniony odpis "WYKAZU majątków położonych na terenie powiatu [...] na dzień 1.I.1938 r. Sporządzony w czerwcu 1938 r.", gdzie w tabeli pod poz. [...], w rubryce Nazwa objektu leśnego znajdują się [...]; w rubryce Czyja własność Majątki leśne o pow. do 50 ha. Wskazano T. rodziny; w rubryce Adres wskazano g. [...] [winno być "[...]"] m. [...]; w rubryce Ilość odrębnych jednostek wskazano 1; w rubryce Powierzchnia - podrubryce leśne, przyznaczona produkcji drewna wskazano 596,76; w podrubryce Bagien i karłowatej sosny - brak wpisu; w rubryce Razem ha. wskazano 596,76 (k. 73-71 akt administracyjnych; k. 241 akt administracyjnych załączonych do sprawy I SA/Wa 779/20). Z uwierzytelnionego odpisu zestawienia gruntów w sprawie [...] w rzędzie 1 w kolumnie 1 pod poz. [...]; w kolumnie 2 wskazano [...]; w kolumnie 3 jako właściciela wskazano T.T. s. T., nadpisując nad liczbami uwidocznionymi w kolumnach 4-8 słowa: Liczy się wg. ksiąg ewidencyjnych; w kolumnie 12 wskazano 997,31 [ha]; w kolumnie 14 podano 1051,31 [ha]; w rzędzie 2 w kolumnie 1 pod poz. [...]; w kolumnie 2 wskazano część m.[ajątku] [...]; w kolumnie 3 jako właściciela wskazano T.S. s. W.; w kolumnie 12 wskazano 91,96 [ha]; w kolumnie 14 podano 98,38 [ha]; w rzędzie 3 w kolumnie 1 pod poz. [...]; w kolumnie 2 wskazano dtto [ditto - tak samo, jak wyżej, W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, WP 1990, s. 123]; w kolumnie 3 jako właściciela wskazano T.W. c. W.; w kolumnie 12 wskazano 132,26 [ha]; w kolumnie 14 podano 132,78 [ha]; w rzędzie 4 w kolumnie 1 pod poz. [...]; w kolumnie 2 wskazano dtto; w kolumnie 3 jako właściciela wskazano T.K. c. W.; w kolumnie 12 wskazano 99,26 [ha]; w kolumnie 14 podano 102,41 [ha]; w rzędzie 5 w kolumnie 1 pod poz. [...]; w kolumnie 2 wskazano dtto; w kolumnie 3 jako właściciela wskazano T.W. s. W.; w kolumnie 12 wskazano 110,26 [ha]; w kolumnie 14 podano 117,85 [ha]; w rzędzie 6 w kolumnie 1 pod poz. 554; w kolumnie 2 wskazano dtto; w kolumnie 3 jako właściciela wskazano T.W., T.W., T.K. i T.W. dz.[ieci] W.; w kolumnie 12 wskazano 563,57 [ha]; w kolumnie 14 podano 563,89 [ha]; w rzędzie Razem w kolumnie 12 wskazano 997,31 [ha]; w kolumnie 14 podano 1051,31 [ha]. Pod dokumentem publicznym znajduje się data: [...], dn. 20 grudnia 1933 r. oraz zarządzenie Do Działu 3.- Polecam uczynić odnośną adnotację w ewidencji gruntu Kierownik Urzędu i nieczytelny podpis (k. 70-69 akt administracyjnych; uwierzytelniony odpis k. 239-240 akt załączonych do akt I SA/Wa 779/20). Nietrafnie Minister podniósł, że "w załączeniu do pisma z 24.09.2015 r. adwokat Pani E.W. [pełnomocnik wnioskodawczyni] przesłała...: uwierzytelnioną kopię tabelki odręcznie uzupełnionej z dnia 20.12.1933 r. z nieczytelnym podpisem Kierownika Urzędu..." (s. 6 akapit 4 tiret 3 decyzji z [...] czerwca 2018 r.). Prawidłowa ocena zebranych dowodów prowadzi do wniosku, że jest to podpis Kierownika [...] Powiatowego Urzędu Skarbowego (tłumaczenie przysięgłe zaświadczenia archiwalnego A. G. K. - Dyrektora Archiwum Państwowego Obwodu [...] Republiki Białorusi z grudnia 2015 r. nr [...], bowiem ów dokument znajdował się w zbiorze archiwalnym "[...] Powiatowy Urząd Skarbowy" za lata 1921-1939 (k. 5 akt administracyjnych załączonych do akt I SA/Wa 1839/19).

Mając na uwadze korzystanie z ksiąg ewidencyjnych i niedokładność ówczesnych technik pomiarów gruntu, należy uznać, że liczba 569,76 ha lasów majątku [...], stanowiące własność rodziny T. (uwidocznionych w Wykazie majątków leśnych na terenie powiatu [...] na dzień 1.I.1938 r. poz. [...] i w uzasadnieniu decyzji Wojewody z [...] sierpnia 1939 r. jako las majątku [...] o łącznej powierzchni "ok. 569,76 ha"), odpowiada ilości 563,57 ha jako własność T.S., T.W., T.K. i T.W. dz.[ieci] W., ujętych w rzędzie 6 kolumnie 12 tabeli ze sprawy [...] z 20 grudnia 1933 r. Z zaświadczenia archiwalnego z 25 czerwca 2015 r. Nr [...] Dyrektora Archiwum Państwowego Obwodu [...] Republiki Białoruś wynika, że według stanu na dzień 20 grudnia 1933 r., w sumie spadkobiercy T.W. [W.] czyli T.: S., W., K. i W. [W.] posiadali 563,89 ha użytków leśnych w majątku [...] [[...]] (k. 226-223 akt załączonych do akt I SA/Wa 779/20).

Wykładnia dokumentów mających znaczenie prawne winna być dokonywana w kontekście ówcześnie obowiązujących regulacji prawnych, w tym z uwzględnieniem pojęć powszechnie przyjętych w kulturze prawnej. Ówcześnie obowiązujące przepisy służyły celom racjonalnej gospodarki lasowej. Pojęcie lasów ochronnych w XX-leciu międzywojennym wiązało się z obowiązywaniem przepisów państw zaborczych: ustawy pruskiej z 6.7.1875 r. o lasach ochronnych i spółkach leśnych (część dotycząca lasów ochronnych obowiązywała tylko w Województwie Śląskim). Z mocy art. 54 pkt 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 czerwca 1927 r. o ochronie lasów nie stanowiących własności Państwa (dalej rozporządzenie z 1927 r., wszystkie lasy, uznane za ochronne i wodochronne na podstawie uwagi 2 do art. 710, art. 712 i 713 ustawy leśnej (Zb. pr. ces. ros. Tom VIII cz. 1 ks. V. wyd. 1913; Jerzy Panejko w: Kazimierz Władysław Kumaniecki, Bohdan Wasiutyński, J. Panejko, Polskie prawo administracyjne w zarysie, Kraków Księgarnia Powszechna [1929], s. 850-852). Właściwa władza mogła uznać za lasy ochronne: lasy i zarośla, które spełniają wymogi art. 19 lit. d); e) rozporządzenia z 1927 r. w brzmieniu pierwotnym - w szczególności mające specjalne znaczenie dla obrony Państwa; mające znaczenie przyrodniczo-naukowe. Do zakresu działania wojewody w szczególności należało uznawanie lasów za ochronne, odejmowanie tego charakteru oraz wydawanie zarządzeń co do stosowania szczególnych przepisów o zagospodarowaniu lasów ochronnych (J. Panejko - op. cit., s. 858-859).

W okresie od [...] czerwca 1931 r. (pierwsza decyzja Wojewody [...] o uznaniu lasu majątku [...] o łącznej powierzchni ok. 569,76 ha (k. 63-61 akt administracyjnych) do dnia 25 października 1932 r., ówcześnie obowiązujące przepisy rozporządzenia z 1927 r., w zakresie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy stanowiły: "Art. 26. Do zakresu działania wojewody należą:... g) uznawanie lasów za ochronne, odejmowanie im tego charakteru oraz wydawanie zarządzeń co do stosowania szczególnych przepisów o zagospodarowaniu lasów ochronnych (art. 19-21);" (Dz.U.R.P. z 1927 r. nr 57 poz. 504; zm. nr 74 poz. 641 i z 1928 r. nr 71 poz. 179).

Z dniem 26 października 1932 r. wszedł w życie art. 1 pkt 18 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 21 października 1932 r. o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 czerwca 1927 r. o zagospodarowaniu lasów, niestanowiących własności Państwa (Dz.U.R.P. nr 91 poz. 778), którym po art. 18 dodano nagłówek: "O podziale lasów" oraz art. 18a następującej treści: "Art. 18a. Dzielenie lasów lub gruntów leśnych drogą zbycia (sprzedaży, darowizny, zamiany), wyjścia z niepodzielności, oddania w użytkowanie, wypuszczenia w dzierżawę lub w inny sposób na części, obejmujące mniej niż 30 ha, w województwach zaś ..., [...], ... - mniej niż 50 ha gruntu leśnego, może nastąpić jedynie na podstawie zezwolenia właściwej władzy.

Właściwa władza może udzielić takiego zezwolenia jedynie w przypadkach, w których zamierzony podział lasu lub gruntu leśnego jest uzasadniony względami gospodarczemi lub szczególnym interesem publicznym.

Wszelkie akty prawne, dotyczące dzielenia lasów lub gruntów leśnych na części o obszarze mniejszym niż wskazany w ust. 1, zdziałane wbrew postanowieniu tegoż ustępu, są z mocy samego prawa nieważne.

Postanowienia powyższe nie mają zastosowania do lasów i gruntów leśnych, określonych w ust. 2 art. 1 i w ust. 2 art. 8, a także przy działach rodzinnych i spadkowych oraz przy przymusowej sprzedaży sądowej.

Przepisy niniejszego artykułu nie naruszają obowiązujących postanowień o wykonaniu reformy rolnej, o scalaniu gruntów, o znoszeniu służebności i o podziale wspólnot, jak również obowiązujących przepisów o obrocie nieruchomościami ziemskiemi".

W jednolitym tekście (Dz.U.R.P z 1932 r. nr 111 poz. 932) art. 18a stał się art. 23. W dniu wydania drugiej decyzji Wojewody [...] z [...] lipca 1937 r. o uznaniu lasu majątku [...] o łącznej powierzchni ok. 569,76 ha, obowiązywał niezmieniony art. 23 dekretu z 1927 r. (Dz.U.R.P z 1932 r. nr 111 poz. 932, zm. z 1934 r. nr 110 poz. 976) - aż do dnia 23 lipca 1939 r. Z dniem 24 lipca 1939 r. wszedł w życie art. 1 pkt 22 i 23 ustawy z dnia 13 lipca 1939 r. o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej o ochronie lasów nie stanowiących własności Państwa (Dz.U.R.P z 1939 r. nr 64 poz. 429), którymi nadano nowe brzmienie nagłówka: "O zbywaniu i dzieleniu lasów." i art. 23: "Art. 23. Zezwolenia władzy wymaga:

1) zbycie (sprzedaż, darowizna, zamiana) lasów lub gruntów leśnych na wspólną własność, a także zbycie (sprzedaż, darowizna, zamiana) części lasów lub gruntów leśnych na własność wspólną lub indywidualną;

2) dzielenie lasów lub gruntów leśnych drogą wyjścia z niepodzielności, oddania w użytkowanie, wypuszczenia w dzierżawę lub w inny sposób.

Władza może udzielić takiego zezwolenia w przypadkach, w których zamierzone zbycie albo podział lasu lub gruntu leśnego są uzasadnione względami gospodarczymi lub szczególnym interesem publicznym.

Wszelkie akty prawne, zdziałane wbrew przepisom ust. 1, są z mocy prawa nieważne.

Nie stosuje się przepisów ustępów poprzedzających do lasów i gruntów leśnych, określonych w art. [1] ust. 2 i art. 9 ust. 2, a także przy działach rodzinnych i spadkowych oraz przy przymusowej sprzedaży sądowej; nie stosuje się ich również do lasów i gruntów leśnych, zbywanych lub dzielonych na podstawie przepisów o wykonaniu reformy rolnej, o scaleniu gruntów, o znoszeniu służebności i o podziale wspólnot gruntowych oraz o zamianie gruntów.

Zezwolenie, przewidziane w ust. 2, zastępuje decyzję, wydaną na podstawie przepisów o obrocie nieruchomościami ziemskimi.".

Zmiana rozporządzenia z 1927 r., dokonana dekretem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 3 września 1939 r. o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej o ochronie lasów nie stanowiących własności Państwa (Dz.U.R.P. z 1939 r. nr 89 poz. 568), która weszła w życie dnia 3 września 1939 r., obowiązująca do dnia uchylenia rozporządzenia z 1927 r. (27 kwietnia 1948 r.), nie miała istotnego wpływu na treść rozstrzygnięcia.

Mimo dopuszczalności dzielenia lasów lub gruntów leśnych drogą wyjścia z niepodzielności czy przy działach rodzinnych i spadkowych, S.T., W.T., K.T. i W.T. - dzieci W., nie dokonały działu rodzinnego i spadkowego, by wyjść ze współwłasności lasu majątku [...] o pow. 569,76 ha, aż do dnia nacjonalizacji tej nieruchomości przez władze radzieckie, w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Gdyby bowiem dokonali działu rodzinnego i spadkowego, kwerenda przeprowadzona w Archiwum Państwowego Obwodu [...] Republiki Białoruś, ujawniłaby takie zdarzenie prawne, które musiałoby być odzwierciedlone w wykazie hipotecznym księgi wieczystej prowadzonej dla majątku ziemskiego [...] z folwarkiem [...]; w zasobie archiwalnym Wydziału Hipotecznego [...] Sądu Okręgowego za lata 1921-1939; notariusza Wydziału Hipotecznego [...] Sądu Okręgowego; [...] Powiatowego Urzędu Państwowego; [...] Urzędu Wojewódzkiego za lata 1921-1939. W szczególności wiedziałby o tym Wojewoda [...] wydając [...] dni przed wybuchem II wojny światowej decyzję z [...] sierpnia 1939 r. Śwd. D.R. - syn K.R. zeznał: "Na podstawie własnych obserwacji oraz opowiadań mamy oświadczam, że grunty składały się z ziemi ornej ok. 25 ha i łąk, pastwisk i lasów stanowiących pozostałą część gruntów... wzdłuż drogi prowadz.[ącej] do drogi z [...] do [...] były lasy, z jednej strony dębowy, z drugiej mieszany" (k. 146-146v - protokół przesłuchania świadka D.R. dnia 25 września 2006 r. w [...] Urzędzie Wojewódzkim; reprodukcje map z lasem - odpowiednio - liściastym bądź mieszanym; k. 257-258 akt załączonych do I SA/Wa 779/20).

Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 3 ust. 2, art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej [Dz.U. z 2017 poz. 2097] przez błędną ich wykładnię, okazał się częściowo usprawiedliwiony.

Uchwałą z 9.10.2017 r. I OPS 3/17 skład 7 Sędziów Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty przez osobę uprawnioną w terminie określonym art. 5 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm. - obecnie: Dz. U. z 2016 r. poz. 2042 ze zm.) skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych w rozumieniu art. 3 tej ustawy.

W uzasadnieniu uchwały I OPS 3/17 NSA wskazał, że wielość podmiotów uprawnionych nie skutkuje wielością uprawnień. Jak wynika z art. 3 ust. 1 i 2 ustawy, jedno prawo do rekompensaty przysługuje współwłaścicielom albo następcom prawnym w przypadku śmierci właściciela nieruchomości. Oceny tej nie zmienia taka kwalifikacja prawa do rekompensaty, według której prawo to ma charakter sui generis publicznoprawnej pomocy majątkowej dla obywateli polskich, którzy objęci zostali przemieszczeniem na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach, a które jedynie zawiera w sobie pewien element odszkodowawczy, wyrażający się w powiązaniu kwoty rekompensaty z wartością utraconej nieruchomości.... [ONSAiWSA 2018/1/2 s. 47]. W niniejszej sprawie kilku osobom przysługuje wynikające z norm prawa materialnego, tj. z przepisów art. 3 ust. 1 albo art. 3 ust. 2 zdanie pierwsze w związku z art. 2 ustawy, jedno prawo do rekompensaty. Osoby te (współwłaściciele albo spadkobiercy właściciela pozostawionej poza obecnymi granicami RP nieruchomości) występują wobec siebie w relacji współuczestnictwa materialnego. Taki rodzaj współuczestnictwa charakteryzuje się przede wszystkim tym, że uprawnienia i obowiązki uczestników postępowania zależą wzajemnie od siebie. Taka zależność zachodzi m.in. w sytuacji, gdy uprawnienia lub obowiązku stron są wspólne (Agnieszka Skóra, Współuczestnictwo w postępowaniu administracyjnym, Oficyna 2009, s. 161-162; Andrzej Matan w: G. Łaszczyca, Cz. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, LEX 2010, tezy II i III do art. 62; tamże s. 48).... procesowe konsekwencje występowania w roli uprawnionego kilku osób, winny być ustalone w odniesieniu do konkretnych stosunków administracyjnoprawnych, norm materialnoprawnych, z których te stosunki wynikają oraz przepisów procesowych regulujących tryb dochodzenia uprawnień stanowiących przedmiot tych stosunków (Barbara Barut-Skupień, Współuczestnictwo procesowe w postępowaniu cywilnym, administracyjnym ogólnym i podatkowym oraz sądowoadministracyjnym, C.H. Beck 2016 r., s. 170). Na gruncie określonych unormowań skutkujących wystąpieniem zjawiska współuczestnictwa materialnego, nie jest wykluczona sytuacja, w której, z uwagi na identyczność związku łączącego każdego ze współuczestników materialnych ze sprawą administracyjną, czynności procesowe każdego z nich wywierają wpływ na sytuację procesową pozostałych współuczestników (A. Skóra - op. cit. s. 264, 295; wyrok NSA z 4.9.1981 r. II SA 52/81, teza 1, ONSA 1981/2/83; B. Adamiak, glosa do wyroku NSA z 15.1.1985 r., II SA 1585/81, OSPiKA 1989/2/25; B. Barut-Skupień - op. cit. s. 169; tamże, s. 48/49)... B. Barut-Skupień wskazuje, że ten rodzaj współuczestnictwa materialnego ma charakter współuczestnictwa koniecznego i jednolitego (B. Barut-Skupień - op. cit. s. 169; uwaga NSA w składzie orzekającym w sprawie I OSK 2757/19).

Tryb, w którym następuje wszczęcie postępowania w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty, unormowany został w przepisach art. 5 ust. 1 i 2 ustawy. Przepisy te nie stanowią wprost, czy złożenie wniosku przez jedną z osób ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty wszczyna postępowanie w odniesieniu do wszystkich zainteresowanych, a zatem, czy oznacza zachowanie przez wszystkich terminu wskazanego w art. 5 ust. 1. Nie wyklucza to podjęcia próby odczytania takiej normy procesowej w drodze wykładni systemowej i celowościowej. Normę pozwalającą na przyjęcie, że złożenie w terminie wniosku przez jednego z legitymowanych spadkobierców wszczyna postępowanie administracyjne, co do wszystkich uprawnionych, można wyprowadzić z zestawienia przepisów art. 5 ust. 2 w związku z art. 5 ust. 1 oraz art. 3 ustawy, a więc z systemu norm odnoszących się do sytuacji, gdy o potwierdzenie prawa do rekompensaty, w przypadkach, o których mowa w art. 3, ubiegają się współwłaściciel lub współspadkobierca, lub wskazana osoba uprawniona do rekompensaty (ONSAiWSA 2018/1/2 s. 49).

Zawarte w art. 5 ust. 2 określenie "wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty w przypadkach, o których mowa w art. 3" oznacza wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty przysługującego wszystkim osobom, w przypadkach określonych w art. 3. W art. 5 ust. 1 jest mowa o wniosku złożonym przez osobę ubiegającą się nie później, niż do dnia 31 grudnia 2008 r., a w art. 5 ust. 2, w odniesieniu do sytuacji szczególnej (w przypadkach, o których mowa w art. 3), jest mowa o wniosku składanym przez współwłaściciela lub spadkobiercę, lub wskazaną osobę uprawnioną do rekompensaty (skarżąca jest taką osobą - k. 27-21; 20, 19 akt administracyjnych). Wniosek, o którym mowa w art. 5 ust. 2 jest takim samym wnioskiem wszczynającym postępowanie jak wniosek, o którym mowa w art. 5 ust. 1. Różnica polega na tym, że dla zachowania terminu osoba ubiegająca się powinna (taka jest zasada) złożyć wniosek do dnia 31 grudnia 2008 r., zaś dla zachowania terminu przez spadkobierców lub współwłaścicieli (jest to unormowanie szczegółowe odnoszące się do przypadków o których mowa w art. 3), jeden ze spadkobierców lub współwłaścicieli powinien złożyć wniosek do dnia 31 grudnia 2008 r. (wyrok NSA z 7.12.2016 r. I OSK 268/15; ONSAiWSA 2018/1/2 s. 50).

W glosie aprobującej do uchwały I OPS 3/17 Marta Romańska wskazała w szczególności, że powstanie prawa do rekompensaty zależy zarówno od istnienia rzeczy o określonych w ustawie cechach, jak i od wystąpienia okoliczności związanych z utratą władztwa nad nią, dotyczących osobiście jej właściciela lub współwłaścicieli. Oznacza to, że punktem wyjścia przy ocenie, czy prawo to powstało, musi być zidentyfikowanie nieruchomości pozostającej poza obecnymi granicami RP, a następnie z tą nieruchomością trzeba powiązać osoby, których prawa do nieruchomości i losy wpisują się w katalog okoliczności scharakteryzowanych w art. 2 i 3 ustawy rekompensacyjnej (M. Romańska, Glosa do uchwały I OPS 3/17, OSP 2018/4/s. 134).

Sąd I instancji trafnie zakwestionował pogląd Ministra, że "W.T. nie występował jako współwłaściciel majątku [...] wraz ze swoim rodzeństwem. Z materiału dowodowego wynika, że Pan W.T. był właścicielem odrębnej części majątku [...]" [s. 17 decyzji z [...] czerwca 2018 r.; winno być "[...]"]. Słusznie Sąd I instancji wskazał, że wnioskodawczyni mogłaby przyłączyć się... do toczącego się postępowania wszczętego na skutek wniosku złożonego w terminie, dotyczącego udziału we współwłasności któregokolwiek z rodzeństwa W.T., dotyczącego nieruchomości stanowiący majątek leśny [...] o pow. 569,76 ha. Z uzasadnienia decyzji organu odwoławczego wynika, że na datę 14 czerwca 2018 r. toczyło się postępowanie z wniosku spadkobierców K.R. o wznowienie postępowania o potwierdzenie prawa do rekompensaty w zakresie nieruchomości leśnych, których była również współwłaścicielką.

Nietrafnie autor skargi kasacyjnej podnosi, że uchwała I OPS 3/17 dotyczyła rozszerzonej skuteczności wniosku złożonego na podstawie art. 5 ust. 1 i 2 urpr, a nie na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej, która jest "całkowicie odrębną podstawą do wszczęcia postępowania w sprawie potwierdzenia [prawa] do rekompensaty za nieruchomości poza obecnymi granicami rzeczypospolitej Polskiej" (s. 9 akapit 3 skargi kasacyjnej). W istocie to wniosek złożony na podstawie art. 3 ust. 2 urpr w terminie określonym w art. 5 ust. 1 urpr (in casu - wnioski spadkobierców współwłaścicielki nieruchomości lasu majątku [...] o pow. 569,76 ha K.R. i spadkobierców współwłaściciela nieruchomości lasu majątku [...] o pow. 569,76 ha S.T. - złożone w terminie określonym w art. 5 ust. 1 urpr), nakładał na organy administracji publicznej obu instancji, obowiązek zawiadomienia o toczącym się postępowaniu wszystkich spadkobierców pozostałych współwłaścicieli tej nieruchomości - w szczególności B.K. - by każdy z owych spadkobierców pozostałych współwłaścicieli mógł podjąć decyzję, czy pragnie uzyskać rekompensatę za tę nieruchomość - w odpowiednim ułamku. Taki wniosek wynika wprost z uchwały I OPS 3/17, a przywoływanie przez Ministra orzeczeń poprzedzających uchwałę I OPS 3/17, opartych na odmiennej wykładni wskazanych przepisów prawa materialnego (s. 17-19 decyzji z [...] czerwca 2018 r.), wskazuje na nietrafne rozumienie owej uchwały (zdawkowo przywołanej w akapicie ostatnim na s. 19 zaskarżonej decyzji). Skutki związania Wojewody [...] postanowieniem Ministra [...] z [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia właściwości Wojewody [...] w zakresie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W.T. nieruchomości lasu majątku [...] o pow. 569,76 ha, doprowadziły do sztucznego podzielenia postępowania objętego współuczestnictwem materialnym, jako opartego na błędnej wykładni art. 5 ust. 1 i 2 w zw. z art. 3 ust. 2 urpr i błędnego uznania przez Wojewodę, że "będąc związanym ww. rozstrzygnięciem Ministra [...] w przedmiocie ustalenia swojej właściwości w zakresie rozpatrzenia niniejszej sprawy, uznał zatem, że postępowanie dot. potwierdzenia prawa do rekompensaty za należący do W.T. udział wynoszący 1/4 części w prawie własności nieruchomości, położonej w [...], składającej się z 569,76 ha lasu, zostało zainicjowane dopiero wnioskiem B.K. z dnia 21 sierpnia 2014 r." (s. 11 akapity 2-4 decyzji z [...] lutego 2018 r.), co miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa).

Naczelny Sąd Administracyjny w rozszerzonym składzie trafnie wskazał, że celem ustawy z 8 lipca 2005 r., jak wynika z uzasadnienia projektu, było m.in. zrealizowanie wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 22.6.2004 r., Broniowski przeciwko Polsce i wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15.12.2004 r. K 2/04, OTK-A 2004/11/117. Europejski Trybunał wskazał na konieczność odejścia od takiego trybu przyznawania rekompensaty, w którym organy władzy, nakładając ograniczenia i stosując praktyki, które sprawiły, że prawo to stało się niewykonalne i bezużyteczne w praktyce, uczyniły prawo to iluzorycznym i zniszczyły samą jego istotę. Rozumienie przepisu art. 5 ust. 1 i 2 urpr, inne, niż zaproponowane przez skład siedmiu sędziów, nie odpowiada tak deklarowanemu celowi nowej ustawy (ONSAiWSA 2018/1/2, s. 57). W kontrolowanej sprawie sztuczne dzielenie postępowań, z naruszeniem zasady współuczestnictwa materialnego, narusza art. 5 ust. 1 i 2 w zw. z art. 3 ust. 2 urpr.

Zbadanie, czy toczy się postępowanie, do którego mogłaby przystąpić wnioskodawczyni, nie może ograniczać się jedynie do ustalenia, czy toczy się postępowanie w wyniku wznowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją w wyniku złożenia wniosku przez spadkobiercę innego współwłaściciela przedmiotowej nieruchomości.

Decyzje, które zapadły w sprawach potwierdzenia prawa do rekompensaty po S.T., K.R. i W.T., miały charakter decyzji częściowych (art. 104 § 2 kpa), nawet jeśli organy administracji publicznej nie wskazały wprost, że taki był charakter każdej z tych decyzji (z niewiadomych względów Wojewoda [...] w decyzjach z: [...] listopada 2017 r. nr [...] i [...], i z [...] lutego 2018 r. nr [...], ograniczył się do powołania w podstawie prawnej jedynie "art. 104 kpa", nie wskazując wyraźnie, że rozstrzygał sprawę w części (Józef Forystek, Skutki jedności stosunku administracyjnego (na przykładzie prawa do rekompensaty zabużańskiej), dalej Skutki jedności; PiP 2020/11/s.116-118 p. 6).

Prawidłowa wykładnia art. 5 ust. 1-4, art. 6 ust. 1-5, art. 8 ust. 1 urpr prowadzi do stanowiska, że wniosek złożony w sprawie o potwierdzenie prawa do rekompensaty przed 1 stycznia 2009 r., niezależnie od zakresu ujawnionych w nim nieruchomości, powoduje wszczęcie postępowania, którego przedmiotem mogą być wszystkie nieruchomości, których pozostawienie poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez osobę właściciela zostanie dowiedzione przez stronę w toku sprawy. Upływ terminu z art. 5 ust. 1 urpr nie może stanowić przeszkody w zakresie modyfikacji opisu nieruchomości pozostawionych poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez osobę wskazaną we wniosku jako właściciel nieruchomości. Póki sprawa nie zostanie zakończona decyzją ostateczną, strona może modyfikować swe żądania, a organ administracji publicznej ma obowiązek na nowo je ocenić w świetle przepisów prawa materialnego po wyczerpującym ustaleniu stanu faktycznego (wyrok NSA z 24.11.1983 r. I SA 1504/83, ONSA 1983/2/101). Dokładne ustalenie stanu faktycznego w rozumieniu art. 7 kpa obejmuje również ustalenie treści żądania prezentowanego w postępowaniu administracyjnym przez stronę (wyrok NSA z 7.4.1992 r. IV SA 1391/91, cbosa). Modyfikacja żądania, w tym samego wniosku, jest dopuszczalna, w szczególności gdy w wyniku przeprowadzenia postępowania dowodowego zostaną ustalone nowe okoliczności i fakty (J. Forystek, Komentarz do ustawy o mieniu zabużańskim. Studium historyczno-prawne, Wyd. JAK 2020; dalej J. Forystek, Komentarz; s. 291-292, uw. 38-40; tenże - Skutki jedności; PiP 2020/11/s. 119-122, p. 8). Mimo, że Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu w niniejszym składzie znane są także wyroki, opowiadające się odmienną wykładnią art. 5 ust. 1 urpr, skład ten opowiada się za wykładnią wyżej przedstawioną, mając na uwadze jedność stosunku materialnoprawnego o charakterze przedmiotowo-podmiotowym. Za aprobowaną wykładnią przemawia w szczególności treść części zgłoszonych wniosków. We wniosku z 2 czerwca 2005 r., sporządzonym na standardowym druku [...] Urzędu Wojewódzkiego M.G. wskazała w zakresie przedmiotowym, że "zwracam się z wnioskiem o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...] powiat [...] województwo [...], obecnie jest to... [...] ... którego właścicielem(ami); współwłaścicielem(ami); spadkobiercą pozostawiającym nieruchomość poza obecnymi granicami RP był(a), byli S.T. W uzasadnieniu wskazała: Jestem spadkobiercą L.T., który dziedziczy po S.T. (k. 84 akt administracyjnych). Pełniejsze w zakresie przedmiotowym złożyli dnia: 5 czerwca 1990 r. K.R.; 18 grudnia 1992 r. L.T.; 2 grudnia 2001 r. E.R., załączając odpisy konkretnych dokumentów źródłowych (k. 89, 90, 93, 87-86 akt administracyjnych).

Gdy do dnia 31 grudnia 2008 r. wystąpiła ze stosownym wnioskiem choć jedna osoba z grona uprawnionych, każda kolejna osoba spośród osób uprawnionych może wystąpić po 31 grudnia 2008 r. Zachodzi bowiem ewidentna jedność stosunku materialnoprawnego a okoliczność ta przesądza o tym, że toczy się jedno postępowanie administracyjne o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia określonego mienia nieruchomego poza obecnymi granicami państwa polskiego i przez określonego jego właściciela. W postępowaniu tym konieczne jest dokonanie szeregu ustaleń faktycznych, takich jak np. skład majątku pozostawionego, jego wartość, okoliczności w jakich doszło do pozostawienia mienia, miejsce zamieszkania (i to w określonym czasie) byłego właściciela majątku, ewentualna data jego zgonu i ustalenie spadkobierców. Nie sposób twierdzić, że czynienie tego rodzaju ustaleń nie dotyczy tej samej sprawy pod względem materialnoprawnym, chociaż wnioskodawcami są osoby różne (wyrok NSA z 16.7.2014 r. I OSK 2993/12, Lex 1518062).

Prawo do rekompensaty w zakresie udziału przypadającego uprawnionemu konkretyzowane jest nie w pierwszej fazie postępowania dotyczącej wspólnego prawa i zakończonej postanowieniem wydanym w trybie art. 7 ust. 1 urpr, lecz dopiero w decyzji merytorycznej, o której mowa w art. 8 urpr. Na skutek zainicjowania postępowania administracyjnego nie toczy się tyle postępowań, ile nieruchomości dana osoba fizyczna pozostawiła poza granicami kraju, lecz tylko jedno postępowanie dotyczące całego pozostawionego przez daną osobę [nieruchomego] mienia zabużańskiego. Prawo do rekompensaty jest jedno i przysługuje właścicielowi, współwłaścicielowi i ich spadkobiercom, ale nie wszystkim, a tylko spełniającym warunki określone w ustawie. Rekompensatę za pozostawione mienie przyznaje się jako całość za pozostawione mienie dla wszystkich współwłaścicieli.

Istnienie jednego kompleksowego (podmiotowo-przedmiotowego) prawa do rekompensaty nie wyklucza możliwości wydawania kilku decyzji częściowych. Decyzja częściowa może być bowiem wydana, gdy w sprawie da się wyodrębnić części nadające się do względnie samodzielnego rozstrzygnięcia, mając na względzie zasadę szybkości postępowania i słusznego interesu strony. Organ, wydając decyzję częściową, winien jednak zaznaczyć to wyraźnie w jej treści (J. Forystek, Skutki jedności, PiP 2020/11/s. 108 i nast.).

Wnioskodawcy dochodzili potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu bycia spadkobiercami W.T. - współwłaścicielki w 1/4 udziału w prawie własności nieruchomości o pow. 569,76 ha, obejmującej las ochronny majątku [...], a pozostałymi współwłaścicielami tej nieruchomości byli: S.T., K.R. i W.T. - każde z nich mający udziały po 1/4 w prawie własności nieruchomości o pow. 569,76 ha (przy czym postępowania o potwierdzenie praw do rekompensaty po w ustawowym terminie złożyli inni uprawnieni - współwłaścicielka tej pozostawionej nieruchomości K.R., a następnie jej spadkobierczyni E.R. oraz spadkobierczyni S.T. - A.T. Obowiązkiem Wojewody było zatem ustalenie, że wśród nieruchomości pozostawionych przez współwłaścicieli była nieruchomość o pow. 569,76 ha, obejmująca lasy ochronne majątku [...] (art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa) i z uwagi na współuczestnictwo materialne, obowiązany był zawiadomić o postępowaniu wszystkich uprawnionych (art. 61 § 4 kpa) tak by każdy z zawiadomionych mógł przyłączyć się do postępowania w charakterze strony (art. 28 kpa), bądź oświadczyć, że nie pragnie uzyskać poświadczenia swego prawa do rekompensaty z tytułu udziału spadkodawcy, po którym dziedziczy, w nieruchomości objętej współwłasnością.

Decyzje, które zapadły w sprawach potwierdzenia prawa do rekompensaty po S.T., K.R. i W.T., miały charakter decyzji częściowych (art. 104 § 2 kpa), nawet jeśli organy administracji publicznej nie wskazały wprost, że taki był charakter każdej z tych decyzji.

Częściowo zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2104 r. poz. 195).

Trafnie Sąd I instancji aprobował ustalenia faktyczne dokonane przez organy obu instancji, że miejscem zamieszkania W.T. był [...] i że do chwili mobilizacji w sierpniu 1939 r. zamieszkiwał z żoną R. i synem J. w [...]. W świetle art. 24 § 1 kpc z 1930 r. (Dz.U.R.P. z 1932 r. nr 112 poz. 934 ze zm. - ostatnia z 1938 r. nr 89 poz. 609), "Powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma zamieszkanie. Miejscem zamieszkania jest miejscowość, w której pozwany przebywa z zamiarem stałego pobytu.". Udając się nad ówczesną granicę zachodnią Rzeczypospolitej Polskiej, W.T. nie miał zamiaru opuszczenia na stałe ówczesnych Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej ("byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" - verba legis - art. 2 pkt 1 in fine urpr w brzmieniu nadanym art. 1 ustawy z 2013 r.).

Oceniając te zdarzenia z punktu widzenia art. 2 ust. 2 ustawy z 2013 r. nie sposób abstrahować od wcześniejszej praktyki rozumienia art. 2 pkt 1 urpr w brzmieniu pierwotnym "1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1;" (do dnia 26 lutego 2014 r.). W orzecznictwie przyjmowano, że nawet krótkotrwałe opuszczenie Kresów Wschodnich obejmujące dzień 1 września 1939 r. skutkowało utratą prawa do rekompensaty (J. Wittlin, Aktualne zagadnienia legislacyjne i orzecznicze dotyczące mienia zabużańskiego, Krytyka Prawa, t. 6, nr 2014/1, s. 84 i przywołane przez Autora orzecznictwo; J. Forystek, Komentarz, s. 190, uw. 7; cz. III p. 3.3 uzasadnienia wyroku SK 11/12).

Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że przesłanka domicylu stanowi ograniczenie prawa byłych właścicieli nieruchomości zabużańskich do rekompensaty za utracone mienie - zarówno w ujęciu samej ustawy rekompensacyjnej, jak i na tle regulacji obowiązujących w latach 1955-2003. Jest oczywiste, że gdyby ustawa jej nie przewidywała, rekompensaty byłyby wypłacane częściej. Jak wynika z danych przedstawionych na potrzeby niniejszej sprawy przez Ministra [...], niespełnienie warunku zamieszkiwania na byłym terytorium Polski 1 września 1939 r. było podstawą około dwustu decyzji odmownych utrzymanych w toku instancji przez ten organ oraz bliżej nieokreślonej liczby decyzji wojewodów, które nie zostały zaskarżone.

Przenosząc powyższe ustalenia na grunt art. 64 ust. 2 Konstytucji, Trybunał stwierdził, że kwestionowana przez skarżącą przesłanka domicylu prowadzi do podziału byłych właścicieli nieruchomości zabużańskich, spełniających pozostałe warunki przyznania rekompensaty ustalone przez zaskarżoną ustawę, na dwie grupy, w zależności od ich miejsca zamieszkania. Nakazuje ona jednakowe potraktowanie osób, które miały 1 września 1939 r. miejsce zamieszkania na byłym terytorium państwa polskiego (potwierdzenie ich prawa do rekompensaty), oraz odmienne (lecz też jednolite) potraktowanie osób, które nie miały w tym dniu miejsca zamieszkania na kresach wschodnich (odmowę potwierdzenia ich prawa do rekompensaty). Do tej ostatniej grupy zaliczane są m.in. następujące kategorie podmiotów: 1. osoby, które miały miejsce zamieszkania wyłącznie na terytorium obecnego państwa polskiego lub wyłącznie poza jego granicami (obecnymi i przedwojennymi); 2. osoby, które miały kilka miejsc zamieszkania w rozumieniu przepisów międzywojennych, lecz ich "główne" miejsce zamieszkania (i jedyne uwzględniane przez ustawę rekompensacyjną) znajdowało się na terytorium obecnego państwa polskiego lub poza jego granicami (obecnymi i przedwojennymi; cz. III p. 4.3.2 uzasadnienia wyroku SK 11/12). Trybunał zwrócił uwagę, że art. 2 pkt 1 ustawy rekompensacyjnej w analizowanym zakresie jest bardzo restrykcyjny. Wymagał on od zabużan zamieszkiwania na byłym terytorium państwa polskiego w ściśle określonym, bardzo krótkim czasie w odległej przeszłości (tylko jeden dzień - 1 września 1939 r.). Kryterium to było "ostre" - nie miały znaczenia ani okoliczności zmiany miejsca zamieszkania, ani horyzont czasowy takiej decyzji. W rezultacie było ono łatwe do zastosowania, ale także bezwzględne: nakazywało odmówić potwierdzenia prawa do rekompensaty osobom, które przeniosły się na obecne terytorium Polski kilka dni przed wybuchem wojny - nawet wtedy, kiedy zmiana miejsca zamieszkania miała być tymczasowa i nie wiązała się z zamiarem trwałego wyjazdu z kresów wschodnich, a równocześnie wprowadzała nieuzasadnioną preferencję dla osób, które osiadły na wskazanym terytorium na krótko, ale miały szczęście i "załapały się" na wskazaną w przepisie datę graniczną (cz. III p. 4.3.3.3. uzasadnienia wyroku SK 11/12).

W doktrynie wskazuje się, że dla grupy osób, które wcześniej nie złożyły wniosku w terminie określonym w art. 5 ust. 1 urpr, ustanowiono w art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej nowy sześciomiesięczny termin do wystąpienia z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty, który upłynął 27 sierpnia 2014 r. Formalnym warunkiem nowego wniosku zabużańskiego było to, by wnioskodawca wykazał, że na ocenę spełnienia przez niego wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP miały wpływ zmiany dokonane ustawą zmieniającą. W praktyce oznaczało to, że wnioskodawca winien wykazać, że były właściciel pozostawionego mienia miał kilka miejsc zamieszkania i że co najmniej jedno z nich znajdowało się na Kresach Wschodnich albo wykazać, że dokładnie w dniu 1 września 1939 r. właściciel nieruchomości kresowych przebywał poza swoim miejscem zamieszkania, np. z powodu powołania do wojska, pełnienia funkcji dyplomatycznych poza granicami kraju albo z innych, nawet zupełnie przypadkowych przyczyn przebywał poza byłymi wschodnimi terenami RP (J. Forystek, Komentarz, s. 199, uw. 16). Pogląd ten Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie w pełni podziela.

Wnioskodawczyni prawidłowo udowodniła, że W.T., mający w dniu 1 września 1939 r. 35 lat, w sierpniu 1939 r. został zmobilizowany i w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. (verba legis - art. 1 ust. 1 urpr) jako żołnierz Wojska Polskiego przebywał poza miejscem swego zamieszkania - w zachodniej części ówczesnej Rzeczypospolitej Polskiej (zeznania B.K. z 15 października 2015 r.; k. 89-88 akt administracyjnych). Dla udowodnienia tego faktu nie były konieczne dowody z dokumentów - wystarczyły zeznania strony, które nie nasuwają wątpliwości co do ich wiarygodności (art. 75 § 1, art. 86 kpa). Nietrafnie Sąd I instancji podzielił ocenę organów obu instancji, że "nie mogli oczekiwać [zapewne syn W.T. - J.T.] niekorzystnego wyniku ewentualnego postępowania, zainicjowanego przed 31 grudnia 2008 r., z uwagi na niespełnienie wymogu zamieszkiwania W.T. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej". To, że po trzech wyrokach Trybunału Konstytucyjnego, przy dzisiejszym poziomie wiedzy i świadomości prawnej, dziś możemy ocenić, że "organy prawidłowo ustaliły, że miejscem zamieszkania W.T. od urodzenia nieprzerwanie był [...], a więc byłe terytorium RP, jak również że W.T. do chwili mobilizacji w sierpniu 1939 r. zamieszkiwał w [...] wraz żoną R. i synem J.", nie przemawia za trafnością wniosku Sądu I instancji, że "zmiany dokonane ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r. jak prawidłowo oceniły organy obu instancji nie mają wpływu na ocenę spełnienia przez niego wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r.".

Jest przeciwnie - skoro ustawodawca z naruszeniem art. 2, art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP wprowadził w pierwotnym brzmieniu art. 2 pkt 1 ustawy rekompensacyjnej bardzo "ostry" i restrykcyjny wymóg domicylu (znacznie surowszy niż w ustawie o zaliczaniu z 2003 r.) i nie zadbał, by miały znaczenie okoliczności zmiany miejsca zamieszkania ani horyzont czasowy takiej decyzji (cz. III p. 4.3.3.3. uzasadnienia wyroku SK 11/12).

Trybunał wskazał, że postanowienia umów republikańskich nie przewidywały expressis verbis warunku domicylu w odniesieniu do rozliczeń za pozostawione mienie. Wskazano tam wprawdzie, że repatriacji mają podlegać osoby "zamieszkałe" na byłym terytorium państwa polskiego, lecz słowu temu nadawano znaczenie potoczne, a nie prawne. Przyjmowano, że warunek ten spełniają także osoby, które znalazły się na tych obszarach przypadkowo, na skutek okoliczności od siebie niezależnych (często przymusowo) i nigdy nie miały zamiaru przebywać tam na stałe (kresy wschodnie były więc dla nich tylko miejscem pobytu, a nie miejscem zamieszkania w rozumieniu art. 25 kc; świadczy o tym chociażby wymóg, by w spisach ewakuacji zaznaczać "obecne miejsce faktycznego zamieszkania" - art. 13 umowy republikańskiej z Litwą; cz. III p. 4.3.3.3. uzasadnienia wyroku SK 11/12).

Uwzględniwszy zatem zeznania wnioskodawczyni i wyżej przedstawione okoliczności faktyczne i prawne sprawy, oraz to, że niespełnienie warunku zamieszkiwania na byłym terytorium Polski 1 września 1939 r. było podstawą około dwustu decyzji odmownych utrzymanych w toku instancji przez ten organ oraz bliżej nieokreślonej liczby decyzji wojewodów, które nie zostały zaskarżone (w okresie poprzedzającym wydanie wyroku Trybunału z 23 października 2012 r. SK 11/12), uznać należy, że skarżąca wykazała, że na ocenę spełnienia przez nią wymogu zamieszkiwania przez W.T. "wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane niniejszą ustawą" (verba legis - art. 2 ust. 2 i 3 ustawy zmieniającej).

Należy też zauważyć, że podstawą prawną wniosku z 20 sierpnia 2014 r. nie był wyłącznie art. 2 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 3 ustawy zmieniającej, lecz także art. 3 ust. 2 w zw. z art. 5 ust. 1 i 2 urpr. Ustawa zmieniająca nie wyeliminowała bowiem regulacji zawartej w ustawie rekompensacyjnej, a jedynie na nowo uregulowała zagadnienie domicylu (art. 1 ustawy zmieniającej); wprowadziła sześciomiesięczny termin na wznowienie postępowania osobom, którym odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty z powodu niespełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej) i wskazała, że w terminie określonym w ust. 1 osoby, które nie złożyły wniosku w terminie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy zmienianej w art. 1, mogą wystąpić o potwierdzenie prawa do rekompensaty, jeżeli wykażą, że na ocenę spełnienia przez nie wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane niniejszą ustawą (art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej). W ustępie 3 art. 2 ustawa zmieniająca wskazała, że przepisy ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio do spadkobierców, o których mowa w art. 3 ust. 2 urpr.

Owo uchybienie nie miało wpływu na wynik sprawy, bowiem skarżąca może skutecznie skorzystać z faktu, że spadkobiercy dwojga innych współwłaścicieli nieruchomości leśnej o pow. 569,76 ha w [...] wystąpili z wnioskami w terminie przewidzianym w art. 5 ust. 1 i 2 urpr (współuczestnictwo materialne; uchwała I OPS 3/17).

Nieusprawiedliwiony okazał się zarzut naruszenia art. 141 § 4 oraz art. 153 ppsa. Mimo że uzasadnienie zaskarżonego wyroku mogłoby być bardziej pogłębione, spełnia ono wymogi obu wskazanych wzorców kontroli. Nie sposób uznać, że wskazania zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku są "niekonkretne i niewykonalne". Przykład prawidłowej oceny konkretnych, zebranych w sprawie dowodów, przedstawił Naczelny Sąd Administracyjny na s. 20-28 uzasadnienia wyroku I OSK 2757/19. Rzeczą organu administracji publicznej ponownie orzekającego w sprawie będzie posłużenie się w sposób właściwy metodyką urzędnika, by sprostać wymogom art. 80 kpa.

Pogląd skarżącego kasacyjnie, że "istnieją przeszkody uniemożliwiające dalsze prowadzenie postępowania bowiem jego kontynuowanie jest kompletnie bezcelowe" (s. 10 akapit ostatni skargi kasacyjnej) jest nietrafny. Wniosek skarżącej o potwierdzenie prawa do rekompensaty, przy uwzględnieniu współuczestnictwa materialnego spadkobierców współwłaścicieli nieruchomości leśnej o pow. 569,76 ha w [...], nie wymaga zmiany kwalifikacji prawnej żądania skarżącej (s. 11 akapit pierwszy skargi kasacyjnej), a jedynie prawidłowego rozumienia tego żądania, dokonania prawidłowych ustaleń faktycznych i trafnej subsumcji.

Skoro w kontrolowanej sprawie nie zachodziły przesłanki zastosowania art. 151 ppsa, to zarzut zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa nie mógł zostać uwzględniony.

Organy administracji publicznej kierować się będą ocena prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, zawartymi w uzasadnieniu wyroku I SA/Wa 2757/19, z uwzględnieniem zmian wynikających z uzasadnienia wyroku I OSK 2757/19.

Zaskarżony wyrok, mimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, co skutkowało oddaleniem skargi kasacyjnej (art. 184 in fine ppsa).