Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 1084/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2023-01-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

|Sygn. akt I SA/Kr 1084/22 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 10 stycznia 2023 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Piotr Głowacki (spr.), Sędzia: WSA Wiesław Kuśnierz, Sędzia: WSA Waldemar Michaldo, Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Boczkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 stycznia 2023 r., sprawy ze skargi A. K., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 1 sierpnia 2022 r. Nr 1618/2022, w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek, I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego koszty postępowania w kwocie 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych).


UZASADNIENIE

Sygn. akt I SA/Kr 1084/22.

UZASADNIENIE.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr 1618/2022 z dnia 1.08. 2022 r., z wniosku A.K., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w związku z art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 423 ze zm.), zwanej dalej "u.s.u.s.", odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za osobę prowadząca działalność gospodarczą w łącznej kwocie 106 058, 73 zł, wynikających z decyzji nr 180400/71/15/2022-RED, z dnia 28 stycznia 2022 r., o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłym ojcu wnioskodawcy, R.K.

W uzasadnieniu organ podał, iż wnioskodawca jest osobą młodą, studiującą, pobiera rentę w wysokości około 1000 zł netto, jego stałe miesięczne wydatki to około 700 zł, w tym koszty leczenia (z powodu lęków psychicznych spowodowanych chorobą i śmiercią ojca). Posiada niewielkie mieszkanie w K. odziedziczone po ojcu, wartość czynnego spadku to 216 000 zł.

Wedle organu nie stwierdzono, aby zaistniały przesłanki wymienione w art. 28 u.s.u.s. Wnioskodawca nie udowodnił, że nie może pracować lub zarobkować osiągając dzięki temu środki finansowe. Ponadto obecna sytuacja materialna zobowiązanego jest spowodowana tylko i wyłącznie brakiem pracy, a zatem okolicznością, która może w każdej chwili ulec zmianie przy odpowiednim własnym zaangażowaniu i woli podjęcia działań zmierzających do poprawy sytuacji finansowej. Fakt, że wnioskodawca studiuje, nie stanowi okoliczności skutkującej umorzeniem należności z tytułu składek.

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się wnioskodawca wnosząc skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, zarzucając

-naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społecznie, poprzez ich błędną wykładnię i odmowę umorzenia należności w przedmiotowej sprawie, w sytuacji gdy opłacenie należności z tytułu składek, obciążające pierwotnie zmarłego ojca, pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych i elementarnych potrzeb życiowych,

-naruszenie przepisów kpa poprzez brak całościowej, wnikliwej oraz obiektywnej oceny stanu faktycznego sprawy i zgromadzonych w sprawie dowodów, co skutkuje dowolnością przy wydaniu zaskarżonej decyzji i bezzasadnym uznaniem, iż na dzień rozpoznawania sprawy brak jest w jej realiach podstaw do uznania, że aktualna sytuacja materialna i życiowa skarżącego, w szczególności brak zatrudnienia, kontynuowanie nauki oraz aktualny stan zdrowia, nie dają podstaw do umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne po zmarłym ojcu skarżącego.

W uzasadnieniu podkreślono, iż we wniosku skarżący opisał okoliczności, w jakich doszło do powstania zaległości. Pierwotnie zobowiązany zmarł 3.11.2019 r. po długiej chorobie. W skład spadku wchodziło niewielkie mieszkanie w K., w którym skarżący i jego ojciec mieszkali.

Skarżący jest jedynym spadkobiercą; wartość spadku wynosi 210.000 złotych. Skarżący przyjął spadek pomimo długów spadkowych, bo w przypadku odrzucenia spadku nie miał by gdzie mieszkać. Zaległość wobec ZUS powstała zatem bez winy i woli skarżącego. Skarżący odpowiada aktualnie tak naprawdę nie za swój dług, ale za dług ojca

ZUS zdaje się nie dostrzegać, że skarżący ma aktualnie 25 lat i nadal pobiera naukę. Od 2021 r. jest studentem na kierunku Ochrona dóbr kultury w Instytucie Historii Sztuki, a studia skończy dopiero w 2024 roku, co wynika z załączonego do akt zaświadczenia. Z tego też powodu skarżący nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy, jako osoba bezrobotna, bowiem uczy się w trybie dziennym. Skarżący bardzo przeżył śmierć ojca i poprzedzającą ją długotrwałą chorobę, potwierdzoną załączoną do wniosku dokumentacją medyczną. Od czasu choroby ojca skarżący, który był jej bezpośrednim świadkiem, zmaga się problemami natury psychicznej, co także wykazała załączona do wniosku dokumentacja medyczna. Jedynym dochodem skarżącego jest renta rodzinna w wysokości 1.011.77 złotych netto miesięcznie, która jest mniejsza niż minimum socjalne, wskazane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jako podstawowy wskaźnik służący do oceny sytuacji materialnej osoby zobowiązanej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Sąd administracyjny w ramach kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2019r., poz. 2325 - oznaczanej dalej jako "p.p.s.a."), uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym granicami skargi (art. 134 p.p.s.a.). Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania administracyjnego, w której został wydany zaskarżony akt lub podjęta została czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Wady skutkujące koniecznością uchylenia decyzji lub postanowienia wskazane są w przepisie art. 145 § 1 p.p.s.a. Natomiast w wypadku nieuwzględnienia skargi sąd, w myśl art. 151 p.p.s.a. skargę oddala.

Przedmiotem kontroli sądowej jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca skarżącemu umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą po przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłym ojcu R.K.

Podstawę analizy zasadności żądania strony o umorzenie należności z powyższego tytułu stanowiły regulacje art. 28 ust. 1, 2 i ust. 3 oraz ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

W art. 28 ust. 1 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu.

Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy:

1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze,

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacja podatkowa,

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

5. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

6. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

7. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W świetle przepisów rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przytoczone powyżej regulacje wskazują, że decyzja Zakładu w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ przy zaistnieniu choćby jednej z przesłanek może, ale nie musi umorzyć należności z tytułu składek. Rozstrzygnięcie nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.

W takich przypadkach, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę.

Z kolei wedle art. 107 § 1 zdanie pierwsze k.p.a., decyzja powinna zawierać m.in. powołanie podstawy prawnej, rozstrzygnięcie, uzasadnienie faktyczne i prawne, pouczenie, czy i w jakim trybie służy od niej odwołanie, podpis z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego osoby upoważnionej do wydania decyzji. Stosownie do § 3 tego przepisu uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Konieczność właściwego uzasadnienia decyzji wiąże się z zawartą w art. 11 k.p.a. zasadą przekonywania, zgodnie z którą organ administracji jest zobowiązany do wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy, aby w miarę możliwości doprowadzić do wykonania decyzji bez stosowania środków przymusu. Takim elementem decydującym o przekonaniu strony co do trafności rozstrzygnięcia, a zarazem przedstawiającym tok rozumowania organu jest uzasadnienie decyzji, stanowiące jej integralną część. Zasada przekonywania nie zostanie natomiast zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre twierdzenia lub nie odniesie się do faktów istotnych dla danej sprawy. Wszelkie okoliczności i zarzuty strony, a zwłaszcza te, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, muszą być rzetelnie omówione i wnikliwie przeanalizowane przez organ rozpatrujący sprawę.

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej wskazane zasady sąd doszedł do przekonania, że narusza ona przepisy w takim stopniu, że zachodzi konieczność wyeliminowania decyzji z porządku prawnego; tym samym skarga zasługuje na uwzględnienie.

Z brzmienia art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s wynika, że to ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując powyższej samodzielnej oceny organ winien mieć nadto na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (wyrok WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 707/11, wyrok WSA w Krakowie z dnia 18 września 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 1176/14).

Z zaskarżonej decyzji wynika natomiast, że organ rentowy nawet nie podjął próby dokonania powyższego rzetelnego szacunku, a jedynie ograniczył się do wskazania, że obecnie egzekucja nie jest prowadzona, jednak nie stwierdzono całkowitej nieściągalności, czy braku majątku. Organ a priori przyjmuje, że skoro tak, to egzekucja pozwoli na ewentualne wyegzekwowanie zaległości. Jest to stanowisko w okolicznościach niniejszej sprawy bezpodstawne, zważywszy już tylko na wysokość zadłużenia, tudzież okoliczność że jedynym składnikiem majątkowym, z którego realnie mogłoby nastąpić zaspokojenie jest niewielkie mieszkanie służące zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych skarżącego.

ZUS nie wyjaśnił w szczególności, jakie potrzeby człowieka w świetle realiów życiowych i przysługującego mu konstytucyjnego prawa do poszanowania i ochrony godności (art. 30 Konstytucji RP) uznano za niezbędne i jaką miarą te potrzeby szacowano. Organ poprzestał na wskazaniu minimum socjalnego wywodząc, że nie posiada informacji o wysokości środków finansowych, jakie pozostają w dyspozycji skarżącego, a skoro tak to nie ma możliwości dokonania oceny, czy zachodzi przesłanka ubóstwa. Jest to tym bardziej znamienne, że jednocześnie organ ustala, iż skarżący studiując utrzymuje się z renty w wysokości 1011,77 zł netto. Nie wzięto również pod uwagę tego, że wspomniany art. 30 Konstytucji nakłada na władze publiczne obowiązek poszanowania i ochronny godności człowieka. W ocenie sądu, w kontekście przedstawionych okoliczności, organ winien ponownie rozważyć, czy w sprawie nie zachodzi przesłanka umorzenia wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS, a więc że ze względu na aktualny stan majątkowy skarżący nie jest w stanie opłacić należnych składek, ponieważ powodowałoby to dla niego zbyt ciężkie skutki, w tym pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. Stan finansów ubezpieczeń społecznych nie może być reperowany kosztem ważnych interesów życiowych ubezpieczonych. Wobec tego, dla oceny czy przesłanka zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych jest spełniona, wymagane jest ustalenie i ocena, czy dokonana przez organ analiza finansów skarżącego pozwala na przyjęcie, że w jego budżecie, po uwzględnieniu stałych i koniecznych wydatków pozostaje kwota po zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych, która mogłaby służyć zaspokojeniu należności ZUS.

Reasumując, sąd dopatrzył się uchybienia prawa materialnego, w postaci dokonania błędnej wykładni art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., a także naruszenia wskazanych powyżej przepisów postępowania. Naruszenia te miały wpływ na wynik sprawy. W postępowaniu uchybiono zasadom procedury administracyjnej, nakazującym dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego poprzez wszechstronne rozważenie materiału dowodowego.

Na podstawie art. 153 ustawy o p.p.s.a., przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ uwzględni przedstawioną powyżej ocenę prawną, w szczególności ustalając, czy zachodzi całkowita nieściągalność i oceniając, czy wystąpiły przesłanki umorzenia zawarte w § 1 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS. Dokonując tych ustaleń i ocen organ odniesie się do aktualnej sytuacji skarżącego, na którą składa się jego sytuacja majątkowa (finansowa) i w tym kontekście dokona realnej oceny możliwości spłaty zadłużenia.

Mając powyższe na uwadze sąd, w oparciu o art. 145 § 1 ust. 1 lit. a i lit. c ustawy o p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania rozstrzygnięto w oparciu o art. 200 oraz 205 § 1 i 2 ustawy o p.p.s.a.