Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt III SA/Wa 1144/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-01-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
6560
Hasła tematyczne: Interpretacje podatkowe
Podatek dochodowy od osób prawnych
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną interpretację
Powołane przepisy: article: art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61, art. 16 ust. 7b
journal: Dz.U. 2014 poz 851
law: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Maciej Kurasz, Sędziowie sędzia WSA Agnieszka Krawczyk (sprawozdawca) sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Protokolant referent stażysta Bartłomiej Grzybowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 stycznia 2015 r. sprawy ze skargi P. Sp. z o.o. z siedzibą w W. na interpretację indywidualną Ministra Finansów z dnia 17 grudnia 2013 r. nr IPPB5/423-793/13-2/JC w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych 1) uchyla zaskarżoną interpretację indywidualną, 2) stwierdza, że uchylona interpretacja indywidualna nie może być wykonana w całości, 3) zasądza od Ministra Finansów na rzecz P. Sp. z o.o. z siedzibą w W. kwotę 457 zł (słownie: czterysta pięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

P. sp. z o.o. z siedzibą w W. (dalej: "Skarżąca", "Spółka") we wniosku z dnia 2 października 2013 r. wystąpiła o udzielenie pisemnej interpretacji przepisów prawa podatkowego w indywidualnej sprawie dotyczącej podatku dochodowego od osób prawnych w zakresie stosowania art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397 ze zm.; dalej: "u.p.d.o.p.").

We wniosku Skarżąca przedstawiła następujący stan faktyczny oraz zdarzenie przyszłe.

Spółka zamierza zawrzeć z bankiem, mającym siedzibę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, Umowę Systemu Zarządzania Środkami Pieniężnymi w Grupie Rachunków (dalej: "Umowa"). Stronami Umowy będą podmioty, które wraz ze Spółką wchodzą w skład jednej grupy kapitałowej (dalej: "Uczestnicy Systemu") i są polskimi rezydentami podatkowymi. System Zarządzania Środkami Pieniężnymi w Grupie Rachunków stanowi usługę należącą do zakresu usług bankowych, polegających na umożliwieniu przez bank grupie kapitałowej do której należy Spółka, bardziej efektywnego, codziennego zarządzania środkami pieniężnymi i limitami zadłużenia oraz korzystania przez poszczególne spółki z grupy ze wspólnej płynności finansowej całej grupy kapitałowej. W szczególności, usługa zarządzania środkami pieniężnymi oferowana przez bank pozwala na obniżenie kosztów finansowania poszczególnych Uczestników Systemu poprzez uzyskanie niższego oprocentowania zadłużenia, przy jednoczesnej możliwości korzystniejszego lokowania nadwyżek finansowych (Uczestnik Systemu ma możliwość uzyskania wyższego oprocentowania, niż standardowe oprocentowanie lokat bankowych). Umowa dotyczyć będzie systemu zarządzania płynnością finansową Uczestników Systemu. Oznacza to, że na podstawie Umowy bank będzie świadczył na rzecz Spółki oraz pozostałych Uczestników tzw. usługę cash poolingu. Przed rozpoczęciem korzystania z usługi cash poolingu, Skarżąca i pozostałe spółki z grupy kapitałowej zawrą z bankiem umowy bieżących rachunków bankowych (dalej: "Rachunki Główne"). Następnie przystąpią wraz z bankiem do Umowy, na podstawie której bank udostępni w Rachunkach Głównych limit zadłużenia wymagalny na koniec dnia, w którym został udzielony (dalej: "Limit Zadłużenia"). W ramach Umowy bank dokonywał będzie na zlecenie Uczestników rozliczeń pieniężnych z wykorzystaniem Rachunków Głównych. Systemem zarządzania środkami pieniężnymi objęte zostaną rachunki prowadzone w walucie polskiej. Dodatkowo jeden z Uczestników pełnić będzie funkcję tzw. Koordynującego, który posiadał będzie w banku dwa rachunki rozliczeniowe. Jeden z rachunków prowadzony będzie dla Koordynującego w ramach grupy Rachunków Głównych (dalej: "Grupa Rachunków") z udostępnionym Limitem Zadłużenia (dalej: "Rachunek Główny Koordynującego"), natomiast drugi z rachunków nie będzie objęty Grupą Rachunków (dalej: "Rachunek Pomocniczy Koordynującego"). Zgodnie z Umową rozliczenia dokonywane pomiędzy poszczególnymi Uczestnikami oparte będą na konwersji długu skutkującej subrogacją z art. 518 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014 r., poz. 121, dalej jako "K.c."), tj. wstąpieniem w miejsce zaspokojonego wierzyciela. System zakłada bilansowanie sald na prowadzonych przez bank rachunkach bankowych Uczestników z wykorzystaniem Rachunku Pomocniczego Koordynującego. Bilansowanie sald na Grupie Rachunków dokonywane będzie na koniec każdego dnia roboczego z chwilą postawienia w wymagalność Limitów Zadłużenia udzielonych przez bank Uczestnikom oraz Koordynującemu w Grupie Rachunków. Oznacza to, że przy wykorzystaniu wskazanego powyżej mechanizmu prawnego Koordynujący dokonywał będzie spłaty wobec banku długów wszystkich Uczestników z tytułu wykorzystania przez nich Limitów Zadłużenia, lub Uczestnicy spłacać będą długi Koordynującego wobec banku z tytułu wykorzystania Limitu Zadłużenia przyznanego Koordynującemu. W wyniku wskazanych czynności odpowiednio Koordynujący jak i pozostali Uczestnicy będą wstępować w miejsce banku w prawa z wierzytelności subrogacyjnych z tytułu dokonanych spłat. Zgodnie z Umową kwoty tych roszczeń obciążone będą odsetkami stosownie do określonej stopy procentowej. Odsetki będą naliczane na bazie dziennej, natomiast ich płatność przez/do poszczególnych Uczestników będzie dokonywana jednorazowo w okresie rozliczeniowym (miesięcznym). Wysokość odsetek należnych poszczególnym Uczestnikom Systemu kalkulowana będzie przez bank. Jednocześnie bank, na bazie dziennej, naliczał będzie odsetki debetowe/kredytowe od salda występującego na Rachunku Pomocniczym Koordynującego. Raz na miesiąc, w ustalonej dacie rozliczenia, bank uzna Rachunek Pomocniczy Koordynującego kwotą należnych odsetek lub odpowiednio obciąży Rachunek Pomocniczy Koordynującego kwotą odsetek należnych bankowi z tytułu kredytu w tym rachunku. W związku z uczestnictwem w Systemie Spółka będzie ponosiła na rzecz banku określone w Umowie opłaty.

W związku z powyższym Skarżąca zadała następujące pytanie: Czy w przedstawionym stanie faktycznym odsetki wypłacane w ramach Systemu nie będą podlegały przepisom art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p.?

Zdaniem Spółki, stosunki pomiędzy Uczestnikami i Koordynującym wynikające z uczestnictwa w Systemie nie powinny być kwalifikowane jako udzielenie pożyczki, o której mowa w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Odsetki przez nią wypłacane nie powinny podlegać restrykcjom wynikającym z przepisów o niedostatecznej kapitalizacji.

W opinii Skarżącej, Umowa nie będzie nosiła znamion umowy pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., gdyż w chwili jej zawarcia żaden z Uczestników, a także Koordynujący nie zobowiąże się do przeniesienia na rzecz innego Uczestnika określonej kwoty pieniędzy. Skarżąca wskazała, iż żaden z Uczestników nie posiada informacji, czy i w jakiej wysokości nabędzie roszczenie wobec innego Uczestnika w związku ze spłatą jego długu wobec banku z tytułu wykorzystania kredytu w Rachunku Głównym. Bank nie jest kwalifikowanym pożyczkodawcą dla żadnego z Uczestników, zatem ograniczenia wynikające z przepisów art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. (niedostateczna kapitalizacja) nie znajdą zastosowania. Spółka podkreśliła, że tytułem prawnym powstania zobowiązania pomiędzy Uczestnikami a Koordynującym będzie konwersja długu (art. 518 § 1 pkt 3 K.c.) skutkująca subrogacją z art. 518 § 1 K.c. Skarżąca dokona jedynie za zgodą Koordynującego spłaty jego zadłużenia z tytułu wykorzystanego kredytu w Rachunku Głównym Koordynującego, natomiast to bank udzieli każdemu z Uczestników kredytu w Rachunku Głównym. W ocenie Skarżącej oznacza to, że to bank będzie kredytodawcą. Odzwierciedleniem tego faktu będzie również sposób naliczania odsetek z tytułu wierzytelności subrogacyjnych pomiędzy Uczestnikami i Koordynującym. Odsetki te będą miały charakter odsetek bankowych.

Skarżąca podniosła, że zaprezentowane przez nią stanowisko jest zgodne z poglądem prezentowanym konsekwentnie i jednolicie przez Dyrektorów Izb Skarbowych wydających interpretacje indywidualne w imieniu Ministra Finansów.

W interpretacji indywidualnej z dnia 17 grudnia 2013 r. Minister Finansów uznał stanowisko Skarżącej za nieprawidłowe.

Organ przytoczył treść art. 15 ust. 1, art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61, art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. oraz przedstawił charakterystykę umowy "cash poolingu". Stwierdził, iż polskie przepisy prawa cywilnego nie zawierają regulacji odnoszących się do opisywanej umowy cash poolingu, stąd też umowę taką zaliczyć należy do umów nienazwanych na gruncie tych przepisów. Cechą takiej umowy jest to, że jeden z podmiotów (uczestnik umowy) przekazuje własne środki finansowe innemu podmiotowi (innemu uczestnikowi umowy), celem pokrycia przez ten inny podmiot zobowiązań pieniężnych. Otrzymane przez taki inny podmiot środki finansowe podlegać będą zwrotowi wraz z wynagrodzeniem za korzystanie z tych środków, określonym w formie odsetek. Minister Finansów wskazał, iż nawet w przypadku, gdy umowa cash poolingu polega na konwersji długu pomiędzy podmiotami w niej uczestniczącymi czy subrogacji (jak ma to miejsce na gruncie opisanego stanu faktycznego i zdarzenia przyszłego), faktycznym jej celem jest udostępnianie środków pieniężnych pomiędzy podmiotami z grupy oraz osiąganie przez te podmioty korzyści w postaci odsetek. Zdaniem organu, umowa cash poolingu wypełnia przesłanki zaliczenia jej do umowy pożyczki zdefiniowanej w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., gdyż w opisanym stanie faktycznym mamy do czynienia z przekazywaniem środków pieniężnych pomiędzy podmiotami, przy jednoczesnej konieczności zwrotu danych środków oraz uzyskiwaniu w związku z tym określonego wynagrodzenia w postaci odsetek. Podkreślił, iż gdy Spółka będzie wykazywała saldo debetowe, a łączna wartość zadłużenia wobec podmiotów wskazanych w art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. przekroczy trzykrotność wartości jej kapitału zakładowego, wówczas w odniesieniu do odsetek płaconych w związku z uczestnictwem w Systemie znajdą zastosowanie ograniczenia w zakresie niedostatecznej kapitalizacji. Natomiast w momencie zapłaty odsetek Skarżąca będzie wykazywała saldo dodatnie (kredytowe) oraz nie będzie zadłużona - powyżej określonego w ww. przepisach pułapu - wobec podmiotów powiązanych, ponieważ zadłużenie wobec tych podmiotów już spłaciła, przepisy o niedostatecznej kapitalizacji nie będą miały zastosowania.

Reasumując, Minister Finansów uznał stanowisko Spółki za nieprawidłowe stwierdzając, że w kontekście przedstawionej struktury systemu zarządzania płynnością finansową, nie można wykluczyć okoliczności stosowania art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p., z uwagi na brzmienie art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p.

Skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem organu zawartym w interpretacji indywidualnej i wezwała organ do usunięcia naruszenia prawa. Minister Finansów w odpowiedzi na wezwanie nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonej interpretacji.

Skarżąca w skardze z 7 marca 2014 r. złożonej na powyższą interpretację, wniosła o jej uchylenie w całości. Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego tj.: art. 16 ust. 7b w związku z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. poprzez błędną wykładnię tego przepisu polegającą na przyjęciu, że uprawnienie Skarżącej do korzystania ze środków finansowych w ramach opisanej struktury cash poolingu stanowi pożyczkę w rozumieniu definicji zawartej w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. i tym samym w odniesieniu do odsetek wypłacanych w związku z uczestnictwem w systemie cash pooling znajduje zastosowanie ograniczenie w zakresie niedostatecznej kapitalizacji, wynikające z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. W ocenie Skarżącej organ nieprawidłowo uznał, że pomiędzy Koordynującym, a Uczestnikami została zawarta jakakolwiek umowa, w tym umowa pożyczki w rozumieniu u.p.d.o.p. Skarżąca wskazała że Umowa jest wielostronna, tj. przystępuje do niej bank i szereg spółek z grupy kapitałowej, do której należy; niemniej jednak Umowa ta – biorąc pod uwagę zobowiązania z niej wynikające - jest w swej istocie umową dwustronną, tj. określa ona zobowiązania banku wobec Uczestników oraz zobowiązania Uczestników wobec banku. Skarżąca podniosła, iż co do zasady bank jest uprawniony za zgodą dłużnika przenieść swoją wierzytelność na rzecz osoby trzeciej. W takim przypadku osoba trzecia (nabywca wierzytelności) jest uprawniona żądać od dłużnika spłaty całej wierzytelności wraz z odsetkami, co nie oznacza jednak, że staje się ona pożyczkodawcą w rozumieniu przepisów o niedostatecznej kapitalizacji na gruncie u.p.d.o.p. Zdaniem Skarżącej w analizowanym zdarzeniu przyszłym nie dojdzie do zawarcia umowy pomiędzy Uczestnikiem (dłużnikiem), a Koordynującym (nabywcą wierzytelności) i tym samym nie można mówić, iż jej uczestnictwo w Systemie, tj. skorzystanie ze środków pieniężnych w ramach cash poolingu wypełnia definicję pożyczki wskazaną w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Wyrażenie zgody Uczestnika na nabycie jego wierzytelności wobec banku w ramach umowy regulującej usługę cash poolingu nie może być rozumiane jako umowa pomiędzy Uczestnikiem a Koordynującym.

Według Skarżącej organ nieprawidłowo zinterpretował nie tylko treść art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., ale także przepisy art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. Skarżąca zauważyła, że zakres przepisów o niedostatecznej kapitalizacji obejmuje odsetki od pożyczek udzielonych spółce przez jej udziałowca (akcjonariusza). W rozpatrywanym przypadku środki pieniężne zostaną udostępnione Uczestnikowi (Spółce) przez bank, a nie Koordynującego. Zatem to bank, przez przyznanie Uczestnikowi Systemu w Rachunku Głównym Limitu Zadłużenia, udostępni Spółce środki pieniężne, czyli udzieli na jej rzecz pożyczki w rozumieniu przepisów o niedostatecznej kapitalizacji (art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p.) Bank nie jest zaś podmiotem powiązanym wobec Skarżącej.

Skarżąca podkreśliła, że organy podatkowe i sądy administracyjne zgodnie uznają, iż status kwalifikowanego udziałowca w rozumieniu art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p., ocenia się na dzień zawarcia umowy pożyczki, a nie na dzień spłaty pożyczki czy odsetek. Czynność prawna powodująca następcze przeniesienie wierzytelności banku (pożyczkodawcy) wobec Uczestników (pożyczkobiorców) nie może być uznana za udzielenie Spółce pożyczki przez Koordynującego - stanowi ona jedynie nabycie przez Koordynującego jej długu wobec banku. Skarżąca podkreśliła, iż tytułem prawnym na podstawie którego Koordynujący ma prawo żądać spłaty wierzytelności wraz z odsetkami nie jest jakakolwiek umowa pomiędzy nim a Skarżącą, ale sam fakt nabycia wierzytelności od banku. Zdaniem Skarżącej uprawnienia do korzystania ze środków finansowych w ramach opisanego Systemu nie można łączyć z istnieniem relacji prawnej pomiędzy nią a Koordynującym o charakterze pożyczki, w rozumieniu u.p.d.o.p. Na potwierdzenie tego poglądu Skarżąca powołała szereg interpretacji indywidualnych Dyrektorów Izb Skarbowych.

W odpowiedzi na skargę Minister Finansów podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej interpretacji i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

U podstaw sporu legło stanowisko Ministra Finansów, iż w przypadku opisanego we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej systemu zarządzania płynnością finansową, zwanego usługą cash poolingu, nie można wykluczyć okoliczności stosowania art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. z uwagi na treść art. 16 ust. 7b tej ustawy.

Zdaniem Skarżącej, stosunki pomiędzy Uczestnikami Systemu i Koordynującym wynikające z uczestnictwa w Systemie nie powinny być kwalifikowane jako udzielenie pożyczki, o której mowa w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. i tym samym odsetki przez nią wypłacane nie powinny podlegać restrykcjom wynikającym z przepisów o niedostatecznej kapitalizacji.

Wskazać należy, że zgodnie z przepisem art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 16 ust. 1. Stosownie do art. 16 ust. 1 pkt 60 u.p.d.o.p. nie uważa się za koszty uzyskania przychodów odsetek od pożyczek (kredytów) udzielonych spółce przez jej udziałowca (akcjonariusza) posiadającego nie mniej niż 25% udziałów (akcji) tej spółki albo udziałowców (akcjonariuszy) posiadających łącznie nie mniej niż 25% udziałów (akcji) tej spółki, jeżeli wartość zadłużenia spółki wobec udziałowców (akcjonariuszy) tej spółki posiadających co najmniej 25% udziałów (akcji) i wobec innych podmiotów posiadających co najmniej 25% udziałów w kapitale takiego udziałowca (akcjonariusza) osiągnie łącznie trzykrotność wartości kapitału zakładowego spółki - w części, w jakiej pożyczka (kredyt) przekracza tę wartość zadłużenia, określoną na dzień zapłaty odsetek; przepisy te stosuje się odpowiednio do spółdzielni, członków spółdzielni oraz funduszu udziałowego takiej spółdzielni. Natomiast na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 61 u.p.d.o.p. nie uważa się za koszty uzyskania przychodów odsetek od pożyczek (kredytów) udzielonych przez spółkę innej spółce, jeżeli w obu tych podmiotach ten sam udziałowiec (akcjonariusz) posiada nie mniej niż po 25% udziałów (akcji), a wartość zadłużenia spółki otrzymującej pożyczkę (kredyt) wobec udziałowców (akcjonariuszy) tej spółki posiadających co najmniej 25% jej udziałów (akcji) i wobec innych podmiotów posiadających co najmniej 25% udziałów w kapitale tych udziałowców (akcjonariuszy) oraz wobec spółki udzielającej pożyczki (kredytu) osiągnie łącznie trzykrotność wartości kapitału zakładowego spółki - w części, w jakiej pożyczka (kredyt) przekracza tę wartość zadłużenia, określoną na dzień zapłaty odsetek; przepisy te stosuje się odpowiednio do spółdzielni, członków spółdzielni oraz funduszu udziałowego takiej spółdzielni.

W myśl art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. przez pożyczkę, o której mowa w ust. 1 pkt 60 i 61 oraz w ust. 7, rozumie się każdą umowę, w której dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy; przez pożyczkę tę rozumie się także emisję papierów wartościowych o charakterze dłużnym, depozyt nieprawidłowy lub lokatę. Oznacza to, że przy zastosowaniu przepisów ograniczających niedostateczną kapitalizację, nie zostaną uznane za koszty uzyskania przychodów przede wszystkim odsetki od pożyczki sensu stricto, odsetki od należności wekslowych, odsetki od obligacji, odsetki od wkładów oszczędnościowych, odsetki od innych lokat bankowych, odsetki od depozytu nieprawidłowego (por. A. Gomułowicz (w:) S. Babiarz, L. Błystak, B. Dauter, A. Gomułowicz, R. Pęk, K. Winiarski, Podatek dochodowy od osób prawnych, Komentarz 2010, Wrocław 2010, s. 713).

Powyższe ograniczenia w zaliczaniu do kosztów uzyskania przychodów odsetek od pożyczek (kredytów) udzielanych podatnikowi przez podmioty z nim powiązane mają na celu zapobieżenie nadmiernemu finansowaniu działalności m. in. spółek kapitałowych przez ich właścicieli, tzn. inaczej niż przez neutralne podatkowo kapitały własne, co powoduje obniżenie podstawy opodatkowania w związku z zaliczeniem do kosztów podatkowych odsetek od pożyczek lub kredytów. Przepisy o niedostatecznej kapitalizacji spółek mają za zadanie ograniczenie fiskalnych skutków pożyczkowego finansowania działalności spółek przez ich dominujących wspólników.

O zjawisku niedostatecznej kapitalizacji spółki można mówić wtedy, gdy zakres prowadzonej działalności spółki jest niewspółmiernie większy od jej możliwości finansowych (kapitałów własnych) i spółka taka jest dofinansowywana pożyczkami udzielanymi jej przez udziałowców. Ten sposób finansowania spółek kapitałowych skutkuje m. in. zaniżaniem ich dochodu na skutek zaliczania zapłaconych odsetek od tych pożyczek (kredytów) do kosztów działalności tych spółek. W przeciwieństwie bowiem do wkładów na kapitał zakładowy, od których wspólnik nie może pobierać odsetek, a spółka odsetek tych zaliczać do kosztów, od udzielonych spółce pożyczek (kredytów) wspólnik może pobierać odsetki, a spółka mogłaby takie odsetki zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów. Celem wprowadzenia przepisów dotyczących cienkiej kapitalizacji jest więc ograniczenie wielkości pożyczek (kredytów) udzielanych spółkom przez ich udziałowców.

Przy określaniu niedostatecznej kapitalizacji określa się wskaźnik, który wyznacza dopuszczalne granice wewnętrznego zadłużenia spółki wobec jej udziałowców (akcjonariuszy) w stosunku do wartości kapitału zakładowego. Niedostateczna kapitalizacja występuje wówczas, gdy wartość zadłużenia spółki z tytułu pożyczek (kredytów) wobec określonej grupy jej udziałowców lub akcjonariuszy osiąga trzykrotną wartość kapitału zakładowego.

Wobec tego, że ograniczenia w zaliczaniu do kosztów uzyskania przychodów przewidziane w art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 u.p.d.o.p. dotyczą odsetek od pożyczek (kredytów) udzielanych podatnikowi przez podmioty z nim powiązane, powstaje problem oceny, czy odsetki wypłacane w ramach umowy cash poolingu podlegają takiej kwalifikacji.

Należy zaznaczyć, że struktury cash pool uchodzą obecnie za niezbędny instrument zarządzania płynnością w grupie kapitałowej dla poprawy efektywności wykorzystania środków pieniężnych poszczególnych jej podmiotów. Cash pooling jest formą globalnego zarządzania zasobami finansowymi stosowaną przez podmioty należące do jednej grupy kapitałowej (holdingu) lub podmioty powiązane ekonomicznie w jakikolwiek inny sposób. Istota tej umowy sprowadza się do koncentrowania środków pieniężnych z jednostkowych rachunków poszczególnych podmiotów na wspólnym rachunku grupy (rachunek główny) i zarządzaniu zgromadzoną w ten sposób kwotą, przy wykorzystaniu "korzyści skali". Podstawowym walorem cash poolingu jest możliwość koncentracji środków kilku podmiotów oraz kompensowania przejściowych nadwyżek wykazywanych przez jedne z podmiotów z przejściowymi niedoborami zaistniałymi u innych podmiotów. Dzięki takiej konstrukcji następuje minimalizowanie kosztów kredytowania działalności podmiotów z grupy przez kredytowanie się przy wykorzystaniu środków własnych grupy. Struktury cash poolingu aranżowane przez banki dla grup kapitałowych dzieli się na struktury wirtualne oraz oparte na mechanizmie zerowania sald. Rozwiązania oparte na mechanizmie zerowania sald – tzw. cash pooling rzeczywisty (zero- balancing accounts structure), zwany systemem konsolidacji rachunków bankowych, zakładają fizyczny transfer środków pomiędzy rachunkami odrębnych podmiotów prawnych. W jej typowym ujęciu na koniec każdego dnia roboczego salda zamknięcia na rachunkach bieżących spółek uczestniczących w ZBA są fizycznie sprowadzane przez bank do zera. Na podstawie jasno określonych w umowie cash pool tytułów prawnych, bank wykorzystuje salda dodatnie jednych spółek z grupy kapitałowej, by uregulować zadłużenie w rachunkach bieżących innych uczestników usługi cash pool. Pozycja netto (saldo netto z grupy wszystkich rachunków bieżących spółek włączonych do usługi) jest odzwierciedlona tylko na jednym rachunku. Ten typ cash poolingu polega więc na sumowaniu sald rachunków bankowych wszystkich spółek grupy kapitałowej na koniec dnia roboczego i wracanie do stanu pierwotnego następnego dnia roboczego. Operacji towarzyszy fizyczny transfer środków pieniężnych pomiędzy rachunkami odrębnych podmiotów prawnych. Natomiast cash pooling wirtualny ((national cash pool structures), określany mianem systemu konsolidacji odsetek, działa poprzez matematyczne naliczenie odsetek od skonsolidowanego salda wszystkich rachunków bankowych spółek zaangażowanych w usługę. W jego ramach nie dochodzi do żadnych transferów środków pomiędzy rachunkami spółek uczestniczących w systemie (M. Zwyrtek, Cash pooling po polsku, Monitor Podatkowy nr 8/2006, s. 25, L. Borowiec, J. Włoch, Rola cash poolingu w efektywnym zarządzaniu płynnością finansową grupy kapitałowej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego nr 765/2013, s. 387-391).

W ocenie Sądu, usługa cash poolingu, o której mowa we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej, wykazuje pewne podobieństwa do umowy pożyczki w rozumieniu art. 16 ust 7b u.p.d.o.p., jednak nie wyczerpuje istotnych jej znamion. Do takich bowiem należy przede wszystkim zobowiązanie dającego pożyczkę do przeniesienia na własność biorącego określonej ilości pieniędzy oraz zobowiązanie biorącego do zwrotu tej samej ilości pieniędzy. Jak słusznie zaznaczyła Skarżąca, podatnicy przystępujący do umowy cash poolingu nie zobowiązują się do przeniesienia własności określonej z góry ilości pieniędzy na inny określony w umowie podmiot. Uczestnicy tego rodzaju porozumienia nie wiedzą, kiedy ich środki zostaną wykorzystane, w jakiej wysokości i przez którego z uczestników. Nie jest więc skonkretyzowana druga strona transakcji i wysokość pożyczki, co oznacza, że podmioty porozumienia nie są w tym zakresie wobec siebie stronami stosunków zobowiązaniowych. Uczestnicząc w umowie, spółka jedynie udostępnia lub otrzymuje środki w zależności od swojej sytuacji finansowej. Innymi słowy, istotą umowy cash poolingu nie jest przenoszenie na własność biorącego określonej ilości pieniędzy i późniejszy ich zwrot, ale zarządzanie płynnością finansową poszczególnych podmiotów wchodzących w skład grupy, co pozwala na kompensowanie przejściowych nadwyżek wykazywanych przez jedne podmioty, z przejściowymi niedoborami powstałymi u innych podmiotów.

Ponadto rozliczenia pomiędzy uczestnikami systemu oparte będą na subrogacji, wynikającej z konwersji długu, uregulowanej w art. 518 § 1 pkt 3 K.c. Zgodnie z tym przepisem, osoba trzecia, która spłaca wierzyciela, nabywa spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty, jeżeli działa za zgodą dłużnika w celu wstąpienia w prawa wierzyciela; zgoda dłużnika powinna być pod nieważnością wyrażona na piśmie. W ocenie Sądu nie ma podstaw do zrównywania skutków prawnych i podatkowych tego rodzaju rozliczeń z umową pożyczki. Przy subrogacji stosunek zobowiązaniowy nie ulega, mimo zaspokojenia wierzyciela, wygaśnięciu, lecz trwa nadal ze zmienionym jednak podmiotem po stronie wierzyciela. Skutek ten realizuje się nie w każdym przypadku spłaty cudzego długu. Ustawa wymaga, aby zapłata cudzego długu nastąpiła za zgodą dłużnika i w celu wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela. Zgoda dłużnika, pod sankcją nieważności, powinna być wyrażona na piśmie. Zwykle udziela jej dłużnik dlatego, aby uzyskać od osoby trzeciej – to znaczy swojego przyszłego wierzyciela – korzystniejszą sytuację prawną (np. niższe odsetki, dłuższe terminy spłaty). Wstąpienie osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela dokonuje się jednak tylko w zakresie rzeczywistego zaspokojenia wierzyciela (Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 370- 371). Wobec powyższego w przypadku konwersji długu, pomiędzy osobą trzecią a dłużnikiem nie dochodzi do zawarcia umowy, w której osoba trzecia zobowiązuje się przenieść na własność biorącego (dłużnika) określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy. Stąd też zaspokojenia osoby trzeciej w miejsce spłaconego wierzyciela nie można traktować jako zwrotu pożyczki udzielonej dłużnikowi przez osobę trzecią, nawet jeżeli zwrot długu następuje wraz odsetkami.

Wszystko to, zdaniem Sądu, wyklucza możliwość kwalifikacji umowy cash poolingu jako umowy pożyczki w rozumieniu art. 16 ust 7b u.p.d.o.p., co oznacza, że odsetki płacone w ramach umowy cash poolingu nie będą podlegać restrykcjom wynikającym z przepisów o niedostatecznej kapitalizacji. Pogląd taki można zresztą uznać za dominujący w orzecznictwie sądów administracyjnych (zob. np. nieprawomocne wyroki WSA w Warszawie: z dnia 20 lutego 2014 r., III SA/Wa 2562/13, z dnia 15 lipca 2014 r., III SA/Wa 277/14, z dnia 17 listopada 2014 r. III SA/Wa 1109/14, czy wyroki: WSA we Wrocławiu z dnia 11 lutego 2014 r., I SA/Wr 1946/13, WSA w Gliwicach z dnia 27 listopada 2014 r., I SA/Gl 630/14, WSA w Poznaniu z dnia 28 sierpnia 2014 r. I SA/Po 315/14 – dostępne w CBOSA).

Reasumując należy stwierdzić, że w zaskarżonym akcie organ dokonał błędnej interpretacji przepisów art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. oraz art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 u.p.d.o.p. Wydając go ponownie, organ podatkowy jest związany zaprezentowaną w niniejszym wyroku wykładnią powołanych przepisów (art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – dalej: p.p.s.a.).

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 146 § 1 p.p.s.a., Sąd zaskarżoną interpretację uchylił, stwierdzając jednocześnie w oparciu o art. 152 tej ustawy, iż nie podlega ona wykonaniu do czasu uprawomocnieniu się wyroku. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 2 i 4 i art. 209 p.p.s.a. w związku z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2011 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz szczegółowych zasad ponoszenia kosztów pomocy prawnej udzielonej przez doradcę podatkowego z urzędu (Dz. U. Nr 31, poz. 153) – w wysokości obejmującej kwotę wpisu, opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz wynagrodzenia pełnomocnika będącego doradcą podatkowym.