Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 265/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-06-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 200, art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Ewa Partyka Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 21 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi A. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 14 stycznia 2022 r. nr SKO.405.ŚR.71.39.2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 16 grudnia 2021 r. nr GOPS.5112.40.2021; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu na rzecz skarżącej A. Ś. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 265/22

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi A.Ś. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z 14 stycznia 2022 r. nr SKO.405.ŚR.71.39.2022 dotycząca odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy, Wójt Gminy [...] decyzją z 16 grudnia 2021 r. nr GOPS.5212.40.2021 odmówił A.Ś.(reprezentowanej przez pełnomocnika – radcę prawnego) przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem F.M. Powodem odmowy było ustalenie, że jego niepełnosprawność powstała później niż przed ukończeniem 18 lub 25 roku życia, a także że pozostaje on w związku małżeńskim z K.M., która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W odwołaniu od decyzji Wójta A.Ś. zarzuciła nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 o uznaniu niekonstytucyjności części normy prawnej wynikającej z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Ponadto zarzuciła niewłaściwe przyjęcie przez organ, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z tym w ocenie odwołującej doszło ponadto do naruszenia przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności mających znaczenie dla jej rozstrzygnięcia i przyjęcie, że zwrócenie się z wnioskiem przez odwołującą w sytuacji w której osoba wymagająca opieki posiada małżonka nielegitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy z podejmowania działań zmierzających do ustalenia, czy małżonek ten może sprawować nad nim opiekę.

SKO opisaną na wstępie decyzją z 14 stycznia 2022 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję Wójta z 16 grudnia 2021 r.

W uzasadnieniu przytoczyło dotyczące instytucji świadczenia pielęgnacyjnego uregulowania art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r., a także art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (wg którego obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami) oraz art. 27 K.r.o. stanowiący podstawę obowiązku alimentacyjnego między małżonkami, którzy są m.in. obowiązani do wzajemnej pomocy (art. 23 K.r.o.).

Zdaniem Kolegium, w sprawie zachodzi negatywna przesłanka dla której nie można przyznać wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z tego, że zobowiązana w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad osobą jej wymagającą, tj. F.M. jest jego małżonka K.M. (wyłącza ją jedynie legitymowanie się przez nią orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności). W złożonym wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz w odwołaniu pełnomocnik skarżącej niemal całkowicie pominął tą istotną kwestię, formułując ogólną tezę, iż możliwe jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium ustaliło natomiast, iż stan zdrowia K.M. przedstawia załączona dokumentacja medyczna oraz orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z [...] grudnia 2021 r. Ustawodawca w tym zakresie przyjął jednak założenie, że jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą zdolną do sprawowania tej opieki, to powinna być ona sprawowana przez tego współmałżonka niezależnie od kwestii przysługiwania mu z tego tytułu świadczeń rodzinnych. Nie jest rolą Kolegium ustalanie stanu zdrowia K.M., także wówczas, gdy z akt sprawy może wynikać jej zły stan. Z powodu wyżej wskazanej przeszkody, pomimo tego, że A.Ś. jest osobą spokrewnioną z F.M. w linii prostej, tj. jest jego zstępnym i ciąży na niej obowiązek alimentacyjny, jednak nie jest osobą na której ów obowiązek ciąży w pierwszej kolejności, bowiem tą osobą jest małżonka K.M. w stosunku do której nie zostało przedłożono orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jednocześnie SKO wskazało, że nie podziela drugiej wskazanej przez organ I instancji negatywnej przesłanki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a to z uwagi na wyrok TK z 21 października 2014 r. K 38/13. Kolegium zgodziło się ze stanowiskiem odwołania, iż niemożność wskazania w orzeczeniu o niepełnosprawności daty jej powstania nie skutkuje podstawą do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na decyzję Kolegium z 14 stycznia 2022 r. wniosła A.Ś. Zaskarżając te decyzję w całości, reprezentujący ją pełnomocnik zarzucił:

1. Naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

a) naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej jako osobie sprawującej faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, należącej do kręgu osób obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym,

b) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

2. Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez skarżącą w sytuacji w której osoba wymagająca opieki posiada żonę nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do ustalenia czy wymieniona osoba może sprawować opiekę nad mężem, co pozwoliłoby na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

Wskazując na powyższe strona skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji, zobowiązanie organów I i II instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w wydanym w sprawie orzeczeniu Sądu oraz zasądzenie kosztów postępowania - w tym kosztów zastępstwa prawnego - wg norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że wbrew stanowisku organów orzekających w sprawie, wnioskodawczyni należy do kategorii osób które mogą ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przewiduje bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (czyli innym niż matka lub ojciec wymienieni w punkcie 1 tego przepisu), na których, zgodnie z przepisami K.r.o., ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z tym naruszeniem tego przepisu jest jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, wobec czego obowiązek alimentacyjny córki uległ urzeczywistnieniu w świetle faktu, iż z obiektywnych względów z obowiązku tego nie może wywiązać się żona.

Zdaniem strony skarżącej, przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., rozumiany celowościowo, umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdy drugi małżonek nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych. W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego o którym mowa w K.r.o. Nie można zatem pominąć treści art. 132 tej ustawy, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji tylko w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

Żona F.M. z uwagi na stan zdrowia (udokumentowany umiarkowany stopnień niepełnosprawności, poruszanie się na wózku inwalidzkim) z obiektywnych względów nie ma możliwości sprawowania opieki nad mężem i sama wymaga pomocy osób trzecich. Nadto nie ma możliwości finansowych które pozwoliłyby sfinansować fachową opiekę nad mężem. W toku postępowania organ zaniechał ustalenia istotnych okoliczności sprawy. Zastosowanie przez organ rozstrzygający w sprawie wyłącznie wykładni gramatycznej doprowadziło do rozstrzygnięcia, które w świetle powszechnie akceptowanych wartości jest rażąco niesłuszne, niesprawiedliwe, nieracjonalne i niweczące ratio legis u.ś.r.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona.

Decyzjami tymi organy odmówiły przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem.

Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na skarżącej A.Ś.- jako córce - ciążył obowiązek alimentacyjny wobec ojca F.M. oraz nie podejmowała ona zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem nad nim opieki.

1. Organ I instancji odmawiając przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia jako przyczynę – wywodzoną z art. 17 ust. 1b u.ś.r. - wskazał brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (wg znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z [...] maja 2020 r. nr [...] wydanego na stałe przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], przy ustalonym stopniu niepełnosprawności datowanym od [...] kwietnia 2020 r. nie da się ustalić, od kiedy niepełnosprawność istnieje).

Odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o tę okoliczność trafnie zweryfikował organ odwoławczy, prawidłowo wywodząc w oparciu o wyrok TK z 21 października 2014 r. K 38/13 (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r.), że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do takiej odmowy (zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia). TK we wskazanym wyroku stwierdził, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W tej sytuacji, mimo że art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, wywodzenie przez organ I instancji odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na literalne brzmienie tego przepisu nie znajduje uzasadnienia.

2. Przechodząc do drugiej wskazanej przez organ I instancji i wywiedzionej przez SKO jako samoistnej przyczyny odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego - wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. - należy wskazać, że zgodnie z jego treścią, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wg organu I i II instancji, skoro żona osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (posiadając jedynie stopień umiarkowany), to nie ma prawnych możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom obwiązanym do alimentacji w dalszej kolejności (w rozpoznawanym przypadku skarżącej - córce). Dopiero stwierdzony odpowiednim orzeczeniem u współmałżonka osoby wymagającej opieki znaczny stopień niepełnosprawności – przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych - uprawniałby właściwy organ do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Zdaniem Sądu, fakt braku posiadania przez żonę F.M. i jednocześnie matkę skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (lub mu równoważnego – art. 3 pkt 21 u.ś.r.) nie może jednak automatycznie sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania skarżącej świadczenia.

Sąd co do zasady zgadza się ze stanowiskiem, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. - sprawujące opiekę nad osobą pozostającą w związku małżeńskim - wyłącznie do sytuacji w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać wykładni rozszerzającej (por. m.in. wyroki NSA z 23 stycznia 2020 r. I OSK 2462/19, z 20 stycznia 2016 r. I OSK 3283/14 i z 27 listopada 2014 r. I OSK 1219/13 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jednocześnie Sąd stoi jednak na stanowisku, że formalne nielegitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wyklucza automatycznie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie sprawującej faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, która jest obciążona względem niej obowiązkiem alimentacyjnym, w tym zwłaszcza jej dziecku. Ograniczenie się bowiem w takiej sytuacji – jak uczyniły to organy administracji - wyłącznie do wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. kłóciłoby się z zasadami sprawiedliwości społecznej, jak również celem ustawy i samej instytucji świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym Sąd dopuszcza w szczególnie uzasadnionych przypadkach możliwość odstąpienia od ścisłej językowej wykładni tego przepisu, prezentując stanowisko, że nie w każdym przypadku kiedy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, osoby spokrewnione w dalszej kolejności nie mają prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przyznanie tego świadczenia wiąże się bowiem z realnym wykonywaniem opieki nad osobą jej wymagającą, przy jednoczesnym obiektywnym braku możliwości jej sprawowania przez współmałżonka takiej osoby.

Zdaniem Sądu, w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy w sposób nie budzący żadnych wątpliwości wynika, że współmałżonek pomimo nielegitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest w stanie z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z jego woli zapewnić współmałżonkowi wymaganej opieki, mogą zaistnieć uzasadnione podstawy do uznania możliwości skorzystania z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez inne osoby z kręgu uprawnionych w dalszej kolejności. Tym samym Sąd akceptuje stanowisko, że przyznanie tego świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam wprawdzie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie – w sposób nie budzący wątpliwości - nie jest w stanie z tego obowiązku się wywiązać i opiekę tę - niejako w zastępstwie tego małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki.

Jak wskazano m.in. w wyroku WSA w Rzeszowie z 23 lutego 2021 r. II SA/Rz 1417/20, poprzestanie na językowym i pozornie kategorycznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., niezależnie od wskazanego wyżej naruszenia zasad konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (zasada uwzględniania dobra rodziny w zakresie polityki społecznej i gospodarczej), mogłoby w określonych stanach faktycznych doprowadzić do zapewnienia iluzorycznej opieki osobom dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności przez przyjęcie szkodliwej fikcji, że tego rodzaju opiekę może sprawować każdy małżonek powyższej osoby który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nawet jeśli nie może on zapewnić tej osobie realnej i efektywnej opieki ze względu na stan swojego zdrowia, co dodatkowo może narazić tę osobę na określone zagrożenia życia lub zdrowia (np. w sytuacji wymaganej sprawności w celu udzielenia pomocy w stanach nagłych); zbieżne z tym stanowisko wyrażono także w innych wyrokach WSA w Rzeszowie (m.in. z 27 kwietnia 2021 r. II SA/Rz 358/21, z 23 marca 2021 r. II SA/Rz 189/21 i z 18 marca 2021 r. II SA/Rz 186/21) oraz wyrokach innych sądów administracyjnych (w tym WSA w Szczecinie z 15 kwietnia 2021 r. II SA/Sz 1086/20, WSA w Krakowie z 23 marca 2021 r. III SA/Kr 1277/20 i WSA w Łodzi z 19 marca 2021 r. II SA/Łd 900/20).

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę akceptuje to stanowisko, w myśl którego w konkretnych indywidualnych stanach faktycznych, w związku z tak istotną i wrażliwą materią jak zapewnienie koniecznej opieki niepełnosprawnej w stopniu znacznym osobie spokrewnionej, mogą wystąpić szczególne i wyjątkowe sytuacje, wymagające szerszego uwzględnienia wykładni systemowej i celowościowej wskazanych przepisów, w zgodzie z przepisami Konstytucji RP. Nie można bowiem wykluczyć, że małżonek osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym i wymagającej stałej opieki, mimo niedysponowania orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, znajdzie się w sytuacji wymagającej zapewnienia jej opieki, której sam nie jest w stanie w żaden sposób zapewnić.

W tym kontekście należy zgodzić się ze stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a niezbędnej pomocy i wsparcia jest w stanie udzielić osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić więc tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Taki pogląd wyrażono także m.in. w wyrokach NSA z 25 stycznia 2021 r. I OSK 2103/20, z 11 stycznia 2017 r. I OSK 1113/15, z 18 listopada 2015 r. I OSK 1200/14, z 13 listopada 2015 r. I OSK 1230/14, z 6 listopada 2014 r. I OSK 251/14, z 20 września 2013 r. I OSK 46/13 i z 13 lutego 2013 r. I OSK 1526/12 (CBOSA).

Nie kwestionując ustaleń orzekających w sprawie organów co do braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności po stronie K.M. (liczącej w dacie wydawania decyzji przez organ I i II instancji 70 lat), nie można wobec powyższych uwag pominąć, że już z treści przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego wynika, że F.M. nie może liczyć na pomoc z jej strony, gdyż ona sama jest przewlekle chora, poruszając się na wózku inwalidzkim (stan po operacji [..], wymagające leczenia operacyjnego [...], dotkliwy ból przy chodzeniu). Wprawdzie legitymuje się ona "tylko" orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z [...] grudnia 2021 r. (zostało ona przedłożone na etapie postępowania odwoławczego), jednak z jego treści wynika, że wymaga ona korzystania z przedmiotów ortopedycznych, środków pomocniczych oraz pomocy technicznych ułatwiających funkcjonowanie, a także korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji.

Z przedłożonego przez skarżącą wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zaświadczenia lekarskiego z [...] października 2021 r. - wystawionego przez lekarza specjalistę ortopedii i traumatologii - wynika, że ze względu na [...] uniemożliwiający chodzenie oraz związaną z tym konieczność operacji, K.M. jest niezdolna do pracy i wymaga leczenia oraz opieki. Z treścią tego zaświadczenia zbieżne jest zaświadczenie wystawione przez innego lekarza specjalistę ortopedii i traumatologii z [...] października 2021 r., potwierdzające, że K.M. jest leczona z powodu zaawansowanego [...] i jest zapisana do [...].

Treść wskazanego wyżej orzeczenia, zaświadczeń, a także pozostałej dokumentacji medycznej (m.in. karta informacyjna SOR z [...] września 2021 r.) poddaje w wątpliwość przyjęte przez organy założenie (w rzeczywistości wykluczając je), że żona F.M. może sprawować nad nim opiekę w sytuacji, gdy sama jej wymaga.

Mimo zatem że niewątpliwie posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez małżonka osoby wymagającej opieki jest decydującym kryterium pozwalającym w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wywieść prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla zstępnego takiej osoby (a ani organy, ani Sąd - co do zasady - nie mają wiadomości specjalnych które pozwalałyby im trafnie wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki), to nie można jednocześnie wykluczyć pewnych skrajnych przypadków pozwalających jednak organom administracji samodzielnie i w sposób nie budzący żadnych wątpliwości obiektywnie stwierdzić, że małżonek osoby wymagającej opieki absolutnie nie jest w stanie tej opieki z uwagi na swój wiek i /lub stan zdrowia sprawować. W takich przypadkach do uznania braku takiej zdolności nie jest więc konieczne legitymowanie się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a okoliczność braku możliwości sprawowania przez niego opieki może zostać wykazana innymi dowodami (np. z dokumentacji medycznej).

W rozpatrywanej sprawie, mimo dysponowania wskazaną wyżej dokumentacją medyczną, a także wynikającą z wywiadu środowiskowego wiedzą co do stanu zdrowia F.M. (m.in. przewlekła choroba [...] wymagająca korzystania z [...], brak tolerancji wysiłku przy ogólnym osłabieniu organizmu i niesprawności fizycznej) oraz konieczności zapewnienia mu stałej, właściwej i kompleksowej opieki oraz pomocy w codziennej egzystencji, okoliczności związane ze stanem zdrowia jego żony i możliwością sprawowania przez nią opieki nad mężem nie zostały w ogóle rozważone, a organy administracji poprzestały na literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., dając jej bezwzględny prymat.

W opisanej sytuacji odmowa przyznania więc skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem tylko z tej przyczyny, że jej matka – jako zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności – nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jawi się jako niemożliwa do pogodzenia z celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego i przedstawionym wyżej sposobem wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Jako niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności jawi się bowiem wymaganie od osoby o obiektywnie bardzo złym stanie zdrowia, która sama z uwagi na związane z tym ograniczenia wymaga wsparcia w codziennej egzystencji (aczkolwiek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), aby zapewniła pełną pod każdym względem opiekę osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym, nawet jeżeli jest to osoba jej bliska, względem której ciąży na niej obowiązek alimentacyjny.

Zdaniem Sądu, stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości braku takiej możliwości po stronie małżonka osoby wymagającej opieki znosi negatywną przesłankę przyznania świadczenia o jakiej mowa w powyższym przepisie, będąc równoznacznym w skutkach ze stwierdzeniem posiadania przez tego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skoro bowiem daną osobę obiektywnie cechuje brak zdolności do samodzielnej egzystencji - rozumianej zgodnie z art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 573 ze zm.) jako naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację - tym bardziej świadczy to o braku zdolności do sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny, podobnie jak w przypadku osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika ponadto z ust. 1 – 3 tego artykułu, o zaliczeniu do określonego stopnia niepełnosprawności decyduje zakres naruszenia sprawności organizmu, przy ocenie którego nie uwzględnia się określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. zdolności sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Wobec tego należało stwierdzić, że wywiedziona w rozpoznawanej sprawie przez SKO oraz Wójta odmowa przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., pozostającej w związku z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a to art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Stosownie do tego Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).

Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań, wedle których rozstrzygnięcie sprawy o przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od wyjaśnienia, czy w opisanych okolicznościach faktycznych i prawnych wymaganą opiekę nad F.M. zdolna jest sprawować jego żona. Nie będzie więc możliwa odmowa przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem tylko w oparciu o brak posiadania przez jego matkę orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w toku prawidłowo przeprowadzonego w ramach sprawy postępowania dowodowego potwierdzone zostaną okoliczności wskazujące wprost na obiektywny brak możliwości zapewnienia przez nią niezbędnej opieki swemu mężowi.

O należnych stronie skarżącej kosztach zastępstwa procesowego (480 zł) orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. (pkt II sentencji wyroku).