Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1926/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-08-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 61a par. 1,  art. 36,7,77  par. 1, art. 80,  art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 lit. ai c,  art. 135, 152 i 200
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 2 ust. 1i7,  art. 6 ust. 1
journal: Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
law: Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędziowie: WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska WSA Dariusz Chaciński (spr.) Protokolant specjalista Joanna Pleszczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 sierpnia 2014 r. sprawy ze skargi [...] Spółka Akcyjna Handlowo-Przemysłowa "[...]" w [...] na postanowienie Ministra Gospodarki z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania 1. uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżone postanowienie nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Gospodarki na rzecz skarżącej [...] Spółka Akcyjna Handlowo-Przemysłowa "[...]" w [...] kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia [...] lutego 2014 r. Minister Gospodarki utrzymał w mocy własne postanowienie z dnia [...] listopada 2013 r., wydane na podstawie art. 61a § 1 k.p.a., odmawiające wszczęcia postępowania z wniosku [...], w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nr 5 Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 7 grudnia 1949 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...].

W uzasadnieniu postanowienia z dnia [...] lutego 2014 r. Minister Gospodarki wskazał na następujące okoliczności sprawy.

Podaniem z dnia [...] października 2009 r. [...] zwróciła się do Ministra Gospodarki z wnioskiem o stwierdzenie nieważności, wydanego z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.,), orzeczenia nr 5 Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 7 grudnia 1949 r., w części dotyczącej przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa [...].

Wnioskodawca argumentował, że [...] było polskim przedsiębiorstwem, o czym świadczy opublikowanie w Monitorze Polskim nr [...] z dnia [...] listopada 1930 r. statutu spółki, wpisy w księdze wieczystej dla nieruchomości w Poznaniu przy ul. [...] ([...]) oraz obecnie dane w KRS, w związku z czym ówczesne władze nie mogły traktować tego przedsiębiorstwa jako niemieckiego, podlegającego przejęciu na zasadzie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejściu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Zdaniem wnioskodawcy wadliwa była zastosowana w orzeczeniu nr 5 Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r. podstawa prawna przejęcia przedsiębiorstwa. Ponadto wskazano, że także procedura przejmowania przedsiębiorstwa [...] przez ówczesne władze naruszała przepisy obowiązującego prawa, co powinno stanowić przeszkodę dla wydania orzeczenia przez Ministra Handlu Wewnętrznego.

Zgodnie z art. 61 a § 1 k.p.a., gdy żądanie wszczęcia postępowania zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Z przepisu tego wynika zatem, że przed wszczęciem postępowania organ obowiązany jest do oceny, czy wnoszący podanie legitymuje się interesem prawnym do żądania jego wszczęcia.

W niniejszej sprawie prawem podmiotowym, które stanowi o istnieniu interesu prawnego do występowania z żądaniem określonym we wniosku z dnia 21 października 2009 r., jest prawo własności do znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Podmiot występujący w przedmiotowej sprawie powinien legitymować się prawem własności do przejętego przez Państwo przedsiębiorstwa w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17, ze zm.) – dalej: ustawa nacjonalizacyjna – tj. 5 lutego 1946 r.

Minister Gospodarki mając na uwadze obowiązek stwierdzenia, czy wnoszący podanie legitymuje się interesem prawnym do żądania wszczęcia postępowania, podjął czynności zmierzające do zgromadzenia materiału dowodowego pozwalającego ustalić tę kwestię.

Na podstawie akt zgromadzonych w sprawie organ ustalił, że w 1936 r. oddział w P. "[...]" Spółki [...] "Ł. J. B." z siedzibą w W. został wykreślony z rejestru handlowego (dowód: odpis z rejestru handlowego [...]: "Oddział w [...] został zlikwidowany" oraz informacja z dnia 19 lipca 1955 r. przekazana Sądowi Powiatowemu dla [...] przez Sąd Powiatowy dla [...] dotycząca wpisania w dziale [...] rejestru pod nr [...] w rubryce 2, tj.: "Odział w [...] został zlikwidowany - wpisano dnia 7 maja 1936 r."). Następnie w trakcie II Wojny Światowej dla przedsiębiorstwa spółki został wyznaczony powiernik w osobie K. W. (dowód: dokument mianowania K. W. jako powiernika z dnia 10 października 1941 r. oraz wpisy w rejestrze handlowym), który upoważniony był "do wszelkich sądowych i poza sądowych czynności i interesów prawnych, których powiernicza administracja w ramach właściwego prowadzenia przedsiębiorstwa wymaga. Jego nominacja zastępuje w tych granicach każde potrzebne pełnomocnictwo."

Niezależnie od powyższego w aktach sprawy znajduje się umowa sprzedaży z dnia 18 listopada 1942 r. z kartą poglądową z 8 stycznia 1943 r., dotycząca "polskiego zakładu: działka [...] tom I karta 22". Z umowy tej wynika, że K. Z., będący zarządcą komisarycznym "[...]" spółki handlowej L. J. B. – nabył ww. zakład/nieruchomość jako osoba fizyczna, określona w tych dokumentach jako "Niemiec z Rzeszy".

Ze zgromadzonych w sprawie dokumentów wynika, że od dnia 14 marca 1945 r. nad całością przedsiębiorstwa "[...]" Spółka Akcyjna [...] "Ł. J. B." ustanowiono tymczasowy zarząd państwowy. Należy zaznaczyć, że na skutek ustanowienia tymczasowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwem ww. spółki założono nowe oddziały przedsiębiorstwa m.in. w [...] (dowód: wniosek zarządcy tymczasowego Zarządu Państwowego nad całością przedmiotowego przedsiębiorstwa – K. W. z dnia 16 lipca 1945 r. o wpisanie do rejestru nowo założonych oddziałów przedsiębiorstwa m.in. w [...]; odpis z rejestru handlowego [...] z dnia 21 lipca 1945 r.).

Na podstawie zarządzenia Ministra Przemysłu z dnia 30 sierpnia 1946 r., ogłoszonego w Monitorze Polskim z dnia 30 września 1946 r., [...], przedsiębiorstwo "[...]" Spółki Akcyjnej [...] "Ł. J. B." w [...] zamieszczone zostało w drugim wykazie przedsiębiorstw przejmowanych na własność Państwa (lp. [...]), na zasadzie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.) przeprowadzono postępowanie zakończone postanowieniem Zespołu Odwoławczego Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w [...] z dnia [...] grudnia 1949 r. nr [...] w sprawie przedstawienia wniosku o wydanie orzeczenia o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstw i związanych z nimi urządzeń składowych i przeładunkowych ww. firmy. W związku z powyższym orzeczeniem nr [...] Ministrów Przemysłu Ciężkiego oraz Górnictwa i Energetyki z dnia [...] marca 1950 r., wydanym w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w trybie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, przejęto na własność Państwa, z dniem ogłoszenia tego orzeczenia, przedsiębiorstwa i związane z nimi urządzenia składowe i przeładunkowe firmy "[...]" Spółka Akcyjna [...] - Ł. J. B. - [...]. Następnie na podstawie zarządzenia Ministra Przemysłu Ciężkiego oraz Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. nastąpiło objęcie przedsiębiorstwa w związku z wydaniem ww. orzeczenia, z wyłączeniem obiektów górniczych i hutniczych, przez Centralę [...] . W dokumentach źródłowych brak jest orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo- odbiorczego oraz tego protokołu, stanowiących, zgodnie z § 75a ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r., integralną część orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa.

Niezależnie od powyższego na podstawie orzeczenia nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, w trybie art. 2 ust. 1 i 7 i art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, przeszło na własność Państwa przedsiębiorstwo pn. "[...]" - [...], ul. [...] z oznaczeniem przedmiotu działania tj. "składnica".

Wydanie tego orzeczenia zostało poprzedzone umieszczeniem przedmiotowego przedsiębiorstwa, na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji w [...] z dnia [...] marca 1947 r., opublikowanego w [...] Dzienniku Wojewódzkim z dnia [...] marca 1947 r. Nr 10, w dwudziestym czwartym wykazie przedsiębiorstw przechodzących, na zasadzie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej, na własność Państwa, stanowiącym załącznik do zarządzenia (lp. [...]), gdzie w rubryce "właściciele" wpisano: "niemieckie". W dokumentach źródłowych brak jest orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo- odbiorczego oraz tego protokołu, stanowiących integralną część orzeczenia o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa.

Minister Gospodarki dokonując ustaleń w zakresie interesu prawnego wnioskodawcy, na podstawie wskazanego wyżej stanu faktycznego podkreślił, że § 66 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa odsyła do odpowiedniego stosowania § 25 ust. 2 tego rozporządzenia, zgodnie z którym nie mają znaczenia prawnego drobne niedokładności w określeniu nazwy lub przedmiotu przedsiębiorstwa, jeżeli z całości ogłoszenia (orzeczenia) wynika, o jakie przedsiębiorstwo chodzi.

Mając na uwadze zarzut wnioskodawcy, że dokumenty przedłożone przez spółkę, a także zgromadzone przez organ administracji, potwierdzają, iż to wnioskodawca, a nie jakikolwiek inny podmiot był właścicielem składnicy znajdującej się na nieruchomości przy ul. [...], Minister podważył prawdziwość tego twierdzenia i wskazał, co następuje.

Przedmiotem nacjonalizacji dokonanej orzeczeniem nr [...] z dnia [...] grudnia 1949 r. było przedsiębiorstwo funkcjonujące jako zakład z nieruchomością (dowód: punkt 1 umowy z dnia 18 listopada 1942 r., tj. "polski zakład: działka [...] - [...] prowadzone w trakcie II Wojny Światowej przez zarządcę komisarycznego, a następnie nabyte przez obywatela Rzeszy Niemieckiej. Dla oznaczenia tego przedsiębiorstwa w wykazie przedsiębiorstw, podlegających nacjonalizacji na podstawie art. 2 nacjonalizacyjnej, stanowiącym załącznik do orzeczenia nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r., posłużono się jedynie częścią nazwy "[...] dodając adres przedsiębiorstwa przechodzącego na własność Państwa, tj. "[...]" oraz wskazując przedmiot działania przedsiębiorstwa, tj. "składnica" - dla jednoznacznego określenia, o jakie przedsiębiorstwo chodzi. Nie oznaczało to, w ocenie Ministra, że właścicielem przedsiębiorstwa jest bezspornie "[...]" Spółka Akcyjna [...] "Ł. J. B." w [...]. Przeciwnie, w wykazie dwudziestym czwartym przedsiębiorstw, przechodzących na własność Państwa na zasadzie art. 2 ustawy, wskazano przedsiębiorstwo mieszczące się w [...] przy ul. [...], które uznano za własność niemiecką, nie wskazując konkretnych osób fizycznych czy prawnych jako właścicieli tego przedsiębiorstwa. Ponadto, w orzeczeniu nacjonalizacyjnym z dnia [...] grudnia 1949 r. przedmiotowe przedsiębiorstwo umieszczono bez oznaczenia aktualnego jego właściciela, oznaczając przedsiębiorstwo w sposób tożsamy jak w ww. wykazie.

Mając powyższe na uwadze Minister stwierdził, że organ nacjonalizacyjny, uwzględniając regulacje § 66 ust. 2 rozporządzenia z 1947 r., wskazał przedmiot tego orzeczenia w sposób umożliwiający indywidualizację przejętego na własność Państwa przedsiębiorstwa.

Konkretyzacja poszczególnych składników majątkowych przedsiębiorstwa następowała poprzez sporządzenie w trybie § 73-75 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. protokołu zdawczo-odbiorczego z przejęcia przedsiębiorstwa przez "osoby lub organizacje gospodarcze". Orzeczeniem wydawanym, na podstawie § 75a rozporządzenia, właściwy minister ustalał, jakie składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym stanowią część składową tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Państwa. Dopiero zatwierdzony protokół zdawczo-odbiorczy stawał się nierozłączną częścią orzeczenia właściwego ministra o przejściu (art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej) lub przejęciu (art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej) przedsiębiorstwa na własność Państwa, umożliwiając tym samym wystąpienie przez osoby, o których mowa w ww. § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia, z roszczeniem odszkodowawczym. Jednocześnie wskazane wyżej orzeczenie właściwego ministra o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego stanowiło jedyny dowód na okoliczność, że mienie określonych osób fizycznych lub spółek handlowych przeszło lub zostało przejęte na własność Państwa w trybie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r.

W związku z powyższym Minister Gospodarki wskazał, że pomimo szerokiej kwerendy w aktach sprawy brak jest orzeczenia właściwego ministra o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego z przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa oznaczonego w orzeczeniu nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r., jako "[...] oraz tego protokołu. Dokumenty źródłowe nie zawierają informacji, jakie składniki majątkowe były częścią tego przedsiębiorstwa. Z akt postępowania nacjonalizacyjnego (prowadzonego przez komisje ds. upaństwowienia przedsiębiorstw) w trybie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej wynika, że mienie w [...] przy ul. [...] również było wskazywane jako składnik majątkowy przedsiębiorstwa "[...]" Spółki Akcyjnej [...] "Ł. J. B." w [...], jednakże brak jest protokołu zdawczo-odbiorczego potwierdzającego przejęcie nieruchomości na własność Państwa w trybie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej oraz orzeczenia zatwierdzającego ten protokół, co nie pozwala na jednoznaczne ustalenie, że razem z tym przedsiębiorstwem przejęto na podstawie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej nieruchomość w [...] przy ul. [...].

Ponadto zauważyć należy, że postanowieniem z dnia 18 grudnia 1995 r., III Ns [...] Sąd Rejonowy w [...] Wydział III Cywilny stwierdził, że Skarb Państwa nabył przez zasiedzenie z dniem 31 grudnia 1975 r. własność nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...] o pow. 0.60.35 ha według księgi wieczystej, a 0.58.65 ha według wyciągu z wykazu zmian gruntowych z dnia [...] października 1992 r., nr działki [...] nr mapy [...], zapisanej w księdze wieczystej [...] tom I karta 22 Sądu Rejonowego w [...]. W dniu 12 sierpnia 1996 r. zamknięto tę księgę wieczystą, a cały obszar przeniesiono do księgi wieczystej KW nr [...] (dowód: zaświadczenie Sądu Rejonowego [...] w [...] V Wydział Ksiąg Wieczystych z dnia 28 października 2010 r.).

Wnioskodawca był wpisany w księdze wieczystej, obejmującej nieruchomość w [...] przy ul. [...] i w tej materii Minister zgodził się z twierdzeniem wysuniętym we wniosku remonstracyjnym przez "[...]" Spółkę Akcyjną [...] "Ł. J. B." z siedzibą w [...]. Tym niemniej wobec bezspornego faktu zasiedzenia nieruchomości przez Skarb Państwa, brak jest podstaw do stwierdzenia, że nieruchomość ta przeszła na własność Państwa na podstawie orzeczenia nacjonalizacyjnego z dnia [...] grudnia 1949 r. W tym aspekcie właściwe jest stanowisko spółki, że "zasiedzieć nieruchomość może wyłącznie posiadacz samoistny nie będący jej właścicielem i niedopuszczalnym jest stwierdzenie zasiedzenia na rzecz właściciela nieruchomości z jakiegokolwiek powodu".

W związku z powyższym nie można uznać, że spółka skarżąca ma interes prawny w stwierdzeniu nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r., który oparty jest na prawie własności do ww. nieruchomości.

Jednocześnie, w ocenie Ministra Gospodarki, przedstawiony przez skarżącą spółkę tok rozumowania jest niejasny i niezrozumiały, albowiem prowadzi do wniosku, że pomimo, iż Skarb Państwa posiadał prawo własności do nieruchomość położonej w [...] przy ul. [...] w P., albowiem nabył je w drodze nacjonalizacji, tym niemniej skierował do Sądu Rejonowego w [...] wniosek o zasiedzenie, a więc zażądał ponownego stwierdzenia nabycia własności do ww. Nieruchomości, podczas gdy prawem takim się już legitymował.

Mając na uwadze powyższe oraz przedstawione dokumenty dotyczące prawa własności do mienia przy ul. [...] w [...], nie można przyjąć, zdaniem Ministra Gospodarki, że orzeczenie nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. "[...]" - [...], ul. [...] (składnica), dotyczyło interesu prawnego tej spółki.

Zdaniem Ministra Gospodarki brak jest dowodów wskazujących, że interes prawny wnioskodawcy jest konkretny, tj. że postępowanie nacjonalizacyjne zakończone orzeczeniem nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r. dotyczyło przedsiębiorstwa stanowiącego własność "[...]" Spółki Akcyjnej [...] "Ł. J. B." z siedzibą w [...]. Natomiast organ bezspornie ustalił, że przedsiębiorstwo "[...]" Spółki Akcyjnej [...] "Ł. J. B," z siedzibą w [...] przejęte zostało na własność Państwa na podstawie orzeczenia nr [...] Ministrów Przemysłu Ciężkiego oraz Górnictwa i Energetyki z dnia [...] marca 1950 r., a w trakcie II Wojny Światowej w [...] przy ul. [...] funkcjonowało przedsiębiorstwo prowadzone przez obywatela Rzeszy Niemieckiej. Oznacza to, że dokumenty źródłowe nie potwierdzają, że stronie skarżącej przysługiwało w stosunku do przedsiębiorstwa pn. "[...]" - [...], ul. [...] (składnica) prawo własności, tj. brak jest potwierdzenia istnienia interesu prawnego spółki do żądania stwierdzenia nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r.

Skargę na postanowienie Ministra Gospodarki z dnia [...] lutego 2014 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła "[...]" Spółka Akcyjna [...] "Ł. J. B." w [...]. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie:

1. art. 61a k.p.a. i art. 28 k.p.a. wskutek rozstrzygnięcia o braku przymiotu strony u spółki [...] bez wszczęcia postępowania administracyjnego;

2. art. 8 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. na skutek wybiórczego traktowania dowodów i dowolności w ocenie materiału dowodowego;

3. art. 1 i 8 ust. 1 dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych, wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, na skutek pominięcia tych przepisów przy rozstrzyganiu oraz ocenie materiału dowodowego.

Z uwagi na powyższe wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego je postanowienie Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2013 r., a także o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podniesiono między innymi, że to skarżąca, a nie jakikolwiek inny podmiot, była właścicielem nieruchomości przy ul. [...] w [...] oraz znajdującej się na tej nieruchomości składnicy. Spółka ta była właścicielem nieruchomości na dzień wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.

Posługiwanie się przez organ argumentacją przeciwną i wywodzenie w szczególności z wpisów do rejestrów oraz dokumentów sporządzonych w czasie II Wojny Światowej, o utracie własności przedmiotowej nieruchomości przez spółkę [...], jest chybione. Zdaniem skarżącej taka argumentacja organu pozostaje w sprzeczności z art. 1 i 8 ust. 1 dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych, wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, które stanowią, że wszelkie wyroki i inne orzeczenia, wydane podczas okupacji przez sądy niemieckie są nieważne i pozbawione skutków prawnych, zaś wpisy hipoteczne i rejestrowe na rzecz państwa niemieckiego, jego zrzeszeń publiczno-prawnych, obywateli niemieckich i osób narodowości niemieckiej ulegają wykreśleniu w każdym czasie.

Skarżąca spółka [...] już w dniu 10 listopada 1945 r. wystąpiła do sądu o przywrócenie stanu księgi wieczystej z roku 1939, co nastąpiło w dniu 28 grudnia 1945 r. Również skrócony odpis księgi wieczystej nr [...] potwierdza przysługującą spółce [...] własność przedmiotowej nieruchomości na dzień 4 lutego 1997 r. Tym samym nie sposób jest mówić, że w dniu nacjonalizacji przedmiotowa nieruchomość nie była własnością spółki [...].

Powyższego stanowiska nie zmienia również to, iż w stosunku do przedmiotowej nieruchomości zostało wydane postanowienie o zasiedzeniu przez Skarb Państwa. Chronologia dat każe przyjąć, iż wyciąganie wniosku o niemożności uznania, że własność nieruchomości przeszła na Państwo na mocy orzeczenia nacjonalizacyjnego z [...] grudnia 1949 r., z uwagi na wydane w 1995 r. orzeczenie o zasiedzeniu, nie może mieć miejsca. Wskazać należy, że wnioskowanie winno być zgoła odmienne, gdyż to przejście prawa własności nieruchomości na rzecz Państwa w 1946 r. wyłączało możliwość jej zasiedzenia. Zgodnie bowiem z utrwalonym poglądem doktryny i orzecznictwa, zasiedzieć nieruchomość może wyłącznie posiadacz samoistny nie będący jej właścicielem i niedopuszczalnym jest stwierdzanie zasiedzenia na rzecz właściciela nieruchomości z jakiegokolwiek powodu.

Niezależnie od powyższego powołując się na orzecznictwo skarżąca spółka stwierdza, że w sytuacji, gdy w chwili złożenia wniosku o wszczęcie postępowania nie można precyzyjnie ustalić, czy podmiot występujący z żądaniem posiada, czy nie posiada przymiotu strony w rozumieniu art. 28 k.p.a., należy w toku postępowania administracyjnego wyjaśnić wszelkie wątpliwości dotyczące interesu prawnego po stronie wnoszącego podanie, a więc postępowanie administracyjne winno być najpierw wszczęte. Ponieważ w niniejszej sprawie nie sposób jest mówić, że brak przymiotu strony u spółki [...] w chwili złożenia wniosku o stwierdzenie nieważności był oczywisty, czego dowodem jest zgromadzony materiał dowodowy, a także zakres czynności podjętych przez organ administracji do chwili wydania postanowienia, oraz czas potrzebny do ich przeprowadzania (4 lata), wydanie postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania jest pozbawione jakichkolwiek podstaw prawnych.

W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

W ocenie sądu skarga zasługiwała na uwzględnienie, aczkolwiek nie wszystkie zarzuty w niej podniesione można podzielić (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Przedmiotem sprawy był wniosek "[...]" Spółki Akcyjnej [...] "Ł. J. B." z siedzibą w [...] o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. "[...]" - [...], ul. [...]. Minister Gospodarki uznał, że wnioskodawca nie ma interesu prawnego we wszczęciu postępowania nadzorczego i zaskarżonym postanowieniem odmówił wszczęcia postępowania, na podstawie art. 61a § 1 k.p.a.

W ocenie sądu za zasadny należy uznać zarzut naruszenia tego przepisu. Stanowi on, że "Gdy żądanie, o którym mowa w art. 61, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania." Właściwe rozumienie normy zawartej w art. 61a § 1 k.p.a. musi prowadzić do wniosku, że odmowa wszczęcia postępowania administracyjnego następuje wówczas, gdy brak interesu prawnego wnioskodawcy jest oczywisty. "Przyjąć należy, że oczywistość ta (co do osoby niebędącej stroną) albo wynika już z podania zawierającego żądanie wszczęcia postępowania, albo została stwierdzona w wyniku jednostkowych i prostych czynności organu administracji publicznej. Chodzi tu zatem o przypadek niewątpliwego i nieskomplikowanego ustalenia, że żądanie osoby dotyczy cudzej sprawy" (zob. G. Łaszczyca, Postanowienie administracyjne w ogólnym postępowaniu administracyjnym, Warszawa 2011, s. 188). Natomiast gdy ustalenie interesu prawnego wymaga przeprowadzenia złożonego procesu dowodowego, w tym podjęcia licznych czynności wyjaśniających, to mogą być one dokonane wyłącznie po wszczęciu postępowania administracyjnego, w toku którego organ powinien wyjaśnić wątpliwości dotyczące istnienia interesu prawnego wnoszącego podanie. W przypadku jego braku wszczęte postępowanie musi być umorzone.

Tymczasem w niniejszej sprawie organ przez cztery lata przeprowadzał liczne czynności dowodowe (wyjaśniające), nawet przedłużał termin zakończenia postępowania, w oparciu o art. 36 k.p.a., po czym na końcu odmówił jego wszczęcia. Powstaje więc pytanie o to, w ramach jakiego trybu Minister dokonywał licznych i złożonych czynności ustalających, w oparciu o które doszedł do przekonania, że wnioskodawca nie ma przymiotu strony, skoro wszystkie te czynności zostały podjęte przed wszczęciem postępowania. Organ nadzoru zwracał się między innymi do Banku Gospodarstwa Krajowego o sprawdzenie, czy w posiadaniu tego banku znajduje się zestawienie rejestracji, dokumentów w trybie dekretu z dnia 3 lutego 1949 r. o rejestracji i umarzaniu niektórych dokumentów na okaziciela emitowanych przed dniem 1 września1939 r. (Dz. U. Nr 22, poz. 88), dotyczące wnioskodawcy. Następnie organ wystąpił do Sądu Rejonowego dla Miasta [...] o akta rejestrowe spółki. Wystosował również pismo do Archiwum Państwowego w [...] z prośbą o dokonanie kwerendy zbioru akt Sądu Okręgowego w [...] z lat 1930-1947 w celu odszukania akt rejestrowych spółki oraz kwerendy akt Ministerstwa Handlu Wewnętrznego i przekazanie w szczególności postanowień oraz protokołów wojewódzkiej i głównej komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw oraz protokołów zdawczo – odbiorczych z przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa i dokonał wielu innych czynności.

W takiej sytuacji, abstrahując od poprawności wniosków wyciągniętych z dokonanych czynności, organ mógł jedynie umorzyć postępowanie, a nie odmówić jego wszczęcia. Zatem naruszenie art. 61a § 1 k.p.a., poprzez jego błędną wykładnię, miało w tej sytuacji wpływ na wynik sprawy, jeśli rozumieć przez to także treść zapadłego rozstrzygnięcia.

Zdaniem sądu w okolicznościach tej sprawy nawet gdyby doszło do umorzenia postępowania, jako bezprzedmiotowego (art. 105 § 1 k.p.a.), to i tak byłoby to rozstrzygnięcie co najmniej przedwczesne, gdyż kwestia braku interesu prawnego "[...]" Spółki Akcyjnej [...] "Ł. J. B." w żądaniu częściowego stwierdzenia nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r., nie została w sposób jednoznaczny ustalona, ani przekonująco uzasadniona, co należy ocenić w kategoriach mogącego mieć wpływ na wynik sprawy naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.

Organ nadzoru wyszedł z prawidłowego założenia, że podmiot występujący z opisanym wyżej żądaniem w niniejszej sprawie powinien legitymować się prawem własności do przejętego przez Państwo przedsiębiorstwa w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17, ze zm.), tj. 5 lutego 1946 r. (str. 4 zaskarżonej decyzji). Po czym ustalił, że najpierw na podstawie orzeczenia nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, w trybie art. 2 ust. 1 i 7 i art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, przeszło na własność Państwa przedsiębiorstwo pn. "[...]" – [...], ul. [...], z oznaczeniem przedmiotu działania "składnica", a następnie, orzeczeniem nr [...] Ministrów Przemysłu Ciężkiego oraz Górnictwa i Energetyki z dnia [...] marca 1950 r., wydanym w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w trybie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, przejęto na własność Państwa, z dniem ogłoszenia tego orzeczenia, przedsiębiorstwa i związane z nimi urządzenia składowe i przeładunkowe firmy "[...]" Spółka Akcyjna [...] – Ł. J. B. – [...] (str. 7-8 zaskarżonej decyzji).

Być może nie zostało to jasno wyartykułowane (i stąd między innymi zarzut naruszenia art. 107 § 3 k.p.a.), ale z końcowej części rozważań zawartych w zaskarżonej decyzji zdaje się wynikać, że zdaniem Ministra Gospodarki obydwa wymienione w powyższych orzeczeniach przedsiębiorstwa, tj. "[...]" Spółka Akcyjna [...] – Ł. J. B. – [...] i "[...]" – [...], ul. [...], "składnica" – stanowiły odrębne podmioty, przy czym to ostatnie przedsiębiorstwo w czasie II Wojny Światowej było prowadzone przez obywatela Rzeszy Niemieckiej.

Jak sam Minister na początku rozważań zauważył, przy ustalaniu przymiotu strony w tym postępowaniu nie chodzi o stan istniejący "w czasie II Wojny Światowej", lecz o "prawo własności do przejętego przez Państwo przedsiębiorstwa w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. (...)". Słusznie zauważa skarżąca, że stan istniejący w czasie wojny jest bez znaczenia, gdyż na mocy cytowanych w skardze przepisów (art. 1 i 8 ust. 1 dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych, wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej), skutki czynności prawnych podjętych w tamtym czasie zostały unieważnione, a skarżąca już w dniu 10 listopada 1945 r. wystąpiła do sądu o przywrócenie stanu księgi wieczystej z roku 1939, co nastąpiło w dniu 28 grudnia 1945 r. Jak ustalił również organ, ze zgromadzonych w sprawie dokumentów wynika, że od 14 marca 1945 r. nad całością przedsiębiorstwa "[...]" Spółka Akcyjna [...] "Ł. J. B." ustanowiono tymczasowy zarząd państwowy. Na skutek ustanowienia tymczasowego zarządu państwowego założono nowe oddziały przedsiębiorstwa m.in. w [...] (dowód: wniosek zarządcy tymczasowego K. W. z dnia 16 lipca 1945 r. o wpisanie do rejestru nowo założonych oddziałów przedsiębiorstwa m.in. w [...]; odpis z rejestru handlowego [...]z dnia [...] lipca 1945 r.).

Organ powinien więc ustalić, czy przedsiębiorstwo o nazwie "[...]" – [...], ul. [...], "składnica", o jakim mowa w orzeczeniu nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r., nie było oddziałem "[...]" Spółki Akcyjnej [...] "Ł. J. B," w [...], na co może wskazywać powyższy wniosek i wpis do rejestru handlowego oraz wpis w księdze wieczystej [...], prowadzonej do 1996 r. dla nieruchomości przy ul. [...]w [...]. Wpisu skarżącej do tej księgi, jako właściciela, Minister nie kwestionuje (str. 10 decyzji), natomiast brak interesu prawnego przedsiębiorstwa wiąże również z późniejszym zasiedzeniem tej nieruchomości przez Skarb Państwa na dzień 31 grudnia 1975 r. (postanowienie SR w [...] z dnia 18 grudnia 1995 r., III Ns [...]).

Zauważyć więc należy, że dla ustalenia interesu prawnego skarżącej w niniejszym postępowaniu, późniejsze w stosunku do nacjonalizacji zasiedzenie samej nieruchomości przy ul. [...]w [...], może nie mieć zasadniczego znaczenia, jeśli okazałoby się, że przedsiębiorstwo "[...]" – [...], ul. [...], "składnica" było w istocie tylko oddziałem "[...]" Spółki Akcyjnej [...] "Ł. J. B." w [...]. Ponieważ ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej nie definiuje pojęcia przedsiębiorstwa, to dla ustalenia znaczenia tego pojęcia należy sięgać do przepisów kodeksu handlowego, obowiązującego w tamtym czasie. Wskazać więc należy, że "Ujawnieniu w rejestrze podlegają również oddziały spółki akcyjnej (art. 25 k.h.), ale ich wpis ma charakter wtórny i musi być powiązany z wpisem "centrali" (por. art. 36 k.h.). Wpis do rejestru handlowego oddziału nie nadaje mu podmiotowości prawnej, a jedynie zabezpiecza interesy osób wchodzących w stosunki z danym oddziałem, udostępniając tym osobom możność sprawdzenia zakresu uprawnień władz oddziału działających w imieniu zakładu głównego. Oddział jest więc tylko komórką organizacyjną spółki akcyjnej, przy pomocy którego jej kierownik działa w imieniu i z upoważnienia spółki." (zob. wyrok SN z 18.01.2000 r., III CKN 525/98, LEX nr 1218221).

Tak więc jeśli okazałoby się, że "[...]" – [...], ul. [...], "składnica" była tylko oddziałem spółki skarżącej, to niewątpliwie skarżąca miałaby interes prawny we wszczęciu postępowania nadzorczego w stosunku do orzeczenia nr [...] Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia [...] grudnia 1949 r., w części obejmującej to przedsiębiorstwo, a stwierdzone w prawomocnym postanowieniu zasiedzenie nieruchomości przy ul. [...] w [...] mogłoby mieć ewentualnie wpływ na treść rozstrzygnięcia nadzorczego, czego na tym etapie przesądzić w żaden sposób nie można. Przyczynę stwierdzenia zasiedzenia w powyższych okolicznościach organ powinien ustalić na podstawie akt postępowania o zasiedzenie. Postanowienie o zasiedzeniu może zatem stanowić wyłącznie jeden z dowodów w sprawie, odnośnie ewentualnego składu majątkowego nacjonalizacyjnego przedsiębiorstwa.

Nie jest natomiast prawdą twierdzenie skarżącego, że okoliczności wynikające z prawomocnego postanowienia sądu powszechnego w przedmiocie zasiedzenia, z uwagi na jego deklaratoryjny charakter, organ może pominąć, dokonując w tym przedmiocie własnych ustaleń co do tego, na jakiej podstawie prawnej doszło do nabycia przez Skarb Państwa własności nieruchomości przy ul. [...] w [...]. Byłoby to sprzeczne z art. 365 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Orzeczenie w przedmiocie stwierdzenia nieważności nacjonalizacji może co najwyżej mieć wpływ na możliwość podważania prawomocnego postanowienia o zasiedzeniu.

Na marginesie jedynie zauważyć należy, że organ nadzoru powinien również prześledzić ciągłość istnienia spółki skarżącej (pomimo jej nacjonalizacji), występującej z żądaniem wszczęcia postępowania nadzorczego, której to analizy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zabrakło, w kontekście art. 107 § 3 k.p.a.

Ocenę prawną zawartą w rozważaniach sądu i wskazania, co do dalszego postępowania, organ nadzoru weźmie pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Obok bowiem naruszenia art. 61a § 1 k.p.a., w dotychczasowym postępowaniu z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oceniono również interes prawny skarżącej, co wykazano wyżej.

Mając to na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w pkt 1 wyroku. O wstrzymaniu wykonania postanowienia orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a., a o kosztach na podstawie art. 200 p.p.s.a.