Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt I SA/Lu 625/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2022-02-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 31 zq, art. 31zo ust. 2 i 4
journal: Dz.U. 2020 poz 374
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Kazubińska-Kręcisz Sędziowie WSA Wiesława Achrymowicz WSA Andrzej Niezgoda (sprawozdawca) Protokolant asystent sędziego Katarzyna Jacyniuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lutego 2022 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwolnienia z obowiązku opłacania składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...]


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 24 listopada 2020 r. wydana z upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymana została w mocy decyzja z dnia 16 września 2020 r. odmawiająca D. K., dalej: "płatnik", "wnioskodawca", "skarżący", prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za marzec 2020 r.

Z akt sprawy i uzasadnienia decyzji wynika, że wnioskiem z 7 kwietnia 2020 r. płatnik wniósł o zwolnienie z obowiązku opłacenia składek za okresy od marca do maja 2020 r.

W wyniku analizy konta płatnika Zakład Ubezpieczeń Społecznych, dalej: "ZUS", ustalił, że wnioskujący nie dopełnił w terminie obowiązku złożenia dokumentów rozliczeniowych ZUS DRA za marzec 2020 r. W związku z tym wskazaną wyżej decyzją z dnia 16 września 2020 r. ZUS odmówił prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za marzec 2020 r.

Pismem z dnia 1 października 2020 r. płatnik wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Zaskarżaną decyzją z dnia 24 listopada 2020 r. utrzymana została w mocy utrzymał w mocy decyzja z dnia 16 września 2020 r. Organ wskazał, że zgodnie z art. 31 zq pkt 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.), dalej: "ustawa o COVID", warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych za miesiące marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do dnia 30 czerwca 2020 r. chyba że płatnik zwolniony jest z obowiązku ich składania. Organ podał, że wnioskodawca nie był zwolniony z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowych za marzec 2020 r., gdyż nie spełnił warunku, o którym mowa art. 47 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), dalej "ustawa o s.u.s.", tj. że płatnik składek przesyła w tym samym terminie deklarację rozliczeniową oraz opłaca składki za dany miesiąc, w przypadku wnioskodawcy, jako osoby fizycznej opłacającej składki wyłącznie za siebie do 10 dnia następnego miesiąca.

Organ podał, że 1 października 2019 r. płatnik zgłosił się do ubezpieczeń społecznych z kodem 0590. Organ wyjaśnił, że osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą korzystająca w 2019 r. z ulgi tzw. "Mały ZUS" mogła ją jeszcze kontynuować w styczniu 2020 r. Natomiast po zmianie przepisów od 1 lutego 2020 r., aby skorzystać z ulgi tzw. Mały ZUS plus miała ona obowiązek ponownie ustalić do niej prawo i obliczyć podstawę, w terminie do 10 marca 2020 r., zgodnie ze zmienionym zapisem art. 18c ustawy o s.u.s.

Deklarację ZUS DRA cz. II, w której płatnik ustalił podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe obowiązującą od lutego 2020 r. do grudnia 2020 r. oraz deklarację rozliczeniową ZUS DRA za luty 2020 r. wnioskodawca złożył 7 maja 2020 r., wobec czego organ zauważył, że dotrzymanie terminu do 10 marca 2020 r. uprawniłoby go do skorzystania ze zwolnienia z obowiązku comiesięcznego składania deklaracji, w tym za marzec 2020 r. Skoro zaś dokumenty rozliczeniowe za marzec 2020 r. wnioskodawca złożył 21 lipca 2020 r., to nie spełnił warunku decydującego o przyznaniu prawa do zwolnienia z obowiązku opłacania składek za marzec 2020 r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie płatnik wniósł o uchylenie decyzji ZUS obu instancji zarzucając naruszenie

1) art. 47 ust. 2a ustawy o s.u.s. poprzez błędne uznanie, że wnioskodawca nie jest zwolniony z obowiązku składania comiesięcznych deklaracji rozliczeniowych w sytuacji gdy spełniał warunki wynikające z tego przepisu,

2) art. 48 ust. 1 ustawy o s.u.s. poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji gdy w przypadku ewentualnego braku złożenia w terminie deklaracji rozliczeniowej, ZUS powinien był dokonać z urzędu wymiaru składek za marzec 2020 r. w wysokości wynikającej z ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej,

3) art. 31 zq ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. ustawy o COVID -19 poprzez błędne uznanie, że nie jest zwolniony z obowiązku składania comiesięcznych deklaracji rozliczeniowych i nie spełnia tym samym warunków do zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, w sytuacji gdy był zwolniony z obowiązku ich składania za miesiąc marzec 2020 r. i tym samym spełniał warunki wynikające z tego przepisu, uprawniające do uzyskania zwolnienia z opłacania składek za ww. miesiąc,

4) art. 31 zo ust. 2 i 4 ustawy o COVID, przez niezwolnienie go z obowiązku opłacenia nieopłaconych należności z tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe oraz ubezpieczenie zdrowotne za marzec 2020 r. w sytuacji gdy spełniał warunki do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek za ww. okres.

Ponadto skarżący wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentów: ZUS P DRA za miesiące styczeń - lipiec 2020 r., decyzji ZUS z 16.09.2020 r., wniosku skarżącego z 1 października 2020 r., decyzji ZUS z 24 listopada 2020 r., decyzji ZUS z 13 sierpnia 2020 r., wniosku skarżącego z 31 sierpnia 2020 r. wraz z dowodem nadania, decyzji ZUS z 6 października 2020 r., odwołania z 5 listopada 2020 r. wraz z dowodem nadania na okoliczność składanych przez skarżącego deklaracji rozliczeniowych, terminu ich składania, wysokości deklarowanych składek, treści decyzji ZUS, braku istnienia obowiązku po stronie skarżącej do składania comiesięcznych deklaracji rozliczeniowych (w tym za marzec 2020 r.), spełnienia przez skarżącego warunków do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe oraz ubezpieczenie zdrowotne za marzec 2020 r., bezzasadności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji z 16 września 2020 r.

W uzasadnieniu skargi odwołał się on do treści art. 31zo ust. 2 i ust. 4 ustawy o COVID-19 oraz art. 31zq ust. 3 tej ustawy, wskazał następnie że art. 47 ustawy o s.u.s. wskazuje między innymi sytuacje, w których osoby prowadzące pozarolniczą działalność, opłacające składki wyłącznie za siebie lub osoby z nimi współpracujące, są zwolnione z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych za kolejny miesiąc. Jeżeli natomiast płatnik składek nie złoży w terminie deklaracji rozliczeniowej, nie będąc z tego obowiązku zwolniony, ZUS dokonuje wymiaru składek z urzędu w wysokości wynikającej z ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej, bez uwzględnienia wypłaconych zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych, zawiadamiając o tym płatnika (art. 48 ust. 1 ustawy s.u.s.).

W ocenie skarżącego, skoro w dokumentacji rozliczeniowej za styczeń 2020 r. za podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne zadeklarowana była przez niego najniższa podstawa wymiaru, jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie był zobowiązany do składania dokumentacji rozliczeniowej za każdy kolejny miesiąc, w tym za marzec 2020 r. ZUS powinien był bowiem dokonać klonowania dotychczasowych deklaracji i automatycznie przyjąć, że na marzec 2020 r. podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne jest w wysokości najniższej. Zdaniem skarżącego, nie można zatem przyjąć, że nie był on zwolniony z obowiązku składania comiesięcznych deklaracji rozliczeniowych, w tym deklaracji za marzec 2020 r.

Zdaniem skarżącego, gdyby nawet nie był z tego obowiązku zwolniony i nie złożył deklaracji w terminie, to ZUS zgodnie z art. 48 ust. 1 ustawy o s.u.s., dokonuje wymiaru składek z urzędu w wysokości wynikającej z ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej, bez uwzględnienia wypłaconych zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych. Z tego względu skarżący uważa, że nawet bez złożenia deklaracji rozliczeniowych ZUS miał instrumenty pozwalające na określenie i wymierzenie podstawy wymiaru składek na jego ubezpieczenia społeczne. Ewentualne przekroczenie terminu do złożenia dokumentacji rozliczeniowej nie może być zatem traktowane jako uchybienie, gdyż nie wpływało ono na możliwość określenia podstawy wymiaru składek na jego ubezpieczenia.

Skarżący podniósł również, że nie otrzymał żadnego pisma z ZUS, z którego wynikałoby, że deklaracja rozliczeniowa za marzec 2020 r. nie została złożona w ustawowym terminie. Nie miał więc nawet wiedzy o zaistniałej sytuacji, będąc przekonanym o zwolnieniu z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowych co miesiąc. Dodał, że deklaracja rozliczeniowa za marzec 2020 r. została niezwłocznie złożona po zorientowaniu się o zaistniałej sytuacji.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o oddalenie skargi. Przedstawił w niej stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Po rozpoznaniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej: "P.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w wyżej wskazanych granicach Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna.

Kontroli Sądu została poddana decyzja ZUS, którą utrzymano w mocy decyzję odmawiającą skarżącemu prawa do zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emertytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczenie zdrowotne za marzec 2020 r.

Z decyzji wynika, że wnioskiem z dnia 22 kwietnia 2020 r. skarżący zwrócił się o udzielenie pomocy mającej przeciwdziałać negatywnym skutkom COVID-19, w postaci zwolnienia z obowiązku opłacenia opisanych na wstępie składek. Deklaracja rozliczeniowa za marzec nie została przez skarżącego złożona w terminie, który upływał 30 czerwca 2020 r. Do ZUS została ona przekazana 21 lipca 2020 r., co wynika z akt sprawy. Skarżący wyjaśniał, jak to wynika to z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że brak przekazania deklaracji spowodowany był jego przekonaniem o braku obowiązku składania deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów za kolejny miesiąc, po złożeniu jej za styczeń 2020 r. i w okolicznościach nieprzebywania na zwolnieniach lekarskich. Jak wynika z kolei z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, wyłącznym powodem odmowy udzielania wnioskowanego wsparcia było niezłożenie deklaracji rozliczeniowej w terminie do 30 czerwca 2020 r., wynikającym z treści art. 31zq ust. 3 ustawy o szczególnych rozwiązaniach.

Istota sporu sprowadza się zatem do rozstrzygnięcia, czy brak złożenia deklaracji rozliczeniowych w terminie do dnia 30 czerwca 2020 r. uzasadniał odmowę przyznania skarżącemu prawa do zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu wskazanych wyżej składek.

W pierwszej kolejności wskazać trzeba, że podstawą prawną zaskarżonej decyzji był przepis art. 31zq ust. 3 ustawy o COVID. Zgodnie z tym przepisem, warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do 30 czerwca 2020 r., chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania. Stosownie zaś do art. 31zo wskazanej wyżej ustawy, na wniosek płatnika składek, będącego osobą prowadzącą pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 ustawy o s.u.s., opłacającego składki wyłącznie na własne ubezpieczenia społeczne lub ubezpieczenie zdrowotne, zwalnia się z obowiązku opłacenia nieopłaconych należności z tytułu składek na jego obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, należne za okres od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 maja 2020 r., jeżeli prowadził działalność przed dniem 1 kwietnia 2020 r. i przychód z tej działalności w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych uzyskany w pierwszym miesiącu, za który jest składany wniosek o zwolnienie z opłacania składek, o którym mowa w art. 31zp ust. 1, nie był wyższy niż 300% prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w gospodarce narodowej w 2020 r.

Zasady zwalniania z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowych reguluje art. 47 ustawy o s.u.s. Zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy, płatnik składek przesyła w tym samym terminie deklarację rozliczeniową, imienne raporty miesięczne oraz opłaca składki za dany miesiąc, z zastrzeżeniem ust. 1a, 2a i 2b, nie później niż do 10 dnia następnego miesiąca - dla osób fizycznych opłacających składkę wyłącznie za siebie. Dalsze części przepisu wskazują m.in. na okoliczności, w których przysługuje zwolnienie z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej lub imiennych raportów miesięcznych. Zgodnie z art. 47 ust. 2a ustawy o s.u.s., osoby prowadzące pozarolniczą działalność, opłacające składki wyłącznie za siebie lub osoby z nimi współpracujące, są zwolnione z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej lub imiennych raportów miesięcznych za kolejny miesiąc, jeżeli w ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej lub imiennym raporcie miesięcznym zadeklarowały do podstawy wymiaru składek:

1) na ubezpieczenie społeczne – kwotę w wysokości najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolnicza działalność, obowiązującej je i osoby z nimi współpracujące, zaś w przypadku osób, o których mowa w art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców – obowiązującej osoby z nimi współpracujące, z zastrzeżeniem ust. 2g;

2) na ubezpieczenie zdrowotne – kwotę w wysokości najniższej podstawy wymiaru określonej w art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2018 r., poz. 1510 ze zm.), obowiązującej je i osoby z nimi współpracujące i nie nastąpiła żadna zmiana w stosunku do miesiąca poprzedniego, z zastrzeżeniem ust. 2c.

Ponadto, zgodnie z art. 47 ust. 2e u.s.u.s. osoby wymienione w art. 7 opłacające składki wyłącznie za siebie, są zwolnione z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej za kolejny miesiąc, jeżeli w ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej zadeklarowały do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne – kwotę w wysokości określonej w art. 18 ust. 7.

Ma jednak rację organ przyjmując, że płatnik, który prowadził działalność gospodarczą i korzystał ulgi określanej jako "Mały ZUS", po zmianie przepisów ustawy o s.u.s. z dnia 1 lutego 2020 r. aby nadal korzystał z tego rodzaju ulgi powinna ponownie obliczyć podstawę obliczania składek. Osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, opłacające składki wyłącznie za siebie lub osoby z nimi współpracujące i ustalające podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe są bowiem zgodnie z art. 18c, zwolnione z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowej lub imiennych raportów miesięcznych za kolejny miesiąc po złożeniu deklaracji rozliczeniowej za pierwszy pełny miesiąc, do końca roku kalendarzowego, na który ustaliły tę podstawę. Osoby te obowiązane są do złożenia deklaracji rozliczeniowej za pierwszy miesiąc prowadzenia działalności gospodarczej każdego kolejnego roku, na który ustaliły podstawę wymiaru składek na podstawie art. 18c (art. 47 ust. 2g ustawy o s.u.s.). Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy zmieniającej u.s.u.s. ubezpieczony, który na 2020 r. ustalał najniższą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zgodnie z art. 18c ust. 1 ustawy zmienianej, tj. ustawy o s.u.s., w brzmieniu dotychczasowym po wejściu w życie ustawy zmieniającej, ustala podstawę wymiaru składek na te ubezpieczenia zgodnie z art. 18c ust. 1 ustawy zmienianej w art. 1 w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą, bez złożenia zgłoszenia wyrejestrowania i ponownego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych, o których mowa w art. 36 ust. 14 ustawy o s.u.s. Stosownie do art. 4 ust. 2 ustawy zmieniającej, ubezpieczony, o którym mowa w ust. 1, przekazuje:

1) informację, o której mowa w art. 18c ust. 9 ustawy zmienianej w art. 1 w brzmieniu dotychczasowym, odpowiednio w imiennym raporcie miesięcznym albo w deklaracji rozliczeniowej, składanych za styczeń 2020 r., oraz

2) informację, o której mowa w art. 18c ust. 9 ustawy zmienianej w art. 1 w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, odpowiednio w imiennym raporcie miesięcznym albo w deklaracji rozliczeniowej, składanych za luty 2020 r.

- w terminach określonych w art. 47 ust. 1 pkt 1 lub 3 ustawy o s.u.s.

Skarżący nie zaprzeczył, że za marzec 2020 r. nie złożył deklaracji rozliczeniowych we wskazanych w ustawie terminach. Złożył ją dopiero 21 lipca 2020 r. Przedwczesnym jednak w ocenie Sądu jest stwierdzenie, że z tego względu nie przysługuje mu prawo do zwolnienia z opłacania składek za marzec 2020 r. Zaznaczyć natomiast trzeba, że skarżący złożył wniosek o zwolnienie z opłacania składek w dniu 22 kwietnia 2020 r., a zatem daleko przed terminem złożenia dokumentów, który upływał 30 czerwca 2020 r. Wniosek ten zaś wszczynał postępowanie administracyjne.

Jeśli zaś chodzi o przepisy proceduralne, to do postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją, z mocy art. 123 ustawy o s.u.s. oraz art. 180 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.). dalej: "K.p.a.", miały zastosowanie przepisy K.p.a., w tym zasady ogólne, z których wynikają zobowiązania dla organów administracji publicznej do stania na straży praworządności (art. 7 K.p.a.), prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej (art. 8 § 1 K.p.a.), wypełniania wobec stron obowiązków informacyjnych (art. 9 K.p.a.), zapewnienia stronom udziału w postępowaniu (art. 10 § 1 K.p.a.) oraz działania w sposób wnikliwy i szybki (art. 12 § 1 K.p.a.).

W ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie doszło do naruszenia przepisu art. 9 K.p.a., którym to ustawodawca nałożył na organy administracji publicznej obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego; także czuwania nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, a to przez udzielanie im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

W orzecznictwie sądów administracyjnych podnosi się, że realizacja obowiązków wynikających z art. 9 K.p.a. polega, między innymi, na powinności organu administracji poinformowania strony w sposób szczegółowy o tym, od jakich okoliczności zależy rozstrzygnięcie sprawy i jakie dowody powinny być przedstawione przez stronę, aby zostało wydane rozstrzygnięcie o treści żądanej przez stronę (por. wyrok NSA z dnia 6 września 2001 r., sygn. akt V SA 44/01). Ponadto obowiązek udzielania stronie informacji powinien być rozumiany w jak najszerszy sposób, jego naruszenie zaś należy traktować jako wystarczającą przesłankę do uchylenia decyzji (por. wyrok NSA z dnia 25 czerwca 1997 r., sygn. akt SA/Lu 2087/95).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że w następstwie złożenia wniosku z dnia 22 kwietnia 2020 r. doszło do wszczęcia postępowania administracyjnego, w którym, kierując się zasadą informowania stron wyrażoną w art. 9 K.p.a., organ powinien był czuwać nad tym, aby na skutek nieznajomości prawa strona nie poniosła szkody. W tym celu, jak tego wymaga art. 9 K.p.a., organ powinien był – w rozsądnym terminie – udzielić skarżącemu należytego i wyczerpującego wyjaśnienia m.in. o okolicznościach prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie praw i obowiązków, a więc konkretnie wskazać jakich dokumentów brakuje, aby wniosek strony mógł zostać rozpatrzony pozytywnie (por. wyrok WSA w Olsztynie z 24 marca 2021 r., sygn. akt I SA/Ol 805/20, wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 28 września 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 410/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 14 lipca 2021 r., sygn. akt III SA/Po 940/20).

W aktach rozpoznawanej sprawy brak jest dowodów, które mogłyby świadczyć o tym, że organ podjął jakiekolwiek starania by w porę poinformować skarżącego, że bez złożenia brakujących deklaracji rozliczeniowych jego wniosek nie będzie pozytywnie rozpatrzony.

Dokument rozliczeniowy za marzec 2020 r. wpłynął do organu 21 lipca 2020 r., tymczasem organ w swoich dość lakonicznych wyjaśnieniach traktuje go jako niebyły, nie odnosi się do jego merytorycznej treści, mimo, iż strona tłumaczy, dlaczego uważała, że dokument ten wygeneruje się z systemu samoistnie, że w jej ocenie nie była zobowiązana do jego złożenia.

Ani z akt, ani uzasadnienia decyzji nie wynika w żaden sposób, dlaczego pomimo uzupełnienia przez stronę brakującej dokumentacji, ZUS przed wydaniem decyzji w pierwszej instancji (16 września 2020 r.) kompletnie tę okoliczność zignorował, choć nie kwestionuje faktu złożenia w lipcu takiej deklaracji (nie znajduje się ona jednak w aktach sprawy). Takie działanie zasadniczo godzi w interes prawny i faktyczny skarżącego, naruszając jednocześnie zasadę prawdy obiektywnej (art. 7 K.p.a.) przez pominięcie istotnego dla sprawy materiału dowodowego oraz podważając zasadę prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jednostek do organów władzy publicznej (art. 8 § 1 K.p.a.).

Nie bez znaczenia w sprawie jest okoliczność, że skarżący występował bez profesjonalnego pełnomocnika. W tej sytuacji, w przekonaniu Sądu, brak udzielenia stronie przed dniem 30 czerwca 2020 r. wyjaśnienia, że warunkiem pozytywnego załatwienia wniosku jest złożenie brakującej deklaracji rozliczeniowej stanowi o naruszeniu przez organ, wynikającego z art. 9 K.p.a., obowiązku udzielania stronie niezbędnych wyjaśnień i wskazówek z urzędu w celu ochrony strony przed negatywnymi konsekwencjami braku wiedzy co do obowiązującego prawa. Należy przy tym mieć w polu widzenia, że organ zobligowany był działać w sprawie wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia (art. 12 § 1 K.p.a.).

Uznać zatem trzeba, że naruszenie wskazanych wyżej przepisów K.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W ocenie Sądu, o słuszności stanowiska w kwestii obowiązku informowania przez organ wnioskodawcy o niezłożeniu wymaganego dokumentu i skutkach z tym związanych, świadczy wprowadzanie przez ustawodawcę do ustawy o COVID przepisu art. 15zzzzzn2 ust. 1 i ust. 2, obowiązującego od 16 grudnia 2020 r. Stosownie do tego przepisu, w przypadku stwierdzenia uchybienia przez stronę w okresie obowiązywania stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 przewidzianych przepisami prawa administracyjnego terminów:

1) od zachowania których jest uzależnione udzielenie ochrony prawnej przed organem administracji publicznej,

2) do dokonania przez stronę czynności kształtujących jej prawa i obowiązki,

3) przedawnienia,

4) których niezachowanie powoduje wygaśnięcie lub zmianę praw rzeczowych oraz roszczeń i wierzytelności, a także popadnięcie w opóźnienie,

5) zawitych, z niezachowaniem których ustawa wiąże ujemne skutki dla strony,

6) do dokonania przez podmioty lub jednostki organizacyjne podlegające wpisowi do właściwego rejestru czynności, które powodują obowiązek zgłoszenia do tego rejestru, a także terminów na wykonanie przez te podmioty obowiązków wynikających z przepisów o ich ustroju

– organ administracji publicznej zawiadamia stronę o uchybieniu terminu.

W zawiadomieniu, o którym mowa w ust. 1, organ administracji publicznej wyznacza stronie termin 30 dni na złożenie wniosku o przywrócenie terminu (ust. 2).

Wprawdzie powyższy przepis nie obowiązywał w dniu wydania decyzji w pierwszej instancji ani po ponownym rozpatrzeniu sprawy (16 września 2020 r. i 24 listopada 2020 r.). Jednakże wskazuje on na dostrzeżenie przez ustawodawcę konieczności wprowadzenia regulacji prawnej mającej chronić wnioskodawców przed utratą m.in. prawa do zwolnienia. Tym samym wyznacza kierunek, który powinien być uwzględniany przy stosowaniu zwolnień przewidzianych ustawą o szczególnych rozwiązaniach. W sprawie niniejszej obowiązek odpowiedniego działania organu w toku postępowania administracyjnego, jak była o tym mowa, wyznaczała przede wszystkim treść art. 9 i 12 § 1 K.p.a.

Zdaniem Sądu, uchybienia w toku postępowania ze strony organu nie mogą negatywnie wpływać na prawa skarżącego, nawet jeżeli nie złożył ona deklaracji w wymaganym terminie. Dlatego przestrzeganie przez organ wskazanych w niniejszym uzasadnieniu przepisów K.p.a. musi być dokonywane skrupulatnie, aby umożliwić zainteresowanym spełnienie warunków uzyskania zwolnienia. Zdaniem Sądu podkreślić także należy, że decyzja administracyjna powinna zawierać uzasadnienie odpowiadające wymogom z art. 107 § 1 pkt 4 i § 3 K.p.a. Organ powinien zatem wykazać w jej uzasadnieniu, dlaczego nie wziął pod uwagę złożonej w późniejszym czasie deklaracji, mimo tłumaczenia strony odnośnie do przyczyn takiego stanu rzeczy, ani też argumentacji strony odnośnie do okoliczności sprawy i mniemania skarżącego o "samoczynnym" generowaniu się odpowiednich dokumentów rozliczeniowych z systemu.

W rezultacie Sąd uznał, że wskazane naruszenie przez organ art. 7, 8 § 1, 9, 10 § 1 i 12 § 1 K.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Gdyby bowiem strona przed 30 czerwca 2020 r., czyli w okresie dwumiesięcznym od dnia złożenia wniosku, została przez organ stosownie pouczona o obowiązku złożenia do tego dnia wymaganej deklaracji rozliczeniowej, miałaby możliwość usunięcia braków i uzyskania wnioskowanego zwolnienia.

W tym miejscu wskazać należy, że niezasadne było przeprowadzanie przez Sąd dowodu uzupełniającego z dokumentów na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli – co należy podkreślić - jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Część objętych wnioskiem dokumentów znajduje się w aktach sprawy (wniosek skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 1 października 2020 r. decyzja z dnia 24 listopada 2020 r., decyzja z dnia 16 września 2020 r.). Z tego względu były przed Sąd analizowane. Inne dokumenty objęte wnioskiem skarżącego nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Odnosząc się do wniosku skarżącego o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych zaznaczyć trzeba, że wyrok nie zawiera rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ponieważ skarżący nie był reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, a sprawa sądowa zainicjowana jego skargą z mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) P.p.s.a. była wolna od kosztów sądowych, nie przedłożono zaś zestawienia innych wydatków.

Rozpoznając ponownie sprawę, organ uwzględni ocenę prawną zawartą w niniejszym uzasadnieniu.