Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 972/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2021-12-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 25 ust. 2 Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Elżbieta Piechowiak sędzia WSA Katarzyna Korycka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi K. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję nr [...] Prezydenta M. [...] z dnia [...] marca 2021 r.


UZASADNIENIE

U z a s a d n i e n i e:

Prezydent Miasta [...] decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2021 r. na podstawie art. 25 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 6, ust. 9 w związku z art. 2, art. 4, art. 5, art. 10, art. 20, art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407), zwanej dalej: "ustawą o pomocy państwa", art. 6 ust. 1 pkt. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 924), zwaną dalej: "ustawą zmieniającą":

1) uznał świadczenie wychowawcze wypłacone na N. O. za okres od 2019-04-01 do 2019-09-30 w łącznej wysokości 3000,00 zł za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze,

2) ustanowił obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w wysokości [...] zł, stwierdzając, że:

- do powyższej kwoty nalicza się ustawowe odsetki za opóźnienie wyliczone od 1 maja 2019 r. do dnia spłaty należności,

- odsetki na dzień wydania decyzji wynoszą [...] zł.,

- z uwagi na fakt, że strona ma prawo do świadczenia wychowawczego nienależnie pobrane świadczenia zostaną potrącone z bieżących wypłat po uprawomocnieniu się niniejszej decyzji.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia stwierdzono, że decyzją nr [...] z dnia 2018-10-24, [...] organ I instancji przyznał K. O., tj. skarżącemu (stronie) w okresie od 2018-10-01 do 2019-09-30 świadczenie wychowawcze w wysokości 500,00 zł miesięcznie na rzecz N. O., które w ww. okresie zostało zrealizowane. Wskazano, że w ww. decyzji strona została poinformowana, iż zgodnie z art. 20 ust 1 ustawy o pomocy państwa, jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do tych świadczeń, w tym o uzyskaniu dochodu oraz do udzielenia na żądanie tego organu wyjaśnień i informacji co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń - w brzmieniu obowiązującym w okresie, na który weryfikowane jest prawo do świadczenia wychowawczego.

Wyjaśniono, że w trakcie weryfikacji uprawnień skarżącego do akt sprawy zostało dołączone postanowienie o jego tymczasowym aresztowaniu w dniu 12 marca 2019 r. Uzyskano też informację, iż dziecko N. O. zamieszkuje z babką i pozostaje na jej utrzymaniu (notatka pracownika socjalnego z dn. 2020-03-03 oraz 2020-06-03). W dniu 17 września 2020 r. skarżący dostarczył świadectwo zwolnienia z zakładu karnego, stwierdzające jego pozbawienie wolności w okresie od 12.03.2019 do 13.08.2020.

Powołano wyrok WSA w Gliwicach z dnia 18 stycznia 2018 r., sygn. akt. IV SA/G1 672/17, w którym stwierdzono, że konieczne jest ustalenie czy dziecko, któremu służyć ma świadczenie wychowawcze, jest dzieckiem "zamieszkującym wspólnie" z uprawnioną do otrzymania tego świadczenia osobą. Sąd wskazał również, że "zamieszkiwanie wspólne", to fizyczne przebywanie dziecka w miejscu zamieszkania tego rodzica, który sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspokaja jego potrzeby życiowe.

Stwierdzono, że nie ma wątpliwości, że skarżący miał wystarczającą wiedzę o tym, iż należy niezwłocznie zgłosić fakt przebywania w zakładzie karnym, więc strona zaniedbała obowiązek powiadomienia organu o okolicznościach mających wpływ na uprawnienia do świadczenia wychowawczego przez co nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze na N. O. w łącznej wysokości 3000,00 zł (500,00 zł x 6 miesięcy).

Wskazano, że jak wynika z ustaleń, dziecko N. O. w okresie 2019-03-12 do 2020-08-13 zamieszkiwała z babcią i była na jej utrzymaniu. W związku z powyższym nie została spełniona przesłanka "wspólnego zamieszkiwania" oraz "sprawowania opieki nad dzieckiem" przez skarżącego.

Wyjaśniono, że stosownie do definicji zawartej w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa - w brzmieniu obowiązującym w okresie, na który weryfikowane jest prawo do świadczenia wychowawczego - za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Stwierdzono, że zgodnie z art. 25 ust. 7 kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie ustalone ostateczną decyzja podlegają potrąceniu z wypłacanego świadczenia wychowawczego, wypłacanych świadczeń rodzinnych, wypłacanych zasiłków dla opiekunów, o których mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.

W odwołaniu od powyższej decyzji, skarżący stwierdził, że przyznaną kwotę zasiłku wychowawczego pobierał nie on, lecz jego żona (wybierając pieniądze z bankomatu), która przeznaczała je na troje dzieci, tj. córką skarżącego N. , wspólnym synem i jej synem, którymi opiekowała się i z którymi zamieszkiwała. Wyjaśnił, że córkę N. zabrała do siebie matka skarżącego dopiero po złożeniu przez jego żonę pozwu o rozwód we wrześniu 2019 r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] maja 2021 r., znak: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2021 r., poz. 735), zwaną dalej: "kpa" w zw. z art. 25 ust. 1 i 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Powyższe rozstrzygnięcie, organ odwoławczy oparł zasadniczo o następujące ustalenia i rozważania:

W czasie, którego dotyczy przedmiot sprawy doszło do zmiany stanu prawnego, zarówno w zakresie art. 4 ust 2 i art. 25 ust 2 ustawy o pomocy państwa, tj. kwalifikacji świadczeń jako nienależnie pobranych. Zmiana weszła w życie 1 lipca 2019 r., na podstawie ustawy zmieniającej. Zgodnie z treścią jej art. 6 ust 1 pkt 1, w sprawach o świadczenia wychowawcze za okres do dnia 30 czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w dotychczasowym brzmieniu, z wyłączeniem art. 20 ust. 3 i 4 tej ustawy, który stosuje się w brzmieniu nadanym niniejsza ustawą. Natomiast stosownie do art. 6 ust 2 ustawy zmieniającej - w sprawach o świadczenie wychowawcze na okres po dniu 30 czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1 w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą.

Niniejsza sprawa dotyczy świadczeń wychowawczych za okres od 1 kwietnia 2019 r. do 30 września 2019 r., a więc co do części (do 30.06.2019 r.) mają zastosowanie przepisy "dotychczasowe", a co do części (od 01.07.2019 r. do 30.09.2019r.) przepisy znowelizowane, co jednak nie zmienia ostatecznej oceny świadczeń za cały ten okres, jako nienależnie pobranych.

W okresie do 1 lipca 2019 r., zgodnie z art. 4 ust 2 ustawy, świadczenie wychowawcze przysługiwało matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. Ustawodawca zdefiniował wówczas także w art. 2 pkt 16 ustawy, że rodzina oznacza odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, [...]; w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji, lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców.

W efekcie, wnioskujący o przyznanie świadczenia wychowawczego, na stosownym formularzu składał wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko/dzieci zamieszkujące z nim oraz pozostające na jego utrzymaniu. Musiał także wskazać jakie osoby wchodzą w skład jego "rodziny", w przedstawionym wyżej ustawowym rozumieniu. Pozytywne załatwienie wniosku było uzależnione między innymi od tego, czy dziecko/dzieci, na które ubiegano się o świadczenie zamieszkiwały wspólnie z wnioskującym i czy pozostawały na jego utrzymaniu.

Potwierdzeniem powyższego jest znajdujący się w aktach sprawy wniosek o świadczenie wychowawcze na okres zasiłkowy 2018/2019, złożony 17.09.2018 r. Skarżący wnioskował w nim o świadczenie wychowawcze na dziecko zamieszkujące z nim oraz pozostające na jego utrzymaniu - N. O.. Podał w tym wniosku, że w skład jego rodziny zgodnie z ww. definicją wchodzi między innymi N. O., na którą ubiegał się o świadczenie wychowawcze (str. 2/9, 4/9 i 5/9 wniosku).

W świetle definicji ustawowych oraz celu świadczenia wychowawczego, określonego w art. 4 ust 1 ustawy, zmiana w stanie faktycznym w zakresie wspólnego zamieszkiwania dziecka z ojcem, w tym przypadku niemożnością wspólnego zamieszkiwania w związku z tymczasowym aresztowaniem ojca dziecka, niewątpliwie miała wpływ na ocenę uprawnienia skarżącego do świadczenia wychowawczego i skutkowała utratą na omawiany czas prawa do świadczenia.

W stanie prawnym obowiązującym do 30 czerwca 2019 r. "ustawodawca w art. 25 ust 2 pkt 1 ustawy określił, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania.

Taka sytuacja zaistniała, albowiem skarżący od 12 marca 2019 r. do 13 sierpnia 2020., a więc w trakcie okresu, na który skarżącemu zostało przyznane świadczenie wychowawcze, przebywał on w zakładzie karnym (zob. świadectwo zwolnienia z 13.08.2020 r. - karta 9 akt). Niewątpliwie w tym okresie nie była spełniona przesłanka wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem, na które skarżącemu przyznano świadczenie wychowawcze. Zaistniała więc przesłanka powodująca utratę prawa skarżącego do świadczenia wychowawczego. Zaakcentować zarazem trzeba, że strona była pouczona w formularzu składanego wniosku (str. 4/9) o definicji rodziny (art. 2 pkt 16 ustawy), w tym wymogu wspólnego zamieszkiwania dziecka z osobą uprawnioną oraz pozostawania dziecka na utrzymaniu tej osoby. Podpisując wniosek skarżący oświadczył też, że zapoznał się z warunkami uprawniającymi do świadczenia wychowawczego, a także pouczeniem znajdującym się w końcowej części formularza (str. 9/9) o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu realizującego świadczenie w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. O tym samym obowiązku skarżący został pouczony także w decyzji z [...].10.2018 r. przyznającej świadczenie wychowawcze na dziecko N. O. na okres od 01.10.2018 do 30.09.2019 .

Niepowiadomienie organu realizującego świadczenia wychowawcze o zmianie stanu faktycznego w zakresie wspólnego zamieszkiwania, skutkowało wypłatą świadczeń wychowawczych.

Wobec powyższych ustaleń, świadczenia wychowawcze wypłacone za okres od 1 kwietnia 2019r. do 30 czerwca 2019r. są świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 25 ust 2 pkt 1 ustawy w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2019r.

Analizując z kolei przepisy ustawy obowiązujące od 1 lipca 2019r. i mające zastosowanie do świadczeń wychowawczych przyznanych skarżącemu na okres od 1 lipca 2019r. do 30 września 2019r., to ustawodawca wprost w art. 4 ust 2 pkt 1 ustawy określił, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Jednocześnie ustawodawca zdecydował o usunięciu z ustawy definicji "rodziny" (art. 2 pkt 16). W art. 25 ust. 2 ustawy dodano natomiast pkt 6 zgodnie z którym, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

W badanym okresie od 1 lipca 2019r. do 30 września 2019 r. obowiązywał więc wprost, określony w 4 ust 2 pkt 1 ustawy, wymóg wspólnego zamieszkiwania dziecka z matką albo ojcem i pozostawania na jej/jego utrzymaniu (odpowiednio, tego z rodziców, który ubiega się o świadczenie wychowawcze).

Podniesiony w odwołaniu fakt, że świadczenia wychowawcze były przeznaczone na potrzeby córki nie ma wpływu na ocenę świadczeń wypłaconych, jako nienależnie pobranych.

W skardze złożonej do Sądu, skarżący podniósł, że w okresie pobytu w zakładzie karnym od 12.03.2019 r. do 13.08.2020 r. był żonaty, a jego żona opiekowała się dziećmi, w tym jego córką N. . Rodzina zamieszkiwała w wynajmowanym mieszkaniu. Żona była upoważniona do wypłacania z karty bankomatowej pieniądze. Wyjaśnił, że przy dzieciach pomagała jego mama, która przychodziła do ww. mieszkania, lecz wskutek pogorszenia relacji pomiędzy małżonkami, żona skarżącego nie chciała zajmować się jego córką N. , z związku z czym od września 2019 r., zabrała ją do siebie mama skarżącego. Skarżący wskazał, że w przypadku niezabrania córki pod pieczę babci, córka trafiłaby do domu dziecka, ponieważ zgodnie z orzeczeniem sądowym, skarżącemu przyznano władzę rodzicielską nad N. , a jej matce władzę tę ograniczono.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:

Na wstępne wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs? ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Skarga okazała się zasadna.

Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej zwaną: "p.p.s.a.", doprowadziła Sąd do stanowiska, że w toku postępowania administracyjnego uchybiono prawu materialnemu oraz procesowemu, w sposób uzasadniający uchylenie zaskarżonej decyzji.

W pierwszej kolejności należało rozstrzygnąć zagadnienie, czy słuszne jest stanowisko organów administracji, że w sprawie świadczeń uznanych za nienależnie pobrane, a wypłaconych skarżącemu począwszy od 1.04.2019 r. zastosowanie ma ustawa o pomocy państwa w brzmieniu wówczas obowiązującym, a co do świadczeń wypłaconych skarżącemu począwszy od 01.07.2019r. do 30.09.2019r. przepisy znowelizowane,

Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że przepisy przejściowe, winny wprowadzać rozwiązania polegające na tym, iż do czasu wygaśnięcia stosunków prawnych powstałych w czasie obowiązywania zmienionego prawa lub do czasu ustania następstw tych zdarzeń, które powstały w czasie obowiązywania zmienianego prawa i trwają nadal, będą miały zastosowanie przepisy prawne, które obowiązywały w czasie powstania owych stosunków, zdarzeń czy ich następstw (G. Wierczyński [w:] T. Bąkowski, P. Bielski, K. Kaszubowski, M. Kokoszczyński, J. Stelina, J. K. Warylewski, G. Wierczyński, Zasady techniki prawodawczej. Komentarz, Warszawa 2003, Załącznik § 30, System Informacji Prawnej LEX). W ten sposób chroni się stan bezpieczeństwa prawnego, co nie musi oznaczać, że rozwiązanie takie zawsze ma być korzystne dla zainteresowanych.

Należy zwrócić uwagę na fakt, że w przepisie art. 6 ust. 1 ustawy zmieniającej, ustawodawca użył określenia "za okres", natomiast w przepisie art. 6 ust. 2 - określenia "na okres". Tym samym należałoby uznać, że ustawodawca zdecydował o stosowaniu przepisów ustawy o pomocy państwa w brzmieniu dotychczasowym w sprawach, kiedy przyznanie świadczenia następowało do dnia 30 czerwca 2019 r. Natomiast przepis art. 6 ust. 2 ustawy nowelizującej przez użycie określenia "na okres", wskazuje, że chodzi o przyszłe sprawy, w których przyznanie świadczenia wychowawczego nastąpi po dniu 30 czerwca 2019 r. (vide: wyrok NSA z dnia 8 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 691/21). W konsekwencji należało przyjąć, odmiennie niż uczyniły to organy, że w niniejszej sprawie będą miały zastosowanie przepisy dotychczasowe co do całego okresu objętego zaskarżonym rozstrzygnięciem, ponieważ decyzja o przyznaniu świadczenia wychowawczego została wydana [...] października 2018 r., na okres od 1.10.2018 r. do 30.09.2019 r., a więc nie zaszła sytuacja by świadczenie to zostało przyznane po dniu 30.09.2019 r., jako dopiero przyszłe świadczenie. Powyższe oznacza, że organy nie miały podstawy prawnej do stosowania art. 4 ust 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w znowelizowanej wersji, a tym samym do przyjęcia, wymogu wspólnego zamieszkiwania dziecka z matką albo ojcem i pozostawania na jej/jego utrzymaniu. Ponadto brak było warunków do pominięcia definicji rodziny, którą ustawa zmieniająca usunęła (art. 2 pkt 16 ustawy o pomocy państwa). Nie było też podstawy do zastosowania art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa, zgodnie z którym, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Wreszcie brak było też podstaw do zastosowania normy art. 25 ust. 7 ustawy o pomocy państwa, który zawiera instytucję potrącenia kwot nienależnie pobranych z przyszłego świadczenia.

Zastosowanie przez organy ww. nowych regulacji dotyczyło świadczeń wypłaconych w okresie od 1.07.2019 r. do 30.09.2019 r., oraz całego okresu objętego zaskarżonym rozstrzygnięciem tj. 1.04.2019 r. do 30.09.2019 r., w zakresie orzeczenia o potrąceniu kwoty nienależnie pobranych świadczeń ze świadczeń bieżących. Powyższe miało więc wpływ na wynik sprawy.

Niezależnie od powyżej wskazanego naruszenia prawa, organy stosując przepisy ustawy o pomocy państwa w dotychczasowym brzmieniu (przez nowelizacją ustawą zmieniającą) w stosunku do świadczeń uznanych za nienależnie pobrane za okres od 1.04.2019 r. do 30.06.2019 r., również naruszyły przepisy prawa materialnego. Warunkiem uznania wypłaconego świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane było pouczenie świadczeniobiorcy o braku prawa do pobierania świadczenia, co wynika z art. 25 ust. 2 pkt ustawy o pomocy państwa w wersji do 30.06.20291 r. Organy nie wykazały jednak dwóch istotnych okoliczności, które warunkowały uznanie pobranych przez niego świadczeń, jako nienależnych. Okolicznościami tymi są: - pouczenie o braku prawa do świadczenia oraz – niezamieszkiwanie i niepozostawanie syna na utrzymaniu skarżącego.

Organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji stwierdził, że pozytywne załatwienie wniosku było uzależnione między innymi od tego, czy dziecko/dzieci, na które ubiegano się o świadczenie zamieszkiwały wspólnie z wnioskującym i czy pozostawały na jego utrzymaniu. Organ powołał się przy tym na treść art. 2 pkt 16 ww. ustawy stwierdzający, że "rodzina oznacza odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia...", którego treść zawarto we wniosku. Problem polega jednak na tym, że ani z ww. przepisu, ani z treści ww. ustawy, nie wynika wprost ww. warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania dziecka na utrzymaniu wnioskodawcy. Przepis 2 pkt 16 ww. ustawy, zawiera definicję rodziny i nic ponadto. Co więcej, zgodnie z art. 4 ust 2 ww. ustawy, świadczenie wychowawcze przysługiwało matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. Ustawodawca nie dodał do treści tego przepisu żadnego warunku. Żaden przepis ww. ustawy omawianego warunku expressis verbis nie wyraża. Nie wyraża go również jakikolwiek dokument, który podpisał skarżący. Warunek przyznania świadczenia wychowawczego, tj. wspólne zamieszkiwanie i pozostawanie dziecka na utrzymaniu rodzica, został wyinterpretowany przez praktykę orzeczniczą, która kierowała się nie wykładnią literalną, lecz wykładnią celowościową. Trudno więc nakładać na wnioskodawcę obowiązek dokonywania wykładni prawa, ponad tę wykładnię, która leży w możliwościach przeciętnie wykształconej osoby, tj. wykładni literalnej.

Należy w tym miejscu zauważyć, że wbrew twierdzeniu organu odwoławczego organ w żaden sposób nie wyartykułował warunku pozytywnego załatwienia wniosku o świadczenie wychowawcze od wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka. W kwestionariuszu wniosku jest wydrukowany tekst o następującej treści: "3. Ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na kolejne dziecko/dzieci w wieku poniżej 18 roku życia, inne niż pierwsze dziecko. Składam wniosek o świadczenie wychowawcze na następujące drugie i kolejne dziecko/dzieci zamieszkujące ze mną oraz pozostające na moim utrzymaniu (świadczenie wychowawcze na drugie i kolejne dziecko przysługuje do dnia ukończenia przez dziecko 18 roku życia i przysługuje niezależnie od osiągniętego dochodu)". Poniżej wskazanego tekstu istnieje rubryka, w której skarżący wpisał jako "kolejne dziecko", N. O.. Ponadto druk wniosku zawiera treść art. 2 pkt 16, art. 4 ust. 2, oraz art. 8 ww. ustawy, w którym enumeratywnie wymieniono w jakich przypadkach świadczenie wychowawcze nie przysługuje. Żaden z wymienionych przypadków nie wskazuje sytuacji braku wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka. Omawiany druk zawiera też pouczenie o obowiązku powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, w szczególności zaistnienia okoliczności dotyczących uzyskania dochodu lub wystąpienia innych okoliczności mających wpływ na prawo do ww. świadczenia, w tym związanych z koniecznością ponownego ustalenia prawa do tego świadczenia na podst. art. 7 ust. 1-4 ww. ustawy. Druk wniosku nie zawiera natomiast pouczenia ani tyczącego się zmiany miejsca zamieszkania ani tyczącego się zmiany miejsca zamieszkania, tyczącego się braku wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka, ani też przebywania w zakładzie karnym. W tych warunkach organ nie wykazał przesłanki pouczenia w rozumieniu z art. 25 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy.

Należy też wskazać, że dla rzetelnej realizacji ustawowych wymogów, pouczenie skierowane do strony, powinno zostać zamieszczone w ulotce (z której następnie strona mogłaby korzystać w okresie późniejszym), bądź w uzasadnieniu decyzji. Natomiast pouczenie zamieszczone na formularzu wniosku, który, następnie spoczywał w urzędzie jako część akt sprawy, nie może być uznane za zgodne z zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa, a także z zasadą praworządności i zasadą informowania" (por. wyrok NSA z dnia 27 października 2010r., I OSK 981/10, Lex nr 745403).

Organ powołał się również na pouczenie zawarte w decyzji przyznającej świadczenie z [...].10.2018 r. W jej pouczeniu przytoczono treść art. 8 ww. ustawy oraz zawarto dodatkowe pouczenie następującej treści: "W przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, takich jak zmiana w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu w przypadku uprawnienia do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko (np. uzyskania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej...), wyjazdu osoby uprawnionej lub członka rodziny za granicę, umieszczenia dziecka w placówce zapewniającej całodobowe utrzymanie lub w pieczy zastępczej lub innych zmian mających wpływ na prawo do ww. świadczenia, osoba otrzymująca ww. świadczenie jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie". Do ww. pouczenia dodano informację, że brak ww. poinformowania może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia.

W ocenie Sądu powyżej przytoczone informacje również nie zawierają pouczenia ani tyczącego się zmiany miejsca zamieszkania, tyczącego się braku wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka, ani też przebywania w zakładzie karnym. Za pouczenie takie nie może zostać w szczególności uznana informacja o konieczności poinformowania o "zmianie w liczbie członków rodziny". Samo bowiem umieszczenie skarżącego w zakładzie karnym nie stanowi ww. zmiany. Zmiana taka może natomiast wynikać z orzeczenia o rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód (z uwagi na treść art. 2 pkt 16 ww. ustawy), lecz organy nie dokonały ustalenia, czy i kiedy zapadł wyrok rozwiązujący małżeństwo stron i kiedy uprawomocnił się. W tych warunkach organ i w tym przypadku nie wykazał przesłanki pouczenia w rozumieniu z art. 25 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy.

Co się tyczy natomiast dokonania ustalenia faktycznego przez organy, że w czasie pobytu skarżącego w zakładzie karnym (tj. 2019-03-12 do 2020-08-13), jego córka N. zamieszkiwała z babką, będąc na jej utrzymaniu, to ustalenie to nie znajduje oparcia w materiale dowodowym sprawy. Należy zwrócić uwagę na fakt, że ustalenie to wynika z dwóch pism datowanych na 3.03.2020 r. oraz 3.06.2020 r., w których podano, że córka N. mieszka z babcią. W obu ww. pismach użyto czasu teraźniejszego o fakcie mieszkania dziecka u babci i nie wskazano w żadnym z nich od kiedy fakt ten ma miejsce. Tymczasem skarżący w odwołaniu wyjaśnił, że w okresie jego pobytu w zakładzie karnym (od 12.03.2019 r. do 13.08.2020 r.) jego córką N. oraz pozostałymi dziećmi zajmowała się jego żona, która ponadto zamieszkiwała z nimi, a taki stan trwał do września 2019 r., od kiedy N. przebywa u mamy skarżącego. W tych warunkach zignorowanie informacji zawartych w odwołaniu i poczynienie ustaleń faktycznych sprzecznych z treścią odwołania, jak i z ww. pismami [...].03.2020 r. oraz [...].06.2020 r., bez weryfikacji omawianych faktów innymi dowodami, stanowi ewidentne naruszenie przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa i dokonanie zupełnie dowolnych ustaleń faktycznych nie popartych żadnym dowodem. Ustalenia te zatem nie mogą mieć jakiegokolwiek znaczenia w przedmiotowej sprawie.

Drugą istotną okolicznością, która w ocenie organów warunkowała uznanie pobranych przez skarżącego świadczeń, jako nienależnych, było ustalenie, że skarżący w okresie pobytu w zakładzie karnym nie zamieszkiwał z córką, która nie pozostawała na jego utrzymaniu. Należy jednak podkreślić, że omówienie tego problemu przez Sąd ma jedynie znaczenie porządkowe (nieistotne dla wyniku sprawy), ponieważ organy nie dowiodły, ze skarżący miał obowiązek poinformowania o ww. okolicznościach.

Na wstępie omówienia ww. problematyki należy stwierdzić, że w ocenie Sądu brak jest podstaw do przyjęcia tezy organów, że skarżący w okresie pobytu w zakładzie karnym nie zamieszkiwał z córką, która nie pozostawała na jego utrzymaniu.

Zasadnym będzie przytoczenie poglądu Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażonego w wyroku z dnia 5 grudnia 2019 r., sygn. akt I OSK 956/18: "Ustawa nie zawiera natomiast legalnej definicji pojęcia "zamieszkania". Brak definicji danego pojęcia w danym akcie normatywnym lub danej gałęzi prawa oznacza, że w przypadku istnienia jego definicji w innej gałęzi prawa należy oprzeć się na definicji legalnej (por. uchwała SN z 9 czerwca 1976 r., VI KZP 13/75, OSNKW 1976, nr 7–8, poz. 86; wyrok SN z 15 stycznia 1993 r., III AAN 89/92; wyrok TK z 19 października 1994 r,. K 2/94). Taką jest definicja pojęcia "miejsce zamieszkania dziecka" zawarta w Kodeksie cywilnym. Zauważyć przy tym należy, że gdyby ustawodawca uznawał za możliwe posługiwanie się terminem "zamieszkania" w odniesieniu do dziecka, w innym niż kodeksowe znaczeniu, to niewątpliwie w ustawie o pomocy państwa w wychowaniu dzieci zawarłby odmienną definicję tego pojęcia, co jednak nie nastąpiło. Zgodnie z art. 26 § 1 k.c. miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej. Natomiast w myśl art. 25 k.c. miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu.

Pojęcie miejsca zamieszkania, przyjęte w art. 25 k.c., jest konstrukcją prawną, na którą składają się dwa elementy: fizyczne przebywanie w danej miejscowości (corpus) i zamiar, wola stałego pobytu (animus). Powszechnie przyjmuje się, że oba te elementy muszą występować łącznie. W orzecznictwie utrwalone jest natomiast stanowisko, zgodnie z którym przerwa w przebywaniu spowodowana szczególnymi okolicznościami, takimi jak odbywanie kary pozbawienia wolności, powołanie do służby wojskowej czy podjęcie studiów w innej miejscowości, nie zmienia jednak miejsca zamieszkania w znaczeniu prawnym. Pobyt w zakładzie karnym, jednostce wojskowej czy miejscowości, w której osoba fizyczna podejmuje naukę, ma charakter okresowy i nie jest równoznaczny z zamieszkiwaniem w tych miejscach. Miejscem zamieszkania osoby w omawianych sytuacjach jest miejsce, w którym osoba ta przebywa w czasie przepustek czy dni wolnych od nauki, do którego zamierza wrócić po odbyciu kary, służby czy zakończeniu studiów (por. postanowienie SN z 15 lipca 1978 r., IV CR 242/78, OSN 1979, nr 6, poz. 120, z glosą A. Mączyńskiego, OSP 1981, z. 2, poz. 94; decyzja SKO w [...] z [...[ października 1995 r., [...], OSS 1996, nr 2, poz. 33).

W literaturze przedmiotu przyjmuje się także, że krótkotrwała zmiana miejsca zamieszkania, np. podczas studiów, nie będzie oznaczać, że doszło do zmiany miejsca zamieszkania, jeżeli nie towarzyszy temu zamiar stałej zmiany miejsca pobytu. Oznacza to, że dziecko do ukończenia 25 lat pozostające na utrzymaniu rodziców będzie uznawane za członka rodziny, nawet gdy fizycznie i w sposób stały nie przebywa w domu rodziców, o ile ma zamiar stałego przebywania w domu (por. Ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Komentarz. P. Daniel, P. Ławrynowicz, A. Skomra. PRESSCOM Wrocław 2016, s.63). Uwzględniając powyższe przyjąć zatem można, na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, że również w sytuacji odwrotnej, tj. gdy rodzic sprawujący faktyczną opiekę nad dzieckiem czasowo przebywa poza miejscem zamieszkania, nie wyrażając zamiaru jego stałego opuszczenia, to nie oznacza, że nie zamieszkuje on wspólnie z dzieckiem.

W świetle powyższego zasadnym jest zatem takie rozumienie przepisu art. 2 pkt 16 ustawy, zgodnie z którym wspólne zamieszkanie rodzica z dzieckiem nie ustaje wówczas, gdy przez pewien okres, czy to rodzic, czy dziecko, w związku z zaistnieniem szczególnych okoliczności, przebywają poza miejscem zamieszkania. Nie jest to sprzeczne z celem na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze, skoro świadczenie to służyć ma częściowej rekompensacie wydatków związanych z wychowaniem dziecka. Czasowe opuszczenie miejsca zamieszkania nie oznacza zaprzestania realizacji tego celu. Nie oznacza bowiem, że rodzic nie zaspokaja potrzeb dziecka, nie utrzymuje go i nie wychowuje. Najbardziej klarownym przykładem takiego stanu rzeczy jest pobyt dziecka w innym mieście w związku z podjętą nauką (przy czym nie muszą to być koniecznie studia wyższe, ale też nauka w szkole z internatem). I nie można uznawać, że czym innym jest sytuacja, gdy rodzic, któremu została powierzona władza rodzicielska, czasowo przebywa w Zakładzie Karnym/Areszcie Śledczym, i co wymaga podkreślenia, utrzymując stały kontakt z dzieckiem, uczestnicząc w jego wychowaniu i utrzymaniu. Takie rozumienie powyższego przepisu niewątpliwie w sposób najpełniejszy chroni dobro dziecka, którego potrzeby ma zaspokajać świadczenie wychowawcze".

Czasowe przebywanie więc skarżącego w zakładzie karnym nie stanowiło zmiany miejsca jego zamieszkania, ani też nie świadczyło o tym, że jego córka nie była na jego utrzymaniu. Okoliczności tej organy nie wykazały. Przepis art. 2 pkt 12 ww. ustawy zdefiniował osoby pozostające na utrzymaniu, uznając za takie - członków rodziny utrzymujących się z połączonych dochodów tych osób. Przepis ten wskazuje, że córka skarżącego mogła zostać uznana za osobę pozostającą na utrzymaniu w sytuacji, kiedy skarżący i jego żona byli w związku małżeńskim, a więc łączyła ich wspólność majątkowa i posiadali wspólne środki wykorzystywane m.in. na utrzymanie małoletniej N. . Co więcej, skarżący w odwołaniu twierdził, że jego żona była upoważniona do korzystania z jego karty bankomatowej i przeznaczała z niej środki, w tym z wypłacanego świadczenia wychowawczego na potrzeby jego córki. Organy nie przeprowadziły jakichkolwiek czynności procesowych by podane przez skarżącego fakty zakwestionować.

Uwzględniając powyższe, należało uznać skargę za zasadną. W konsekwencji Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz c, w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy zastosują się do oceny i wskazań wynikających z powyższych rozważań.