Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 3062/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-03-31 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6192 Funkcjonariusze Policji
658
Hasła tematyczne: Policja
Skarżony organ: Komendant Policji
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 115 a
journal: Dz.U. 2020 poz 360
law: Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji - tj.
article: art. 35 § 5
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 149 § 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Masternak - Kubiak Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Komendanta Powiatowego Policji w [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 28 maja 2020 r. sygn. akt II SAB/Go 25/20 w sprawie ze skargi D. B. na bezczynność Komendanta Powiatowego Policji w [...] w przedmiocie wypłaty wyrównania ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim wyrokiem z 28 maja 2020 r. II SAB/Go 25/20, po rozpoznaniu skargi D. B. na bezczynność Komendanta Powiatowego Policji w [...], w przedmiocie wypłaty wyrównania ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop: I. zobowiązał Komendanta Powiatowego Policji w [...] do rozpoznania wniosku D. B. z [...] listopada 2018 r. w terminie jednego miesiąca od otrzymania odpisu prawomocnego wyroku wraz z aktami sprawy; II. stwierdził, że Komendant Powiatowy Policji w [...] dopuścił się bezczynności, która nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa; III. w pozostałym zakresie skargę oddalił.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Komendant Powiatowy Policji w [...]. Zaskarżając wyrok w całości zarzucił mu naruszenie:

1. prawa materialnego:

a) art. 115a ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2020 r. poz. 360 ze zm.) poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że Komendant Powiatowy Policji w [...] mógł rozpoznać wniosek skarżącej, pomimo nieobowiązywania przepisu prawa określającego wysokość należnego ekwiwalentu za urlop, w sytuacji gdy organ zobowiązany był do działania na podstawie i w granicach przepisów prawa, a brak było przepisu, stanowiącego podstawę do wydania rozstrzygnięcia, a dowolne ustalenie wysokości należnego ekwiwalentu i wypłacenie środków publicznych w sytuacji braku podstawy prawnej, stanowiłoby naruszenie dyscypliny finansów publicznych;

b) art. 35 § 5 k.p.a. (traktowanego jako przepis prawa materialnego) przez jego niezastosowanie i uznanie, że organ nie załatwił sprawy w terminie, w sytuacji gdy do [nie]rozpoznania sprawy doszło z przyczyn niezależnych od organu, a polegających na opóźnieniu prawodawcy w uzupełnieniu luki prawnej występującej w art. 115a ustawy o Policji, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem skutkowało uznaniem bezczynności organu;

2. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 149 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 115a ustawy o Policji, przez ich błędne zastosowanie, tj. przyjęcie, że Komendant Powiatowy Policji w [...] dopuścił się bezczynności nie wydając decyzji lub nie dokonując czynności materialnotechnicznej polegającej na przeliczeniu i wypłacie ekwiwalentu za urlop, w sytuacji gdy organ pismami poinformował skarżącą, że z uwagi na konieczność skompletowania dokumentacji archiwalnej, skomplikowany charakter sprawy oraz brak stosownych regulacji prawnych nie jest możliwe załatwienie sprawy w terminie określonym w art. 35 k.p.a., tym samym organ podjął działania celem rozpatrzenia wniosku skarżącej i nie pozostawał w bezczynności, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem organ podjął czynności celem rozpatrzenia sprawy i zachodziły podstawy do przedłużenia postępowania.

Wobec powyższego skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie uchylenie tego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gorzowie Wielkopolskim, zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, według norm przepisanych, a także zrzekł się rozprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną D. B. wniosła o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329) – p.p.s.a. – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, albowiem zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. w tej sprawie nie wystąpiły.

Kontrolując zatem zgodność z prawem zaskarżonego wyroku w granicach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył tę kontrolę do wskazanych w niej zarzutów. Rozpatrywana pod tym kątem skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a. uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Zatem Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organ i Sąd I instancji.

Przypomnieć jedynie należy, że D. B. wystąpiła do Komendanta Powiatowego Policji w [...] (pismem z [...] listopada 2018 r.) o ponowne przeliczenie ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy i dodatkowy, z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 30 października 2018 r. K 7/15, który orzekł, że art. 115a ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji w zakresie, w jakim ustala wysokość ekwiwalentu pieniężnego za 1 dzień niewykorzystanego urlopu wypoczynkowego lub dodatkowego w wymiarze 1/30 miesięcznego uposażenia jest niezgodny art. 66 ust. 2 w zw. z art. 66 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 zdanie drugie Konstytucji RP. Do wniosku D. B. dołączyła kopię świadectwa pracy oraz kopię rozkazu personalnego nr [...] z [...] stycznia 2006 r., zwalniającego ją ze służby w Policji z dniem [...] lutego 2006 r. oraz określającego m.in. wypłatę uposażenia za 35 dni niewykorzystanego urlopu wypoczynkowego.

Organ uznał (i podtrzymuje to stanowisko w skardze kasacyjnej), że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 30 października 2018 r. K 7/15, sam przez się nie stworzył nowego stanu normatywnego, który pozwalałby na ponowne obliczenie i wypłatę ekwiwalentu za niewykorzystany urlop oraz że potrzebna była do tego ingerencja ustawodawcy, która do chwili wydania wyroku przez Sąd I instancji nie nastąpiła, co wyklucza uznanie bezczynności organu.

Zauważyć w związku z tym należy, że ze wspomnianego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 30 października 2018 r. K 7/15, wynika, że art. 115a ustawy o Policji w zakresie, w jakim ustala wysokość ekwiwalentu pieniężnego za 1 dzień niewykorzystanego urlopu wypoczynkowego lub dodatkowego w wymiarze 1/30 części miesięcznego uposażenia, jest niezgodny z art. 66 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 zdanie drugie Konstytucji RP. Powyższy wyrok ma charakter zakresowy, a więc należy do orzeczeń "w sentencji których TK stwierdza zgodność albo niezgodność z konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, czasowym lub przedmiotowym) zakresie jego zastosowania. W przypadku wyroków zakresowych mamy do czynienia z przypisaniem atrybutu konstytucyjności lub niekonstytucyjności nie całej jednostce redakcyjnej tekstu prawnego, lecz jej określonemu fragmentowi, a dokładnie pewnej normie prawnej, którą można w całości lub części dekodować z określonego przepisu prawnego" (T. Woś "Wyroki interpretacyjne i zakresowe w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego", Studia Iuridica Lublinensia, rok XXV, vol. 3 2016 s.990). Wydając wyrok zakresowy Trybunał Konstytucyjny nie orzeka zatem o niezgodności z Konstytucją całej jednostki, lecz jej fragmentu. W tym zakresie przepis nadal istnieje, ale "skutkiem wydania orzeczenia zakresowego przez TK jest zatem uznanie, w jaki sposób badanych przepisów interpretować nie wolno (orzeczenie negatywne) albo jak je interpretować należy (orzeczenie afirmatywne) przy stosowaniu prawa, tzn. uzyskanie na ich podstawie jakich norm prawnych odpowiadających rezultatom interpretacyjnym mieszczącym się̨ we wskazanym w orzeczeniu TK zakresie będzie sprzeczne z Konstytucją albo z nią̨ zgodne" (K. Osajda, "Koncepcja orzeczenia zakresowego, a wątpliwości na tle skutków orzeczeń TK" [w:] "Skutki wyroków Trybunały Konstytucyjnego w sferze stosowania prawa" red. M. Bernatt, J. Królikowski, M. Ziółkowski, Warszawa 2013, s.297).

Przypomnieć w tym miejscu należy, że zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, natomiast wedle treści art. 190 ust. 3 Konstytucji orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finansowymi nieprzewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów. Wyrok TK z 30 października 2018 r. K 7/15 został opublikowany 6 listopada 2018 r. w Dzienniku Urzędowym RP pod poz. 2102 i z tym dniem wszedł w życie. W takiej sytuacji ustawodawca powinien podjąć działania zmierzające do ustalenia stanu zgodnego z prawem, jednak tego nie uczynił do dnia wyrokowania przez Sąd I instancji. W tej sytuacji mieliśmy do czynienia z tzw. "zaniechaniem ustawodawczym", a więc stanem, w którym wobec braku realizacji orzeczenia Sądu Konstytucyjnego, niejako sądy oraz organy administracji musiały dokonać interpretacji normy prawnej tak, aby była ona zgodna z Konstytucją RP. W tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko wyrażone w wyroku tego Sądu z 20 lutego 2019 r. II OSK 694/17, w którym wskazano, że w sytuacji bezczynności ustawodawcy w realizacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego sądy administracyjne kierują się konstytucyjnymi zasadami: demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP) oraz stosowania Konstytucji wprost (art. 8 ust. 2 Konstytucji RP). To na sądach spoczywa wówczas powinność podjęcia takiego rozstrzygnięcia, które w realiach zaistniałego stanu faktycznego i prawnego będzie prowadziło do osiągnięcia w możliwie jak najwyższym stopniu stanu zgodności z obowiązującym prawem rozumianym całościowo, a zatem z uwzględnieniem aktów stojących na szczycie hierarchii źródeł prawa, do których z pewnością należy Konstytucja RP. Należy w tym miejscu jedynie odwołać się do podejmowanej w literaturze prawniczej dyskusji na temat powinności sądu uwzględnienia oczywistej niezgodności z Konstytucją RP znajdującego zastosowanie w danej sprawie przepisu czy też zaistnienia stanu tzw. wtórnej niekonstytucyjności. Bezczynność ustawodawcy w realizacji orzeczenia Sądu Konstytucyjnego nie oznacza zatem akceptacji dla takiego stanu prawnego. W takiej sytuacji sąd powinien zdekodować obowiązującą normę pawaną zgodnie z ww. przepisami Konstytucji RP oraz wytycznymi wskazanymi w wyroku TK, co więcej, powyższe uprawnienie dotyczy nie tylko sądów, ale również organów administracji publicznej, które również zgodnie z art 2 Konstytucji RP są zobowiązane to działania zgodnego z prawem. W tym zakresie należy zaaprobować stanowisko, wedle którego "wykonywanie wyroków TK - w tym wyroków o tzw. pominięciu prawodawczym jest obowiązkiem wszystkich organów władzy publicznej, a nie tylko ustawodawcy. Jeśli więc ustawodawca obowiązku tego nie realizuje, to ciężar wykonania orzeczenia Trybunału przenosi się na sądy i inne organy stosujące prawo. Sytuacja prawna jednostki, która była adresatem niekonstytucyjnej regulacji, nie może być uzależniona od woli i sprawności parlamentu w wykonaniu orzeczenia TK". (M. Wiącek Stosowanie Konstytucji przez sądy administracyjne. Glosa do wyroku NSA z dnia 20 lutego 2019 r., II OSK 694/17, OSP rok 2019 Nr 9 poz. 91; podobnie, J. Trzciński, Glosa do wyroku NSA z dnia 20 lutego 2019 r., II OSK 694/17, ZNSA Nr 3 rok 2019). Brak działania ustawodawcy w wykonaniu orzeczenia TK nie może być przeszkodą w podejmowaniu działań przez organy administracji, które są zobowiązane do samodzielnego ustalenia jak sentencja wyroku TK powinna wpłynąć na rozstrzygnięcie sprawy. Takie postępowanie ma zapobiec sytuacji, w której w wyniku braku działania ustawodawcy, obywatele faktycznie zostaną pozbawieni przyznanych im przez Konstytucję uprawnień wynikających z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP.

Należy podnieść, że w uzasadnieniu wyroku TK z 30 października 2018 r. K 7/15 wskazano, że "ekwiwalent pieniężny przysługuje także za niewykorzystany czas wolny od służby udzielany na podstawie art. 33 ust. 3 ustawy o Policji. Zgodnie z tym przepisem w zamian za czas służby przekraczający 40 godzin w tygodniu, w 3-miesięcznym okresie rozliczeniowym, policjantowi udziela się czasu wolnego od służby w tym samym wymiarze albo przyznaje rekompensatę pieniężną. Nie dotyczy to policjantów uprawnionych do dodatku funkcyjnego.(...) Użycie przez ustawodawcę słowa "ekwiwalent" na oznaczenie świadczenia pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy lub dodatkowy uzasadnia wniosek, że chodziło o równowartość niewykorzystanych urlopów. Ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy lub dodatkowy jest "zastępczą formą" wykorzystania urlopu w sytuacji zwolnienia ze służby, która powoduje prawną i faktyczną niemożliwość realizacji tych świadczeń w naturze. Innymi słowy, po ustaniu stosunku służby, prawo do urlopu przekształca się w świadczenie pieniężne, będące, jak sama nazwa wskazuje, jego ekwiwalentem. Obowiązek wypłaty obciąża Policję (pracodawcę), ponieważ w czasie służby w tej formacji funkcjonariusz nabył powyższe uprawnienia, których z powodu wykonywania obowiązków służbowych nie mógł zrealizować w naturze. Ekwiwalent pieniężny za niewykorzystane urlopy wypoczynkowe nie ma charakteru uznaniowego. Prawo do ekwiwalentu wynika z ustawy o Policji i jego realizacja następuje w drodze czynności materialnotechnicznej, tj. poprzez wypłatę ekwiwalentu, natomiast odmowa jego wypłacenia - w drodze decyzji administracyjnej (zob. wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 542/13). Prawo do ekwiwalentu pieniężnego z tytułu niewykorzystanego urlopu wypoczynkowego lub dodatkowego nabywane jest wyłącznie w sytuacji zwolnienia ze służby. Ze względu na funkcję art. 66 ust. 2 Konstytucji RP (gwarancja prawa do wypoczynku) i jego związek z ochroną zdrowia i życia pracownika, podstawową formą urzeczywistnienia przedmiotowego uprawnienia jest faktyczne wykorzystanie urlopu. Organizacja służby w Policji powinna zatem umożliwiać skorzystanie z niego tak, aby zrealizowany był podstawowy cel prawa do wypoczynku, tj. regeneracja sił funkcjonariuszy potrzebna do dalszego wykonywania służby. Jednakże na skutek okoliczności niezależnych od funkcjonariusza może niekiedy dojść do sytuacji, że nie zdołał on faktycznie wykorzystać urlopu przed ustaniem stosunku służby. Wówczas jedyną formą rekompensaty corocznego płatnego urlopu jest przewidziany przez ustawodawcę ekwiwalent pieniężny. Świadczeniem ekwiwalentnym za przepracowany dzień urlopu jest wynagrodzenie za jeden dzień roboczy. Taki sposób obliczania wartości jednego dnia urlopu wynika z faktu, że urlop wypoczynkowy liczony jest wyłącznie w dniach roboczych, interpretację taką wspiera także treść art. 121 ust. 1 ustawy o Policji, który ustala wysokość uposażenia przysługującego policjantowi w razie wykorzystania urlopu. Ekwiwalent będący substytutem urlopu powinien więc odpowiadać wartości tego świadczenia w naturze." Tak więc w orzeczeniu Trybunału został określony zgodny z Konstytucją RP sposób postępowania organu w sytuacji złożenia przez funkcjonariusza wniosku. Istniała zatem podstawa do rozpoznania wniosku skarżącej.

Rację miał zatem Sąd I instancji, że podnoszone przez organ argumenty o braku podstaw prawnych do załatwienia sprawy były niezasadne, gdyż nie mogły stanowić usprawiedliwionej przyczyny bezczynności. Skoro organ nie odniósł się w sposób prawem przewidzianym do wniosku skarżącej przez podjęcie czynności materialnotechnicznej wypłaty uzupełniającej kwoty ekwiwalentu za niewykorzystany urlop albo nie wydał decyzji odmownej, co potwierdził w piśmie z 27 maja 2020 r., to tym samym dopuścił się bezczynności. W tej sytuacji wszystkie zarzuty skargi kasacyjnej, powołane w ramach obydwu podstaw kasacyjnych, nie mają usprawiedliwionych podstaw. Jeśli bowiem organ mógł rozpoznać wniosek skarżącej w oparciu o stan prawny istniejący w chwili orzekania przez Sąd I instancji, co wyjaśniono wyżej, to nie doszło do naruszenia ani prawa materialnego (art. 115a ustawy o Policji), ani przepisu, w oparciu o który Sąd I instancji zobowiązał organ do wydania decyzji (art. 149 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 115a ustawy o Policji). Natomiast art. 35 § 5 k.p.a. nie jest przepisem prawa materialnego. Niezależnie od tego, w okolicznościach opisanych wyżej nie stanowił on też podstawy do usprawiedliwienia bezczynności organu.

Mając to na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną.