Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1639/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-02-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 138 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Emilia Lewandowska Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) WSA Bożena Marciniak Protokolant starszy referent Justyna Kobylarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 lutego 2018 r. sprawy ze skargi P. Sp. o.o. w Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] sierpnia 2017 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołań M. L., J. L., J. G., A. J. i P. Z. od decyzji Wojewody [...] z [...] maja 2016 r., nr [...], uchylił decyzję Wojewody w całości i stwierdził, że nieruchomość stanowiąca budynek mieszkalny wraz z terenem koniecznym do jego użytkowania o łącznej powierzchni [...] m2, położona w gminie O., zawierająca się w obecnych działkach ewidencyjnych nr [...] i [...] z obrębu [...], szczegółowo oznaczona na mapie stanowiącej załącznik do decyzji, wchodząca w skład dawnej nieruchomości ziemskiej "[...]" i "[...]", będącej własnością S. M., nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że wnioskiem z 31 marca 1998 r. J. G. zwrócił się o stwierdzenie, że dwór w [...] wraz z otaczającym go parkiem o powierzchni [...] ha nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3 , poz. 13 ze zm).

Decyzją z [...] grudnia 1998 r. Wojewoda [...] orzekł o podpadaniu wnioskowanej nieruchomości pod dekret. Następnie po rozpatrzeniu odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

Organ wyjaśnił że kolejne decyzje Wojewody, tj. z [...] sierpnia 2001 r., [...] października 2003 r., [...] lipca 2007 r., były niekorzystne dla wnioskodawców. Decyzje te były utrzymywane w mocy decyzjami Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] września 2001 r., [...] kwietnia 2005 r. oraz [...] września 2008 r. Następnie decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz utrzymywane nimi w mocy decyzje Wojewody były uchylane przez sądy: Naczelny Sąd Administracyjny (wyrok z 10 września 2002 r., sygn. akt IV SA 3685/3689/01), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (wyrok z 19 października 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 1176/05 oraz z 27 stycznia 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 1804/08).

Minister podniósł, że w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 września 2002 r., sygn. akt IV NA 3685/3689/01 Sąd wskazał, że organy orzekające w sprawie nie dokonały ustalenia treści żądania stron oraz błędnie przyjęły, że sam fakt posiadania przez S. M. nieruchomości ziemskiej o powierzchni przekraczającej [...] ha przesądził o jej przejęciu na własność Państwa w trybie dekretu.

W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 19 października 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 1176/05 wskazano, że organy nie przeprowadziły postępowania wyjaśniającego zmierzającego do ustalenia, czy dom mieszkalny był funkcjonalnie powiązany z pozostałą nieruchomością ziemską oraz nie zastosowały się ściśle do oceny prawnej wyrażonej we wcześniejszym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego. Natomiast w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 27 stycznia 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 1804/08, Sąd stwierdził, że organ niezasadnie umorzył postępowanie oraz niezasadnie dążył do sprecyzowania przedmiotu wniosku z uwagi na jego jednoznaczną treść. Dając wytyczne do ponownego rozpoznania sprawy Sąd podniósł, że organ w pierwszej kolejności prawidłowo ustali krąg stron postępowania, uwzględniając zmiany stosunków własnościowych, a następnie rozpozna sprawę kierując się wskazaniami zawartymi w tym wyroku oraz oceną prawną wyrażoną w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 19 października 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 1176/05.

Wojewoda [...] decyzją z [...] maja 2010 r. ponownie umorzył postępowanie, jednakże decyzja ta została uchylona przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi [...] kwietnia 2011 r. i sprawa przekazana został do ponownego rozpoznania przez organ I instancji.

Kolejną decyzją z [...] grudnia 2012 r. Wojewoda [...] stwierdził, że nieruchomość stanowiąca dom mieszkalny (dwór) wraz z terenem koniecznym do jego użytkowania o powierzchni [...] m2, położona w gminie O. zawierająca się w obecnych działkach ewidencyjnych nr [...] oraz [...], wchodząca w skład dawnej nieruchomości ziemskiej "[...]" i "[...]", będącej własnością S. M., podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Po rozpoznaniu odwołań Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] grudnia 2012 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez organ I instancji. W zawartych w decyzji wytycznych Minister wskazał na konieczność rozpoznania przez organ I instancji sprawy zgodnie z zakresem przedmiotowym wniosku przy uwzględnieniu wskazanej przez wnioskodawców powierzchni nieruchomości oraz konieczność ponownego przeanalizowania związku funkcjonalnego nieruchomości z pozostałą częścią majątku.

Wojewoda [...] decyzją z [...] maja 2016 r., nr [...] stwierdził, że nieruchomość stanowiąca budynek mieszkalny wraz z terenem koniecznym do jego użytkowania, o łącznej powierzchni [...] m2, położona w gminie O., zawierająca się w obecnych działkach ewidencyjnych nr [...] oraz [...] z obrębu [...], wchodząca w skład dawnej nieruchomości ziemskiej "[...]" i "[...]", będącej własnością S. M., podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,

Od powyższej decyzji Wojewody [...] odwołania wnieśli M. L., J. L., J. G., A. J. i P. Z.

Rozpatrując niniejszą sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podkreślił, że organ administracji publicznej prowadząc postępowanie w sprawie musi kierować się treścią art. 153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718 – dalej ppsa), który stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie było przedmiotem zaskarżenia. W sprawie wiążący jest wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 września 2002 r., sygn. akt IV SA 3685/3689/01, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 19 października 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 1176/05 oraz z 27 stycznia 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 1804/08.

Minister wskazał, że wniosek został sprecyzowany w piśmie z 8 maja 2006 r., poprzez załączenie mapy sporządzonej przez geodetę [...]. Mapa ta zawiera zaprojektowaną część działki nr [...] oraz część działki nr [...] o powierzchni [...] ha. Wynika to również z wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 27 stycznia 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 1804/08, w którym Sąd stwierdził, że wnioskodawcy określili granice nieruchomości (jej areał) na mapie załączonej do pisma z 8 maja 2006 r. W późniejszym czasie przedmiot wniosku nie był modyfikowany. Organ I instancji decyzją z [...] maja 2016 r. rozstrzygnął o budynku mieszkalnym wraz z terenem koniecznym do jego użytkowania o łącznej powierzchni [...] m2. Tym samym Minister stwierdził, że organ orzekł zgodnie z zakresem wniosku i możliwe jest rozpoznanie sprawy co do istoty przez organ II instancji.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyjaśnił, że majątek ziemski [...] stanowił przed jego przejęciem na Skarb Państwa własność S. M. Majątek ten został przejęty na rzecz Skarbu Państwa na mocy przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (m.in. zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] VII 1946 r., ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 9 IX 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stan na [...] XII 1947 r.).

Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu, część druga.

Bezspornym jest, że przesłanka obszarowa w stosunku do całej nieruchomości ziemskiej została spełniona (majątek przekraczał [...] ha użytków rolnych). Jednakże wnioskodawcy od początku wskazywali, że przedmiotem wniosku jest część majątku ziemskiego - po ostatecznym sprecyzowaniu nieruchomość o powierzchni [...] ha - stanowiąca części obecnej działki nr [...] oraz obecnej działki nr [...], szczegółowo oznaczona w załączniku do decyzji.

Minister wyjaśnił, że zgodnie z aktualnie obowiązującym orzecznictwem (w tym m. in. uchwałą NSA z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06), przy prowadzeniu postępowań administracyjnych w trybie § 5 ust. 1 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN, organ administracyjny ma obowiązek zbadania, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolnym (w niniejszej sprawie w części objętej wnioskiem), a jeśli taką nie jest, czy pozostawała w funkcjonalnej łączności z pozostałymi gruntami nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym. Sposób rozumienia pojęcia "nieruchomość ziemska" nie został unormowany przez ustawodawcę, toteż należy zastosować jego wykładnię dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89, przyjętą powszechnie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym. W rezultacie przez nieruchomość ziemską w rozumieniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej należy rozumieć nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, uwzględniając jednocześnie, że intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej.

Natomiast ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga (oprócz ustalenia czy ta część nieruchomości posiada rolniczy charakter) zbadania, czy między tą częścią, a pozostałą rolniczą częścią majątku zachodzi, tzw. związek funkcjonalny. Przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym (np. NSA w wyroku z 11.10.2006 r., sygn. akt 1 OSK 28/2006). Istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą (por. wyrok WSA w Warszawie z 6.05.2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 175/11).

Minister wskazał, że zespół zabytkowy w [...] powstał prawdopodobnie w połowie [...] w. Park w [...] położony jest przy szosie [...]-[...], po jej południowej stronie. Założony został w układzie regularnym na planie prostokąta. W części północnej przestrzeń podzielona była alejami na regularne prostokąty, w części wschodniej znajdował się owalny podjazd z gazonem, w części południowej - podwórze gospodarcze i prawdopodobnie sad, natomiast w części zachodniej staw i też część użytkowa ogrodu bez układu komunikacyjnego. Dwór położony był w części centralnej, na zachód od niego usytuowany był mały budynek - prawdopodobnie oficyna, na wschód przy podjeździe długi budynek o nieznanej funkcji. Całość rozmieszczenia poszczególnych części zobrazowana jest na planie [...] w [...] i powiecie [...], wykonanym w roku 1904 przez [...], którego odrys sporządził w roku 1940 mierniczy przysięgły [...], a następnie odrys z planu sporządziła [...] w czerwcu 1989 r. Plan ten dołączony jest do dokumentacji przekazanej przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] przy piśmie z dnia 7 lipca 2015 r. W dokumentacji konserwatorskiej znajduje się również schemat parku podworskiego w [...] wykonany przez [...] w czerwcu 1989 r., którego analiza prowadzi do wniosku, że znacznemu przekształceniu uległo zagospodarowanie terenu. Porównanie tych dwóch planów wskazuje na znaczne rozbudowanie części gospodarczej. W części dawnych sadów powstały nowe budynki, zlikwidowany został gazon znajdujący się przed dworem, a także zatarciu uległa część alejek w części parkowej. Z dokumentacji konserwatorskiej wynika, że pierwsze przekształcenie parku nastąpiło prawdopodobnie w latach 20-tych XX wieku, kiedy to obok dawnego modrzewiowego dworu wybudowano nowy, murowany, który zachował się do chwili obecnej. Ponownie układ parku uległ zmianom w okresie, gdy w majątku rozpoczęto produkcję szkółkarską. Na obrzeżu parku wybudowano nowe budynki, w parku posadzono drzewa i krzewy - odmiany hodowane w przedsiębiorstwie. W czasie działalności [...] (po przejęciu na Skarb Państwa) wybudowano na podwórzu oraz na wschód i zachód od niego budynki gospodarskie (na terenie dawnych sadów). W latach 70-tych od strony północnej, pomiędzy parkiem a szosą, w miejscu pierwotnego pola uprawnego, wybudowano murowane budynki gospodarskie i blok szklarni. W opracowaniu [...] Konserwatora Zabytków wskazano, że powierzchnia parku wraz z podwórzami gospodarczymi i fragmentami użytkowymi wynosiła ok. [...] ha. Natomiast granica parku oznaczona na planie parku podworskiego w [...], sporządzonym przez [...] w czerwcu 1989 r., wynosi [...] ha. Zakresem objętym wnioskiem jest jedynie niewielka część zespołu dworsko-parkowego o powierzchni [...] ha. W części tej, przed przejęciem majątku na Skarb Państwa, nie dokonano przekształceń terenu, powodujących zmianę jego funkcji mieszkalno- parkowej.

Analizując informacje zawarte w opracowaniu konserwatorskim, na planie [...] w [...] i powiecie [...] wykonanym w roku 1904 przez [...], którego odrys sporządził w roku 1940 mierniczy przysięgły [...], a następnie odrys z planu sporządziła [...] w czerwcu 1989 r. oraz w schemacie parku podworskiego w [...], wykonanego przez [...] w czerwcu 1989 r., należy stwierdzić, że na terenie objętym wnioskiem, w czasie przejęcia nieruchomości na Skarb Państwa, znajdował się dwór murowany powstały w 1920 r., na wschód od dworu położony był dawny dworek [...] - obecnie w tym miejscu usytuowany jest kamień pamiątkowy - granitowy głaz z przytwierdzoną od frontu prostokątną mosiężną tabliczką inskrypcyjną z napisem "[...]". Tuż za dawnym dworem [...] przebiegała dawna droga wjazdowa do parku, która znajduje się już poza terenem objętym wnioskiem. Na zachód od dworu murowanego, na terenie objętym wnioskiem posadowiony był jeszcze jeden budynek. Z informacji zawartych w opracowaniu konserwatorskim wynika, że w tym miejscu usytuowany był mały budynek - prawdopodobnie oficyna, zaś żadne inne zgromadzone w sprawie materiały nie potwierdzają ani nie zaprzeczają temu stwierdzeniu, z wyjątkiem schematu parku podworskiego w [...] z 1989 r., w którym zaznaczono, że w tym miejscu znajdował się garaż.

Jednak schemat ten sporządzony został na długo po przyjęciu nieruchomości na Skarb Państwa i dostrzegalne jest na nim znaczne przekształcenie terenu w stosunku do stanu sprzed przejęcia nieruchomości, dlatego też przy określaniu funkcji tego budynku nie może być on uwzględniony. Wobec niepotwierdzenia, że budynek ten pełnił funkcję rolniczą lub też wykorzystywany był na potrzeby rolnicze, a także uwzględniając fakt, że ze wszystkich stron był otoczony terenem o charakterze nierolnym Minister przyjął, że również on nie miał charakteru rolnego.

Dwór murowany pełnił funkcję jedynie mieszkalną, zamieszkiwał w nim właściciel majątku wraz z żoną. W budynku tym była również biblioteka z dużym księgozbiorem właściciela majątku, który był [...] (oświadczenie J. Z. i oświadczenie K. S., przekazane przy piśmie z 12 września 2012 r.). Jak wynika z oświadczenia J. Z., w starym modrzewiowym dworze mieszkał personel dworski. O istnieniu w tym budynku kuchni wspomina zarówno J. Z. jak i T. S. (oświadczenie z 19 grudnia 2002 r.). W zgromadzonych aktach sprawy pojawiają się też informacje, że w [...] dworze była kancelaria majątku. K. S. stwierdziła, że wszystkie sprawy związane z administrowaniem majątku [...] odbywały się w tej kancelarii, nie sprecyzowała jednak, czy pomieszczenie było wykorzystywane przez zarządcę, czy też właściciela do prowadzenia spraw majątku (oświadczenie z 31 sierpnia 2012 r.).

W ocenie organu materiał dowodowy bezspornie wskazuje, że w majątku zatrudniony był zarządca [...]. Rządca majątku wraz z rodziną mieszkał we wsi [...] w parterowym domu (oświadczenie K. S. z 17 lutego 2015 r. przekazane przy piśmie z 7 grudnia 2015 r.). Zamieszkiwanie zarządcy poza częścią dworsko-parkową potwierdza również w swym oświadczeniu J. Z. (oświadczenie z 15 grudnia 2002 r.). Jednocześnie z oświadczeń złożonych przez K. S. i J. Z. wynika, że właściciel majątku [...] zajmował się przede wszystkim [...], zarządzanie zaś powierzył zarządcy oraz żonie [...]. Minister stwierdził, że funkcjonowanie w budynku dworu modrzewiowego pomieszczenia kancelarii nie może przesądzać o związku funkcjonalnym tego budynku z gospodarstwem rolnym. Po pierwsze, nie wiadomo czy pomieszczenie służyło do prowadzenia bieżących spraw majątku przez zarządcę. Jednocześnie z całą pewnością w budynku nie mieszkał zarządca majątku. Ponadto jest on położony w części parkowej i otoczony ze wszystkich stron terenami o charakterze nierolnym. Pierwotnie budynek ten pełnił funkcję mieszkalną, to w nim zamieszkiwała rodzina właściciela majątku. Dopiero po wybudowaniu w 1920 r. nowego dworu murowanego, zmianie uległo faktyczne wykorzystywanie tego budynku. Nie zmienia to jednak faktu, że przeznaczony był do pełnienia funkcji mieszkalnych.

Minister podniósł, że żadne dokumenty w sposób bezsporny nie wskazują, że na terenie zespołu dworsko-parkowego, w części objętej postępowaniem, były budynki, pomieszczenia czy też urządzenia służące do bieżącego prowadzenia gospodarstwa rolnego, jak również, że teren ten wykorzystywany był rolniczo. Zgromadzony materiał jasno świadczy o tym, że pomiędzy zespołem dworsko-parkowym nie istniał

ścisły i nierozerwalny związek. Zespół dworsko-parkowy w [...] oraz pozostała część majątku nie były elementami w stosunku do siebie współzależnymi, a część rezydencjalna mogła funkcjonować niezależnie od reszty dóbr ziemskich.

Zespół budynków gospodarczych z podwórzem gospodarczym znajdowały się po południowej stronie alei przedzielającej część dworsko-parkową od części gospodarczej. Część mieszkalno-parkowa stanowiła zwarty kompleks, wyraźnie oddzielając się od pozostałej części majątku, zarówno części podwórza gospodarczego jak i gruntów ornych.

Podsumowując Minister uznał, że dwór otoczony zielenią stanowił niezależną przestrzennie kompozycję i pełnił funkcje jedynie rezydencjalną, mieszkalną. Z uwagi na charakter zagospodarowania, przeznaczenie i sposób użytkowania organ uznał, że objęta wnioskiem nieruchomość stanowiąca budynek mieszkalny wraz z terenem koniecznym do jego użytkowania o łącznej powierzchni [...] m2, położona w gminie O., zawierająca się w obecnych działkach ewidencyjnych nr [...] oraz [...] z obrębu [...], szczegółowo oznaczona na mapie stanowiącej załącznik do decyzji, wchodząca w skład dawnej nieruchomości ziemskiej "[...]" i "[...]", będącej własnością [...], stanowiąca część zespołu dworsko-parkowego, nie miała charakteru nieruchomości rolnej ani też nie była powiązana z pozostałą częścią majątku o charakterze rolnym, tym samym podlegała wyłączeniu spod przejęcia na podstawie dekretu.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] sierpnia 2017 r. skargę złożyła P. [...] sp. z o.o. w Z.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

- naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez uznanie, że nieruchomość stanowiąca budynek mieszkalny wraz z terenem koniecznym do jego użytkowania o łącznej powierzchni [...] m2, położona w gminie O., zawierająca się w obecnych działkach ewidencyjnych nr [...] oraz [...] nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do jedynego słusznego wniosku, że części mieszkalne majątków (zespoły pałacowo-parkowe, zespoły dworsko-parkowe oraz zespoły zamkowo-parkowe) nie były wyłączane spod zastosowanie przedmiotowego dekretu i to bez względu na to, jaką miały powierzchnię oraz czy były wykorzystywane rolniczo, czy też nie,

- naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 i 107 § 3 kpa, poprzez nie podjęcie przez organ wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz błąd w ustaleniach faktycznych skutkujący stwierdzeniem, że skoro właściciel majątku zajmował się pracą naukową, to tym samym w ogóle nie zajmował się pracą w majątku, a tym samym zespół dworsko -parkowy nie był wykorzystywany rolniczo, co stoi w zasadniczej sprzeczności z zasadami prawidłowego rozumowania, logiki i praktyki funkcjonowania zespołów dworsko-parkowych.

Mając powyższe na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i utrzymanie w mocy decyzji Wojewody [...] z [...] maja 2016 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, ze wskazaniem okoliczności, jakie należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi rozwinięto powyższe zarzuty wskazując m.in., że organ wadliwe dokonał wykładni terminu "nieruchomość ziemska", co w konsekwencji doprowadziło do wydania zaskarżonej decyzji.

Podstawą twierdzenia, że części mieszkalne majątków ziemskich nie mogły podlegać przejęciu na cele reformy rolnej była uchwała Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89. Pogląd wyrażony w tejże uchwale rozwinęła uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06. Skarżąca wskazała, że wykładnia przedstawiona w wymienionej uchwale NSA była przedmiotem krytyki ze strony WSA w Warszawie, który nie czując się związany jej uzasadnieniem w licznych wyrokach z lat 2006-2008 opowiedział się za szerszym rozumieniem zakresu przedmiotowego dekretu, obejmującym także nieruchomości nierolnicze, w tym części mieszkalne majątków.

Zdaniem skarżącej przy ocenie, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską należy brać pod uwagę miejsce jej położenia, a nie charakter. W tym kontekście przeprowadzone i dopuszczone dowody z zeznań świadków w przedmiotowej sprawie nie mają żadnej mocy dowodowej i jako takie nie powinny wywrzeć żadnego skutku prawnego wpływającego na wynik postępowania.

Skarżąca podkreśliła, że skoro dotychczasowy właściciel majątku podlegał "usunięciu", to dotyczyło to usunięcia w szczególności z mieszkalnej części nieruchomości (pałacu, dworu), która to nieruchomość podlegała przejęciu "w całości" (art. 2), łącznie "z budynkami" (art. 6). Nieuprawnione jest więc uznawanie, że część rezydencjonalna nie podlegała przejęciu na cele reformy rolnej.

Zdaniem skarżącej rozróżnienie nieruchomości ziemskich na tereny (niezabudowane części powierzchni ziemi) i obiekty nie znajduje oparcia normatywnego w przepisach dekretu PKWN i wydaje się zabiegiem sztucznym.

Skarżąca podkreśliła, że zasada legalizmu wymaga, aby organ administracji orzekający w sprawie generalnie stosował prawo w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania, o ile z przepisów szczególnych nie wynika zasada odwoływania się do regulacji wcześniejszych. Nieruchomość ziemska, dla oceny stosowania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie może być utożsamiana tylko z użytkami rolnymi, lecz musi być rozumiana, jako obejmująca także pozostałe części, które, jak w rozpatrywanej sprawie, były położone w ramach zwartego prawnie i obszarowo majątku, obejmującego również część mieszkalną.

Uzasadniając zarzuty naruszenia przez organ administracji przepisów postępowania administracyjnego skarżąca podniosła, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie podjął wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. W szczególności organ nie ustalił, czy i jakie czynności w majątku [...] - wykonywał [...]. Zasadniczy błąd organu polegał na przyjęciu, że skoro właściciel majątku zajmował się pracą naukową, to tym samym w ogóle nie zajmował się pracą w majątku, a wobec tego zespół dworsko -parkowy nie był wykorzystywany rolniczo, co stoi w zasadniczej sprzeczności z zasadami prawidłowego rozumowania, logiki i praktyki funkcjonowania zespołów dworsko-parkowych. Do podobnego absurdu prowadzi, zdaniem skarżącej, stwierdzenie, że dwór murowany pełnił jedynie funkcję mieszkalną, że "zamieszkiwał w nim właściciel majątku wraz z żoną oraz że we dworze znajdowała się biblioteka. Co do zasady w każdym dworze zamieszkiwali właściciele, którzy posiadali większą lub mniejszą kolekcję książek. Nie zmienia to jednak faktu, że sprawy majątku, gospodarstwa, omawiane, dyskutowane i decyzyjne podejmowane były we dworach, w tym przypadku we dworze w [...]. To dwory właśnie stanowiły serce i ośrodek decyzyjny każdego majątku. Powyższe zarzuty, w ocenie skarżącej, prowadzą do wniosku, że organ administracji dopuścił się naruszenia przepisów art. 77 i 107 § 3 kpa, a w konsekwencji również art. 7 kpa, podważając zaufanie obywateli do organów państwowych, dowolnie i swobodnie przeprowadzając i oceniając materiał dowodowy w sprawie, jak ma to miejsce w przedmiotowym postępowaniu.

Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna. Stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości ziemskich. Z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich kategorię, a mianowicie nieruchomości o charakterze rolniczym, które mogły służyć realizacji określonych celów, które zostały wymienione w art. 1 ust. 2 dekretu. Państwo, aby te cele zrealizować, mogło przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały. Przy wyjaśnianiu pojęcia "nieruchomości ziemskie" należy uwzględnić normatywne cele reformy rolnej, zwłaszcza w nawiązaniu do art. 1 ust. 2 dekretu, który ustalał, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć nieruchomości przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Pogląd taki zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały 7 sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06.

Wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" w świetle ugruntowanego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych nie budzi obecnie wątpliwości, a Minister dokonując interpretacji tego pojęcia posłużył się wykładnią przyjętą przez sądy administracyjne. Obecnie pogląd jest jednoznaczny, że części mieszkalne nie podlegały przejęciu w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a ich faktyczne przejęcie było wadliwe (wyrok NSA z 21.08.2017 r. sygn. akt I OSK 2334/15, wyrok NSA z 22.02.2017 r., sygn. akt 1 OSK 2811/15, wyrok WSA z 27.10.2015 r. sygn. akt I SA/Wa 839/15).

Natomiast ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga (oprócz ustalenia czy ta część nieruchomości posiada rolniczy charakter) zbadania, czy między tą częścią, a pozostałą rolniczą częścią majątku zachodzi, tzw. związek funkcjonalny. Przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym (np. NSA w wyroku z 11.10.2006 r., sygn. akt 1 OSK 28/2006). Istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą (por. wyrok WSA w Warszawie z 6.05.2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 175/11).

Należy z całą mocą podkreślić, że zaskarżona decyzja została wydana po wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, a organ z mocy art. 153 ppsa był związany oceną prawna i wskazaniem co do dalszego postępowania wyrażonymi w wyrokach sądów. Minister zastosował się do wyżej wskazanego przepisu. Otóż w uzasadnieniu wyroku z 10 września 2002 r., sygn. akt IV SA 3685/3689/01 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że błędne jest stanowisko organów, jakoby sam fakt posiadania przez [...] nieruchomości ziemskiej o pow. przekraczającej 50 ha przesądził o przejęciu na własność Państwa w trybie dekretu o reformie rolnej także innych nieruchomości należących do niego, w tym budynków mieszkalnych. Sąd powołał uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 wyjaśniającą pojęcie "nieruchomości ziemskiej". NSA podkreślił, że z dekretu o reformie rolnej, ani z rozporządzenia wykonawczego nie wynika, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające charakteru rolnego. Wskazał, że stwierdzenie przez organy, że budynek (dwór) z parkiem był nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym jest gołosłowne i trudne do podzielenia, skoro [...] był [...], [...], zatrudnionym przed i po wojnie, [...]. Zdaniem NSA trudno byłoby przyjąć, że jednocześnie zajmował się prowadzeniem gospodarstwa rolnego o pow. ponad [...] ha, czyniąc z budynku, w którym zamieszkiwał wraz z rodziną i pracował naukowo "centrum zarządzania" tym gospodarstwem. Natomiast w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 19 października 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 1176/05 i z 27 stycznia 2009 r., sygn. akt IVSA/Wa 1804/08 Sąd wskazał na związanie organu oceną prawną zawartą w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 września 2002 r., sygn. akt IV SA 3685/3689/01 i wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (gdy chodzi o wyrok z 27 stycznia 2009 r.)

Minister wykonał wytyczne zawarte w wyrokach Sądu i dokonał właściwej wykładni pojęcia "nieruchomości ziemskiej". Stanowisko skargi dotyczące tej kwestii odbiega od ugruntowanego orzecznictwa sądowego i stanowiska przedstawionego w uchwale Trybunału Konstytucyjnego.

Minister na podstawie zebranych w toku postępowania przez organy obydwu instancji dowodów i omówionych przez ten organ prawidłowo uznał, że nieruchomość stanowiąca budynek wraz z otaczającym go terenem o łącznej powierzchni [...] m2, zawierająca się w obecnych działkach ewidencyjnych nr [...] i [...] nie podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej – z przyczyn omówionych w zaskarżonej decyzji. Dlatego chybione są zarzuty skargi odnośnie naruszenia przez organ nadzoru art. 2 ust.1 lit. e dekretu.

Również niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi przepisów art. 7,77 i 107 § 3 kpa. Organ prawidłowo ustalił stan faktyczny w sprawie konieczny do wydania rozstrzygnięcia, zgromadził i właściwie ocenił materiał dowodowy. Skuteczne podniesienie zarzutu naruszenia powyższych przepisów możliwe jest tylko wtedy, gdy zostaną one oparte o konkretne dowody, które nie zostały pozyskane, uwzględnione lub którym niesłusznie odmówiono wiarygodności. Skarżąca Spółka nie przedstawia takich dowodów. Z kolei zarzut nieustalenia czy i jakie czynności w majątku [...] wykonywał [...] należy uznać za nietrafny. W niniejszej sprawie istotne jest, że w majątku zatrudniony był zarządca i to on sprawował bieżący zarząd gospodarstwem rolnym.

Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd orzekł jak w sentencji wyroku z mocy art. 151 ppsa.