Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 127/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2012-08-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1-3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Madej, Sędzia NSA Przemysław Dumana,, Sędzia WSA Wojciech Organiściak (spr.), Protokolant Monika Adamus, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 sierpnia 2012 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] 2011 r. (nr [...];[...]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy, działając na podstawie art. 83 ust. 4, art. 28 ust. 1, 2, 3a, art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r., nr 205, poz. 1585, dalej zwana ustawą lub u.s.u.s.) oraz 127 § 3 i art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej Kpa) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]2011 r., (nr [...]; nr [...]) odmawiającą J. M.(dalej zwana stroną lub wnioskodawcą) umorzenia należności z tytułu składek na: ubezpieczenia społeczne za okres: 12/2001 - należność główna w kwocie [...] zł i odsetki za zwłokę w kwocie [...] zł; ubezpieczenie zdrowotne za okres: 12/2001 - należność główna w kwocie [...] zł, i odsetki za zwłokę na dzień 21.07.2011 r. w kwocie [...] zł; Fundusz Pracy za okres: 12/2001 - należność główna w kwocie [...]zł, i odsetki w kwocie [...] zł.

W uzasadnieniu decyzji odwoławczej wskazano, iż w dniu 21 lipca 2011 r. strona wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. Inspektorat w T. z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres 12/2001, na ubezpieczenie zdrowotne za okres 11/2001 - 12/2001 i na Fundusz Pracy za okres 10/2001 - 12/2001. Podano, iż organ pierwszej instancji ustalił, że na dzień złożenia wniosku o umorzenie strona posiadała zaległości z tytułu składek na poszczególne fundusze wyłącznie za miesiąc grudzień 2001 roku, w związku z czym w tym zakresie orzekł co do istoty sprawy i wydał w dniu [...]2011 r. decyzję o odmowie umorzenia należności.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona domagała się umorzenia należności z tytułu składek oraz zmiany decyzji polegającej na wyrażeniu zgody na uregulowanie należności bez odsetek za zwłokę w pięciu miesięcznych ratach. Jako uzasadnienie wniosku strona wskazała na okoliczności związane z rozliczeniem składek oraz akcentowała nieprawidłowości z tym związane.

Decyzją z dnia [...]2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy ww. decyzję z dnia [...] 2011 r. w zakresie odmowy umorzenia przedmiotowych składek. Organ drugiej instancji podkreślił, iż nie może zmienić rodzaju sprawy, a co oznacza, że w postępowaniu odwoławczym musi być zachowana tożsamość podmiotowa i przedmiotowa sprawy, a co oznacza brak możliwości zmiany decyzji organu pierwszej instancji poprzez orzeczenie o wyrażeniu zgody na uregulowanie zadłużenia w ratach.

Odnosząc się do zarzutów strony w zakresie okoliczności powstania przedmiotowych zaległości podkreślono, iż tego rodzaju okoliczności nie stanowią ustawowych przesłanek umorzenia należności z tytułu składek. Podano przy tym, iż w wyroku z dnia 30 stycznia 2009r. (sygn. akt V SA/Wa 2902/08), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził iż: "Okoliczności powstania zadłużenia z tytułu składek nie mogą stanowić podstawy do umorzenia należności, ponieważ zapis art. 28 ust. 3 u.s. u.s. zawiera zamknięty katalog przesłanek upoważniających zakład do umorzenia należności, wśród których okoliczność, że powstała zaległość nie była wynikiem złej woli, nie została ujęta. Wskazane okoliczności nie mogą również stanowić podstawy do umorzenia składek w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (...)."

Następnie po zaprezentowaniu materiału dowodowego zgromadzonego w toku postępowania pierwszoinstancyjnego, wyjaśniono że na mocy postanowień zawartych w art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - do składek na Fundusz Pracy i na ubezpieczenie zdrowotne, między innymi w zakresie stosowania ulg i umorzeń, stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Na podstawie zapisu zamieszczonego w art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

Po wyliczeniu w oparciu o przepis art. 28 ust. 3 ww. ustawy przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek podkreślono, iż w przepisie tym wyliczono zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

W dalszej części uzasadnienia podkreślono, iż zdaniem organu drugiej instancji żadna z tych przesłanek w przypadku strony nie została spełniona. Podano, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu wynika, że przeciwko stronie nie było dotychczas prowadzone postępowanie egzekucyjne, w celu wyegzekwowania zaległych składek, w związku z czym nie można uznać, że w przypadku strony nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Podkreślono przy tym, iż ocena, odnośnie braku możliwości prowadzenia skutecznej egzekucji, czy też wystąpienia trwałej nieściągalności długu należy wyłącznie do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne. W związku z powyższym, dopóki naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdzi w przypadku strony braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, brak jest możliwości umorzenia należności w oparciu o przepisy art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zaakcentowano przy tym, iż strona otrzymuje świadczenie emerytalne, które może być przedmiotem skutecznej egzekucji zadłużenia.

Następnie wskazano, że w związku z tym, iż zadłużenie będące przedmiotem wniosku o umorzenie dotyczy należności z tytułu składek strony jako osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem składek, zbadano również pozostałe przesłanki umorzenia należności. Podano, że zgodnie z art. 28 ust. 3a ustawy należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku całkowitej nieściągalności. Podkreślono, iż przesłanki umarzania, o których mowa w powołanym uprzednio przepisie dookreśla Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003r. Nr 141, poz. 1365), które w oparciu o § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia zaprezentowano. Zaakcentowano przy tym, iż wyliczenie to w przeciwieństwie do wyliczenia zawartego w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - nie jest wyliczeniem enumeratywnym. Rozpatrując wniosek strony pod kątem tych przesłanek wskazano, iż ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że strona pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...]zł (brutto). Mieszka wraz z mężem J. K., który także pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...]zł (brutto). Podano także, iż zgodnie z aktem notarialnym z dnia 18czerwca 1997 r. strona zawarła umowę majątkową małżeńską, w której wyłączono ustawową wspólność majątkową w małżeństwie. Odnosząc się do tej okoliczności zaznaczono, że zgodnie z art. 23 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Podkreślono, iż powyższe oznacza, że mąż nie ma obowiązku spłacać obciążającego stronę zadłużenia z tytułu składek, ale powinien pomagać stronie w zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych, w związku z obciążającymi ją zobowiązaniami. Wyliczono, iż łączne dochody dwuosobowego gospodarstwa domowego wynoszą [...]zł (brutto) oraz zauważono, iż strona udokumentowała jedynie wydatek na czynsz w kwocie [...]zł oraz, że nie przedstawiła innych ponoszonych miesięcznych wydatków m. in. za energię, gaz itp. Podano, iż strona oświadcza jedynie, że ponosi wydatki związane z leczeniem w kwocie [...] zł oraz że nie posiada innych zobowiązań finansowych, ani nieruchomości, a także że jest współwłaścicielem samochodu osobowego marki RENAULT LAGUNA (rok produkcji 2001). Organ drugiej instancji w oparciu o powyższe ustalenia uznał, iż strona nie wykazała, że spłata należności z tytułu składek pozbawi ją oraz rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Podkreślono, iż okoliczności tej strona nie powołała składając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podano także, iż we wniosku o umorzenie strona nie powołała argumentów nawiązujących do sytuacji poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, iż opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić ją możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej, która została jak podkreślono zlikwidowana.

Zaakcentowano także, iż strona nie wykazała również, iż w sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiające możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Zastrzeżono przy tym, iż co prawda we wniosku z dnia 21 lipca 2011 r. strona podała, że z uwagi na przewlekłą chorobą nie mogła podjąć pracy oraz że ponosi koszty leczenia w wysokości [...] zł miesięcznie, to jednak w ocenie organu rentowego okoliczności te nie pozbawiają strony dochodu, z uwagi na pobierane świadczenie emerytalne.

Końcowo organ drugiej instancji stwierdził, że w przypadku strony nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz przesłanki zawarte w § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zaakcentowano, iż organ drugiej instancji jest związany treścią wyżej powołanych przepisów w taki sposób, że w razie stwierdzenia braku przesłanek do umorzenia oraz innych szczególnych okoliczności, nie może wydać innej decyzji, jak tylko o odmowie umorzenia należności.

W skardze na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]2011 r. J. M. (dalej zwana skarżącą) wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji, a polegającą na: stwierdzeniu nieuzasadnionego żądania uregulowania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres 12/2001 i Fundusz Pracy za okres 12/2001 oraz ograniczeniu żądania do uregulowania należności z tytułu składki na ubezpieczenie zdrowotne za okres 12/2001, tj. kwoty [...]zł i odstąpienia od naliczania odsetek.

W uzasadnieniu skarżąca przypomniała dotychczasowy przebieg postępowania oraz nakreśliła stanowiska obu stron, podając, iż pismem z dnia 29 listopada 2010 r. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. Inspektorat w T.z prośbą o rozliczenie składek wpłacanych do ZUS z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w okresie od lipca 1997 r. do grudnia 2001 r. W odpowiedzi otrzymała pismo z informacją, że w systemie ZUS na dzień 29 grudnia 2010 r. brak jest dokumentów rozliczeniowych za miesiące 07/1999, 08/1999 i 10/1999 r. i konto nie może być rozliczone. Skarżąca podawała, iż w piśmie tym stwierdzono, że "Stan rozliczeń należności jest każdorazowo ustalany na podstawie aktualnie zaewidencjonowanych w systemie informatycznym ZUS danych z poprawnie wypełnionych i przekazanych przez płatnika dokumentów rozliczeniowych, jak też wpłat, które zostały zidentyfikowane i zaewidencjonowane na koncie rozliczeniowym. O potwierdzeniu występowania bądź niewystępowania zaległości w składkach przesądzają zasady i terminy powstania zobowiązań, a więc istotny wpływ mają składane przez płatnika składek dokumenty rozliczeniowe i płatnicze, na podstawie których następuje ustalenie stanu faktycznego na dany dzień.". Skarżąca dalej wyjaśniała, iż w dniu 14 stycznia 2011 r. złożyła w Biurze Terenowym ZUS w B. brakujące deklaracje rozliczeniowe. Następnie pismem z dnia 16 maja 2011 r. została poinformowana, że według stanu dokumentacji zaewidencjonowanej w systemie ZUS na dzień 11 maja 2011 r. zalega z płatnością składek na: ubezpieczenie społeczne za okres: 12/2001 w kwocie [...] zł; ubezpieczenie zdrowotne za okres: 11/2001-12/2001 w kwocie [...]zł; Fundusz Pracy za okres: 10/2001-12/2001 w kwocie [...]zł, i odsetki należne do dnia zapłaty. Skarżąca podkreślała, że odpowiadając na powyższe pismo w dniu 23 maja 2011 r. złożyła w Biurze Terenowym ZUS w B. informację o opłaconych składkach na poszczególne fundusze wraz z kserokopiami dowodów wpłat, i tak: składka na ubezpieczenie społeczne za okres 07/2001 - 12/2001 została opłacona w dniu 31 grudnia 2001 r. w łącznej kwocie [...]zł, (wpłata dotyczy należności głównej i odsetek za wymieniony okres); składka na ubezpieczenie zdrowotne za okres 11/2001 - 12/2001 została opłacona w dniu 31 grudnia 2001 r. w łącznej kwocie [...]zł (wpłata dotyczy należności głównej i odsetek za wymieniony okres); składka na fundusz pracy za okres 05/2001 - 10/2001 została opłacona w dniu 30 listopada 2001 r. w łącznej kwocie [...]zł, za okres 11/2001 - 12/2001 została opłacona w dniu 31 grudnia 2001 r. w łącznej kwocie [...]zł, (wpłaty obejmowały należności główne i odsetki za wymienione okresy). Skarżąca podała również, iż w piśmie tym prosiła o dokonanie stosownej korekty. W odpowiedzi Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. Inspektorat w T.pismem z dnia 08 czerwca 2011 r. poinformował skarżącą, że po rozliczeniu konta na podstawie aktualnej dokumentacji rozliczeniowej i płatniczej dokonał w dniu 15lutego 2002 r. zwrotu składek: na ubezpieczenie społeczne w kwocie [...]zł, na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie [...]zł, i "Według stanu dokumentacji zaewidencjonowanej w Kompleksowym Systemie Informacyjnym ZUS na dzień 06.06.2011 r. za okres 01/1999 do 12/2001 rozliczenie wykonane zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 18 kwietnia 2008 r. (Dz. U. Nr 78 poz.465 z późniejszymi zmianami) w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczenia składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wykazuje nadal zadłużenie na: Ubezpieczenie społeczne za okres: 12/2001 w kwocie [...]zł, Ubezpieczenie zdrowotne za okres: 11/2001-12/2001 w kwocie [...]zł, Fundusz Pracy za okres: 10/2001 -12/2001 w kwocie [...]zł plus odsetki należne do dnia zapłaty."

W dalszej części uzasadnienia skargi skarżąca podawała, że w archiwum za 2002 r. odnalazłam kopię polecenia przelewu z dnia 18 sierpnia 2002 r. o zwrocie składki w wysokości [...]zł, z adnotacją "zwrot błędnie dok. wpłaty na ub. zdrowotne", oraz akcentowała, iż zwrotu z tytułu składki na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie [...]zł, nie otrzymała. Skarżąca podkreśliła także, iż kserokopia kopii polecenia przelewu została dołączona do prośby z dnia 15 lipca 2011 r. o umorzenie składek, jednak z Oddziału ZUS nie otrzymała żadnej decyzji, postanowienia lub informacji na jakiej podstawie dokonano zwrotu składki. Akcentowała przy tym, że gdyby została w jakikolwiek sposób poinformowana za jaki okres jest dokonany zwrot składki interweniowałaby i wnosiła o sprostowanie. Skarżąca podkreśliła także, iż sama nie występowałam o zwrot jakiejkolwiek składki oraz że była przekonana, iż wszystkie składki na poszczególne fundusze są uregulowane, bowiem do chwili wystąpienia o rozliczenie składek nie otrzymała żadnej decyzji lub upomnienia o tym, że zalega z uregulowaniem składek.

W dalszej części skargi skarżąca wyjaśniła, iż z uwagi na to, że zaistniała sytuacja nie wynikała z jej winy zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. Inspektorat w T. z prośbą o umorzenie składek oraz wskazała, że decyzją z dnia [...]2011r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek, które w oparciu o ww. decyzję wyszczególniała. Skarżąca podkreśliła, iż w poprzednich pismach ZUS wykazywał inne należności główne i okresy niż w decyzji oraz podawała, że we wniosku do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek oraz zmianę decyzji w celu zakończenia sporu wyraziła zgodę na uregulowanie zadłużenia w pięciu miesięcznych ratach bez naliczania odsetek. Skarżąca podkreśliła, iż jej propozycja nie została przyjęta, a Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. decyzją z dnia [...] 2011 r. utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia [...]2011 r.

Końcowo skarżąca podniosła, iż ZUS nie przejawia chęci do polubownego uregulowania sprawy, w związku z tym, że podczas postępowania nie zostało wyjaśnione: na jakiej podstawie dokonano zwroty składki na ubezpieczenie społeczne i za jaki okres, w jaki sposób i na jakie okresy dokonano rozliczenia wpłat z dnia 31 grudnia 2001 r., kiedy i w jaki sposób została zwrócona należność w kwocie [...]zł, z tytułu ubezpieczenia społecznego, której nie otrzymała, dlaczego obciążono ją odsetkami od należności głównych, jeżeli dokonała właściwej wpłaty należności, a zwrot otrzymała na skutek błędu ZUS i bez jakiejkolwiek decyzji – skarga jest uzasadniona.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Zaakcentowano przy tym, iż okoliczności powstania zaległości nie mogą, wobec braku przesłanek ustawowych, stanowić podstawy do ich umorzenia. Co do kwestii okresu zaległości i jej wysokości podano, iż strony wymieniały w tej kwestii pisma, a po ustaleniu wysokości zaległości skarżąca wystąpiła o ich umorzenie. Podkreślono także, iż skarżąca bezprawnie domaga się wydania orzeczenia reformatoryjnego, podczas gdy Wojewódzki Sąd Administracyjny jest sądem kasacyjnym mogącym badać jedynie zgodność zaskarżonej decyzji z prawem.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje.

Skarga nie może być uwzględniona.

Należy wskazać, że sąd administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, zwana dalej p.p.s.a.) uchyla decyzję, kiedy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego oraz inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji, co w niniejszym przypadku oznacza, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia przedmiotowych należności należy do kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd administracyjny nie ma uprawnień do merytorycznego załatwienia sprawy administracyjnej, tj. dokonania umorzenia należności.

Poddanym kontroli Sądu rozstrzygnięciem Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił J. M. umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy (wraz z odsetkami) w łącznej kwocie [...]zł.

Stan sprawy jest po części sporny i został zaprezentowany przy okazji omawiania stanowiska strony skarżącej i rozstrzygnięć organów, a także wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wyliczonego szczegółowo w zaskarżonej decyzji. W ocenie Sądu brak jest podstaw do jego ponownego prezentowania. W szczególności należy jednak wskazać, iż Sąd jako prawidłowe uznaje ustalenia faktyczne, które zostały dokonane w postępowaniu administracyjnym, a dotyczą sytuacji majątkowej, materialnej i rodzinnej skarżącej.

Wniosek J. M. z dnia 21 lipca 2011 r. inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 28 ust. 1-3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r., nr 205, poz. 1585, dalej zwana ustawą) oraz Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, dalej jako rozporządzenie).

Mając zatem na względzie przesłanki ustawowe oraz dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, wydanej przez ZUS, w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, tj. badając zaskarżone orzeczenie pod względem jego zgodności tak z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, jak i z normami prawa materialnego zawartymi w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w oparciu o akta sprawy, Sąd nie stwierdził takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.

Wskazana ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych w treści powołanego wyżej przepisu art. 28 daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Na podstawie ust. 3a prezentowanego przepisu, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o ust. 3a sprecyzowane zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zgodnie z którym Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Wyliczenie zawarte ust. 3 w art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną, ale nie obligatoryjną, możliwość umorzenia powstałego wobec ZUS zadłużenia. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie jedynie możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma zatem jedynie możliwość, a nie obowiązek umarzania należności z tytułu składek, nawet w przypadkach spełnienia ustawowych przesłanek do umorzenia.

W tym miejscu podkreślenia wymaga to, że przyznana organom swoboda w rozstrzygnięciu nie oznacza jednak dowolności. Decyzje z zakresu uznania administracyjnego podlegają kontroli sądowej. Kontrola ta sprowadza się, po pierwsze do oceny, czy organ administracyjny dokładnie wyjaśnił stan faktyczny sprawy oraz po drugie czy nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Sąd nie jest natomiast władny wkraczać w sferę samego uznania.

W celu ustalenia, że postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy, Sąd bada czy w jego toku organy zachowały rządzące nim i określone Kodeksie postępowania administracyjnego zasady. Przede wszystkim zgodnie z art. 7 Kpa w toku postępowania organy administracji zobowiązane są podjąć wszelkie niezbędne działania dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Są też, na mocy art. 77 § 1 Kpa, zobowiązane do zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego.

W ocenie Sądu organ nie naruszył przepisów postępowania zarówno w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jak i w oparciu o § 3 ww. Rozporządzenia.

Zdaniem Sądu, w świetle zebranego materiału dowodowego, uprawnione jest stanowisko organu wyrażone w zaskarżonej decyzji, że w momencie jej wydawania w sprawie nie zachodzi zasadnicza przesłanka umorzenia uzasadniająca umorzenie, tj. stwierdzenie całkowitej nieściągalności, w rozumieniu art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, albowiem strona pobiera świadczenie emerytalne oraz posiada majątek ruchomy mogący być przedmiotem egzekucji, której dotychczas nie prowadzono. Sąd podziela zatem stanowisko ZUS, iż w sprawie w momencie wydawania zaskarżonej decyzji nie zachodziła przesłanka umorzenia w postaci stwierdzonej całkowitej nieściągalności przedmiotowych składek, o której mowa w art. 28 ust. 3 ww. ustawy.

Stosownie do przywołanych powyżej przepisów, w przypadku braku całkowitej nieściągalności, organ rentowy rozpatrzył możliwość umorzenia zaległości w oparciu o § 3 rozporządzenia. Sąd podziela stanowisko ZUS, że także w tym przypadku brak podstaw do umorzenia przedmiotowych składek. Podkreślenia wymaga przy tym to, iż sama skarżąca pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.367,61 zł, a wraz z emeryturą męża rodzina strony dysponuje kwotą 2.859,14 zł (brutto). Ponadto skarżąca jest współwłaścicielem samochodu osobowego marki Renault Laguna (rocznik 2001), co nie pozwala na przyjęcie, iż brak jest jakichkolwiek możliwości wyegzekwowania przez ZUS należności z tytułu zaległych składek. W ocenie Sądu powyższe okoliczności przesądzają także o tym, iż podjęte w ramach uznania administracyjnego rozstrzygnięcie ZUS nie może być uznane za dowolne, a przez to brak jest podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji. Nie ulega bowiem wątpliwości, że strona może bez szkody dla "niezbędnych potrzeb życiowych" uregulować przedmiotowe zaległości składkowe. Wymaga podkreślenia, że niezbędne potrzeby życiowe należy rozumieć w sposób obiektywny, a nie poprzez subiektywne postrzeganie tychże potrzeb. Oczywistym jest bowiem, że egzekwowanie należnych składek zawsze będzie odbierane przez zobowiązanego jako uciążliwość i niemożność zaspokojenia określonych potrzeb. Nie oznacza to jednak, że brak zaspokojenia tychże potrzeb wypełnia przesłankę niezbędnych potrzeb. Nie każda bowiem potrzeba to potrzeba niezbędna. W tej kwestii wypowiadał się wielokrotnie NSA, który akcentował, że ZUS jako dysponent środków publicznych oceniając istnienie przesłanek umorzenia składek zobligowany jest do uwzględnienia interesu publicznego, a nie tylko interesu indywidualnego wnioskodawcy. Przykładowo, w wyroku z dnia 26 stycznia 2011 r., (sygn. akt II GSK 125/10) NSA przyjął, że "1.Ustawodawca zezwalając na rezygnację z egzekwowania należności z tytułu składek na ubezpieczenie, wprowadza daleko idące ograniczenia. Nawet jeżeli występuje któraś z przesłanek, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., ZUS nie ma obowiązku umorzenia należności, jest to wyłącznie prawem wierzyciela, który podejmuje decyzję w oparciu o reguły wynikające z art. 7 k.p.a., 2. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest wierzycielem dysponującym środkami publicznymi, zatem interes społeczny jest czynnikiem, który musi być brany pod uwagę, a nie tylko interes indywidualny".

W celu ustalenia, że postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy, Sąd bada – co już akcentowano – czy w jego toku organy zachowały rządzące nim i określone w kodeksie postępowania administracyjnego zasady. Przede wszystkim zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji zobowiązane są podjąć wszelkie niezbędne działania dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Są też, na mocy art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane do zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego.

Zdaniem Sądu organ sprostał tym wymaganiom i nie naruszył przepisów postępowania zarówno w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s., jak i w oparciu o art. 28 ust. 3a tej ustawy w związku z § 3 rozporządzenia w stopniu, który uzasadniałby uchylenie kontrolowanej decyzji. Zauważyć przy tym przyjdzie, że ZUS swoją odmowę oparł na fakcie posiadania przez stronę świadczenia emerytalnego oraz ruchomości w postaci samochodu osobowego.

Podkreślenia wymaga także to, iż stany faktyczne, które uzasadniałyby umorzenie zaległości w razie braku ich całkowitej nieściągalności nie zostały jednoznacznie określone. W odniesieniu do tych ostatnich nie istnieje zatem "szablon" sytuacji, w których umorzenie byłoby obligatoryjne. Istotne jest nadto, że nawet, gdy organ stwierdzi, iż zaistniał wspomniany uzasadniony przypadek umorzenia, to i tak organ nie jest zobligowany do uwzględniania wniosku strony. Skonstatować zatem należy, iż nawet skrajnie trudna sytuacja materialna czy zdrowotna nie stanowi przesłanki, która bezwzględnie obligowałaby ZUS do umorzenia zaległości.

Wymaga przy tym zaakcentowania, że nawet w przypadku wystąpienia przesłanki umorzenia należności, organ nie ma obowiązku udzielenia ulgi. W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie odmowa ta nie ma charakteru dowolnego. W decyzji bowiem organ podał przesłanki, które zdecydowały o odmowie uwzględnienia wniosku. Podkreślić należy, iż ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają - co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami (art. 24 ust. 3 u.s.u.s.). Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również, podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego, decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności, a podejmując rozstrzygnięcie w tym zakresie organ jest zobowiązany do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym

W ocenie Sądu, organ prawidłowo przeanalizował sytuację majątkową, finansową, rodzinną i zdrowotną strony skarżącej i wskazał na okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek. Ustalenia organu, jak również wywiedzione wnioski w sprawie odmowy udzielenia ulgi nie uchybiły przepisom prawa procesowego ani materialnego, w tym także normo wskazanym przez stronę skarżącą.

Mając na uwadze twierdzenia i wywody skargi przyjdzie także wskazać, iż Sąd był związany granicami sprawy administracyjnej, którą było orzeczenie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek. Sąd stwierdza, iż we wniosku z dnia 15 lipca 2011 r. strona sama wniosła o umorzenie zaległych składek na: ubezpieczenie społeczne za okres: 12/2001 w kwocie [...]zł, na ubezpieczenie zdrowotne za okres: 11/2001-12/2001 w kwocie [...]zł, Fundusz Pracy za okres: 10/2001-12/2001 w kwocie [...]zł. Brak było zatem, niezależnie od oceny okoliczności prezentowanych przez stronę skarżącą, możliwości orzekania w przedmiocie "stwierdzenia nieuzasadnionego żądania uregulowania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres 12/2001, Fundusz Pracy za okres 12/2001" jak i w przedmiocie "ograniczenia żądania do uregulowania należności z tytułu składki na ubezpieczenie zdrowotne za okres 12/2001, tj. kwoty [...]zł i odstąpienia od naliczania odsetek." Skoro bowiem strona, pomimo istniejącego sporu z ZUS zdecydowała się wystąpić o umorzenie przedmiotowych i po części spornych składek, ZUS był zobligowany taki wniosek rozpatrzeć, a co uczynił w oparciu o ww. wskazane przepisy art. 28 u.s.u.s., przy czym w ocenie sądu w tym zakresie i w okolicznościach faktycznych tej konkretnej sprawy nie doszło do takiego naruszenia prawa, które musiałoby skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji.

Mając na uwadze zarzuty i wywody skargi należy wskazać, iż spod kontroli Sądu w przedmiotowej sprawie, wobec tak sformułowanego wniosku o umorzenie, wymykają podnoszone przez skarżącą okoliczności i zarzuty, a także żądania, w tym również te wyartykułowane w końcowej części skargi. Żadna z prezentowanych okoliczności, w tym kwestia braku wiedzy skarżącej o istniejących zaległościach, czy zwrotu bez decyzji nadpłaconych składek, nie stanowi bowiem przesłanki do umorzenia zaległości na podstawie analizowanych wyżej przepisów art. 28 u.s.u.s. i w zw. z § 3 ww. rozporządzenia.

W tym postępowaniu i to wobec jednoznacznie sformułowanego wniosku o umorzenie, nie można było wyjaśniać okoliczności, które strona podniosła w końcowej części skargi, w tym tego na jakiej podstawie dokonano zwrotu składki na ubezpieczenie społeczne i za jaki okres, w jaki sposób i na jakie okresy dokonano rozliczenia wpłat z dnia 31grudnia 2001 r., kiedy i w jaki sposób zwrócono należność w kwocie [...]zł i dlaczego pomimo, że jak twierdzi strona należności tej nie otrzymała obciążono ją odsetkami od należności głównych pomimo dokonania przewidzianych prawem wpłat.

Sąd jednocześnie podkreśla, że kontrolowane rozstrzygnięcie nie przesądza w żaden sposób sprawy w ww. kwestiach. Co więcej, inną kwestią jest ewentualna odpowiedzialność urzędnicza za rzetelność podejmowanych w przeszłości działań przez ZUS, w tym za podnoszony zwrot nadpłaconych składek i nie informowania o tym strony. Sąd nie mógł także rozstrzygać w kwestii rozłożenia na raty, a także w przedmiocie odsetek, o których nie można było orzekać zgodnie z żądaniami strony.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.