Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 67/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-03-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6116 Podatek od czynności cywilnoprawnych, opłata skarbowa oraz inne podatki i opłaty
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i przyznano prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych
Powołane przepisy: article: art. 255, art. 246 par. 1 pkt 2, art. 188, art. 197 par. 1 i 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: par. 4
journal: Dz.U. 2003 nr 227 poz 2245
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy
article: art. 45 ust. 1.
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Teza: Teza informacyjna:

W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy.

TEZY

Teza informacyjna:

W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 3 stycznia 2011 r., sygn. akt I SA/Gl 1053/10 w zakresie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 23 lipca 2010 r. nr [...] w przedmiocie podatku od czynności cywilnoprawnych postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie, 2. przyznać M. S. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie z wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 1.000 zł (jeden tysiąc złotych).


UZASADNIENIE

1. Postanowieniem z dnia 3 stycznia 2011 r., sygn. akt I SA/Gl 1053/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił M. S. (dalej: Skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 23 lipca 2010 r., nr [...], wydaną w przedmiocie podatku od czynności cywilnoprawnych. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.).

2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji:

2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Gliwicach podał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 2.000 zł, pismem datowanym na dzień 18 października 2010 r., Skarżący zwrócił się do Sądu pierwszej instancji o zwolnienie go od kosztów sądowych z uwagi na trudną sytuację finansową. W druku PPF oświadczył, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wraz z córką i żoną, jednocześnie zaznaczając, że w ich związku małżeńskim występuje rozdzielność majątkowa. Jako posiadane składniki majątkowe wskazał na dom mieszkalny położony w C. wraz z działką o pow. 0,1927 ha (nieruchomość obciążona hipoteką) oraz na nieruchomość gruntową o powierzchni 0,4796 ha (obciążoną hipoteką na rzecz wierzycieli, w tym urzędu skarbowego). Majątek ruchomy skarżącego to z kolei samochód marki BMW 530i (rok prod. 2004) oraz Quad Renegate 800 (rok prod. 2008). Oba pojazdy są zajęte przez Urząd Skarbowy w C. oraz Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w C. Dochód gospodarstwa domowego oszacowano na kwotę 1.220 zł brutto, która to kwota pozyskiwana jest przez Skarżącego z tytułu najmu.

2.2. Pismem z dnia 22 października 2010 r. Referendarz sądowy WSA w Gliwicach wezwał Skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych wyjaśnień oraz nadesłanie dokumentów źródłowych, w szczególności przez:

(a) przedłożenie kopii zeznań podatkowych za rok 2009 złożonych przez Skarżącego i jego małżonkę albo zaświadczenia właściwego naczelnika urzędu skarbowego, iż zeznania takie nie zostały złożone;

(b) wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym: gaz, woda, energia elektryczną, telefon; potwierdzenia wpłat z tytułu ubezpieczenia, aktualny nakaz płatniczy z tytułu podatku od nieruchomości itp.) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (należało w tych ramach nadesłać m.in. kopie dokumentów potwierdzających zapłatę należności z tytułu dostawy mediów); w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże opłat należało przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tą okoliczność; w tych ramach należało nadto wskazać, kto i w jakim zakresie partycypuje w ponoszeniu tych opłat;

(c) przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez Skarżącego i pozostałe osoby pozostające w gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich sześciu miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont;

(d) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez Skarżącego i jego małżonkę – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy (zaświadczenia winny uwzględniać kwoty netto oraz wszelkiego rodzaju obciążenia, jak również adnotację o sposobie wypłaty wynagrodzenia, tj. przelew bankowy, wypłata gotówkowa, inne); w przypadku dochodów z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej należy nadesłać kopie dokumentów księgowych za ww. okres, w tym: księgę przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), deklaracji VAT, raportów kasowych; w tych ramach należało nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności; należało nadto złożyć wyjaśnienia odnośnie prowadzonej przez Skarżącego firmy "S." (w przypadku zawieszenia bądź zakończenia prowadzenia tej działalności trzeba te okoliczności udokumentować; jeśli zaś działalność jest w dalszym ciągu prowadzona to należało nadesłać kopie dokumentów, o których mowa wyżej); wezwano także do wyjaśnienia, czy skarżący w dalszym ciągu osiąga przychody z firmy D. s.c.;

(e) nadesłanie kopii dokumentów, który potwierdziłyby fakt zajęcia posiadanych przez skarżącego ruchomości i nieruchomości.

2.3. W odpowiedzi na powyższe wezwanie Skarżący nadesłał szereg dokumentów źródłowych, w tym: nakaz płatniczy łącznego zobowiązania pieniężnego z dnia 28 stycznia 2010 r. w kwocie 1.109,62 zł (do podstawy opodatkowania zaliczono grunty pozostałe o powierzchni 2756 m² oraz użytki rolne o powierzchni 0,2040 ha); decyzję z dnia 29 września 2010 r. zmieniającą wymiar podatku od nieruchomości do kwoty 4.348,00 zł (do podstawy opodatkowania zaliczono: budynki mieszkalne o pow. 277,7 m2, pomieszczenia w budynkach mieszkalnych wykorzystywanych do działalności gospodarczej o powierzchni 495,8 m², budynki pozostałe o powierzchni 30 m², grunty związane z działalnością gospodarczą o powierzchni 516 m2, grunty pozostałe o powierzchni 3342 m²); PIT-36 za rok 2009 r. (wynika z niego, że Skarżący osiągnął dochód w kwocie 2.186,25 zł, przy czym przychód wynosił 1.030.212,00 zł, zaś koszty uzyskania przychodu – 1.028.024,20 zł); wyciąg bankowy z B. Bank Polska S.A. prowadzonego na rzecz firmy Skarżącego (firma S.), według którego dokonano na nim blokady środków do kwoty 9.653.301,00 zł; podatkową księgę przychodów i rozchodów prowadzoną na rzecz podmiotu "M. S." (wynika z niej, że w okresie od stycznia do września 2010 r. Skarżący z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej poniósł stratę w kwocie 1.769,07 zł), deklaracje VAT-7 za okres od marca do września 2010 r.; wniosek o zaliczenie nadwyżki podatku naliczonego za maj 2010 r. na zaległość budżetową PIT-36 za 2009 r.; załącznik do ewidencji środków trwałych (na stanie ewidencyjnym pozostają: telefon Panasonic, budynek myjni samochodowej, zestaw komputerowy i instancja TV przemysłowej); akt notarialny dokumentujący zawarcie umowy wyłączającej wspólność majątkową małżeńską; pokwitowanie wpłaty kwoty 1.256 zł tytułem polisy ubezpieczeniowej; zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego z rachunku bankowego na kwotę 186.691,68 zł (skierowane do 19 różnych banków); zawiadomienia o zajęciu środka transportu (przyczepa – laweta Niewiadów, Fiat Doblo Cargo, ww. Quad, motocykl Yamaha, ww. BMW) wraz z protokołami zajęcia; zawiadomienia o wszczęciu egzekucji z nieruchomości (należność główna wobec wierzyciela stanowi 7.559.026,22 zł); tytuł wykonawczy wierzyciela, tj. Naczelnika Pierwszego US w C. (kwota główna zobowiązania skarżącego wynosi 149.400,00 zł z tytułu należności w podatku od czynności cywilnoprawnych); zawiadomienia o zajęciu praw majątkowych w postaci papierów wartościowych (skierowane do 16 różnych domów maklerskich na kwotę 210.170,16 zł); zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego (skierowane do 8 różnych banków do kwoty głównej 7.559.026,22 zł); dokumentacja postępowania egzekucyjnego, w tym zawiadomienia o zajęciu, prowadzonego na wniosek wierzyciela PW "P." (kwota główna należności – 456.461,23 zł); ofertę sprzedaży komisowej Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w C. (dotyczącą sprzedaży zajętych składników mienia Skarżącego, w tym: samochodu BMW, motocykla Yamahy i quada) wraz z zarządzeniem o sprzedaży w.w. składników; dokumentacja postępowania egzekucyjnego, w tym zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego, prowadzonego na wniosek w.w. wierzyciela (kwota główna należności – 380.099,53 zł).

2.4. Postanowieniem z dnia 17 listopada 2010r. Referendarz sądowy WSA w Gliwicach odmówił stronie przyznania prawa pomocy.

2.5. W sprzeciwie od w.w. postanowienia Skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy obejmującego całkowite zwolnienie od kosztów sądowych.

3. Postanowienie WSA w Gliwicach:

3.1. Odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że rozpoznanie wniosku Skarżącego o przyznanie prawa pomocy (zgodnie z wskazaniem strony wniosek ten obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych) sprowadzało się do ustalenia, czy w niniejszej sprawie spełniona była określona w art. 246 § 1 p.p.s.a.

W ocenie WSA w Gliwicach Skarżący nie wykazał, że w jego sytuacji zachodzi przesłanka do uwzględnienia wniosku. Nie wykonał on bowiem wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku w wystarczającym stopniu, tj. umożliwiającym ocenę tej sytuacji w sposób wolny od wątpliwości, nie udokumentował bowiem dochodów swej żony. Nie uczynił tego także po otrzymaniu w.w. postanowienia Referendarza sądowego WSA w Gliwicach. Tymczasem utrwalony jest już w orzecznictwie sądowym pogląd, że rozpoznając wniosek o prawo pomocy sąd oceniając sytuację materialną strony bierze pod uwagę również dochody uzyskiwane przez członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie ze stroną (na poparcie tego poglądu Sąd pierwszej instancji powołał postanowienia NSA: z dnia 19 czerwca 2008 r., sygn. akt I OZ 393/08, Lex nr 493832, z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt. II OZ 322/08, Lex nr 479084).

Odwołując się do art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.; dalej: K.r.o.) Sąd pierwszej instancji stwierdził, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). Rozdzielność majątkowa odnosi się do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09).

3.2. Nadto, Sąd pierwszej instancji wskazał, że podstawę prawną do wystosowania wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku stanowił wskazany w tym wezwaniu art. 255 p.p.s.a. Wezwanie takie może przy tym odnosić się do osób trzecich pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach muszą być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, iż treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygnięcie wniosku. Skoro bowiem wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z innymi osobami, to wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy, czasami wręcz przesądzając o tym, czy może on ponieść koszty postępowania, czy też nie.

Bezsprzecznie również, w ocenie Sądu pierwszej instancji, stosownie do art. 255 p.p.s.a. wezwanie takie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, to powinna się liczyć, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmówienia przyznania prawa pomocy.

3.3. Niewykonanie wezwania w części odnoszącej się do małżonki Skarżącego miało, w ocenie Sądu pierwszej instancji, szczególne znaczenie, bowiem Skarżący - jak to wynika z nadesłanych wyciągów z rachunku bankowego jego firmy w B. Bank Polska S.A. - stale otrzymuje od swej żony środki pieniężne (co miesiąc wpływa na jego konto kwota 9.900,00 zł). Kwoty te, choć przeznaczane na spłatę kredytu hipotecznego, w znacznym stopniu przekraczają jednakże wysokość kosztów sądowych przewidzianych w niniejszej sprawie. W takim stanie rzeczy niemożliwość poczynienia ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, pozwalających stwierdzić, czy dochody małżonki Skarżącego pozwalają na choćby częściowe pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla rodziny, wykluczało uwzględnienie rozpoznawanego wniosku.

4. Stanowisko Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym:

4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Gliwicach Skarżący na podstawie art. 260 p.p.s.a. zaskarżył je w całości. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił błędną wykładnię art. 255 p.p.s.a. oraz § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu udokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245; dalej w skrócie: rozporządzenie RM), poprzez przyjęcie, że przepis ten stanowi podstawę do żądania od strony postępowania - wnioskodawcy - wykazania określonymi dokumentami sytuacji majątkowej osób trzecich, które nie pozostają z wnioskodawcą we "wspólnocie majątkowej".

Uzasadniając zażalenie Skarżący stwierdził, że podstawowym powodem, dla którego odmówiono mu prawa pomocy było nieudokumentowanie dochodów jego żony, ani też nieprzedłożenie wyciągów z jej rachunków bankowych. Zadośćuczynienie powyższemu żądaniu nie było, zdaniem Skarżącego, możliwe z uwagi na fakt, że żona nie ujawnia przed nim wysokości swoich dochodów. Skarżący nie mam możliwości, aby zmusić ją do takiego ujawnienia, jak również do przekazania wyciągów z posiadanych przez nią rachunków. Faktem jest, że Skarżący wraz z żoną pozostają w tzw. wspólnym gospodarstwie domowym tzn.: mieszkają wspólnie pod jednym adresem, posiadają dziecko, zaś ich małżeństwo nie zostało rozwiązane przez rozwód. Jednakże w momencie, w którym okazało się, że Skarżący "wpadł" w kłopoty finansowe żona przestała z nim rozmawiać na temat swoich finansów oraz swojej sytuacji materialnej. Skarżący stwierdził, że rozumie jej stanowisko, gdyż przeciwko niemu toczy się postępowanie egzekucyjne, cały posiadany dotychczas przeze niego majątek został zajęty przez komornika, część majątku stanowi dowód w sprawie karnej, która toczy się z zawiadomienia Skarżącego, stąd taka jej postawa jest "...jedyną, która może chronić ją i (...) dziecko przed konsekwencjami toczących się postępowań". Skarżący przypomniał, że żona ma taką możliwość, gdyż zawarli umowę o rozdzielności majątkowej.

Skarżący podał, że kwota, na które w uzasadnieniu postanowienia zwrócił uwagę za Referendarzem sądowym WSA w Gliwicach Sąd pierwszej instancji (por. pkt 3.3.), stanowi wpłatę żony na poczet kredytu zabezpieczonego hipoteką ustanowioną na nieruchomości przy ul. Wręczyckiej 98, czyli na nieruchomości, w której wspólnie mieszka Skarżący wraz z rodziną. Bank prowadzi rachunek wskazany przez Skarżącego na żądanie Sądu pierwszej instancji, który przeznaczony jest do spłaty kredytu hipotecznego. Żona Skarżącego wpłaca na ten rachunek środki na rzecz spłaty kredytu.

W ocenie Skarżącego obowiązek wzajemnej pomocy, o którym mowa w art. 23 K.r.o., dotyczy tak sfery majątkowej jak i niemajątkowej, przy czym w sferze majątkowej "...obejmuje on obowiązek świadczenia współmałżonkowi pomocy materialnej, celem zapewnienia jednakowej stopy życiowej małżonków", jak stwierdził Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 18 września 1952 r., sygn. akt C 1283/52 (OSN 1953, poz. 84). Chodzi tu jednak, zdaniem Skarżącego, o zapewnienie równej stopy życiowej, a nie o przekazywanie informacji o majątku odrębnym ani też o czynienie nakładów na majątek odrębny małżonka. K.r.o., wprowadzając zasady wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny ustanawia reguły dotyczące co do zasady alimentacji. Konieczność zaś ujawnienia dokumentów finansowych nie może być zrównana z obowiązkami małżonka w stosunku do współmałżonka, podobnie jak nie sposób stwierdzić, że konieczność uiszczenia wpisu sądowego w sprawie dotyczącej wyłącznie jednego małżonka wynika z obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny czy też z obowiązku alimentacyjnego.

Niezrozumiałe jest dla Skarżącego, że odmówiono mu prawa pomocy z tego powodu, że nie posiadał dostępu do danych finansowych swojej żony, o które wzywał Referendarz sądowy WSA w Gliwicach. W ocenie Skarżącego na jego żonie spoczywa obowiązek zapewnienia równej stopy życiowej (tak jak i na samym Skarżącym), jednakże nie ma ona żadnych obowiązków w stosunku do odrębnego majątku Skarżącego. Żona Skarżącego także nie ma żadnego prawnego obowiązku, aby informacje o stanie swojego majątku ujawniać przed Skarżącym w jakikolwiek sposób. Co więcej, nawet gdyby istniał system przymusu w takich sytuacjach, skorzystanie z niego w terminie 7 dni wyznaczonym na doręczenie dokumentów byłoby niemożliwe.

Skarżący wskazał także, że obowiązek alimentacyjny, na który powołuje się WSA w Gliwicach, a który wprost wynika z K.r.o., to obowiązek dostarczania środków utrzymania. Do środków utrzymania zalicza się wszystko, co zaspokaja usprawiedliwione potrzeby osoby uprawnionej do alimentacji. Przyjmuje się, że z samego charakteru świadczeń alimentacyjnych wynika, że ich celem jest zaspokojenie potrzeb bieżących (uzasadnienie uchwały SN z dnia 5 lipca 1995 r., sygn. akt III CZP 86/95, OSNC 1995, nr 11, poz. 161) i to tych podstawowych, jak wyżywienie, ubranie, zapewnienie opieki medycznej, domowej, a gdy chodzi o dziecko (niekiedy też osobę dorosłą), to również zapewnienie mu mieszkania (wyrok SN z dnia 6 maja 1967 r., sygn. akt III CR 422/66, Lex nr 6157). W ocenie Skarżącego, wbrew temu na jakim stanowisku stanął WSA w Gliwicach, w zakres ten nie wchodzą innego rodzaju wydatki, czyli np. koszty sądowe, tym bardziej, że jest on osobą dorosłą.

W ocenie Skarżącego dokumenty źródłowe, o których mowa w art. 255 p.p.s.a. są to dokumenty źródłowe, wymienione w § 4 rozporządzenia RM. Dokumenty źródłowe, o których mowa w ww. paragrafie mogą być zażądane przez wojewódzki sąd administracyjny wyłącznie celem potwierdzenia przedstawionych przez wnioskodawcę danych o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym. Jak to więc wynika z przepisu, chodzi o majątek wnioskodawcy, a nie innych osób. Analiza obu przedstawionych regulacji daje, zdaniem Skarżącego, podstawę do stwierdzenia, że "stan majątkowy" strony, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., jest tożsamy z "majątkiem" strony, o którym mowa w § 4 rozporządzenia RM. Rozporządzenie także w sposób wyraźny wskazuje, że żądane przez wojewódzki sąd administracyjny na podstawie art. 255 p.p.s.a. dokumenty mają potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym. W żadnym miejscu nie zostało sformułowane upoważnienie wojewódzkiego sądu administracyjnego do żądania od wnioskodawcy przedstawienia danych i dokumentów dotyczących osób trzecich. Tym bardziej, że brak jest możliwości wyegzekwowania przez wnioskodawcę tych informacji od osób trzecich.

Ponadto, zdaniem Skarżącego, zgodnie z zasadą skuteczności regulacje proceduralne, tworzące ramy dochodzenia uprawnień przyznanych przez porządek prawny, nie mogą powodować, że realizacja tych praw będzie praktycznie niemożliwa lub nadmiernie utrudniona. Zasada ta po raz pierwszy precyzyjnie sformułowana została w wyroku Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 17 listopada 1998 r. w sprawie Aprile (C-228/96, Aprile, ECR 1998, s. 1-7141) i później powtórzona w kolejnych orzeczeniach (np. wyrok ETS z dnia 9 lutego 1999 r. w sprawie C-343/96, Dilexport, pkt 25, wyrok ETS z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C-62/00, Marks&Spencer, ECR 2002, s. 1-6325, pkt 34). Nakazuje ona badanie zgodności z regulacjami wspólnotowymi nie tylko przepisów materialnych, lecz także proceduralnych, czyli rządzących trybem dochodzenia praw i realizacji obowiązków. Przy czym kontrola nie polega na prostym porównaniu brzmienia regulacji wspólnotowej i krajowej (jak to następuje w przypadku regulacji materialnych), ponieważ zwykle nie istnieje regulacja wspólnotowa, która określałaby szczegółowo jakąś procedurę. Przedmiotem kontroli jest to, czy przepisy krajowe umożliwiają obywatelom realizację ich praw bez nadmiernych utrudnień lub barier czyniących dochodzenie praw praktycznie niemożliwym. W konsekwencji stwierdzić należy, że przyjęta przez WSA w Gliwicach interpretacja przepisu art. 255 p.p.s.a. i stwierdzenie, że stanowi on podstawę do żądania przez wojewódzki sąd administracyjny od wnioskodawcy dostarczenia dokumentów, którymi wnioskodawca ten nie dysponuje i nie ma możliwości ich zdobycia sprzeczna jest nie tylko z podstawowymi zasadami państwa prawnego, ale także z zasadami prawa wspólnotowego.

5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

5.1. Zażalenie pozbawione jest usprawiedliwionych podstaw, jednakże zaskarżone postanowienie WSA w Gliwicach w pełni nie odpowiada prawu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego poczynione w sprawie ustalenia uzasadniają przyznanie Skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie z wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 1.000 zł.

5.2. Bezzasadnie w zażaleniu Skarżący zarzuca Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 255 p.p.s.a. oraz § 4 rozporządzenia RM poprzez ich błędną wykładnię. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego WSA w Gliwicach przyjął prawidłowe rozumienie ww. przepisów, uznając, że Referendarz sądowy WSA w Gliwicach był na podstawie art. 255 p.p.s.a. uprawniony do wezwania Skarżącego do przedłożenia wskazanych dokumentów źródłowych (por. wezwanie k. 26 akt WSA w Gliwicach). Wbrew stanowisku Skarżącego należy przyjąć, że wezwanie takie może obejmować także dokumenty źródłowe obrazujące dochody i obciążanie finansowe domowników osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy.

Na podstawie art. 255 p.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny może wezwać do przedłożenia dokumentów dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony wnoszącej o przyznanie prawa pomocy. Przepis ten wyznacza więc granicę podmiotową swojego zastosowania – nie może być podstawą do wezwania o przedłożenie dokumentów źródłowych nie związanych z osobą wnioskującą o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 23 września 2010 r., sygn. akt II FZ 474/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

W rozpoznawanej sprawie żona Skarżącego pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym i – mimo rozdzielności majątkowej małżonków – na podstawie art. 27 K.r.o. i zasad współżycia społecznego jest zobowiązana, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyła wraz ze Skarżącym. Uwzględniając więc ten obowiązek żony Skarżącego zasadnie Referendarz sądowy WSA w Gliwicach dążył do ustalenia, poprzez stosowne wezwanie Skarżącego, jakie są koszty miesięczne utrzymania rodziny i jak kształtuje się partycypacja każdego z małżonków w ponoszeniu tych ciężarów finansowych. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Należy bowiem mieść na względzie, że oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r., sygn. akt II FZ 681/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza przy tym stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu między innymi o stosowanie art. 27 K.r.o. (por. M. Sychowicz, w: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320). Stąd też również w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. Pozostawanie jednego z małżonków na utrzymaniu drugiego z nich i wykonywanie ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego przez osobiste starania o wychowanie dzieci sprawia, że sytuacja materialna małżonka nie uzyskującego dochodu jest pochodną sytuacji materialnej małżonka, który uzyskuje dochód.

W związku z powyższym zaprezentowana przez Skarżącego w uzasadnieniu zażalenia wykładnia art. 255 p.p.s.a. nie może być uznana za prawidłową. Niezasadny jest pogląd, że dokumenty źródłowe, o których mowa w ww. przepisie p.p.s.a. definitywnie określa § 4 rozporządzenia RM. Należy bowiem zauważyć, że: (1) powoływany przepis jest częścią aktu wykonawczego – rozporządzenia – czyli aktu o niższym usytuowania w hierarchii aktów normatywnych; zatem jego treść nie może determinować wykładni postanowień aktu normatywnego rzędu ustawy; (2) zawarta ww. przepisie lista dokumentów źródłowych nie jest enumeratywna (nie jest to katalog zamknięty), na co jednoznacznie wskazuje użycie przez ustawodawcę zwrotu "...w szczególności....".

5.3. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawiona powyższej wykładnia art. 255 p.p.s.a. nie czyni niemożliwym skuteczne ubieganie się przez obywateli o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wskazuje na to obserwowana praktyka sądowa. Stąd należy ocenić, że tak ukształtowana instytucja prawa pomocy spełnia wymogi prawa do sądu, uregulowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. Nr 78, poz. 483 ze zm.) oraz zasadę skuteczności proceduralnej, sformułowaną na gruncie prawa wspólnotowego. Postępowanie sądowe jest bowiem ukonstytuowane przez normy prawne nakładające obowiązki i nadające uprawnienie wszystkim podmiotom uczestniczącym w procedurze. Nałożenie określonych obowiązków na podmiot wnioskujący o przyznanie prawa pomocy nie może samo w sobie być uznane za przeszkodę w realizacji prawa do sądu lub naruszenie zasad prawa wspólnotowego. Tym bardziej, że zgodnie z zasadą autonomii procesowej, to każde państwo członkowskie ustala w drodze ustawodawstwa krajowego normy prawne regulujące kwestie korzystania przez obywateli z praw materialnych w określonych postępowaniach przed organami stosującymi prawo (w kwestii zasady autonomii procesowej patrz: np. wyrok ETS z dnia 13 marca 2007 r., sygn. C-432/05, publik.: http://eur-lex.europa.eu/pl).

5.4. Uwzględniając, że wojewódzki sąd administracyjny jest zobowiązany do rozstrzygnięcia na podstawie oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, które powinny być przedstawione we wniosku lub wynikać z dokumentów, do przedłożenia których strona została zobowiązana w wezwaniu (por. postanowienie NSA z dnia 15 września 2009 r., sygn. akt II FZ 408/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/), należy w zakresie oceny przedłożonych przez Skarżącego dokumentów źródłowych dokonanej przez WSA w Gliwicach, uznać zaskarżone postanowienie za nieprawidłowe.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji powinien był przyjąć okoliczność, wynikającą z wniosku Skarżącego (por. k. 22 akt WSA w Gliwicach), że uzyskuje on miesięcznie przychód w wysokości 1.220 zł z tytułu najmu. W odpowiedzi na wezwanie Referendarza sądowego WSA w Gliwicach Skarżący nie przedłożył żadnego oświadczenia i dokumentu źródłowego w zakresie ponoszenia przez niego ciężarów utrzymania siebie i rodziny. Należało zatem przyjąć, że Skarżący takowych nie ponosi.

Ocenę powyższą potwierdził Skarżący w uzasadnieniu zażalenia, stwierdzając, że w ramach obowiązku alimentacyjnego jego potrzeby życiowe zaspokaja żona (wyżywienie, odzież, utrzymanie domu). Zatem przy przychodzie w ww. kwocie Skarżący nie ponosi żadnych regularnych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Uzasadnia to zatem ocenę, że jego sytuacja finansowa pozwala na partycypację w kosztach postępowania sądowego do kwoty 1.000 zł bez żadnego uszczerbku dla niego i jego rodziny.

5.5. Uwzględniając powyższe oraz brak związania Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami zażalenia oraz zgłoszonymi w nim wnioskami strony, orzeczono na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. jak w sentencji.