Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 266/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-09-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 61
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Górska Sędziowie: Asesor WSA Wojciech Wycichowski Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 28 września 2022 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 14 lutego 2022 r. nr SKO Gd/4010/21 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia 21 czerwca 2021 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 14 lutego 2022 r. nr SKO Gd/4010/21 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej też: Kolegium, organ odwoławczy), po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez K. S. od decyzji Wójta Gminy Luzino (dalej też: organ I instancji) z dnia 17 czerwca 2021 r. nr 000319/06/21 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia 17 czerwca 2021 r. nr 000319/06/21 Wójt Gminy Luzino w punkcie 1. wskazał K. S. (dalej też: strona, skarżąca) jako osobę zobowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt ojca M. S. w Domu Pomocy Społecznej [...] oraz w punkcie 2. ustalił od lipca 2021 r. miesięczną opłatę obciążającą K. S. za pobyt ojca M. S. w Domu Pomocy Społecznej w wysokości 798,46 zł.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że decyzją Wójta Gminy Luzino nr 000652/09/2019 z dnia 17 września 2019 r. M. S. został skierowany do domu pomocy społecznej przeznaczonego dla osób przewlekle somatycznie chorych, na czas nieokreślony.

Decyzją nr 2/U/2020 z dnia 28 stycznia 2020 r. Starosta Kościerski postanowił o umieszczeniu M. S. w Domu Pomocy Społecznej od dnia 14 stycznia 2020 r. na czas nieokreślony.

Następnie organ I instancji wskazał, że decyzją nr 000120/02/2020 z dnia 18 lutego 2020 r. Wójt Gminy Luzino ustalił opłatę za pobyt M. S. w Domu Pomocy Społecznej (dalej: DPS) oraz że w dacie wydania niniejszej decyzji (21 czerwca 2021r.) opłata obciążająca M. S. wynosi 451,50 zł miesięcznie, co stanowi 70% jego dochodu. Pozostałą kwotę w wysokości 3.992,30 zł miesięcznie wnosi Gmina Luzino. Przedmiotowa kwota stanowi różnicę między średnim kosztem utrzymania w ww. domu pomocy społecznej, a opłatą wnoszoną przez M. S.. M. S. posiada pięcioro pełnoletnich dzieci zobowiązanych na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.), zwanej dalej ustawą, do wnoszenia opłaty za jego pobyt w domu pomocy społecznej, w tym K. S., w związku z czym orzeczono jak w punkcie 1. decyzji.

W zakresie opłaty obciążającej stronę w wysokości 798,46 zł organ I instancji wyjaśnił, że została ona ustalona na podstawie art. 61 ust. 2e ustawy, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu, z uwzględnieniem zasady wyrażonej w art. 61 ust. 2f ustawy, tj. proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do wnoszenia opłaty. Sposób ustalenia opłaty przewidziany w art. 61 ust. 2e ustawy ma zastosowanie w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Przesłanki te zostały w sprawie spełnione. W sprawie przeprowadzony został w dniu 15 lutego 2021 r. wywiad środowiskowy, z którego wynika, że K. S. jest zatrudniona w [...]. Do kwestionariusza wywiadu nie załączono zaświadczenia ani oświadczenia strony o wysokości wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia za miesiąc styczeń 2021 r., które jest niezbędne w celu należytego i wyczerpującego określenia sytuacji dochodowej strony, która wiąże się z podstawą ponoszenia odpłatności za pobyt M. S. w DPS oraz wobec złożonego wniosku o zwolnienie z ponoszenia odpłatności, w uzasadnieniu którego wskazała w szczególności, iż od wielu lat wspomaga finansowo swoją matkę.

Mając to na względzie, organ podjął dodatkowe czynności i pismem z dnia 23 lutego 2021 r. wezwał stronę do uzupełnienia brakującej dokumentacji poprzez złożenie zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia za miesiąc styczeń 2021 r. bądź oświadczenia stanowiącego załącznik do wezwania, w terminie nie dłuższym niż 7 dni od daty doręczenia. Organ wskazał także, że w dniu 23 lutego 2021 r. w trakcie przeprowadzanej rozmowy w Ośrodku, strona została zobowiązana do dostarczenia powyższych dokumentów celem ustalenia sytuacji dochodowej. W przedmiotowym wezwaniu organ pouczył stronę, że w sytuacji gdy osoba zobowiązana nie zgodzi się nie tylko na podpisanie umowy, ale też na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, uniemożliwi jego przeprowadzenie, odmówi złożenia w trakcie wywiadu zaświadczenia lub oświadczenia o dochodach, gmina wyda decyzję o odpłatności w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. Strona nie uzupełniła brakującej dokumentacji.

Zdaniem organu I instancji, niezłożenie przez stronę zaświadczenia lub oświadczenia o wysokości wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia a tym samym brak możliwości zawarcia umowy, wypełnia przesłanki art. 64 ust. 2e ustawy i uzasadnia ustalenie opłaty za pobyt mieszkańca domu pomocy społecznej w drodze decyzji w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w tym domu a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu, z uwzględnieniem zasady proporcjonalności do liczby osób obowiązanych do wnoszenia opłaty.

Końcowo organ wskazał, że względem pozostałych osób obowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt M. S. w DPS są prowadzone odrębne postępowania oraz że postępowanie w sprawie zwolnienia osób z wnoszenia opłaty lub obowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu pomocy społecznej, o jakich mowa w przepisach art. 64 ustawy, może nastąpić jedynie po zakończeniu postępowania w sprawie ustalenia opłaty, którego elementem jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. W niniejszej sprawie rodzinny wywiad środowiskowy został przeprowadzony, jednak z przyczyn wskazanych wyżej w uzasadnieniu decyzji nie została ustalona sytuacja dochodowa strony, która wiąże się z podstawą ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła K. S. wskazując, że nie stać jej na ponoszenie opłat w wysokości ustalonej decyzją pomaga bowiem w utrzymaniu swojej matce, której dochód wynosi 640,00 zł miesięcznie. Ponadto jej wzajemne relacje z ojcem, który jest alkoholikiem, nie zajmował się nią w dzieciństwie i nie łożył na jej utrzymanie, wskazują, że ponoszenie obecnie opłaty za jego pobyt w domu pomocy społecznej byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

W uzupełnieniu odwołania pełnomocnik skarżącej podniósł zarzuty naruszenia prawa materialnego i procesowego, argumentując, że brak było w sprawie podstaw do zastosowania art. 61 ust. 2e ustawy, bowiem stronie nie zaproponowano zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy, nie mogła więc odmówić jej zawarcia, a nadto nie ustalono jej sytuacji dochodowej. Wskazał również, że strona w dniu 23 lutego 2021 r. stawiła się w ośrodku celem złożenia wniosku o całkowite zwolnienie z opłaty za pobyt ojca w DPS. Ponadto organ nie dostrzegł z urzędu podstawy takiego zwolnienia z art. 64 pkt 2 i 4 ustawy, podczas gdy strona pomaga finansowo schorowanej matce. W przedmiotowej sprawie podkreślenia wymagają również stosunki rodzinne panujące pomiędzy umieszczonym w DPS ojcem a jego córką, gdyż wydźwięk art. 64a ustawy powoduje, że stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem a zobowiązanym do ponoszenia opłaty, muszą odgrywać znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienia z opłaty. Pełnomocnik podniósł również, że wątpliwości budzi zasadność umieszczenia M. S. w domu pomocy społecznej, ponieważ zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Wejherowie, został on zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności bez wskazań konieczności całodobowej opieki nad nim.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Wskazało, że przedmiotem niniejszego postępowania jest wyłącznie ustalenie odpłatności za pobyt M. S. w Domu Pomocy Społecznej, nie zaś kwestia skierowania i umieszczenia go w domu pomocy społecznej, bowiem stroną w tych postępowaniach jest wyłącznie osoba skierowana do DPS. Przedmiotem niniejszego postępowania nie jest także zwolnienie z opłat na podstawie przepisu art. 64 ustawy, gdyż postępowanie o zwolnienie z opłaty jest postępowaniem odrębnym od postępowania o ustalenie obowiązku ponoszenia opłaty i jej wysokości.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że K.S. jest córką M. S., który od dnia 14 stycznia 2020 r. przebywa w DPS. Niesporne jest również, że M. S. ponosi opłaty za pobyt w DPS odpowiadające 70% wysokości jego dochodu tj. 451,50 zł miesięcznie, które nie pokrywają w całości kosztów jego pobytu w DPS (4.443,80 zł miesięcznie). Wobec tego strona jako zstępna M. S. jest podmiotem zobowiązanym do ponoszenia opłat w rozumieniu art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy. Z akt sprawy wynika nadto, że oprócz K. S. zstępnymi M. S., na których spoczywa obowiązek ponoszenia opłat w rozumieniu ww. przepisu, są również jego dzieci – N. K., D. S., A. N. i syn M. S. Organ I instancji prowadził równolegle wobec ww. odrębne postępowania administracyjne w przedmiocie ustalenia ich obowiązku opłatowego za pobyt ojca w DPS, które zakończył wydaniem decyzji administracyjnych w dniu 17 czerwca 2021 r. i 8 września 2021 r.

W niniejszej sprawie wywiad środowiskowy ze stroną został przeprowadzony w dniu 15 lutego 2021 r., jednakże jak z niego wynika, K. S. odmówiła przedłożenia zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia oraz nie złożyła oświadczenia zawierającego informacje, o których mowa w art. 107 ust. 5b pkt 7 ustawy. W przeprowadzonym wywiadzie odnotowano, że wysokość wynagrodzenia K. S. wynosi 3.300,00 zł miesięcznie oraz że prowadzi ona jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest to zatem dochód przekraczający ustalone przez ustawodawcę kryterium dochodowe. Wobec braku wyrażenia przez stronę zgody na zawarcie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy oraz niezłożenia przez nią zaświadczenia lub oświadczenia o wysokości wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia, ta kwota stanowi podstawę do obliczenia wysokości obciążającej ją opłaty za pobyt jej ojca w DPS, o czym orzeczono na podstawie art. 61 ust. 2e ustawy.

Zdaniem Kolegium, prawidłowe było uznanie przez organ I instancji, że skarżąca odmówiła zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy, bowiem w toku całego postępowania nie wyraziła ani ustnie ani pisemnie woli zawarcia takiej umowy, a podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego (po pouczeniu jej przez pracownika socjalnego o zasadach ponoszenia opłat za pobyt mieszkańca w DPS) jasno dała do zrozumienia, że nie zamierza w jakikolwiek sposób, w żadnej formie ani finansowej ani rzeczowej pomagać ojcu, w tym partycypować w kosztach jego utrzymania w DPS. Natomiast okoliczności podnoszone przez stronę w wywiadzie środowiskowym i odwołaniu dotyczące relacji z ojcem mogą ewentualnie stanowić podstawę do wydania przez organ decyzji o zwolnieniu z ponoszenia w całości lub w części ustalonej opłaty na podstawie art. 64 i art. 64a ustawy, przy czym kwestia ta ma charakter odrębny i powinna stanowić przedmiot odrębnej sprawy administracyjnej.

K. S. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na powyższą decyzję, żądając jej uchylenia.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła, podobnie jak w odwołaniu, naruszenie:

art.61 ust. 2 pkt 2 ustawy poprzez brak zawarcia ze skarżącą umowy w trybie art. 103 ust. 2 ustawy, pomimo istnienia takiego obowiązku po stronie organu;

art. 61 ust. 2e ustawy poprzez ustalenie wysokości opłaty za pobyt mieszkańca w drodze decyzji, pomimo braku zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy;

art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b ustawy poprzez nieuwzględnienie przy ustaleniu wysokości opłaty kryterium dochodowego;

art. 7 w zw. z art.77 w zw. z art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021r., poz. 735), dalej "k.p.a.", w zw. z § 8 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 sierpnia 2012 r. w sprawie domów pomocy społecznej poprzez brak wszechstronnego i rzetelnego rozpatrzenia materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w którym organ nie zgromadził wszystkich wymaganych przepisami prawa dokumentów, tj. oświadczenia o wysokości dochodu skarżącej;

art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. w ten sposób, że pominięto lub w ogóle nie uwzględniono okoliczności związanych z relacjami, a właściwie brakiem jakiejkolwiek relacji pomiędzy skarżącą a jej ojcem, których uwzględnienie miałoby kluczowy wpływ na zakres istnienia obowiązku ponoszenia przez skarżącą ww. opłaty;

art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. w zw. z art. 64 pkt 2 i 4 ustawy poprzez niedostrzeżenie z urzędu podstawy zwolnienia określonej w art. 64 pkt 2 i 4 ustawy w sytuacji, gdy skarżąca pomaga finansowo niepełnosprawnej matce J. S., pomimo tego, że organ był w posiadaniu informacji uprawniających do zastosowania w sprawie wyżej wymienionej instytucji;

art.7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. w zw. z art. 54 ust. 1 ustawy poprzez wydanie decyzji pozytywnej o umieszczeniu M. S. w domu pomocy społecznej w sytuacji, gdy brak jest spełnionych przesłanek z art. 54 ust. 1 ustawy.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.

Rozpatrując skargę na podstawie powyższych kryteriów Sąd, nie będąc związany jej zarzutami, stwierdził, że obie wydane w sprawie decyzje naruszają prawo w sposób powodujący konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego.

Z rozbudowanych regulacji zawartych w art. 61 ustawy, w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji, wynika, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: (1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, (2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, (3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej; przy czym wskazane osoby oraz gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Górną granicą opłaty ponoszonej przez mieszkańca gminy jest 70% jego dochodu. W przypadku małżonka, zstępnych oraz zstępnych, ponoszą oni opłatę ustaloną w drodze umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 ustawy, który stanowi, że kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Jeżeli tak ustalone opłaty, ponoszone przez mieszkańca domu oraz jego małżonka, zstępnych i wstępnych nie pokrywają całości kosztów utrzymania w DPS, pozostałą różnicę pokrywa gmina, z której osoba została skierowana do DPS. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej mogą wnosić również inne osoby, ale ta regulacja nie ma zastosowania w rozpoznawanej sprawie.

Natomiast w przypadku odmowy przez małżonka lub krewnego obowiązanego do ponoszenia opłaty zawarcia umowy, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d ustawy). Z treści przywołanego art. 61 ust. 2d ustawy wynika jednoznacznie, że ustalając wysokość opłaty w drodze decyzji organ gminy ma uwzględnić dwojakiego rodzaju ograniczenia: po pierwsze, ograniczenia dochodowe, nawiązujące do kryterium dochodowego (art. 61 ust. 2 pkt 2), po drugie, "możliwości", o których mowa w art. 103 ust. 2 ustawy. Innymi słowy, prawidłowe ustalenie opłaty należnej od małżonka lub krewnego, odmawiającego zawarcia umowy w sprawie odpłatności, wymaga ustalenia nie tylko sytuacji dochodowej zobowiązanego, ale również jego "możliwości", przez które należy rozumieć zdolność do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem krewnego (małżonka) w DPS, w perspektywie sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej zobowiązanego.

Odmienna jednak sytuacja dotyczy osób, które nie tylko odmawiają zawarcia umowy, ale jednocześnie nie wyrażają zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Zgodnie bowiem z art. 61 ust. 2e ustawy, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2. W takim zatem przypadku wysokość opłaty również ustalana jest w drodze decyzji, ale tym razem pod uwagę brane są wyłącznie kryteria ekonomiczne, stosowne w sposób dość mechaniczny – opłata ma stanowić różnicę między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane.

Organ wydający decyzję w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt krewnego (małżonka) w DPS musi brać pod uwagę odrębność wspomnianych mechanizmów ustalania opłaty. W przypadku osób, które odmawiają zawarcia umowy, ale współpracują z organem w toku postępowania, zgadzając się na przeprowadzenie wywiadu, zakres ich zobowiązania będą z jednej strony kształtować dochody (w tym kryterium dochodowe), z drugiej – możliwości płatnicze, determinowane wskazanymi wyżej czynnikami. W przypadku osób, które nie tylko nie chcą zawrzeć umowy, ale dodatkowo odmawiają współpracy w toku postępowania, nie zgadzając się na przeprowadzenie wywiadu, wysokość ich zobowiązania kształtowana jest wyłącznie w sposób arytmetyczny. Takie zróżnicowanie sytuacji jest w pełni uzasadnione, w przypadku bowiem osoby, która nie zgadza się na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, nie sposób ustalić jej możliwości płatniczych. Taka osoba jest zatem w gorszej sytuacji, ale stawia się w niej sama, odmawiając współpracy z organem.

W niniejszej sprawie wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej obciążająca skarżącą ustalona została właśnie na podstawie art. 61 ust. 2e ustawy. Przypomnieć należy, że przepis ten przewiduje dwie przesłanki, które muszą zostać spełnione łącznie, tj. niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego i odmowa zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2. W niniejszej sprawie, w ocenie Sądu, stwierdzenie przez organy, że obie te przesłanki zostały spełnione, było co najmniej przedwczesne.

Jak wynika z akt sprawy, w dniu 15 lutego 2021 r. ze skarżącą został przeprowadzony wywiad środowiskowy. W wywiadzie tym skarżąca podała zarówno wysokość swoich zarobków (3300 zł) jak i miejsce pracy ([...]). Organy jednak domagały się przedłożenia przez skarżącą zaświadczenia od pracodawcy o wysokości wynagrodzenia za styczeń 2021 r. bądź złożenia oświadczenia w tym zakresie pod rygorem odpowiedzialności karnej. Żadnego z tych dokumentów skarżąca nie przedłożyła, co zdaniem organów wyczerpuje przesłankę niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego jak również oznacza niemożność ustalenia sytuacji dochodowej strony i jest równoznaczne z odmową zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy. Ze stanowiskiem tym jednak w okolicznościach niniejszej sprawy nie można się zgodzić.

Przede wszystkim skarżąca nie odmówiła przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, choć rzeczywiście nie przedłożyła żądanych przez organ dokumentów mających potwierdzać podane pracownikowi socjalnemu dane. Nie może to być jednak w okolicznościach niniejszej sprawy uznane za równoznaczne z nieprzeprowadzeniem wywiadu środowiskowego ani z utrudnianiem jego przeprowadzenia, organ bowiem mógł poczynić stosowne ustalenia we własnym zakresie, zgodnie z regułą wynikającą z art. 75 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem, organ jako dowód może dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Należy podkreślić, że w postępowaniu prowadzonym w sprawie dotyczącej świadczeń z pomocy społecznej w postaci ustalenia wysokości odpłatności osoby bliskiej strony tego postępowania w domu pomocy społecznej, ogólne reguły postępowania dowodowego nie są wyłączone. Podstawowym dowodem przeprowadzanym w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby korzystającej z pomocy społecznej bądź jej rodziny, jest oczywiście rodzinny wywiad środowiskowy. W art. 107 ust. 5b ustawy ustawodawca wskazał, na podstawie jakich dokumentów ustala się sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby lub rodziny, wymieniając m.in. w pkt 7 zaświadczenia albo oświadczenia o wysokości wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia, zawierającego informacje o wysokości potrąconej zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne, składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w części finansowanej przez ubezpieczonego oraz składki na ubezpieczenie chorobowe. Jednocześnie na mocy art. 105 ust. 1 ustawy, jednostki sektora finansów publicznych i organy administracji publicznej, a także inne podmioty wskazane w tym przepisie, w tym pracodawcy, są obowiązane niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 7 dni od dnia otrzymania wniosku kierownika ośrodka pomocy społecznej, dyrektora centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, lub pracownika socjalnego udostępnić informacje, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia o przyznaniu lub wysokości świadczeń z pomocy społecznej, dla ustalenia wysokości odpłatności za świadczenia z pomocy społecznej lub dla weryfikacji uprawnień do świadczeń z pomocy społecznej, wysokości tych świadczeń lub odpłatności za te świadczenia. Z przepisu tego wynika, że organ może pozyskać od pracodawcy skarżącej zaświadczenie o wysokości jej wynagrodzenia we własnym zakresie, co pozwoliłoby na ustalenie jej sytuacji dochodowej.

W sprawie tej niewątpliwie nie ma przy tym zastosowania art. 107 ust. 4a ustawy, z którego wynika, że niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Skarżąca nie jest bowiem osobą ubiegającą się o świadczenia z pomocy społecznej lecz krewną, wobec której toczy się postępowanie w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej. Na organie ciążą zatem wynikające z k.p.a. obowiązki w zakresie ustalenia stanu faktycznego. W tej sytuacji samo nieprzedstawienie przez skarżącą zaświadczenia od pracodawcy, skoro organ dysponuje informacją o miejscu jej pracy i może pozyskać takie zaświadczenie we własnym zakresie, nie może być traktowane jako niewyrażenie zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.

Podsumowując, niewątpliwie w sprawie dotyczącej odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej istotne jest ustalenie przez organ sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zstępnych osoby uprawnionej. W postępowaniu w sprawach z zakresu pomocy społecznej, podstawowym dowodem przeprowadzanym w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby z niej korzystającej bądź jej rodziny, jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Nieprzedłożenie jednak przez skarżącą żądanego przez organ zaświadczenia od pracodawcy o wysokości wynagrodzenia nie było równoznaczne z odmową przeprowadzenia wywiadu i nie uniemożliwiało organowi dokonania ustaleń i oceny sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej strony w sprawie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. W tym zakresie organ stosownie do normy art. 75 § k.p.a. jako dowód mógł dopuścić wszystko, co mogło przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem; w szczególności dowodem takim umożlwiającym dokonanie ustaleń w tym zakresie mogło być zaświadczenie o wysokości dochodów pozyskane od pracodawcy skarżącej w trybie art. 105 ust. 1 ustawy.

Sąd nie podzielił natomiast zarzutów skargi co do przyjęcia przez organy, że skarżąca odmawia zawarcia umowy regulującej zasady odpłatności za pobyt M.S. w domu pomocy społecznej, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy. Postawa skarżącej w toku postępowania, składane przez nią oświadczenia o braku woli ponoszenia odpłatności za pobyt M. S. w DPS i wnioski o zwolnienie jej z obowiązku ponoszenia tej opłaty potwierdzają, że istniały podstawy do decyzyjnego określenia tej opłaty.

Sąd podziela pogląd wyrażony w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, w świetle którego w aktualnym stanie prawnym ustawodawca nie uzależnił dopuszczalności wydania decyzji konkretyzującej wysokość opłaty od skierowania do osób potencjalnie zobowiązanych do jej wnoszenia oferty zawarcia umowy, o jakiej mowa w art. 103 ust. 2 ustawy, niemniej jednak w toku postępowania obowiązkiem organu jest co najmniej pouczenie strony o możliwości zawarcia powyższej umowy, jak również o skutkach jej braku i przedstawienie propozycji zawarcia takiej umowy (tak wyrok WSA w Łodzi z 18 czerwca 2021 r., II SA/Łd 735/20). W piśmie z dnia 23 lutego 2021 r. skarżąca została pouczona o treści art. 61 ust. 2e ustawy. Brak reakcji na to pismo uzasadniał przyjęcie przez organy, że skarżąca podtrzymuje swoje stanowisko wyrażone w trakcie wywiadu środowiskowego co do braku woli zawarcia umowy.

Wątpliwości Sądu budzi również ustalenie w niniejszej sprawie kręgu osób obowiązanych do ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej. Niewątpliwie obowiązkiem organu jest ustalenie kręgu osób zobowiązanych w partycypowaniu w kosztach pobytu M. S. w domu pomocy społecznej. Organ przyjął, że tymi osobami jest pięcioro dzieci M. S., w tym skarżąca. W aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dokumentów, z którego wynikałby taki właśnie krąg osób obowiązanych. Ponadto z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca nie jest biologicznym dzieckiem M.S., należałoby zatem wyjaśnić, czy rzeczywiście jest jedną z osób, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy. Co więcej, zgodnie z tym przepisem, obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności małżonek, zstępni przed wstępnymi. W aktach sprawy znajduje się kserokopia wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 16 czerwca 2003 r. sygn. akt II C 3676/02 w przedmiocie orzeczenia separacji J. S. (matki skarżącej) i M. S. W punkcie II tego wyroku zawarto rozstrzygnięcie w przedmiocie wykonywania władzy rodzicielskiej nad trójką małoletnich dzieci stron (organ wskazał, że M. S. ma pięcioro dzieci, nie dokumentując tego jednak w żaden sposób). Należałoby zatem wyjaśnić, czy J. S. nie jest również osobą obowiązaną do ponoszenia odpłatności za pobyt M. S. w DPS jako jego małżonka. Ustalenia te muszą znaleźć odzwierciedlenie w aktach sprawy.

W orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, że w przypadku, gdy osób obowiązanych jest więcej, organ winien objąć sprawę ustalenia wysokości odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej jednym postępowaniem i w jego toku poczynić ustalenia dotyczące ich sytuacji dochodowej i możliwości ponoszenia kosztów z tego tytułu. W niniejszej sprawie tak się nie stało, co samo w sobie w okolicznościach tej sprawy nie byłoby wystarczające do uchylenia zaskarżonej decyzji. Nie oznacza to jednak, że organy mogą prowadzić przedmiotowe postępowanie w całkowitym oderwaniu od rozstrzygnięć dotyczących pozostałych zstępnych. Organy nie mogą bowiem "wybierać" osób, których obowiązek wnoszenia opłat miałby być skonkretyzowany decyzją czy umową, a brak szczegółowych danych w tym zakresie uniemożliwia kontrolę wydanych decyzji pod tym względem. Ustalona w drodze umowy czy decyzji wobec innych osób wysokość opłaty za pobyt w DPS ma znaczenie przy ocenie prawidłowości nałożenia na konkretnego zstępnego takiego obowiązku. Ponadto brak takich danych uniemożliwia dokonanie oceny, czy na skutek wydanych decyzji czy zawartych umów nie doszło już do obciążenia osób, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy, pełną kwotą opłaty za pobyt M. S. w DPS. Dlatego też wskazanie przez Kolegium, że organ I instancji prowadził równolegle postępowania administracyjne wobec pozostałych dzieci M. S., które zakończył wydaniem decyzji administracyjnych w dniu 17 czerwca 2021 r. i 8 września 2021 r., jest niewystarczające. Konieczne jest uwzględnienie w materiale dowodowym tych decyzji, co pozwoli na udokumentowanie kręgu osób zobowiązanych oraz pozwoli na ustalenie w jakim zakresie doszło do obciążenia pozostałych krewnych M. S. opłatą za jego pobyt w DPS.

Wreszcie, w aktach administracyjnych znajdują się jedynie dokumenty dotyczące samej skarżącej, brak jest natomiast jakichkolwiek dokumentów dotyczących M. S. - decyzji o ustaleniu jego odpłatności za pobyt w DPS, wysokości jego dochodów, ponoszonej odpłatności za pobyt. Brak jest również dokumentu, z którego wynikałby średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca domu w DPS "[..]". Tymczasem w postępowaniu dotyczącym ustalenia opłaty za pobyt mieszkańca organ ma obowiązek ustalenia zarówno aktualnego kosztu utrzymania osoby przebywającej w domu opieki społecznej, wysokości opłat ponoszonych przez osobę umieszczoną w domu pomocy społecznej, jej aktualnej sytuacji dochodowej oraz sytuacji dochodowej osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy, na których ciąży obowiązek partycypowania w kosztach pobytu pensjonariusza w placówce (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 stycznia 2022 r., I OSK 323/19). Wszystkie te okoliczności organ uznał za bezsporne, co jednak nie zwalniało go z obowiązku udokumentowania ich w aktach sprawy.

Sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.). Brak w aktach sprawy dokumentów, na które organ się powołuje w decyzji, dotyczących ponoszonej przez M. S. odpłatności za pobyt w DPS, jak również dokumentu, z którego wynikałby średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca domu w DPS "[..]", aktualnych na dzień wydawania decyzji przez Kolegium, uniemożliwia Sądowi weryfikację prawidłowości zaskarżonej decyzji. Przywołane przez organy ustalenia, dotyczące istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności nie znajdują żadnego odzwierciedlenia w zebranym przez organy materiale dowodowym.

Naczelną zasadą postępowania administracyjnego jest zasada prawdy obiektywnej wyrażona w art. 7 k.p.a. Z zasady tej wynika obowiązek organu administracji publicznej wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych dla prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy, co jest niezbędnym elementem właściwego zastosowania normy prawa materialnego. Tak więc organy administracji mają obowiązek dokonać wszechstronnej oceny okoliczności konkretnej sprawy na podstawie analizy całego materiału dowodowego i swoje stanowisko wyrazić w uzasadnieniu podjętej decyzji (por. wyrok NSA z 17 października 2001 r., sygn. akt I SA 1110/01, Lex nr 75516). Realizację tej zasady zapewniają przede wszystkim przepisy regulujące postępowanie dowodowe. Zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać materiał dowodowy, a więc podjąć ciąg czynności procesowych mających na celu zebranie całego materiału dowodowego i następnie go rozpatrzyć. Dokładne ustalenie stanu faktycznego możliwe jest tylko na podstawie wszystkich istotnych dowodów i poprzez wyjaśnienie wszystkich nasuwających się w sprawie wątpliwości. Spełnienie normy wynikającej z przepisu art. 8 k.p.a. wymaga prowadzenia postępowania administracyjnego w taki sposób, aby w szczególności w uzasadnieniu decyzji przekonać stronę, że jej stanowisko zostało poważnie wzięte pod uwagę, a jeżeli zapadło inne rozstrzygnięcie, to przyczyną tego są istotne powody wskazane w uzasadnieniu decyzji zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a.

W ocenie Sądu w sprawie doszło również do naruszenia art. 64 ustawy poprzez brak rozważenia możliwości zwolnienia skarżącej z wnoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS, jeszcze na etapie ustalania tej opłaty w drodze decyzji, pomimo składanych przez skarżącą w tym przedmiocie wniosków i oświadczeń. Należy odnotować, że skarżąca kilkukrotnie składała wnioski o zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłaty (w wywiadzie środowiskowym, w pisemnym oświadczeniu z dnia 15 lutego 2021r.). Organy dostrzegały te wnioski, jednak stały na stanowisku, że rozpoznanie wniosku o zwolnienie z opłaty będzie możliwe dopiero po wydaniu ostatecznej decyzji w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt M. S. w DPS. Stanowisko to mogło mieć oparcie w uchwale NSA z 11 czerwca 2018 r. (sygn. akt I OPS 7/17), której sentencja brzmi: "Obowiązek wnoszenia, przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy, opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 ustawy, wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 ustawy lub w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ustawy".

W uzasadnieniu tej uchwały NSA zwrócił uwagę, że "pojęcia sformułowane w art. 61 ust. 1, w art. 61 ust. 2a u.p.s., czyli "obowiązani do wnoszenia opłaty", "opłatę za pobyt ...mogą wnosić" oznaczają ogólny ustawowy obowiązek ponoszenia opłat. Natomiast w art. 64 mowa jest o "osobach wnoszących opłatę", a w art. 64a o "osobach zobowiązanych do wnoszenia opłaty", czyli w tych przypadkach sformułowane pojęcia nie oznaczają ogólnego obowiązku ponoszenia opłat, ale dotyczą takich sytuacji w których ogólny obowiązek ustawowy przekształcił się w konkretne zobowiązanie do wnoszenia opłaty, czyli ustalona została zarówno osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty, jak i sama opłata. (...) Z treści art. 64 wynika bowiem, że zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może dotyczyć sytuacji, w której osoba zobowiązana wnosi opłatę, czyli zarówno osoba zobowiązana jak i wysokość opłaty została już wcześniej ustalona w odpowiednim akcie stosowania prawa zgodnie z przepisami ustawy. Zwolnienie musi się bowiem odnosić do skonkretyzowanego obowiązku strony. Dlatego też rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt".

Na gruncie powyższej uchwały w orzecznictwie prezentowany był pogląd, że rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt w domu pomocy społecznej.

Należy jednak zwrócić uwagę, że stan prawny zasadniczo zmienił się po wydaniu uchwały, co powoduje, że stanowisko wyrażone w uchwale co do konieczności prowadzenia odrębnych postępowań w sprawie ustalenia opłaty (art. 61) i zwolnienia z opłaty (art. 64 i art. 64a ustawy) jest nieaktualne. Jak słusznie wskazał WSA w Lublinie w wyroku z dnia 9 czerwca 2022r., sygn. akt II SA/Lu 165/22, art. 64 w brzmieniu ustalonym przez ustawę z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r. poz. 1690), która weszła w życie w dniu 4 października 2019 r., stanowi, że "osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (...)". W porównaniu do wcześniejszej wersji przepisu dodano sformułowanie "obowiązane do wnoszenia opłaty". Motywy prawodawcy, ukierunkowane na rozszerzenie zakresu możliwości zwolnienia z opłaty również na etapie jej ustalania, wynikają wprost z uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej (Sejm VIII kadencji, druk sejmowy nr 3524), w którym wskazano, że dokonana zmiana "poszerza możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących". Taka argumentacja znajduje dodatkowe potwierdzenie w analizie uchwały NSA w kontekście pojęcia "obowiązany". Jednym z istotnych elementów wywodu NSA było wyodrębnienie obowiązku ponoszenia opłaty, wynikającego z ustawy od skonkretyzowanego zobowiązania, ustalonego w umowie lub decyzji administracyjnej. Użyte przez ustawodawcę sformułowanie wydaje się wyraźnie odnosić do tego rozróżnienia. Obowiązanym jest zatem ten podmiot, wobec którego nie została jeszcze wydana decyzja o ustaleniu opłaty (po wydaniu decyzji stanie się wnoszącym opłatę, czyli "zobowiązanym"). Argumentację tą wspiera również wykładnia celowościowa i systemowa, odwołująca się do generalnej zasady upraszczania procedur w sprawach z zakresu pomocy społecznej. Jeżeli już na etapie przekształcania obowiązku w zobowiązanie pojawiają się przesłanki do zastosowania instytucji zwolnienia z opłaty, trudno w nowym stanie prawnym podać racjonalne argumenty za koniecznością wydawania dwóch odrębnych decyzji: o ustaleniu opłaty (art. 61) oraz o zwolnieniu z jej ponoszenia (art. 64 ustawy).

W aktualnym stanie prawnym istnieje zatem możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności, o ile oczywiście strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania. Nieaktualność poprzedniego stanowiska zakładającego wyraźne rozdzielenie sprawy ustalenia opłaty i zwolnienia na dwa odrębne postepowania jest już odnotowywana w orzecznictwie (por. wyrok NSA z dnia 11 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1644/21, wyrok WSA w Białymstoku z 7 kwietnia 2022 r., II SA/Bk 820/21, wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 31 maja 2022 r. sygn. akt IV SA/Wr 590/21 i z 16 czerwca 2022 r., sygn. akt IV SA/Wr 200/22). Oczywiście nadal dopuszczalne jest wydawanie dwóch odrębnych decyzji, jeżeli byłoby to uzasadnione okolicznościami sprawy – gdy wniosek o zwolnienie z opłaty został złożony już po zakończeniu postępowania w sprawie ustalenia opłaty poprzez wydanie decyzji ostatecznej w tym przedmiocie.

W niniejszej sprawie skarżąca wnosiła już na etapie postępowania przed organem pierwszej instancji o zwolnienie jej z odpłatności za pobyt M. S. w DPS. Podnosiła, że pomaga finansowo matce i jej sytuacja majątkowa nie pozwala na ponoszenie opłat za pobyt M.S. w DPS jak również wskazywała na naganne zachowanie M. S. wobec rodziny (alkoholizm, przemoc, awantury, brak łożenia na rodzinę). Organ I instancji, choć odnotował ten wniosek, to nie wydał w tym przedmiocie rozstrzygnięcia, wskazując, że postępowanie w sprawie zwolnienia osób z wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w DPS może nastąpić jedynie po zakończeniu postępowania w sprawie ustalenia opłaty. Podobnie Kolegium stanęło na stanowisku, że kwestia zwolnienia z opłaty za pobyt w DPS jest kwestią odrębną i może nastąpić dopiero gdy opłata została już ustalona w odpowiednim akcie.

Jak wskazano wyżej, stanowisko organów jest błędne, wobec zmiany stanu prawnego. W stanie prawnym miarodajnym dla rozstrzygnięcia sprawy, obowiązkiem organów było rozpatrzenie wniosku skarżącej o zwolnienie z opłaty w toku postępowania w sprawie dotyczącej ustalenia opłaty.

Należy przy tym wskazać, że w dacie orzekania przez organ I instancji wniosek strony powinien zostać rozpatrzony na podstawie art. 64 pkt 2 ustawy, w myśl którego osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych. Natomiast z dniem 12 stycznia 2022 r., na mocy ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. z 2022 r., poz. 66) do art. 64 dodany został pkt 7, w myśl którego osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Zgodnie z art. 2 ww. ustawy nowelizującej, do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. W dacie zatem wydawania przez Kolegium decyzji obowiązywał art. 64 pkt 7 ustawy, którego zastosowanie Kolegium zobowiązane było rozważyć w związku z podnoszonymi przez skarżącą okolicznościami.

Oczywiście decyzja wydawana w trybie art. 64 ustawy opiera się na uznaniu administracyjnym, o czym świadczy charakterystyczne sformułowanie użyte przez ustawodawcę "osoby [...] można zwolnić z opłaty". Złożenie wniosku o zwolnienie i wystąpienie jednej z przesłanek nie obliguje bezwzględnie organu do wydania decyzji korzystnej dla strony, ale wymaga skrupulatnego rozważenia, rozstrzygnięcia w tym przedmiocie i uzasadnienia, dlaczego organ zwolnił lub odmówił zwolnienia z opłaty.

Powyższe argumenty prowadzą do konkluzji, że organy obydwu instancji wydały decyzje z naruszeniem art. 64 ustawy, poprzez brak rozważenia możliwości zwolnienia skarżącej z wnoszenia opłaty za pobyt M. S. w DPS, jeszcze na etapie ustalania tej opłaty w drodze decyzji, pomimo składanych przez skarżącą w tym przedmiocie wniosków i oświadczeń.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku działając podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji uwzględni ocenę prawną przedstawioną w wywodach powyżej. Przede wszystkim ustali prawidłowo krąg osób obowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt M. S. w DPS, w tym wyjaśni i udokumentuje w aktach sprawy, czy skarżąca nie będąc biologiczną córką M. S. jest osobą obowiązaną do ponoszenia opłaty za jego pobyt w DPS. Jeśli tak, rozważy na podstawie art. 64 pkt 2 i 7 ustawy możliwość zwolnienia jej z ponoszenia tej opłaty, umożliwiając skarżącej składanie wniosków dowodowych. W razie odmowy zwolnienia, organ przeprowadzi postępowanie w celu ustalenia wysokości obciążającej skarżącą opłaty. W tym celu uzupełni akta sprawy o dokumenty wskazane w niniejszym uzasadnieniu, dotyczące wysokości odpłatności za pobyt w DPS ponoszonej przez M. S. i średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca domu aktualnych na dzień ponownego orzekania jak również dotyczące pozostałych osób obowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt M. S. w DPS. Przeprowadzi również postępowanie dowodowe celem ustalenia sytuacji dochodowej strony, korzystając z możliwości, jaką daje art. 105 ust. 1 ustawy. Dopiero wówczas możliwe będzie wydanie decyzji określającej wysokość obciążającej skarżącą opłaty, stosownie do dokonanych ustaleń.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Sąd nie orzekał o kosztach, ponieważ pełnomocnik skarżącej nie złożył wniosku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Zgodnie z art. 210 p.p.s.a., strona traci uprawnienie do żądania zwrotu kosztów, jeżeli najpóźniej przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia nie zgłosi wniosku o przyznanie należnych kosztów. Stronę działającą bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego sąd powinien pouczyć o skutkach niezgłoszenia wniosku w powyższym terminie (§1). Przepis § 1 nie ma zastosowania w przypadku orzekania na posiedzeniu niejawnym, gdy strona nie jest reprezentowana przez adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego. W takim przypadku o kosztach należnych stronie sąd orzeka z urzędu (§2). Z przepisów tych wynika, że w przypadku orzekania na posiedzeniu niejawnym, gdy strona jest reprezentowana przez adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego, Sąd o kosztach należnych stronie orzeka wyłącznie na wniosek. Brak takiego wniosku uniemożliwił Sądowi orzeczenie w tym przedmiocie.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).