Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 259/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-07-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6198 Inspekcja pracy
Hasła tematyczne: Inspekcja pracy
Ubezpieczenie społeczne
Inne
Skarżony organ: Inspektor Pracy
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1, art. 35 ust. 1 i 2, art. 37 ust. 1 i 2, art. 41 ust. 7, art. 40, art. 38 ust. 1, art. 41 ust. 1 pkt 1 i 2, ust. 4 pkt 1 , 2 i pkt 8, ust. 6
journal: Dz.U. 2008 nr 237 poz 1656
law: Ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych
article: art. 10 ust. 1 pkt 9a, art. 11a
journal: Dz.U. 2007 nr 89 poz 589
law: Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy
article: art. 105 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Edyta Podrazik Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lipca 2011 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w Poznaniu z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...] w przedmiocie umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Inspektora Pracy – Oddział w K. z dnia [...] 2010 r. Nr Rej: [...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...] Okręgowy Inspektor Pracy w Poznaniu, po rozpoznaniu odwołania B. K. od decyzji z dnia [...] 2010 r. nr rej [...] o odmowie nakazania umieszczenia odwołującego w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze - utrzymał decyzję w mocy.

Odmawiając utrzymaną w mocy decyzją - na podstawie art. 33 ust. 1 pkt 1 i art. 11a ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. Nr 89, poz. 589, ze zm.) w zw. z art. 3 ust. 3, zał. nr 2 pkt 17 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656, ze zm.) - wpisania B. K. do ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych inspektor pracy (działający w ramach właściwości terytorialnej Okręgowego Inspektora Pracy w Poznaniu - Oddział w K.) wskazał, że postępowanie zostało wszczęte w związku ze skargą zainteresowanego złożoną w dniu [...] czerwca 2010 r. dotyczącą nieumieszczenia go w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. B. K. podniósł w niej, że wykonuje czynności elektromontera [...], a praca ta wymaga szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej. Następnie Inspektor Pracy wyjaśnił, że decyzją z dnia [...] 2010 r. znak [...] nakazał Spółce A Oddział w [...] umieszczenie B. K. w ewidencji pracowników, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych. W wyniku odwołania Spółki A Oddział w [...] Okręgowy Inspektor Pracy w Poznaniu dnia [...] 2010 r. ([...]) uchylił jednak tę decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Organ odwoławczy wskazał, że w dotychczasowej decyzji nie powołano przepisów materialnoprawnych, nienależycie uzasadniono przyczyny zaliczenia prac wykonywanych przez elektromontera do prac o szczególnym charakterze, a ponadto postępowanie dowodowe nie pozwoliło na jednoznaczne rozstrzygnięcie czy czynności elektromontera [...] są pracami wykonywanymi bezpośrednio przy usuwaniu awarii oraz eksploatacji [...] w warunkach prac pod napięciem.

Inspektor pracy wskazał, że w wyniku ponownego rozpoznania ustalił, iż do podstawowych obowiązków elektromontera [...] należy wykonywanie pomiarów i badań urządzeń [...], w tym głównie [...]. Na stanowisku elektromontera [...] wykonywane są najczęściej prace eksploatacyjne, natomiast czynności usuwania awarii w [...] ([...]) i [...] ([...]) realizowane są przede wszystkim interwencyjnie. Zdaniem organu z dokonanych ustaleń wynika, iż B. K. w okresie od 1 stycznia do 30 listopada 2010 r. przy usuwaniu awarii w [...] i [...] nie przepracował ani jednego dnia. Organ stwierdził też, że uczynności związane z eliminowaniem awarii odbywają się w zespołach wieloosobowych (co najmniej dwuosobowych), na polecenie pisemne, a odpowiedzialność za stan techniczny sieci [...] po usuniętej awarii ponosił bezpośrednio przede wszystkim dyspozytor, decydujący o załączeniu urządzeń [...] do ruchu. Elektromonterzy [...] jedynie przekazują dyspozytorowi informacje o usunięciu niesprawności poszczególnych urządzeń i ich odpowiedzialność w poawaryjnym załączeniu urządzeń do sieci jest stosunkowo ograniczona, w związku z czym brak jest podstaw do uznania, iż jest to odpowiedzialność szczególna. Inspektor pracy przyznał wprawdzie, że praca elektromontera [...] wymaga dobrej sprawności psychofizycznej, jednakże z uwagi na funkcjonujące systemy zabezpieczeń i sterowania (w większości w układach asekuracyjnych) oraz stosowane metody badań tych układów, ewentualne pogorszenie się sprawności nie generuje zagrożeń publicznych o wielkościach określonych w mającej zastosowanie ustawie o stanie klęski żywiołowej. Zdaniem organu ewentualne zakłócenia w wykonywaniu czynności przez elektromontera [...], wynikające z utraty zdolności psychofizycznych spowodowanej procesem starzenia się, mogą powodować przestoje techniczne i eksploatacyjne sieci [...] oraz straty materialne o ograniczonym rozmiarze. Skutków tych zdarzeń nie sposób uznać za równoważne ze skutkami poważnych awarii przemysłowych. Inspektor wyjaśnił też, że odnosząc warunki wykonywania pracy przy czynnościach związanych z usuwaniem awarii na stanowisku elektromontera [...] do kryteriów zawartych w załączniku nr 2 pkt 17 do ustawy o emeryturach pomostowych zauważyć należy, iż warunkiem podstawowym do zakwalifikowania prac do kategorii prac o szczególnym charakterze jest: praca elektromonterów bezpośrednio przy usuwaniu awarii oraz eksploatacji w warunkach prac pod napięciem. Z tak sformułowanego zapisu wynika, iż przy kwalifikowaniu prac uprawniających do emerytury pomostowej uwzględnić należy jedynie prace elektromonterów wykonywane w warunkach pod napięciem, związane z usuwaniem awarii oraz eksploatacji napowietrznych sieci elektroenergetycznych. Organ powołał się na Polską Normę PN-92/E-50601 - "Słownik terminologiczny elektryki. Wytwarzanie przesyłanie i rozdzielanie energii elektrycznej. Pojęcia ogólne" (pkt 601-03-07) wskazując, że pod pojęciem sieci napowietrznej należy rozumieć sieć złożoną głównie z linii napowietrznych, natomiast linia elektroenergetyczna napowietrzna to linia, której przewody są zawieszone nad ziemią za pomocą izolatorów i odpowiednich konstrukcji wsporczych. Stąd też, zdaniem inspektora, [...] oraz obiekty [...] i [...], na których głównie awarie są usuwane przez elektromontera [...], nie mieszczą się w pojęciu napowietrznych sieci elektroenergetycznych w rozumieniu określeń zawartych w PN-92/E-50601. Ponadto organ stwierdził, iż w omawianym stanowisku pracy nie jest również z reguły spełniony wymóg wykonywania prac w warunkach pod napięciem z uwagi na stosowane technologie usuwania awarii i obowiązujące u pracodawcy procedury bezpieczeństwa.

W odwołaniu B. K. wskazał jedynie, że decyzja jest dla niego krzywdząca.

Utrzymując decyzję w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 19 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. z 2007 r. Nr 89, poz. 589) oraz z art. 3 ust. 3 i załącznika nr 2 pkt 17 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, Okręgowy Inspektor Pracy stwierdził, że rozpatrując kwestię zaliczenia prac wykonywanych przez B. K. do prac o szczególnym charakterze zasadnicze znaczenie ma zakres zadań, które wykonuje on zwykle w ramach stosunku pracy i sposób wykonywania przez niego pracy. Do podstawowych czynności elektromontera [...] należy zapewnienie sprawności aparatury zabezpieczającej i układów automatyki [...], głównie na [...] ([...]) i [...] ([...]). Ze zgromadzonego materiału, w tym z wyjaśnień osób nadzorujących oraz wykonujących bezpośrednio czynności na stanowisku tego rodzaju elektromontera wynika, iż prace te związane są głównie z czynnościami eksploatacyjnymi [...], a ewentualne usuwanie awarii wykonywane jest sporadycznie (awarie występują z małą częstotliwością) na urządzeniach znajdujących się w [...] i [...], z reguły wyłączonych spod napięcia i odpowiednio przygotowanych. Następnie organ odwoławczy przytoczył w znacznej części argumentację uzasadnienia decyzji pierwszej instancji i zgodził się, że zakres obowiązków, odpowiedzialności i czynności wykonywanych na stanowisku elektromontera [...] nie spełnia kryteriów wynikających z załącznika nr 2 pkt 17 ustawy o emeryturach pomostowych, a tym samym nie ma podstaw do nakazania umieszczenia B. K. w ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

W skardze B. K. zarzucił naruszenie:

– art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych w związku z załącznikiem nr 2 pkt 17 do ustawy poprzez błędną wykładnię (zdaniem skarżącego prace elektromonterów należą do prac o szczególnym charakterze);

– naruszenie art. 84 kpa oraz art. 25 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy poprzez nie przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu energetyki na okoliczność interpretacji pojęć "prac pod napięciem" oraz "prac przy usuwaniu awarii";

– art. 41 ust. 4 pkt 4 ustawy o emeryturach pomostowych, poprzez przyjęcie, iż umieszczenie stanowiska pracy pracownika w wykazie prac w szczególnych warunkach przez płatnika składek - pracodawcę wymaga świadczenia pracy stale i w pełnym wymiarze;

– art. 77 § 1 kpa skutkujące nie wyjaśnieniem wszystkich istotnych, występujących w sprawie okoliczności, a w konsekwencji - błędnym ustaleniem stanu faktycznego w sprawie mającym wpływ wynik sprawy;

– art. 10 kpa poprzez niezapewnienie stronie udziału w postępowaniu, na etapie postępowania przed organem II instancji, jak też uniemożliwienie wypowiedzenia się co do zgłoszonych dowodów i zgłoszonych żądań.

Wskazując na wymienione wyżej zarzuty B. K. wystąpił o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi wyjaśnił, że ustawa o emeryturach pomostowych nałożyła na płatników składek obowiązek prowadzenia: wykazów stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz ewidencji pracowników wykonujących takie prace, za których opłacana jest składka na Fundusz Emerytur Pomostowych. Wykaz stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze stanowi podstawę do przekazywania do właściwej jednostki organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w comiesięcznej deklaracji rozliczeniowej informacji o liczbie stanowisk pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Wykazy stanowisk pracy w szczególnych warunkach i szczególnym charakterze stanowią załącznik nr 1 i 2 do ustawy o emeryturach pomostowych. B. K. zauważył, że zgodnie z punktem 17 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych za prace w szczególnym charakterze należy uznać "Prace elektromonterów bezpośrednio przy usuwaniu awarii oraz eksploatacji napowietrznych sieci elektroenergetycznych w warunkach prac pod napięciem". Jego zdaniem z treści tego przepisu można wywnioskować, że ustawodawca zdecydował o przyznaniu statusu prac w szczególnym charakterze pracy elektromonterów świadczonej zarówno bezpośrednio przy usuwaniu awarii jak i prac eksploatacyjnych napowietrznych sieci elektroenergetycznych w warunkach prac pod napięciem, z tym, że tylko w przypadku prac eksploatacyjnych napowietrznych sieci elektroenergetycznych został dodany warunek prac pod napięciem. Prace przy usuwaniu awarii są kwalifikowane jako prace w szczególnym charakterze bez dodatkowego wymogu pracy pod napięciem. Takie rozumienie cytowanego zapisu wynika z dokonania jego interpretacji przy zastosowaniu reguł wykładni gramatycznej i logicznej. Z tych przyczyn w ocenie skarżącego stanowisko Okręgowego Inspektora Pracy jest błędne. Skarżący podkreślił, że zdanie "Prace elektromonterów bezpośrednio przy usuwaniu awarii oraz eksploatacji napowietrznych sieci elektroenergetycznych w warunkach prac pod napięciem" składa się z dwóch członów połączonych spójnikiem "oraz", przy czym warunek "prac po napięciem" nie został poprzedzony znakiem przestankowym ",". Oznacza to, że pracami o szczególnym charakterze są: 1. prace elektromonterów bezpośrednio przy usuwaniu awarii, 2. prace przy eksploatacji napowietrznych sieci elektroenergetycznych w warunkach prac pod napięciem. Tymczasem z uzasadnienia decyzji wynika, iż Okręgowy Inspektor Pracy, dokonując nieprawidłowej interpretacji art. 3 ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych w związku z punktem 17 załącznika nr 2 do ustawy przyjął, iż usuwanie awarii jest pracą elektromonterów w szczególnych warunkach, jeżeli wykonywane są one wyłącznie jako prace pod napięciem albo że prace te powinny być wykonywane pod sieciami złożonymi z linii napowietrznych. Zdaniem skarżącego, przy takiej interpretacji, prace związane z usuwaniem awarii nie mieszczą się w ogóle w kategorii prac w szczególnych warunkach, a wykładnia ta jest sprzeczna z intencją ustawodawcy.

Skarżący wyraził przekonanie, że udzielenie odpowiedzi na pytanie czy praca elektromontera [...] jest pracą określoną w punkcie 17 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych powinno nastąpić po wyrażeniu opinii przez specjalistę - biegłego z zakresu energetyki, znającego specyfikę pracy elektromonterów. Dodał też, iż dla oceny charakteru prac w szczególnych warunkach nie ma znaczenia czy prace te są wykonywane stale i w pełnym wymiarze czasu. Przesłanka ta jest badana przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych przy ustalaniu prawa do emerytury pomostowej. Nie uzależnia natomiast zakwalifikowania danego stanowiska jako stanowiska pracy w szczególnych warunkach. Z tego też względu dokonane przez inspektora pracy, a następnie przyjęte za podstawę rozstrzygnięcia Okręgowego Inspektora Pracy ustalenia dotyczące czasu pracy przeznaczonego przez pracownika na pracę w szczególnych warunkach - usuwanie awarii, oraz ustalenia dotyczące sposobu i trybu świadczenia pracy, nie mogą mieć wpływu na treść wydanej decyzji.

Skarżący wyjaśnił też, że wykonywana przez niego praca wymaga szczególnych predyspozycji i doświadczenia. Dotyczy ona [...] i [...], które są elementami systemu [...]. Od poprawności oraz niezawodności działania tych urządzeń zależy prawidłowe działanie tego systemu oraz bezpieczeństwo publiczne. Popełnienie pomyłki podczas eksploatacji urządzenia [...] i [...] może spowodować nie tylko uszkodzenie pojedynczego odcinka [...], lecz również części systemu [...]. Ponadto podniósł, iż to na podstawie jego badań i opinii dyspozytorzy [...] i [...] (stanowiska zakwalifikowane do prac w warunkach szczególnych) podejmują decyzje o dopuszczeniu urządzeń do dalszej eksploatacji i wydają zgodę na włączenie ich do systemu [...]. Powołał się także na znaczenie wykonywanej pracy (badania i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych: [...]) dla bezpieczeństwa [...] kraju i ścisłe związanie charakteru tej pracy z punktem 17 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych. Skarżący stwierdził, iż wszystkie wykonywane prace są pracami wykonywanymi na pisemne polecenie w warunkach szczególnego zagrożenia dla zdrowia i życia ludzkiego.

Ponadto skarżący powołał się na treść pkt 13 i 14 wykazu w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych, które dotyczą stanowisk pracy przy bezpośrednim sterowaniu procesami technologicznymi oraz technicznymi mogącymi stwarzać zagrożenie występowania poważnej awarii przemysłowej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego.

W motywach zarzutu naruszenia art. 10 kpa skarżący podkreślił, że przepis ten nakłada na organ obowiązek zapewnienia stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania oraz obowiązek umożliwienia im wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów , a także zgłoszonych żądań. Zasada czynnego udziału strony w postępowaniu jest zachowana dopiero wtedy, gdy organ zapewni warunki realizacji przez stronę jej uprawnień do podejmowania czynności procesowych, na przykład wezwie stronę do udziału w rozprawie.

W odpowiedzi na skargę Okręgowy Inspektor Pracy w Poznaniu wniósł o oddalenie skargi w całości.

Odnosząc się do treści skargi wskazał, że podstawą do oceny czy pracownik wykonuje pracę o szczególnym charakterze jest ocena czy wykonywana przez niego praca należy do prac wymienionych w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych. Ponieważ przedmiotem skargi złożonej przez pracownika do inspektora była odmowa uznania przez pracodawcę jego pracy za pracę wymienioną w punkcie 17 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych inspektor pracy prowadząc postępowanie nie odnosił się do ewentualnych innych możliwości kwalifikacji danej pracy w oparciu o inne kryteria niż te, o których mowa była w skardze pracownika. Wskazując na to Okręgowy Inspektor Pracy stwierdził, iż nie jest trafny zarzut jakoby w toku rozpoznawania sprawy pominięto możliwości kwalifikowania pracy skarżącego na podstawie innej niż ta, która była przedmiotem prowadzonego postępowania. Organ odwoławczy zaznaczył też, że chybiony jest zarzut jakoby pracownik nie miał możliwości czynnego uczestniczenia w postępowaniu. Skarżący był poinformowany o rozpoczęciu czynności kontrolnych związanych z rozpatrywaniem skargi przez pracownika. Miał możliwość wglądu w akta sprawy na każdym etapie prowadzonego postępowania. Pracownik nie skorzystał z możliwości uczestniczenia w postępowaniu kontrolnym inspektora pracy, jak również nie brał udziału przy sporządzaniu protokołu z kontroli, nie wniósł zastrzeżeń do protokołu, jak również nie przedstawił żadnych wniosków i żądań.

W pozostałym zakresie Okręgowy Inspektor Pracy podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko, które, jak zaznaczył, dotyczy także do oceny czy przez pogorszenie sprawności pracownika praca skarżącego może powodować zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego (p[...]kt 13 i 14 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych). Organ zaznaczył tylko, że nie wyraził poglądu, iż do zaliczenia danego pracownika do pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze konieczne jest świadczenie pracy w pełnym wymiarze czasu pracy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano jedynie, że o ile występuje usuwanie awarii, to jest jedynie nieznacznym fragmentem prac wykonywanych przez skarżącego w ramach jego obowiązków służbowych. Zdaniem organu, wbrew stanowisku skarżącego, w sprawie nie było też konieczności występowania o opinię biegłego. W uzasadnieniu decyzji wyraźnie wskazano, na jakiej podstawie inspektor zdefiniował pojęcie "[...]" - Polska Norma PN-92/E-50601 "Słownik terminologii elektryki (...)". Użyte w tym dokumencie określenia są jasne, że nie ma potrzeby weryfikowania ich treści poprzez przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego.

Na rozprawie skarżący podniósł, iż według niego miał [...] godzin nadliczbowych, a nie, jak wskazał inspektor, [...]. Podał, że jest zatrudniony jako elektromonter [...] i podniósł, że nie był zawiadomiony o prowadzonej kontroli i dlatego nie mógł brać czynnego udziału w postępowaniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, jednakże ze względu na inne naruszenia prawa aniżeli podniesione przez skarżącego.

Wyjaśnienie motywów wyroku w tej sprawie należy poprzedzić wskazaniem kilku podstawowych uwag dotyczących objęcia pracowników ustawą o emeryturach pomostowych.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2009 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237, poz. 1656) ustawa ta określa:

1) warunki nabywania i utraty prawa do emerytur i rekompensat przez niektórych pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 24 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353, ze zm.);

2) rodzaje prac w szczególnych warunkach i prac o szczególnym charakterze, których wykonywanie uprawnia do emerytury pomostowej;

3) zasady postępowania w sprawach emerytur pomostowych;

4) organizację i zasady działania Funduszu Emerytur Pomostowych;

5) zasady i tryb opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych oraz zasady finansowania emerytur pomostowych i rekompensat;

6) obowiązki Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz płatników składek w zakresie tworzenia i prowadzenia centralnego rejestru i wykazu stanowisk pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz centralnego rejestru i ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Już pobieżna analiza tego wstępnego przepisu ustawy pozwala zorientować się, że ustawodawca rozróżnił w ustawie następujące grupy regulacji:

a/ dotyczące nabywania i utraty prawa do emerytur pomostowych, z czym wiążą się również przepisy szczegółowe określające rodzaje prac o szczególnym charakterze (których wykonywanie uprawnia do emerytury pomostowej) oraz przepisy dotyczące zasad postępowania w sprawie emerytur pomostowych i zasady i tryb opłacania składek oraz zasady finansowania emerytur pomostowych (art. 1 ust. 1 pkt 1, 2, 3 i 5 ustawy);

b/ dotyczące sprawozdawczo-ewidencyjnych obowiązków podmiotów publicznych (Zakładu Ubezpieczeń Społecznych) i płatników składek w zakresie tworzenia i prowadzenia centralnego rejestru i wykazu stanowisk pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz centralnego rejestru i ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (art. 1 ust. 1 pkt 6 ustawy);

c/ dotyczące organizacji i zasad działania Funduszu Emerytur Pomostowych (art. 1 ust. 1 pkt 4 ustawy).

Zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych składki na Fundusz Emerytur Pomostowych opłaca się za pracownika, który urodził się po dniu 31 grudnia 1948 r. i wykonuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o jakich mowa w art. 3 ust. 1 i 3 ustawy. W myśl art. 35 ust. 2 ustawy obowiązek opłacania składek na Fundusz za takiego pracownika powstaje z dniem rozpoczęcia wykonywania przez niego pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, a ustaje z dniem zaprzestania wykonywania takiej pracy. Składkę na Fundusz oblicza, rozlicza i opłaca co miesiąc płatnik składek. Rozliczenia dokonuje w deklaracji rozliczeniowej, o której mowa w art. 46 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 (art. 37 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach pomostowych). W deklaracji tej zawiera się także informację o liczbie stanowisk pracy w szczególnych warunkach i szczególnym charakterze (art. 41 ust. 7 ustawy). Konsekwencje nieopłacania przez płatników składek na Fundusz Emerytur Pomostowych określa natomiast art. 40 ustawy. Przepis ten zawiera jedynie podstawową regulację w tym zakresie, a w pozostałym zakresie nakazuje odpowiednio stosować przepisy rozdziału 3 i 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Na potrzeby tej sprawy warto zwrócić jedynie uwagę, że zgodnie z art. 38 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w razie sporu dotyczącego obowiązku ubezpieczeń społecznych (podlegania obowiązkowi uiszczania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych) Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzje osobie zainteresowanej oraz płatnikowi składek (co do uprawnień Zakładu: por. też art. 39 ust. 3 pkt 1 i ust. 5 ustawy o emeryturach pomostowych).

Mając na względzie powyższe należy stwierdzić, że system emerytur pomostowych został w pewnym zakresie powiązany organizacyjnie z systemem ubezpieczeń społecznych. Przejawia się to chociażby w wykorzystaniu na potrzeby emerytur pomostowych regulacji dotyczących zgłaszania pracowników oraz zasad i trybu opłacania składek. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest też to, że osoby objęte emeryturami pomostowymi mogą korzystać z rozwiązań prawnych właściwych dla ubezpieczeń społecznych, w tym także przysługują im właściwe dla systemu ubezpieczeń społecznych środki prawne w razie niezgłoszenia ich przez pracodawcę albo w przypadku nie uiszczania przez płatnika składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych.

Odrębną grupę regulacji w ustawie o emeryturach pomostowych stanowią natomiast przepisy rozdziału 7. Przepisy te pełnią funkcje ewidencyjno-sprawozdawcze, przy czym obowiązki w tym zakresie nałożone zostały zarówno na podmioty publiczne (Zakład Ubezpieczeń Społecznych), jak i na płatników składek. W myśl art. 41 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych prowadzi centralny rejestr stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz centralny rejestr pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (za których przewidziany jest obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych). Dane tych rejestrów publicznych pochodzą od płatników składek, którzy z kolei obowiązani są prowadzić wykaz stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz ewidencję pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, za których jest przewidziany obowiązek opłacania składek na Fundusz (art. 41 ust. 4 pkt 1 i 2 ustawy). Ewidencja pracowników prowadzona jest przez pracodawcę i służy mu w celach realizacji zadań sprawozdawczych wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zob. art. 41 ust. 1 pkt 8 ustawy). Zważając, że w ewidencji tej gromadzi się dane pracowników, ustawodawca przewidział, że płatnik składek jest obowiązany informować pracownika o wpisaniu go do niej. Natomiast pracownik - w przypadku nieumieszczenia go w ewidencji - może wnieść w tym zakresie "skargę" do Państwowej Inspekcji Pracy.

W niniejszej sprawie B. K. zaskarżył decyzję Okręgowego Inspektora Pracy, którą utrzymano w mocy decyzję inspektora pracy Okręgowej Inspekcji Pracy Oddział w K. odmawiającą nakazania wpisania go do ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych. Organ powołał się przy tym na art. 11a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy, który stanowi, że właściwe organy Państwowej Inspekcji Pracy są uprawnione do nakazania pracodawcy umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych.

W ocenie Sądu w tym składzie powyższe decyzje merytoryczne wydane przez organy inspekcji pracy nie znajdują umocowania w świetle przepisów rozdziału 7 ustawy o emeryturach pomostowych. Jak wskazano wyżej, prowadzenie ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze jest tylko jednym z obowiązków pracodawcy o charakterze wyłącznie ewidencyjno-sprawozdawczym. Z kolei wpisanie do niej konkretnych pracowników, za których jest przewidziany obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych, stanowi pochodną tego obowiązku. Organy inspekcji pracy są uprawnione do kontroli prowadzonej przez pracodawców ewidencji (art. 10 ust. 1 pkt 9a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy), natomiast pracownicy podlegający wpisowi do niej mają dodatkowe uprawnienie do zainicjowania postępowania kontrolnego w tym zakresie (w formie skargi z art. 41 ust. 6). Szczególne zaakcentowanie uprawnienia pracownika do otrzymywania informacji i składania "skarg" w kwestii wpisu do ewidencji jest podyktowane względami dyscyplinująco-informacyjnymi, tym bardziej, że obowiązek prowadzenia ewidencji jest zadaniem pracodawcy wyłącznie wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na którego realizację w przeciwnym wypadku zainteresowany pracownik nie miałby żadnego wpływu.

Przyznanie pracownikowi uprawnienia do złożenia "skargi" dotyczącej niewpisania go do ewidencji pracowników określonej w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych nie może być natomiast w żadnym przypadku rozumiane jako uprawnienie pracownika do żądania wydania przez właściwe organy inspekcji pracy rozstrzygnięcia, czy dane stanowisko pracy (które zajmuje pracownik) spełnia wymogi ustawy o emeryturach pomostowych. Należy bowiem pamiętać, że to pracodawca określa wykaz stanowisk pracy, na których - w jego zakładzie pracy - wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (art. 41 ust. 4 pkt 1 ustawy o emeryturach pomostowych). Prawidłowość zaliczenia faktycznie istniejących stanowisk do wykazu stanowisk nie jest objęta kontrolą Państwowej Inspekcji Pracy (por. art. 10 ust. 1 pkt 9a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy w zw. z art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych).

Mając to wszystko na względzie należy stwierdzić, że organy inspekcji pracy - otrzymawszy skargę pracownika złożoną w oparciu o art. 41 ust. 6 ustawy o emeryturach pomostowych - obowiązane są wszcząć postępowanie kontrolne na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 9a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. Postępowanie to może zakończyć się wydaniem nakazu wpisu do ewidencji na podstawie art. 11a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy, jeżeli dane stanowisko pracy zostało przez samego pracodawcę zaliczone do wykazu stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, a pomimo to pracownik - spełniający wszystkie warunki do objęcia go obowiązkiem opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych - nie został wciągnięty do ewidencji. Nadto nakaz może być wydany w sytuacji, jeżeli w wyniku decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 38 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) ustalone zostanie, że pracownik zatrudniony na danym stanowisku spełnia warunki do objęcia go obowiązkiem uiszczania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych. Natomiast w przypadku, gdy stanowisko, na którym zatrudniony jest pracownik, nie zostało zaliczone przez pracodawcę albo uprawniony organ do stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, organ Państwowej Inspekcji Pracy obowiązany jest umorzyć postępowanie jako bezprzedmiotowe. W postępowaniu kontrolnym zainicjowanym przez pracownika skargą na pracodawcę inspekcja nie może bowiem rozstrzygać o charakterze jego pracy i przesądzać o okolicznościach decydujących o objęciu pracownika obowiązkami wynikającymi z przepisów emerytalnych. Rolą inspekcji jest wyłącznie orzekanie o istnieniu bądź nieistnieniu naruszenia obowiązku ewidencyjno-sprawozdawczego przez pracodawcę (por. wyrok z dnia 10 maja 2006 r. sygn. akt I OSK 1107/05, wyrok z dnia 19 stycznia 2006 r. sygn. akt I OSK 745/05, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl; wyrok z dnia 21 grudnia 2005 r. sygn. akt I OSK 455/05, niepubl.).

W tym miejscu warto zasygnalizować, że w wyroku z dnia 19 kwietnia 2011 r. sygn. akt I OSK 1969/10 (dostępny na stronie internetowej jw.) Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, iż nakazanie wpisania pracownika świadczącego pracę na stanowisku nie zaliczonym do wykazu stanowisk z art. 41 ust. 4 pkt 1 ustawy o emeryturach pomostowych do ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze byłoby w istocie wiążącym ustalaniem, czy określone stanowisko (zajmowane przez danego pracownika) spełnia wymogi przewidziane przez ustawę o emeryturach pomostowych. Tymczasem - zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego - do dokonywania tego rodzaju ustaleń (jakie stanowiska spełniają warunki ustawy o emeryturach pomostowych) organy inspekcji pracy nie są umocowane.

Mając na uwadze powyższe Sąd orzekający w niniejszym składzie uznał, że organy orzekające w tej sprawie nie miały uprawnienia do dokonywania wiążących ustaleń co do charakteru stanowiska elektromontera [...] zajmowanego przez B. K., gdyż jest to orzeczenie wykraczające poza uprawnienia kontrolno-nadzorcze inspekcji pracy wyznaczone przez art. art. 10 ust. 1 pkt 9a i art. 11a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. Nakaz taki mógłby być wydany jedynie w przypadku, gdyby stanowisko zajmowane przez skarżącego było zaliczone przez samego pracodawcę do wykazu z art. 41 ust. 4 pkt 1 ustawy o emeryturach pomostowych albo, gdyby o objęciu skarżącego obowiązkami określonymi w tej ustawie rozstrzygnięto uprzednio w stosownym do tego trybie (art. 38 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 40 ust. 7 ustawy o emeryturach pomostowych). W braku podstaw do nałożenia przedmiotowego nakazu organy inspekcji pracy nie były władne do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia, stąd postępowanie powinno zostać umorzone na postawie art. 105 § 1 kpa jako bezprzedmiotowe.

Z wymienionych wyżej powodów Sądu uznał natomiast za niezasadne zarzuty skargi, gdyż te w istocie zmierzały do wykazania, że błędnie nie zaliczono pracy na stanowisku elektromontera [...] do prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (załącznik nr 2 pkt 17 ustawy o emeryturach pomostowych). Tymczasem - jak wskazano - organy inspekcji pracy nie są upoważnione do wydawania decyzji władczo przesądzających o kwalifikacji stanowiska pracy w świetle wymogów ustawy o emeryturach pomostowych (zob. powołany wyżej wyrok z dnia 19 kwietnia 2011 r. sygn. akt I OSK 1969/10). O zaliczeniu danego stanowiska do stanowisk, na którym są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze decyduje pracodawca albo może przesądzić na wniosek pracownika Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wydając decyzję o obowiązku opłacania za danego pracownika składek na Fundusz Emerytur Pomostowych.

Uznając, że w tej sprawie organy inspekcji pracy wykroczyły poza upoważnienie wynikające z art. art. 10 ust. 1 pkt 9a i art. 11a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy, Sąd postanowił uchylić zaskarżoną decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w Poznaniu oraz poprzedzającą ją decyzję inspektora pracy Okręgowej Inspekcji Pracy Oddział w K. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.)

Co do wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 ostatnio powołanej ustawy.