Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 193/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-09-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jan Szuma Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Świstak Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 września 2021 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy S. z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania M. B., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy S. z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...]

Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następującym stanie faktycznym sprawy.

Dnia [...] listopada 2020r. M. B. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawnym ojcem - M. A..

Decyzją z dnia [...] listopada 2020r., wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy S., przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w S., organ orzekający odmówił przyznania Wnioskującej żądanego świadczenia z powodu niespełnienia warunku określonego w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020r., poz. 111, dalej jako "u.ś.r.").

W ustawowym terminie strona wniosła odwołanie od powyższej decyzji podnosząc, że przepis art. 17 ust.1b u.ś.r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K38/13 z dnia 21 października 2014r. został uznany za niekonstytucyjny w takim zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania jej niepełnosprawności i jako taki nie może stanowić podstawy do odmowy wnioskowanego świadczenia.

W dalszej części uzasadnienia Kolegium podniosło, iż w przedmiotowej sprawie organ I instancji błędnie zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia faktu, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu.

Ponadto Kolegium wyjaśniło, że z ustaleń organu orzekającego niesprzecznie wynika, że ojciec Wnioskującej ma 68 lat. W aktach znajduje się orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. nr [...] z dnia [...] października 2020r., na podstawie którego ustalono, że M. A. do dnia [...] października 2022r. zaliczony został do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, a jego niepełnosprawność jest oznaczona symbolem 10-N [...] Nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, a jej znaczny stopień datuje się od [...] sierpnia 2020r. Orzeczenie wskazuje, że niepełnosprawny wymaga konieczności stałej i długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z akt wynika również, że M. A. jest żonaty, a jego żona J. A. ma 64 lata i legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnoprawności.

Organ wskazał, że w art. 17 ust. 5 w pkt 1-6 u.ś.r. ustawodawca określił sytuacje, w których świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, m.in. gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ( art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r.).

Cytowany wyżej przepis wskazuje, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.

Organ podniósł, iż nawet gdyby przyjąć, że opiekę nad niepełnosprawnym ojcem sprawuje córka, a żona, ze względu na swój stan zdrowia nie może świadczyć tej opieki, nie znosi to obowiązków określonych w art. 23 k.r.o. ciążących na małżonku. Ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o znacznym ( nie umiarkowanym) stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Kolegium nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki.

W związku z powyższym Kolegium przyjęło, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Prezentowany pogląd, dotyczący przedstawionej powyżej wykładni art. 17 ust. 1, ust. 1a, i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy został wyrażony m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 2462/19, z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, z 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 3283/14, z 27 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 1219/13, z 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14, z 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2623/12 (pub.ww.w.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Dopóki więc w sprawie Odwołująca się nie wykaże, że żona niepełnosprawnego M. A. - J. A. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, brak realnego niewypełniania obowiązków małżeńskich pomiędzy tymi osobami nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce - M. B..

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła M. B. zarzucając jej naruszenie:

- przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust.5 pkt 2 lit.a u.ś.r. , które miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że Skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem ojciec Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka J. A. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w sytuacji gdy: małżonka J. A. faktycznie nie sprawuje opieki nad niepełnosprawnym mężem, od 11 lat nie mieszka z nim, a ponadto jej zły stan zdrowia oraz podeszły wiek uniemożliwiają jej sprawowanie opieki nad małżonkiem, tj. matka Skarżącej sama wymaga opieki oraz pomocy w codziennej egzystencji,

- art. 7 w związku art.77 § 1, art. 79a § 1 i 2 oraz art. 80 ustawy z dnia [...] czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020r., poz.256 daięj jako "k.p.a.") poprzez nieprzeprowadzenie przez organ I i II instancji postępowania wyjaśniającego, co w konsekwencji miało istotny wpływ na błędne ustalenie stanu taktycznego sprawy, tj. błędne przyjęcie, że małżonka J. A. posiada obiektywną możliwość sprawowania osobistej opieki nad całkowicie niezdolnym do samodzielnej egzystencji mężem M. A., w sytuacji gdy : małżonka faktycznie nie mieszka i nie sprawuje opieki nad osobą niepełnosprawną, a ponadto jej zły stan zdrowia oraz podeszły wiek uniemożliwiają jej sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym mężem, tj. matka Skarżącej sama wymaga opieki oraz pomocy w codziennej egzystencji,

- art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a poprzez jego błędne zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji z dnia [...] listopada 2020r. w sytuacji kiedy zasadne było uwzględnienie odwołania strony.

Wskazując na powyższe Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz decyzji Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej, działającego z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy S. oraz zasądzenie od Organu na rzecz Skarżącej kosztów postępowania.

Jednocześnie Skarżąca wniosła o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skargi Skarżąca podniosła, iż z istoty świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że przysługuje ono nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności ( zob. wyroki : WSA z dnia 13 kwietnia 2012r. sygn. II SA/Rz 121/12, WSA z dnia 11 października 2012r. sygn. II Sa/Bk 642/12 i z dnia 4 kwietnia 2013r. sygn. II SA/Bk 987/12, WSA z dnia 8 marca 2012r. sygn. IV SA/Wr 848/11, WSA z dnia 13 czerwca 20i2r. sygn. II SA/Po 242/12, WSA z dnia 22 stycznia 2013r. sygn. II SA/Ol 391/12).

Skarżąca podkreśliła, iż ani na etapie postępowania prowadzonego przed organem I, ani też przed organem II instancji nie ustalono i nie dano stronie możliwości wykazania, czy faktycznie pozostająca w związku małżeńskim z M. A. matka Skarżącej jest w stanie opiekować się mężem. Nie można bowiem z góry założyć, że tylko małżonek niepełnosprawny w stopniu znacznym, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad małżonkiem tego wymagającym.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powtarzając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

W piśmie z dnia [...] czerwca 2021 r. Skarżąca wniosła o szybsze rozpoznanie sprawy i dołączenie do akt sprawy dodatkowej dokumentacji medycznej ojca.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej P.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza odmawiającej Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., zwanej dalej: "u.ś.r."), obowiązujące na dzień wydania zaskarżonej decyzji, a w szczególności art. 17 u.ś.r.

Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Według zaś ust. 1a tego przepisu ustawy, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie do art. 17 ust 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w ustępie 5 pkt 2 ww. artykułu, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zasadnie przyjął organ odwoławczy, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej.

W związku z powyższym, Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje kwestia, iż M. A. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga całodobowej opieki i pomocy w codziennych czynnościach innych osób. Organ również nie kwestionował, iż opiekę tą sprawuje Skarżąca – córka M. A..

Poza sporem pozostaje również kwestia, iż M. A. pozostaje w związku małżeńskim z J. A. legitymującą się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne jest zatem to, czy Skarżąca jako córka osoby wymagającej opieki ma prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem w sytuacji, gdy są inne osoby (żona) obciążone obowiązkiem alimentacyjnym w pierwszej kolejności.

Cytowany wyżej przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało.

W tym miejscu podnieść należy, iż w orzecznictwie wskazuje się, że w sytuacji, gdy przepis nie jest w oczywisty sposób zgodny z Konstytucją, sąd rozstrzygający sprawę ma uprawnienie do bezpośredniego zastosowania Konstytucji RP, a to bezpośrednie zastosowanie polegać może na prokonstytucyjnym stosowaniu przepisu ustawy, będącego podstawą rozstrzygnięcia, pozostającego w sprzeczności z Konstytucją. Ani treść art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, ani wyłączność orzekania przez Trybunał Konstytucyjny o niekonstytucyjności ustaw in abstracto, właściwa Trybunałowi Konstytucyjnemu z mocy art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, nie sprzeciwiają się tezie, że co do zasady sądy rozstrzygające konkretny spór korzystają z możliwości bezpośredniego stosowania Konstytucji także wtedy, gdy to bezpośrednie stosowanie przybiera postać odmowy zastosowania przepisu ustawy pozostającego w sprzeczności z Konstytucją (wyrok NSA z dnia 15 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 214/14, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej w skrócie "CBOSA").

Ponadto orzecznictwo jak i doktryna uznaje, iż w takiej sytuacji Sąd nie narusza kompetencji Trybunału Konstytucyjnego, gdyż formalnie zakwestionowany przepis w dalszym ciągu pozostaje w systemie prawnym (Roman Hauser, Janusz Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego", LexisNexis 2008, s. 23 i nast.; wyrok NSA z dnia 24 października 2000 r., sygn. akt V SA 613/00, OSP 2001/5/82 z glosą L. Leszczyńskiego; wyrok NSA z dnia 24 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1369/07, CBOSA).

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny (wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, CBOSA), iż obowiązkiem, a nie tylko prawem, sądów administracyjnych jest orzekanie w sposób uwzględniający zasadę niesprzeczności systemu prawnego i zasadę nadrzędności Konstytucji. Normom prawnym powinno się nadawać takie znaczenie aby nie były one sprzeczne z Konstytucją i najlepiej realizowały zasady państwa prawnego zawarte w normach konstytucyjnych (por. postanowienie TK z 22 października 2007 r. sygn. P 24/07, OTK ZU nr.9/A/2007) .

Wobec powyższego rozpoznając niniejszą sprawę należy pamiętać, iż art. 69 Konstytucji nakazuje ustawodawcy podjęcie działań, które zapewnią efektywne wsparcie osób niepełnosprawnych poprzez pomoc w zabezpieczeniu ich egzystencji. Ponadto nie bez znaczenia jest art. 71 ust.1 Konstytucji, który przewiduje prawo do szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

W orzecznictwie wskazuje się, iż ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. (por. wyroki NSA: z dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z dnia 12 maja 2017r., sygn. akt I OSK 328/16, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 5 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 320/18 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 382/21, CBOSA).

Z powyższych względów Sąd uznał, iż w niniejszej sprawie ograniczenie wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie ma zastosowania, gdyż sprzeciwiałoby się to wyżej omówionym wartościom konstytucyjnym.

Sąd dochodząc do powyższego wniosku miał również na uwadze, iż w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który to również dotyczy małżonków osób wymagających opieki, ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 – dalej w skrócie: "k.r.o.").

Zgodnie z treścią art. 27 k.r.o. oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. (...). Ponadto, w myśl art. 23 K.r.o. są oni obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.

Zatem w świetle k.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o których mowa w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie (zob. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 K.r.o.). Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą niż krewni związani węzłami krwi. Świadczą o tym choćby wskazane wyżej uregulowania dotyczące alimentów.

Z tych też względów w orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że omawiane przepisy u.ś.r. należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia (zob. np. wyroki NSA: z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16; z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/17; CBOSA). Formalistyczna wykładnia ww. przepisów mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

W orzeczeniach tych podnosi się, iż wbrew zatem literalnej wykładni 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może być przesądzający. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. Powyższe byłoby dopuszczalne, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki (zob. wyrok WSA w Białymstoku z 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt II SA/Bk 987/12, wyrok WSA we Wrocławiu z 19 lutego 2015 r., sygn. akt IV SA/Wr 924/14; CBOSA).

Wobec powyższego w niniejszej sprawie nie można pominąć treści art. 132 k.r.o., który stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Tym samym obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Z przytoczonych regulacji wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności – gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem świadczeniem przeznaczonym wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lipca 2012 r., I OSK 198/12, ONSAiWSA 2013, Nr 4, poz. 69, orzeczenia. nsa.gov.pl).

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał za zasadne zarzuty skargi naruszenia art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a u.ś.r.

W ocenie składu orzekającego organ trzymając się wyłącznie literalnej wykładni przepisów prawa przedwcześnie, bez należytego ustalenia okoliczności sprawy, wydał decyzję o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Rozpoznając sprawę ponownie, organ uwzględniając stanowisko Sądu, iż w niniejszej sprawie, to nie orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności ma istotne znaczenie dla oceny możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego, podejmie działania celem ustalenia czy żona M. A. jest w stanie wywiązać się z ww. obowiązku. Przy czym organ winien mieć na względzie, iż małżonka osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz iż w orzeczeniu tym wskazano, że J. A. wymaga konieczności okresowej/ częściowej opieki innej osoby.

Tym samym organ winien ocenić czy J. A., która sama wymaga częściowej pomocy jest w stanie zapewnić stosowną pomoc swojemu małżonkowi.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Niniejszą sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na wniosek strony skarżącej, stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a.