Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 4634/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-02-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Uprawnienia do wykonywania zawodu
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 10, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3, art. 123 § 1 i 2, art. 138 § 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 36(4) ust. 1 i 10, art. 36(5) ust. 2, art. 36(6) ust. 1
journal: Dz.U. 2016 poz 233
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Gronowski Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Andrzej Kuba (spr.) Protokolant Magdalena Sagan po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2017 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 maja 2016 r. sygn. akt VI SA/Wa 3/16 w sprawie ze skargi A. S. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego na rzecz A. S. kwotę 235 (dwieście trzydzieści pięć) złotych tytułem kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 10 maja 2016r., sygn. akt VI SA/Wa 3/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia 23 października 2015r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego.

Powyższy wyrok Sądu I instancji zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego, po rozpatrzeniu odwołania A. S., uchwałą z dnia 23 października 2015r. nr [...], na podstawie art. 368 ust. 1, 9 i 12 ustawy o radcach prawnych w związku z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymała w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej Nr 2 do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego 2015r. z siedzibą w S. nr [...] z dnia 11 kwietnia 2015r. stwierdzającą, że A. S. uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego, gdyż z zadania z zakresu prawa gospodarczego otrzymał ocenę niedostateczną.

W uzasadnieniu Komisja Egzaminacyjna II stopnia stwierdziła, że sprzecznie z założeniami zadania ustalono czas trwania umowy, gdyż w § 5 pkt 1 umowy zdający wskazał, że "Umowa zostaje zawarta na czas oznaczony od 1.04.2015 r. do 30.03.2015 r.". Zdaniem Komisji, nawet gdyby przyjąć, że w istocie skarżący popełnił oczywistą omyłkę pisarską, to nie można uznać, że prawidłowo wykonał założenie zadania III 1 b), jakim była trwałość stosunku najmu przez czas oznaczony, gdyż jednoroczny okres obowiązywania umowy nie cechuje się trwałością i nie byłby ekonomicznie i racjonalnie uzasadniony choćby dla najemcy, który zgodnie z założeniami zadania miał ponieść nakłady adaptacyjne w celu przystosowania lokalu do jego potrzeb.

W ocenie Komisji również klauzula waloryzacyjna zamieszczona w § 4 pkt 5 opracowanej przez zdającego umowy nie wypełnia założenia III 1 d) zadania egzaminacyjnego, gdyż zdający ustalił czynsz jako równowartość dolarów amerykańskich, przeliczanych na złote wg. kursu średniego, zgodnie z tabelą NBP z ostatniego dnia miesiąca kalendarzowego poprzedzającego płatność czynszu. Co w aktualnej sytuacji gospodarczej, w szczególności biorąc pod uwagę nieprzewidywalność kursów walut, trudno byłoby uznać ten zapis jako zapewniający taką ekwiwalentność.

W umowie sporządzonej przez egzaminowanego brak też było szczególnych okoliczności pozwalających każdej ze stron na zakończenie stosunku najmu, a wskazanie takich okoliczności było niezbędne dla zastrzeżenia skutecznego prawa do wypowiedzenia umowy najmu zawartej na czas określony.

Istotnym błędem świadczącym o niewystarczającej znajomości przez skarżącego przepisów prawa materialnego było też zdaniem Komisji zastosowanie art. 687 k.c., umożliwiającego najemcy zapłatę zaległego czynszu i uniknięcie rozwiązania umowy, gdyż zaproponowany przez skarżącego zapis umowny nie przewiduje takiej możliwości, choć autorzy zadania zakładali trwałość umowy. Nie ogranicza to wprawdzie uprawnienia wynajmującego do rozwiązania umowy w trybie kodeksowym, lecz może wywołać u wynajmującego przeświadczenie o możliwości rozwiązania umowy w trybie natychmiastowym bez obowiązku wyznaczenia dodatkowego terminu na zapłatę.

Komisja uznała także, że treść § 8 umowy nie zawierała zabezpieczenia interesu reprezentowanej strony w stopniu dostatecznym, ze względu na wysokość sankcji wobec wysokości czynszu, która może okazać się niewystarczająca na zabezpieczenie przewidzianych w umowie roszczeń w sytuacji, gdy zaległość w zapłacie czynszu będzie wnosiła równowartość trzymiesięcznego czynszu, a zawarte w odwołaniu twierdzenie odsyłające w tym zakresie do § 9 pkt 1 lit. b umowy nie było zrozumiałe. Komisja podzieliła również zastrzeżenie egzaminatora, że w umowie nie przewidziano żadnych zabezpieczeń ewentualnych roszczeń wynajmującego na wypadek nieterminowego zwrotu lokalu po ustaniu stosunku najmu.

Za zbędne uznano przyjęcie przez skarżącego zasady reprezentacji najemcy równocześnie przez prokurenta i jedynego członka zarządu, co mogłoby sugerować brak odpowiedniego rozumienia właściwych przepisów k.s.h. i k.c. dotyczących kompetencji zarządu i prokurenta samoistnego. Poza tym w umowie pominięto oznaczenie sądu rejestrowego, w którym przechowywane są akta rejestrowe "A." Sp. z o.o.

Zdaniem Komisji, analiza umowy sporządzonej przez skarżącego jako rozwiązanie zadania egzaminacyjnego potwierdziła również pozostałe zastrzeżenia egzaminatorów, w tym dotyczące braku staranności pracy, języka i zachwianej systematyki umowy.

W skardze na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia z dnia 23 października 2015r. skarżący wniósł o jej uchylenie, zarzucając naruszenie:

1. przepisów postępowania materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy:

a) art. 364 ust. 1 i 10, art. 365 ust. 2 u.r.p. przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na dowolnym oraz nieobiektywnym sprawdzeniu w toku postępowania egzaminacyjnego przygotowania prawniczego skarżącego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z zakresu prawa gospodarczego i umiejętności jej praktycznego zastosowania z naruszeniem ustawowych kryteriów oceny, pomimo że praca skarżącego spełniała kryteria formalne i wypełniała założenia objęte zadaniem egzaminacyjnym oraz uwzględniała interes strony reprezentowanej na potrzeby zadania egzaminacyjnego, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia, że praca z prawa gospodarczego nie zasługuje na podwyższenie oceny z negatywnej na pozytywną z uwagi na "...sporządzenie ważnej umowy najmu, która spełnia wszystkie wymogi formalne i w części realizuje założenia objęte zadaniem..." nie spełniającej jednak oczekiwań "konkretnego klienta" w sytuacji, gdy takie kryterium nie jest znane ustawie, a wszystkie kryteria ujęte w ustawie o radcach prawnych, w zadaniu egzaminacyjnym i w opisie istotnych zagadnień dla Komisji Egzaminacyjnej z zakresu prawa gospodarczego oceniana praca wypełniała;

b) art. 366 ust. 1 u.r.p. poprzez stwierdzenie, że zdający uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego z zakresu prawa gospodarczego, gdy tymczasem obiektywna i odpowiadająca prawu ocena zadania egzaminacyjnego prowadzi do oceny tej pracy w stopniu wyższym niż ocena niedostateczna, w związku z czym do uzyskania przez zdającego pozytywnego wyniku przeprowadzonego egzaminu radcowskiego;

2. przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy:

a) art. 10 K.p.a. poprzez brak umożliwienia stronie wypowiedzenia się co do zebranych dowodów poprzez pominięcie przez organ wniosku o przeprowadzenie dowodów z dokumentów, a w konsekwencji niezapewnienie stronie czynnego udziału w sprawie;

b) art. 123 § 1 i 2 K.p.a. poprzez niewydanie postanowienia w sprawie istotnej kwestii wynikającej w toku postępowania rozstrzygającej o istocie sprawy, tj. w sprawie odmowy lub dopuszczenia wniosków dowodowych zgłoszonych przez stronę;

c) art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu pierwszej instancji, mimo że sporządzona przez skarżącego praca egzaminacyjna z prawa gospodarczego powinna uzyskać ocenę pozytywną, ponieważ spełniała wszystkie kryteria oceny;

d) art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a., art. 80 K.p.a., art. 8 K.p.a., a także art. 107 § 3 K.p.a. poprzez:

- podjęcie uchwały utrzymującej w mocy uchwałę organu pierwszej instancji pomimo nierozpatrzenia i ustosunkowania się w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały co do zasadności argumentacji i zarzutów zaprezentowanych w odwołaniu z dnia 12 maja 2015r., w sytuacji, gdy na Komisji Egzaminacyjnej II stopnia spoczywał obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu fatycznego i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, czyli wzięcia pod uwagę wszystkich elementów pracy - w tym postawionych zarzutów i argumentacji;

- ocenienie sporządzonej umowy realizującej zadanie z prawa gospodarczego na potrzeby egzaminu radcowskiego w sposób wskazujący na przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów skutkujący zastosowaniem subiektywnego i dowolnego kryterium oceny nieznanego ustawie, prowadzący w konsekwencji do podjęcia decyzji wykraczającej poza granice uznania administracyjnego;

- niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia sprawy oraz na dokonaniu dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, bez wyraźnego wskazania przyczyn nieuwzględnienia twierdzeń i zarzutów strony skarżącej.

Komisja Egzaminacyjna II stopnia w odpowiedzi na skargę wniosła o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej uchwale.

W uzasadnieniu swojego wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że w zaskarżonej uchwale nie przeprowadzano prawidłowej analizy, czy praca skarżącego spełnia kryteria uzyskania oceny pozytywnej za rozwiązanie zadania na egzaminie radcowskim. W zaskarżonej uchwale i rozważaniach egzaminatorów zabrakło analizy konsekwencji oczywistej omyłki dotyczącej daty trwania umowy i możliwości jej konwalidacji oraz rozważenia jej skutków dla interesu strony.

W ocenie Sądu mimo błędu umowa jest ważna, gdyż z uwagi na treść art. 65 K.c. w umowach należy raczej badać jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Zdaniem Sądu I instancji, wolą skarżącego z pewnością nie było zawarcie umowy z błędną datą, pozostaje zatem ustalenie, na jaki okres strony chciały zawrzeć umowę. Błędne wpisanie daty nie powoduje nieważności umowy, lecz należy je zakwalifikować jako oczywistą omyłkę pisarską, co należałoby naprawić poprzez obustronne poprawki do umowy, aby nie było wątpliwości co do okresu obowiązywania umowy i świadczenia usług. Błąd co do daty umowy, noszący znamiona oczywistej omyłki, nie powinien być więc w żadnej mierze czynnikiem przesądzającym o negatywnej ocenie pracy.

W ocenie Sądu I instancji niewystarczające jest jedynie przyjęcie przez organ odwoławczy jednostronnego stanowiska egzaminatorów co do zasadniczego błędu pracy polegającego na mylnym wskazaniu roku zakończenia umowy najmu lokalu użytkowego, z całkowitym brakiem odniesienia się do możliwości naprawienia tego błędu w realnym obrocie gospodarczym i skutków tego dla stopniowania oceny z egzaminu. Organ winien wskazać z jakich powodów nie rozważa możliwości naprawienia takiego błędu w warunkach realnego obrotu gospodarczego i konsekwencji dla interesu prawnego reprezentowanej strony. Zdaniem Sądu taki błąd nie powinien decydować o ocenie negatywnej z tej części egzaminu.

Sąd I instancji uznał zatem, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia nie wykazała w sposób należyty, w kontekście prawidłowo wytkniętych błędów w sporządzonym przez skarżącego projekcie umowy, dlaczego sposób stosowania przez zdającego przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji i poprawności zaproponowanego przez niego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu reprezentowanej strony, nie dały wystarczających podstaw do przyjęcia pozytywnej oceny z tej części egzaminu radcowskiego.

Sąd I instancji wskazał, że sposobem na ograniczenie ryzyka związanego z przedwczesnym zakończeniem najmu (dzierżawy) jest zawarcie umowy na czas określony, a taki warunek skarżący wypełnił. Okres roczny wydaje się być standardowy w tego typu umowach. Natomiast Komisja w uchwale nie wyjaśnia z jakich powodów uważa za wypełnienie warunków zadania egzaminacyjnego zakreślenie trwałości stosunku najmu na czas dłuższy niż rok. Nie wyjaśnia też dlaczego jedyny sposób sprostowania oczywistej omyłki, to sprostowanie roku zakończenia umowy najmu z "2015" na "2016", a nie np. na "2017", czy "2018".

Zdaniem Sądu wydając sporną uchwałę, Komisja Egzaminacyjna II stopnia dopuściła się, mogącego mieć wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, a w szczególności art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., a także art. 107 § 3 k.p.a., polegającego na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia sprawy oraz na dokonaniu dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, bez wyraźnego wskazania przyczyn nieuwzględnienia twierdzeń i zarzutów strony skarżącej, nie odniesieniu się w uzasadnieniu uchwały w sposób precyzyjny do wszystkich zarzutów skarżącego dotyczących wadliwości oceny jego pracy, przede wszystkim odnośnie możliwości interpretacji oczywistej omyłki w dacie umowy na korzyść skarżącego. Komisja nie wyjaśniła jednoznacznie, dlaczego sposób stosowania przez skarżącego przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji i poprawności zaproponowanego przez niego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentował, nie dało wystarczających podstaw do przyjęcia pozytywnej oceny z części trzeciej egzaminu radcowskiego.

W ocenie Sądu I instancji, w konsekwencji powyższych uchybień proceduralnych organ odwoławczy nie ustalił w sposób jednoznaczny, czy rzeczywiście nie doszło do naruszenia przepisu art. 365 ust. 2 u.r.p. polegającego na zaniechaniu obiektywnej oceny zastosowanych przez skarżącego w rozwiązaniu trzeciej części egzaminu radcowskiego przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji oraz poprawności zaproponowanego przez niego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zdający miał reprezentować, sporządzając stosowny projekt umowy najmu uregulowanej w Kodeksie cywilnym, w ramach założeń zadania egzaminacyjnego. W związku ze stwierdzonymi uchybieniami procesowymi Sąd I instancji za przedwczesne uznał odnoszenie się do pozostałych zarzutów skargi.

Sąd I instancji stwierdził, że konieczne są powyższe wyjaśnienia oraz jednoznaczne określenie jak na ocenę całości pracy skarżącego wpływa możliwość naprawy oczywistej omyłki pisarskiej, a także dokonanie ostatecznej oceny poprawności danej pracy, do czego koniecznym jest dokonanie porównania i wyważenia pozytywnych i negatywnych elementów ocenianej pracy danej osoby zdającej, a nie ograniczanie się wyłącznie do wskazania elementów negatywnych. Dlatego Sąd I instancji nakazał, by w toku ponownego postępowania Komisja Egzaminacyjna II stopnia dokonała jeszcze raz pogłębionej analizy całego zgromadzonego dotychczas materiału dowodowego, która pozwoli na podjęcie właściwej decyzji, zgodnej z treścią przepisów ustawy o radcach prawnych, kierując się stosownymi wytycznymi Sądu wskazanymi w uzasadnieniu wyroku. Organ odwoławczy winien przede wszystkim ustosunkować się szczegółowo w uzasadnieniu uchwały do wskazanych w uzasadnieniu odwołania zarzutów skarżącego, pamiętając jednocześnie o obowiązku płynącym głównie z normy prawnej wyrażonej w przepisie art. 365 ust. 2 u.r.p.

Od powyższego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wniosła Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego, domagając się jego uchylenia oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych i zarzucając wyrokowi WSA w Warszawie, na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: p.p.s.a.) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez błędne przyjęcie, że Komisja II stopnia nie wyjaśniła wszystkich okoliczności istotnych dla pełnego i prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy oraz dokonała dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, bez wyraźnego wskazania przyczyn nieuwzględnienia twierdzeń i zarzutów zdającego sformułowanych w odwołaniu, czym miałyby zostać naruszone przepisy art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (dalej: k.p.a.) i art. 365 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982r. o radcach prawnych w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, podczas gdy organ odwoławczy w sposób prawidłowy zanalizował i ocenił wszystkie okoliczności faktycznoprawne sprawy, a podjęte przez organ rozstrzygnięcie mieści się w granicach prawa i swobodnej oceny dowodów.

W uzasadnieniu skarżąca kasacyjnie w pierwszej kolejności odniosła się do kwestii omyłki pisarskiej w dacie trwania umowy stwierdzając, że nie przesądziła jednoznacznie, iż oznaczenie terminu, na jaki umowa została zawarta, stanowi oczywistą omyłkę pisarską, a jedynie wskazała na prawdopodobieństwo zaistnienia takiej omyłki, zwracając jednocześnie uwagę na konsekwencje tak niefortunnie sformułowanego postanowienia umowy. Zdaniem Komisji skoro elementem przedmiotowo istotnym umowy najmu jest określenie czasu, na jaki ma zostać zawarta, to trudno uznać, że zmiana tego okresu nie ma charakteru merytorycznej zmiany treści oświadczenia woli, a co za tym idzie może wywołać szereg negatywnych konsekwencji dla reprezentowanej przez zdającego strony umowy, w tym wypadku wynajmującego. Według organu w przedmiotowej sprawie dokonano wszechstronnej i wnikliwej analizy kwestii zaproponowanego przez zdającego okresu, na jaki umowa miała zostać zawarta oraz konsekwencji związanych ze sposobem jego oznaczenia przez zdającego, również przy założeniu pomyłki pisarskiej. Jednocześnie odnosząc się do sposobu wykładni oświadczeń woli, przewidzianego w art. 65 K.c. skarżąca kasacyjnie Komisja podniosła, że w przypadku tak skonstruowanej umowy najmu, dokonanie wykładni oświadczeń woli stron mogłoby okazać się kłopotliwe i zapewne wymagałoby przeprowadzenia postępowania sądowego.

Zdaniem skarżącej kasacyjnie Sąd I instancji z naruszeniem art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzestał na badaniu jedynie kwestii czasu, na jaki została zawarta umowa, całkowicie pomijając, iż Komisja II stopnia dostrzegła w pracy zdającego szereg innych błędów, w tym istotnych, które łącznie przesądziły o utrzymaniu w mocy uchwały Komisji Egzaminacyjnej. Za błędne uznano mianowicie: brak zawarcia w umowie szczególnych okoliczności pozwalających każdej ze stron na zakończenie stosunku najmu, zastosowanie art. 687 K.c. świadczące o niewystarczającej znajomości przepisów prawa materialnego, ustalenie wysokości czynszu jako równowartości dolarów amerykańskich, nienależytą ochronę wynajmującego wynikającą z postanowień dotyczących kaucji (w tym jej wysokości), określenie reprezentacji najemcy równocześnie przez prokurenta i jedynego członka zarządu, pominięcie oznaczenia sądu rejestrowego, w którym przechowywane są akta rejestrowe najemcy oraz zbędne oświadczenie wynajmującego zawarte w § 2 pkt 1 lit. c umowy, upoważniające najemcę do wystawiania faktur bez podpisu odbiorcy, świadczące o nieznajomości aktualnych zasad dotyczących wystawiania faktur VAT. Zdaniem skarżącej kasacyjnie Komisji, uzasadnienie uchwały wskazuje jednoznacznie, dlaczego sposób zastosowania przez zdającego przepisów prawa, umiejętność ich interpretacji i poprawność zaproponowanego rozwiązania w kontekście interesów reprezentowanej strony nie były wystarczające dla wystawienia pracy oceny pozytywnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną A. S. wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Jego zdaniem Sąd l instancji w sposób przekonujący uargumentował, że ocena pracy egzaminacyjnej zastosowana w zaskarżonej uchwale z dnia 23.10.2015r. nosi cechy dowolności oraz narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie, albowiem organ odwoławczy poprzestał na powtórzeniu zastrzeżeń egzaminatorów Komisji l stopnia, bez merytorycznego odniesienia się do szczegółowych zarzutów odwołania, a w szczególności do możliwości naprawienia oczywistej omyłki pisarskiej w realiach obrotu gospodarczego. Trafnie zatem Sąd l instancji uznał, że takie postępowanie organu odwoławczego narusza reguły postępowania administracyjnego w stopniu uzasadniającym uchylenie kontrolowanego aktu. Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., ponieważ z uzasadnienia wyroku Sądu l instancji jasno wynika, co konkretnie powinno być ustalone ponownie i które dowody zostały ocenione nienależycie. Sąd l instancji w sposób precyzyjny, usystematyzowany i przejrzysty zaprezentował również tok rozumowania prowadzący do podjętego rozstrzygnięcia. A. S. ustosunkował się też szczegółowo do poszczególnych zarzutów Komisji dotyczących błędów w sporządzonej umowie najmu konkludując, że wszystkie te zarzuty są niezasadne.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Oznacza to związanie NSA zarzutami i wnioskami skargi kasacyjnej, które mogą dotyczyć wyłącznie ocenianego wyroku Sądu I instancji. Natomiast stosownie do treści art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna czynić zadość wymaganiom określonym dla pisma w postępowaniu sądowym oraz zawierać oznaczenie zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości czy w części, przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany. Przepis art. 174 p.p.s.a stanowi z kolei, iż skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: a) naruszenia prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) lub b) naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). W świetle cytowanych przepisów do autora skargi kasacyjnej należy wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów procesowych, które w jego ocenie naruszył Sąd I instancji i precyzyjne wyjaśnienie na czym polegało ich niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja - w stosunku do prawa materialnego, bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd I instancji – w odniesieniu do przepisów postępowania. A zatem Naczelny Sąd Administracyjny, z uwagi na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, ani uściślać bądź w inny sposób ich korygować.

W rozpoznawanej skardze kasacyjnej podniesiono wyłącznie zarzut mającego wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 §1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i art. 141 § 4 p.p.s.a. Zarzut ten w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie jest zasadny.

Związanie podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania w petitum skargi kasacyjnej przepisów prawa, którym według skarżącego uchybił sąd, określenia jaką postać miało to naruszenie, uzasadnienia zarzutu odnoszącego się ściśle do wskazanych naruszeń, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego wykazania dodatkowo, że wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. O skuteczności zarzutu naruszenia przepisów postępowania sformułowanego w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. nie decyduje każde im uchybienie, lecz tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przez wpływ, o którym mowa w przywołanym przepisie, rozumieć należy istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym w sprawie zaskarżonym orzeczeniem sądu administracyjnego I instancji, który to związek przyczynowy musi uzasadniać istnienie hipotetycznej możliwości odmiennego wyniku sprawy. Wynikającym z art. 176 p.p.s.a. obowiązkiem strony wnoszącej skargę kasacyjną jest więc nie tylko wskazanie podstaw kasacyjnych, lecz również ich uzasadnienie, co w odniesieniu do zarzutu naruszenia przepisów postępowania powinno się wiązać z uprawdopodobnieniem istnienia wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy.

Należy też podkreślić, że powołany w skardze kasacyjnej przepis art. 141 § 4 p.p.s.a., którego naruszenie zarzuca skarżący, jest przepisem proceduralnym, regulującym wymogi uzasadnienia. W ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi z powyższej normy prawnej. Zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. może być skutecznie postawiony w dwóch przypadkach: gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów, wymienionych w tym przepisie i gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy, wojewódzki sąd administracyjny nie wskaże, jaki stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania i dlaczego (por. uchwałę NSA z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt: II FPS 8/09, LEX nr 552012; wyrok NSA z dnia 20 sierpnia 2009 r., sygn. akt: II FSK 568/08, LEX nr 513044). Naruszenie to musi być przy tym na tyle istotne, aby mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Za pomocą zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, czy też stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego (por. wyrok NSA z dnia 18 września 2014 r., II GSK 1096/13, LEX nr 1572587).

Skarżący kasacyjnie organ upatruje naruszenia przepisów postępowania tj. art. 145 §1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i art. 141 § 4 p.p.s.a. w błędnym przyjęciu przez Sąd I instancji, że organ nie wyjaśnił wszystkich okoliczności istotnych dla pełnego i prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy oraz dokonał dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, bez wyraźnego wskazania przyczyn nieuwzględnienia twierdzeń i zarzutów zdającego sformułowanych w odwołaniu, czym miałyby zostać naruszone przepisy art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 ustawy k.p.a. i art. 365 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982r. o radcach prawnych. Zarzut procesowy strony skarżącej kasacyjnie koncentruje się zatem na wykazaniu wadliwego uzasadnienia zaskarżonego wyroku, poprzez przyjęcie przez Sąd nieprawidłowej oceny działania organu.

Tak sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut nie w pełni odpowiada powyższym wymogom stawianym skardze kasacyjnej. Skarżący kasacyjnie organ nie uzasadnił wpływu zarzucanego naruszenia przepisów postępowania na wynik sprawy, nie wykazał bowiem, że gdyby do zarzucanych naruszeń przepisów postępowania nie doszło, wyrok sądu administracyjnego I instancji byłby inny. Analiza treści uzasadnienia skargi kasacyjnej prowadzi też do wniosku, że za pomocą tego zarzutu skarżący kasacyjnie w istocie próbuje zwalczać prawidłowość przyjętego przez sąd stanowiska co do wykładni i zastosowania prawa materialnego przez organ, co jest niedopuszczalne.

Wbrew twierdzeniu strony skarżącej kasacyjnie, uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wymogom przewidzianym w art. 141 § 4 p.p.s.a., zawiera bowiem wszystkie obligatoryjne elementy treści wymienione w tym przepisie, a zawarty w nim wywód prawny pozwala na jednoznaczne ustalenie i ocenę w toku kontroli instancyjnej tego, co stanowiło podstawę prawną rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał podstawę prawną wyroku i wyjaśnił przyczyny podjętego rozstrzygnięcia, przedstawił stan sprawy, istotę zarzutów skargi i dokonał oceny zaskarżonej uchwały oraz podniesionych w skardze zarzutów w kontekście prawidłowości dokonanej przez Komisję negatywnej oceny egzaminu radcowskiego A. S. Sąd wyjaśnił w sposób wyczerpujący, dlaczego w rozpoznawanej sprawie uznał, że doszło do naruszenia prawa przy podejmowaniu zaskarżonej uchwały, a w konsekwencji dlaczego skarga została uwzględniona. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera zatem wymagane ustawą przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowiska strony przeciwnej, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej.

Zasadnie zarzucił Sąd I instancji, że w zaskarżonej uchwale Komisji brak konsekwencji co do sposobu traktowania przez nią błędnie wskazanego czasu trwania umowy najmu i skutków, jakie ten błąd wywarł na wynik egzaminu. Trafnie zarzucił Sąd I instancji, że w zaskarżonej uchwale zabrakło rozważań dotyczących skutków tego rodzaju oczywistej omyłki pisarskiej w rzeczywistym obrocie gospodarczym, konsekwencji, jakie ona mogłaby wywołać dla interesów prawnych strony umowy reprezentowanej przez zdającego oraz skutków dla stopniowania oceny z egzaminu. Trafnie ocenił Sąd I instancji, że mimo tego rodzaju błędu dotyczącego czasu trwania umowy, umowa ta byłaby ważna. Zasadnie też zarzucił Sąd, że organ nie wyjaśnił w sposób jednoznaczny jak potraktował to uchybienie i jaki miało ono wpływ na ostateczną ocenę egzaminu. Prawidłowo Sąd zarzucił, że niewystarczające było ograniczenie się przez organ odwoławczy jedynie do przyjęcia stanowiska egzaminatorów co do mylnego wskazania roku zakończenia umowy najmu lokalu użytkowego, z całkowitym brakiem odniesienia się do możliwości naprawienia tego błędu w realnym obrocie gospodarczym. Organ winien był wskazać powody braku rozważenia możliwości naprawienia takiego błędu w warunkach realnego obrotu gospodarczego i konsekwencji dla interesu prawnego reprezentowanej strony. Zasadnie też ocenił Sąd I instancji, że skarżący przewidując zawarcie umowy najmu na czas oznaczony, spełnił wymagany w zadaniu egzaminacyjnym warunek ograniczenia ryzyka związanego z przedwczesnym zakończeniem najmu, a Komisja w uchwale nie wyjaśniła z jakich powodów uważa okres roczny za zbyt krótki do zapewnienia wymaganej w zadaniu egzaminacyjnym trwałości stosunku najmu.

Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, Sąd nie ograniczył się wyłącznie do kwestii wadliwie wskazanego przez zdającego czasu zawarcia umowy. Zasadnie zarzucił Sąd I instancji, że Komisja Egzaminacyjna winna była obok wytkniętych błędów w sporządzonym przez zdającego projekcie umowy, wskazać także poprawne elementy umowy i dokonać ich ważenia w kontekście 5-stopniowej skali ocen wyników egzaminu. Trafnie zatem za nieprawidłowe uznał Sąd ograniczenie się przez Komisję wyłącznie do wyliczenia i omówienia błędów umowy, przy braku zestawienia ich z elementami prawidłowo w umowie zawartymi.

Mając powyższe na uwadze należy zatem uznać, że trafnie Sąd I instancji przyjął, iż Komisja dokonała nienależytej oceny tego, z jakiego powodu sposób stosowania przez zdającego przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji oraz poprawności zaproponowanego przez niego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu reprezentowanej strony, nie dały wystarczających podstaw do przyjęcia pozytywnej oceny z tej części egzaminu radcowskiego. Należy podkreślić, że A. S. zarówno w odwołaniu, jak i w skardze, szczegółowo odniósł się do zarzucanych przez Komisję błędów w sporządzonej umowie, ale do tych argumentów Komisja się nie ustosunkowała. Pomimo zatem tego, że skarżący zakwestionował wszystkie zarzucane mu błędy, podając argumenty prawne świadczące jego zdaniem o nieprawidłowym stanowisku Komisji, Komisja w zarzucanej uchwale te argumenty pominęła, poprzestając jedynie na powtórzeniu i zaakceptowaniu stanowiska obu egzaminatorów. W ogóle nie ustosunkowano się w szczególności do argumentacji strony dotyczącej tego, że "nadreprezentacja" spółki nie była błędem, gdyż w zadaniu egzaminacyjnym nie wyrażono zalecenia określenia reprezentacji wynajmującego w sposób najbardziej optymalny liczebnie. Nie odniesiono się również do argumentacji skarżącego dotyczącej nienaruszenia art. 687 k.c., mającego jego zdaniem charakter semiimperatywny skierowany na ochronę najemcy, a nie imperatywny, jak również do argumentów świadczących jego zdaniem i nienaruszeniu przepisów o VAT. Organ pominął także rozbudowaną argumentację dotyczącą prawidłowości zastosowanej klauzuli waloryzacyjnej, przesłanek uzasadniających wcześniejsze rozwiązanie umowy najmu, wadliwości stanowiska egzaminatora o możliwości zawarcia w umowie niesporządzonej w formie aktu notarialnego oświadczenia o dobrowolnym poddaniu się egzekucji, niejasności w zakresie zabezpieczenia w formie kaucji, itd. Trafnie zatem zarzucił Sąd I instancji, że Komisja nie odniosła się do argumentacji skarżącego i że świadczyło to o nienależytym wyjaśnieniu sprawy. Zasadnie zatem Sąd ocenił, że wydając uchwałę Komisja Egzaminacyjna II stopnia dopuściła się mogącego mieć wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, a w szczególności art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., a także art. 107 § 3 k.p.a., polegającego na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia sprawy wynikających z nieodniesienia się w uzasadnieniu uchwały w sposób precyzyjny do wszystkich zarzutów skarżącego dotyczących wadliwości oceny jego pracy i niewskazania przyczyn nieuwzględnienia twierdzeń i zarzutów strony, a przez to na dokonaniu dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego.

Wbrew zatem zarzutowi skargi kasacyjnej, Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że organ nie ustalił w sposób jednoznaczny, czy rzeczywiście nie doszło do naruszenia przepisu art. 365 ust. 2 u.r.p. polegającego na zaniechaniu obiektywnej oceny zastosowanych przez skarżącego w rozwiązaniu trzeciej części egzaminu radcowskiego przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji oraz poprawności zaproponowanego przez niego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zdający miał reprezentować, sporządzając stosowny projekt umowy najmu uregulowanej w Kodeksie cywilnym, w ramach założeń zadania egzaminacyjnego. Zasadnie zatem Sąd I instancji nakazał, by w toku ponownego postępowania Komisja Egzaminacyjna II stopnia dokonała jeszcze raz pogłębionej analizy całego zgromadzonego dotychczas materiału dowodowego, która pozwoli na podjęcie uchwały zgodnej z treścią przepisów ustawy o radcach prawnych.

W konsekwencji za nieuzasadniony uznać należy także postawiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Przepis ten ma charakter wynikowy. Skoro w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji prawidłowo dostrzegł i zakwestionował naruszenie przez organ przepisów prawa procesowego, w konsekwencji zasadnie uwzględnił skargę i uchylił zaskarżoną uchwałę.

Mając powyższe na uwadze, sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów postępowania uznać należało za niezasadny. Z tego powodu Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną i zasądził koszty postępowania kasacyjnego, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. oraz art. 204 pkt 2 p.p.s.a.