Postanowienie WSA w Lublinie, sygn. akt I SA/Lu 507/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2014-10-16 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6119 Inne o symbolu podstawowym 611
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Odmówiono przyznania prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych
Powołane przepisy: article: art. 246 § 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wiesława Achrymowicz po rozpoznaniu w dniu 16 października 2014r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania wywołanego zażaleniem w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych postanawia odmówić spółce z ograniczoną odpowiedzialnością A. przyznania prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych.


UZASADNIENIE

Wraz ze skargą na postanowienie organu skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Spółka uzasadniała, że nie ma majątku, nawet na przeprowadzenie procedury upadłościowej. Ostatnie lata podatkowe przynoszą stratę. Kapitał zakładowy wynosi 50.000 zł. Nie prowadzi praktycznie działalności gospodarczej z uwagi na wstrzymanie przez organ zwrotu podatku VAT oraz kryzys w branży i związany z nim brak zleceń. W tej sytuacji, w ocenie skarżącej, nie ma ona możliwości zapłaty wpisu od skargi i w konsekwencji nie może skutecznie kwestionować wadliwych rozstrzygnięć organów podatkowych. Skarżąca zwracała uwagę, że złożyła skargi na 35 postanowień organu i łączna kwota wymaganych opłat sądowych stanowi 3.500 zł.

Ubiegając się o prawo pomocy, spółka dodatkowo przedstawiła dokumenty (w sprawie sygn. I SA/Lu 502/14, a także w sprawach sygn.: I SA/Lu 144-145/14, znane samej stronie skarżącej oraz sądowi z urzędu), z których wynika, że prowadzone wobec niej postępowanie egzekucyjne zostało umorzone z uwagi na bezskuteczność. Rok podatkowy 2012 przyniósł stratę rzędu 17.800 zł, 2013 r. z kolei rzędu 2.500 zł. Deklaracje dla podatku VAT pozwalają stwierdzić, że w 2014 r. skarżąca nie wykazuje obrotów, natomiast kwota podatku VAT do przeniesienia z poprzedniego okresu rozliczeniowego wynosiła w styczniu i kolejnych miesiącach 2014 r. 9.863 zł. Zgodnie z treścią sprawozdania na dzień 30 listopada 2013 r. aktywa obrotowe miały wartość 2.183.738 zł. Z kolei według sprawozdania na dzień 31 maja 2014 r. aktywa obrotowe stanowiły kwotę 2.183.776 zł. Według zeznań dla podatku dochodowego w 2012 r. spółka uzyskała przychód na poziomie 1.491.000 zł, a koszty jej działalności wynosiły 1.509.446 zł. Następnie rok 2013 przyniósł spółce przychód rzędu 100 zł. Rok 2014 nie przyniósł spółce żadnych przychodów, bowiem, jak wyjaśniła, zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej.

Postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Spółka złożyła sprzeciw.

W sprzeciwie ponownie zwracała uwagę na brak majątku, brak przychodu i błędne decyzje organów podatkowych, co w konsekwencji doprowadziło do zaprzestania wykonywania działalności gospodarczej i pozbawiło spółkę realnej szansy na efektywne podjęcie takiej działalności. Wobec tego, zdaniem spółki, bez swojej winy, nie ma ona środków na koszty sądowe. Odmowa przyznania prawa pomocy będzie równoznaczna z odmową prawa do sądowej kontroli legalności. Podkreślała, że nie miała żadnych podstaw by spodziewać się, że organ zakwestionuje prawidłowe rozliczenia podatkowe, deklarowane przez spółkę, stąd nie można zasadnie przyjmować, że miała obowiązek w latach wcześniejszych gromadzenia środków na przyszłe koszty sądowe związane z nieprawidłowymi rozstrzygnięciami organów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), w skrócie p.p.s.a., wniesienie sprzeciwu przez stronę powoduje, że traci moc postanowienie objęte sprzeciwem, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd.

Należy mieć na uwadze, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu skarżącym, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Z art.199 p.p.s.a. wynika zasada, w myśl której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.

Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.

W przedmiotowej sprawie skarżąca spółka zawnioskowała o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, które obejmują m.in. wpis od skargi.

Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Jak wynika z powołanego wyżej przepisu, osoba prawna zobowiązana jest wykazać, że nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne środki, aby uzyskać fundusze na pokrycie tych wydatków.

W ocenie sądu, spółka jako podmiot powołany celem prowadzenia działalności gospodarczej, powinna w procedurze planowania wydatków, uwzględniać również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. Koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu za wszystkimi pozostałymi kosztami prowadzenia działalności gospodarczej, a ich wystąpienie wchodzi w zakres ryzyka prowadzonej działalności gospodarczej.

Ocena sytuacji materialnej skarżącej musi zatem uwzględniać nie tylko to, czy strona ma środki na koszty postępowania na koncie czy w kasie, czy ma majątek, ale również czy podejmowała i podejmuje wszelkie niezbędne działania celem pozyskania środków finansowych niezbędnych dla ponoszenia kosztów sądowych, czy uwzględniała ewentualny obowiązek ponoszenia takich kosztów przy podejmowaniu decyzji o wydatkach w działalności gospodarczej.

Jak to zostało wyjaśnione przez Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie sygn. II FZ 796/14 (por. www.orzeczenia.nsa.gov.pl), w przypadku wnioskowania o prawo pomocy osoba prawna nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków.

W rozpoznawanej sprawie, uwzględniwszy zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, nie sposób zasadnie przyjąć, że skarżąca wykazała istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Po pierwsze, jak wynika z jej twierdzeń za lata 2009 i 2010 r. deklarowała nadwyżki podatku naliczonego nad należnym o znacznej wysokości, co jednocześnie wprost świadczy o wysokim poziomie środków finansowych w dyspozycji skarżącej, przeznaczanych na zakupy w prowadzonej działalności gospodarczej. Wartość tych środków finansowych wielokrotnie przewyższała wartość wpisu od skargi w tej sprawie. Po drugie, rok 2012 przyniósł skarżącej przychód rzędu 1.490.000 zł, natomiast wyłącznie od decyzji skarżącej zależał poziom wydatków, przewyższających przychód i generujących stratę. Trzeba zauważyć, że postępowanie kontrolne zostało wszczęte wobec skarżącej w maju 2011 r. i od tego czasu, racjonalnie rzecz oceniając, skarżąca powinna była liczyć się z ewentualnością sporu z organem o rozliczenie podatku VAT, także przed sądem, a taki sądowy spór wiąże się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych. Rok 2013 przyniósł skarżącej przychód rzędu 100 zł, co dowodzi, że faktyczne zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej.

Skarżąca zwraca uwagę na protokoły kontroli z lat 2009 - 2010 r., dołączone do sprzeciwu, w których nie zostały stwierdzone nieprawidłowości w rozliczeniach podatkowych., ale pomija przy tym, że następnie zostało wszczęte postępowanie kontrolne, odpowiednio postępowanie podatkowe.

W tych okolicznościach analizowanej sprawy trzeba zwrócić uwagę, że skarżąca w swoim postępowaniu całkowicie pominęła konieczność gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych, jakie mogą wyniknąć w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej. Już kiedy toczyło się postępowanie kontrolne, skarżąca uzyskany przychód rozdysponowała na inne cele, zupełnie pomijając, że organ weryfikuje deklarowane rozliczenie podatkowe.

Nie można też nie zauważyć, że brak środków nawet na przeprowadzenie postępowania upadłościowego oznacza, że wniosek o upadłość skarżącej został złożony zbyt późno. Skarżąca złożyła taki wniosek dopiero w sytuacji, w której nie było już możliwości przeprowadzenia postępowania upadłościowego.

Pozostaje jeszcze jedna, zdaniem sądu, istotna kwestia. Spółka argumentuje, że nie prowadzi działalności gospodarczej z uwagi na trudne uwarunkowania rynkowe oraz w związku z postępowaniem kontrolnym i rozstrzygnięciami organu, który kwestionuje rzetelność deklaracji VAT składanych przez skarżącą. Jednak trzeba zauważyć, że skarżąca nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca. W takiej sytuacji, z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, ma obowiązek podejmować wszelkie niezbędne działania w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów. Jeśli z takiej aktywności skarżąca zrezygnowała, w konsekwencji nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje konkretnych starań ukierunkowanych na ich uzyskiwanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą skarżącej, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Oczywiście taka aktywność należy do decyzji samej skarżącej, z tym jednak zastrzeżeniem, że jeśli pozostaje ona bierna, to nie może następnie skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy i traktowania jej w sposób uprzywilejowany.

W tym miejscu trzeba odwołać się do stanowiska prawnego Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wyjaśnił, że prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczającym dowodem na okoliczność, że strona nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu. Udowodnienia wymaga podjęcie starań ku uzyskaniu środków finansowych, niezależnie od ich efektu (GZ 146/04). Prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. W związku z tym w procesie badania istnienia przesłanek z art. 246 § 1, § 2 p.p.s.a. sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim czy orzeczenie odmowne nie będzie pozostawało w sprzeczności z tą zasadą (FZ 178/08). Opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (FZ 478/04). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (FZ 160/08). Oceniając zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi (II FZ 80/09). Powołane orzeczenia dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl oraz w Systemie informacji prawnej LEX.

Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela przedstawione wyżej zapatrywania prawne. Przenosząc je na grunt nin. sprawy, należy stwierdzić, że skarżąca aktualnie wykazuje wyłącznie brak środków na zapłatę kosztów sądowych, co jeszcze nie uzasadnia przyznania jej prawa pomocy. Istotne jest bowiem to, że nie wykazała aby taki stan rzeczy był powodowany przyczynami niezależnymi od niej. Wobec tego, co do zasady, brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przerzucania kosztów sądowych na podatników, poprzez ich pokrycie ze środków publicznych. Skarżąca bowiem, wcześniej posiadane środki finansowe, odpowiednio wysokie, przeznaczyła na inne cele, a następnie sama zrezygnowała z aktywności w obrocie gospodarczym i podejmowania efektywnych czynności przynoszących przychód.

W takiej sytuacji należy dojść do wniosku, że skarżąca, obiektywnie rzecz biorąc, miała i nadal ma realną możliwości uzyskania środków na pokrycie kosztów sądowych, także gdy uwzględnić pozostałe sprawy zawisłe przed sądem. Natomiast ponoszenie wydatków w działalności gospodarczej ponad poziom przychodów, jak to miało miejsce w latach poprzednich i aktualnie brak podejmowania w obrocie gospodarczym jakiejkolwiek aktywności, która dawałaby realne szanse na uzyskanie przychodu, prowadzą razem do stwierdzenia, że wykazywany aktualnie brak środków na koszty sądowe jest konsekwencją postawy samej skarżącej, nie zaś czynników od niej obiektywnie niezależnych. Zauważyć należy, że w sytuacji zagrożenia istnienia spółki nie może ona pozostać bierna i żądać udzielenia przez państwo bezzwrotnej pomocy finansowej na prowadzenie postępowań sądowych. W takiej sytuacji ma ona w pierwszej kolejności obowiązek niezwłocznego podjęcia działań, zmierzających do poprawy wskaźników ekonomicznych, wyniku finansowego, a przede wszystkim uzyskania przychodu.

Sąd nie podziela zapatrywania skarżącej, by obowiązek ponoszenia kosztów sądowych miał jej nie dotyczyć dlatego, że swoje przychody z lat wcześniejszych przeznaczyła na inne cele, bez uwzględnienia, że prowadzone postępowanie podatkowe w realnej perspektywie może spowodować konieczność wystąpienia na drogę sądową, co wiąże się z kosztami. Nie można też zgodzić się ze skarżącą, że należy jej przyznać prawo pomocy, bo zdecydowała się zaprzestać prowadzenia działalności gospodarczej do czasu prawomocnego zakończenia sporu z organem (co ma także ten aspekt, że aktualnie brak uzyskiwania przychodu przez skarżącą oznacza bezskuteczną egzekucję należności, wynikających z decyzji organu, z którą skarżąca się nie zgadza). Takie postępowanie skarżącej, w ocenie sądu, nie uzasadnia przerzucenia ciężaru kosztów sądowych na współobywateli, a tym samym uprzywilejowanego traktowania skarżącej (prawo pomocy należy postrzegać w kategoriach przywileju przyznawanego stronie skarżącej), która przy ponoszonych wydatkach pomija obowiązek ponoszenia kosztów sądowych, by następnie twierdzić, że nie może ich ponieść, bo nie ma ani środków finansowych, ani majątku i nie kontynuuje działalności gospodarczej. Na gruncie przesłanek, warunkujących przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, istotne znaczenie ma jakim mieniem i środkami skarżąca dysponowała wcześniej, jak nimi rozporządzała oraz czy wykazuje aktywność w obrocie gospodarczym wiedząc, że pozostaje w sporze z organem, który może znaleźć finał przed sądem.

Podsumowując, skarżąca w swojej argumentacji, co do zasady, pomija, że z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy istotny jest, z jednej strony, brak środków, na którym wyłącznie koncentruje się skarżąca oraz, z drugiej strony, wykazanie, że pomimo podjęcia niezbędnych działań, skarżąca w sposób obiektywny nie była i nie jest w stanie zgromadzić środków koniecznych na poczet wymaganych kosztów sądowych, co z kolei skarżąca pozostawia poza zakresem swojej uwagi. W konsekwencji, zdaniem sądu, obecnie brak majątku spółki, nie może być przyjęty za jedyny i wystarczający powód dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że w sprawach sygn.: I FZ 377-378/14 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenia spółki na postanowienia odmawiające przyznania prawa pomocy również odnośnie kosztów sądowych, a wartość wpisów od skarg w ww. sprawach znacznie przewyższała kwotę 3.500 zł, podkreślaną przez spółkę. Okoliczności nin. sprawy, istotne z punktu widzenia przesłanek przyznania wnioskowanego prawa pomocy, nie odbiegają zasadniczo od tych, które były rozważane przez Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznawaniu zażaleń spółki.

W kontekście argumentacji spółki, w której akcentuje nieprawidłowość rozstrzygnięć organów podatkowych, trzeba wyraźnie stwierdzić, że kwestia zgodności z prawem rozstrzygnięć podejmowanych przez organy podatkowe wobec spółki wykracza poza granice wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Wobec powyższego, uznając, że brak jest przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak na wstępie.