Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA 1910/02
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2004-01-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono postanowienie I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Alicja Plucińska-Filipowicz (spr) Sędziowie NSA Teresa Kobylecka WSA Wojciech Mazur Protokolant Agnieszka Foks-Skopińska po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2004r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2002r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu majątku ziemskiego na własność Państwa 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju wsi z dnia [...] września 2000r. Nr [...] 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku 3. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego A. R. kwoty 500 (pięćset) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] marca 2002 r. Nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi działając na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 156 § 1 koa po rozpatrzeniu wniosku adw. A. S. pełnomocnika A. B., A. R., E. N., H. G., A. W, I. R. i J. W. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją tego organu z dnia [...] września 2000 r. znak: [...] o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 1949 roku znak [...] o przejęciu na własność państwa na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej określonej w decyzji części nieruchomości ziemskiej p.n. "A." położonej w woj. [...] - utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu ww decyzji naczelny organ administracji państwowej zauważył, iż postępowanie w sprawie dotyczy stwierdzenia nieważności ocenianej w trybie nadzoru decyzji co wymaga ustalenia na podstawie materiału archiwalnego istniejącego w dacie wydania a także przepisów stanowiących jej podstawę oraz obowiązujących w dacie jej wydawania, że zostały one nie tylko naruszone, lecz że zostały naruszone rażąco /art. 156 § 1 pkt 2 kpa/. W ocenie organu przesłanka ta w sprawie nie wystąpiła.

Przedmiotem oceny była decyzja organu wojewódzkiego z dnia [...] lipca 1949 roku wydana na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e ww dekretu dotycząca przejęcia nieruchomości o pow. łącznej 2,9213 ha, stanowiącej własność A. B., właściciela majątku ziemskiego o powierzchni znacznie przekraczającej 100 ha składającego się między innymi z W. /pow. około 301 ha/, Z. /wow. około 135 ha/. Majątek ten odpowiadał więc normom obszarowym określonym w cyt. dekrecie. Ponadto nieruchomość ziemska w ocenie organu nie oznaczała tylko i wyłącznie nieruchomości składającej się z użytków rolnych określonych w § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, to znaczy gruntów ornych, pastwisk, łąk, ogrodów warzywnych i owocowych. W skład nieruchomości ziemskiej poza użytkami rolnymi mogły wchodzić także inne nieruchomości np. leśne, nieużytki, stawy. Potwierdza to art. 1 dekretu.

Stosownie do części drugiej tego artykułu przeprowadzenie referay rolnej obejmowało:

— upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych,

- tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,

- tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywnej,

- zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego,

- zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji.

Punkt e artykułu pierwszego wskazywał, że nieruchomości ziemskie przejmowane w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogły być przekazane na rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych. Tereny /np. zalesione/ które miały być przeznaczone zgodnie z zamiarem byłych właścicieli nieruchomości na cele użyteczności publicznej na rzecz gminy, w tak zwanej parcelacji budowlano-letniskowej "odpowiadały treści artykułu 1 ust. pkt e dekretu." W czasie wydawania decyzji przez Wojewodę poza przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej obowiązywał również dekret z dnia 12 grudnia 1944 roku o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, w którego art. 1 część trzecia pkt b nawiązano do art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. 0 charakterze nieruchomości decydował jej stan faktyczny na gruncie np. zalesienie. Dokumenty sprawy wskazują, że nieruchomości wymienione w decyzji były zadrzewione i położone w terenie zadrzewionym. W tej sytuacji, skoro właściciel majątku ziemskiego był jednocześnie właścicielem nieruchomości zalesionych, to z uwagi na treść art. 2 ust. 1 lit. e i art. 1 ust. 2 pkt 3 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz treść art. 1 ust. 3 pkt b dekretu o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa należy stwierdzić, że sporne nieruchomości zasadnie przejęte zostały na własność państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W zaskarżonej decyzji podkreśla się, że powołana przez stronę we wniosku uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. w sprawie wykładni art. 2 ust. 1 1it e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie ma mocy powszechnie obowiązującej. Z przepisów dekretu nie wynika, aby takie nieruchomości, które miały być przeznaczone na działki letniskowe /np. leśne/ budowlane, były wyłączone z przejęcia na cele reformy rolnej. Uwzględnienie w niniejszej sprawie uchwały Trybunału Konstytucyjnego zf 1990 roku oznaczałoby stwierdzenie, że na cele reformy rolnej w 1944 roku mogły być zgodne z przepisami dekretu przejmowane tylko i wyłącznie nieruchomości rolne, a takie twierdzenie zaprzeczałoby treści artykułów 1,2,6 i 15 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z przepisów dekretu nie wynika bowiem, aby nieruchomość np. faktycznie niezabudowana, zadrzewiona, stanowiąca własność osoby fizycznej będącej równocześnie właścicielem nieruchomości ziemskiej o powierzchni powyżej 100 ha nie była nieruchomością ziemską, w rozumieniu tego dekretu, którego celem było ukształtowanie nowych warunków gospodarczych i własnościowych dotyczących nieruchomości ziemskich w państwie.

Wprawdzie z wydanego przez Sąd Okręgowy w W. Wydział Hipoteczny z dnia [...] stycznia 1949 roku Dz. [...] odpis wniosku nr [...] działu [...] strony [...] i [...] tomu pierwszego księgi hipotecznej nieruchomości pod nazwą" "Nieruchomość Z." powiatu [...] wynika, że place wydzielone na cele użyteczności publicznej /działki A.B.CD.E/ "stanowić będą własność przyszłej gminy letniskowej", zgodnie z wnioskiem z 1929 roku, to jednak w świetle powyższego przejęcie nieruchomości wymienionych w decyzji z 1949 roku w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wraz z pozostałym majątkiem ziemskim A. B. nie zostało dokonane z rażącym naruszeniem prawa,

W skardze na powyższą decyzję podkreśla się, iż Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie podzielił argumentacji strony skarżącej przyjmując, że przedmiotowa nieruchomość podlegała działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Nie zgodził się z interpretacją dekretu dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny dotyczącą zakresu pojęcia "nieruchomość ziemska" twierdząc, że reforma rolna obejmowała "zarezerwowanie terenów pod rozbudowę miast, tworzenie kolonii miejskich, działek pracowniczych" Dla powyższych celów możliwe było zatem zdaniem Ministra przejmowanie na cele reformy rolnej nieruchomości nie mających charakteru rolniczego. Uznał przy tym, iż pomimo to, że podstawy prawnej kwestionowanej decyzji nie stanowiły przepisy dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 roku o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, brak powołania się na te przepisy w powyższej decyzji nie przesądza o rażącym naruszeniu prawa.

Strona skarżąca nie godzi się z przedstawionym wyżej stanowiskiem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit e dekretu o reformie rolnej na cele reformy miały być przeznaczone nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych odpowiadające określonym normom obszarowym. Sam dekret nie zawierał definicji pojęcia "nieruchomość ziemska". Definicję tę ustalił dopiero Trybunał Konstytucyjny uchwałą z dnia 19 września 1990 roku /W 389, OTK 1990/1/26/ przyjmując, że powojenny ustawodawca rozumiał pod tym pojęciem obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Trybunał Konstytucyjny wywiódł, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej - przez inne podmioty. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, z przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie wynika natomiast, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru, a więc m. in. działki budowlane /nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym/, wydzielone prawnie lub fizycznie przed 1 września 1939 roku. Podkreślił przy tym, iż nawet te części nieruchomości ziemskich, które przed tą datą zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki budowlane, już od daty zatwierdzenia parcelacji utraciły charakter nieruchomości ziemskich.

W niniejszej sprawie powyższe stanowisko Trybunału Konstytucyjnego ma pełne zastosowanie. Niesporne w sprawie jest, iż przedmiotowa nieruchomość podlegała parcelacji przed dniem 1 września 1939 roku z przeznaczeniem na cele budowlane o charakterze użyteczności publicznej /gmina letniskowa/. Skutkiem powyższego przedmiotowa nieruchomość jako działka budowlana, nie pozostająca w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym utraciła charakter nieruchomości ziemskiej tym samym pozostawała poza zakresem normy art. 2 ust. 1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Nie ma przy tym znaczenia rozróżnienie dotyczące tego, czy parcelacja dotyczyła działek przeznaczonych na cele budowlane, czy budowlano-letniskowe.

Z powyższych powodów strona skarżąca wywodzi, iż kwestionowaną decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 1949 roku uznającą przedmiotową nieruchomość za objętą działaniem art. 2 ust. 1 lit e cyt. dekretu należało uznać z błędną, zaś błąd organu wypełnił przesłankę rażącego naruszenia prawa określoną w art. 156 § 1 pkt 2 kpa, wskutek czego powinna zostać stwierdzona nieważność rzeczonej decyzji.

Bezprzedmiotowe natomiast w ocenie strony są wywody organu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji dotyczące podlegania bądź nie podlegania spornej nieruchomości przepisom dekretu o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, skoro przepisy tego dekretu nie stanowiły podstawy decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 1949 roku. Decyzja ta również w żaden inny sposób nie odnosi się do tego aktu prawnego. Rozważania tego dotyczące pozostają również poza zakresem wniosku strony o stwierdzenie nieważności przedmiotowej decyzji ; Wojewody [...]. Kwestie powyższe mogłyby być co najwyżej przedmiotem odrębnego postępowania administracyjnego i nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.

W odpowiedzi na skargę wnosi się o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarga jest zasadna w całej rozciągłości.

Wprawdzie słusznie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zaskarżonej decyzji stwierdził, iż nie jest związany wykładnią dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny, zawartą w uchwale z dnia 19 września 1990 roku, jednakże nie mógł pominąć tego faktu, że wykładnia ta aczkolwiek nie mająca charakteru wiążącego tak jak norma prawna, stanowi pogląd, który nie może być ignorowany. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jednolicie przyjmuje się tą uchwałę akceptując wyrażone w niej stanowisko jako słuszne i przekonujące mocą autorytetu podejmującego tę uchwałę składu Trybunału Konstytucyjnego. Orzekający w niniejszej sprawie skład Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie całkowicie podziela stanowisko Trybunału Konstytucyjnego w kwestii, jakie składniki majątkowe powinny być uznawane jako majątek ziemski w rozumieniu cytowanego dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przyjęcie odmiennej wykładni przepisów dekretu, dopuszczającej możliwości pozbawienia na rzecz państwa własności dotychczasowego właściciela takich składników majątku, które nie mieszczą się w definicji przyjętej przez Trybunał Konstytucyjnej, jako zgodnej z zasadą demokratycznego i praworządnego państwa, należy uznać za sprzeczne z przepisami tego dekretu aż do granic określonych w art. 156 § 1 pkt 2 kpa, a więc rażącego naruszenia ww dekretu.

Również zarzuty strony skarżącej dotyczące odniesienia się w zaskarżonej decyzji do kwestii przejęcia w ramach ww dekretu działek leśnych orzekający w sprawie skład Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie uważa za słuszne, ze względu na to, iż materialnoprawną podstawą orzeczenia kwestionowanego w postępowaniu nieważnościowym jest tylko dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt lc oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr. 153, poz. 1270/, w związku z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 # 1 ww ustawy, z zastrzeżeniem § 2 art. 97 ustawy Przepisy wprowadzające Ustawę Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wyrok niniejszy ma ten skutek, iż sprawa powinna być ponownie rozpoznana przez organ pierwszej instancji z uwzględnieniem oceny prawnej wyrażonej w tym wyroku stosownie do art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.