Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 670/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2021-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135, art. 200 w zw. z art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 61 ust. 2 pkt 2 a i b oraz art. 61 ust. 2 d u.p.s
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Roleder, asesor sądowy WSA Barbara Romanczuk (spr.), Protokolant st. sekretarz sądowy Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 23 listopada 2021 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] maja 2021 r. numer [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. na rzecz skarżącego A. K. kwotę 497,00 (słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta B. przez Starszego Specjalistę Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w B. z dnia [...] maja 2021r. nr [...] ustalono odpłatność A. K. za pobyt dziadka W. H. w Domu Pomocy Społecznej w B. za okres od 1.01.2021 r. do 31.01.2021 r. w wysokości 717,10 zł, od 1.02.2021 r. do 28.02.2021 r. w wysokości 351,11 zł; od 1.03.2021 r. do 31.03.2021 r. w wysokości 344,90 zł, od 1.04.2021 r. do 30.04.2021 r. w wysokości 825,10zł, oraz od 1.05.2021 r. w wysokości po 748,15 zł,

Organ I instancji w decyzji z dnia [...] maja 2021 r. oparł się na przepisie art. 61 ust. 1 - 3 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z treścią którego do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej obowiązani są w kolejności: mieszkaniec domu, małżonek, zstępni przed wstępnymi, gmina z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Jako, że w przedmiotowej sprawie dochód mieszkańca tj. W. H. nie pozwala na poniesienie pełnej odpłatności za pobyt w domu opieki społecznej oraz nie posiada on małżonka, ustalono obowiązek A. K. do ponoszenia części wymienionych wyżej opłat.

A. K. w odwołaniu zaskarżył przedmiotową decyzję w całości, zarzucając organowi I instancji w szczególności brak rzetelnej i mającej odzwierciedlenia w rzeczywistości weryfikacji:

- możliwości finansowych bezpośrednich zstępnych mieszkańca domu, zamieszkałych - w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, w skutek czego przeniesiono obowiązek regulowania opłat na dalszych zstępnych;

- miesięcznych kosztów życia skarżącego w stosunku do osiąganych przychodów w latach 2020-2021.

W uzasadnieniu odwołania, zarzucił organowi I instancji, że dokonał weryfikacji jedynie kręgu osób zobowiązanych zamieszkujących w B., a pominął dwójkę dzieci W. H., które przebywają za granicą. Nadto podniesiono, że w myśl regulacji art. 61 ust. 1 pkt 1-3 ustawy, wnuki nie są zobowiązane w pierwszej kolejności do wnoszenia opłaty z tytułu pobytu w domu opieki społecznej. Zdaniem strony, organ winien zwrócić się w trybie pomocy prawnej do administracji skarbowej krajów, gdzie przebywają dzieci pana W. H., tj. do Stanów Zjednoczonych i Kanady z wnioskiem o udzielenie informacji na temat wysokości dochodów tych osób. Dowody z oświadczenia osób zobowiązanych, nie obrazują rzeczywistego stanu dochodu tych osób. Z tego powodu, skarżący podniósł, że organ I instancji nie dokonał wyczerpującego wyjaśnienia sprawy i zaniedbał przeprowadzenia postępowania dowodowego w tej części. Nadto A. K. wskazał, że od [...] sierpnia 2019 r. jest ojcem R. K. i obecnie ponosi wydatki na jej rzecz średnio 1000 PLN miesięcznie, a pozostałe wydatki pochłaniają całe przychody. Z uwagi na okres pandemii, obecne zarobki skarżącego (branża turystyczna) obniżyły się ok. 30-50 %.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W ocenie organu II instancji, organ I instancji prawidłowo przeprowadził postępowanie, ustalił wszystkie niezbędne dane, które następnie uwzględnił w treści decyzji, a przy dokonywaniu obliczeń wziął pod uwagę okoliczności, które miały wpływ na ustalenie wysokości opłaty.

Cytując art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2020r. poz. 1876 dalej jako: "u.p.s.") organ podniósł, iż z ustalonego stanu faktycznego wynika, że Pan W. H. - dziadek A. K. przebywa w Domu Pomocy Społecznej w B. przy ul. [...] od dnia [...].03.2018 r. Średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w ww. domu od 1 kwietnia 2020 r. do 31 marca 2021 r. wynosił 4.098,00zł, zaś od 1 kwietnia 2021 r. wynosi 4.139,00zł (Zarządzenie Nr [...] Prezydenta Miasta B. z dnia [...].02.2020 r. oraz od dnia 1.04.2021 r. Zarządzenie Nr [...] Prezydenta Miasta B. z dnia [...].03.2021 r.). Podopieczny DPS na mocy decyzji z dnia [...].02.2018 r. znak: [...], ostatni raz zmienionej w dniu [...].04.2021 r. ponosił opłatę w kwocie 1.205,41 zł miesięcznie za okres 1.04.2021 r. do 31.03.2021 r. oraz obecnie ponosi opłatę w kwocie 1.255,52zł miesięcznie od dnia 1.04.2021 r. (tj. 70% kwoty swego dochodu). Ponieważ wnoszona przez Pana W. H. opłata nie pokrywa pełnego kosztu utrzymania w DPS, z przepisów ustawy o pomocy społecznej wynika, że obowiązek ponoszenia odpłatności w pozostałej części spoczywa na zstępnych mieszkańca. Kwota różnicy pomiędzy średnim miesięcznym kosztem utrzymania mieszkańca, a opłatą W. H. za pobyt w DPS wynosi: - 2.892,59 zł w okresie od 1.01.2021 r. do 31.03.2021 r. (4098,00 zł - 1.205,41 zł), - 2.883.48 zł w okresie od 1.04.2021 r. (4139,00 zł - 1.255,52 zł). Z akt sprawy wynika, że krąg osób ustawowo zobowiązanych do ponoszenia opłat za pobyt krewnej w DPS to sześcioro zstępnych: troje dzieci - J. H., A. S., H. K. oraz troje wnuków: A. K., T. K. i V. H.

Ustalenia w zakresie sytuacji dochodowej poszczególnych osób organ II instancji przedstawił w sposób następujący:

- J. H. - syn Pana W. H. - prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i córką V., zamieszkują w Kanadzie. Według ostatniego oświadczenia, jest on osobą niepełnosprawną o trwałym kalectwie, i jednocześnie jest jedynym żywicielem rodziny, żona jest osobą bezrobotną z uwagi na zły stan zdrowia, córka jest studentką. Podał, że jego dochody są niskie i nie przekraczają 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. W tym stanie rzeczy, nie wszczęto postępowania w sprawie ustalenia opłaty wobec syna J. H. ani wnuczki V.,

- A. S. - córka Pana W. H. - prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dwiema niepełnoletnimi córkami Julią i Amelią, rodzina zamieszkuje w USA. Według ostatniego oświadczenia, córka jest w stanie ponosić opłatę za ojca i podpisała umowę zobowiązującą do wnoszenia opłaty w kwocie po 200,00 zł miesięcznie od dnia 1.01.2021 r.,

- H. K. - córka Pana W. H. - prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, dochód na osobę w rodzinie przekracza kwotę 300% kryterium dochodowego. Pani H. K. ustalono opłatę w wysokości przekroczenia 300% kryterium oraz zastosowano częściowe zwolnienie od opłaty z uwagi na trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji, wymagającą leczenia i rehabilitacji. Decyzją z dnia [...].05.2021 r. Nr [...] po uwzględnieniu zwolnienia, H. K. została zobowiązana do uiszczania opłaty w kwocie 150,00zł od 1.01.2021 r. do dnia 31.03.2021 r. oraz po 170,00zł od 1.04.2021 r. do 31.03.2022 r.,

- T. K. - wnuk Pana W. H., prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, ale nie wyraził zgodę na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, który został przeprowadzony w formie telefonicznej w dniu [...].04.2021 r., a także nie wyraził zgody na podpisanie umowy w sprawie odpłatności. Z wywiadu środowiskowego oraz zaświadczeń zakładu pracy wynikało, iż dochód Strony stanowił wynagrodzenie i w każdym okresie objętym decyzją przekraczał kwotę 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Decyzją z dnia [...].06.2021 r. nr [...] organ ustalił wysokość opłaty: za styczeń 2021 r. - 924,20 zł, za luty 2021 r. - 977,57 zł, za marzec 2021 r. - 1.643,34 zł, za kwiecień 2021 r. - 1.232,87 zł, za maj 2021 r. - 916,67 zł, od 1.06.2021 r. - po 945,07 zł miesięcznie,

- A. K. - wnuk Pana W. H. i jednocześnie strona niniejszego postępowania, prowadzi wspólne z gospodarstwo domowe z małoletnią córką, a także zamieszkuje w tym samym lokalu z matką dziecka, która prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Miesięczny dochód rodziny A. K. stanowi wynagrodzenie za pracę w różnych wysokościach oraz dochód z wynajmu w wysokości 1.143,75 zł miesięcznie (przychód pomniejszony o podatek dochodowy od osób fizycznych). Ustalono na podstawie przeprowadzonego wywiadu z [...].04.2021 r. oraz zaświadczeń o zarobkach, iż dochód przekracza kwotę 300% kryterium dochodowego, lecz zobowiązany odmówił podpisania umowy, zatem wszczęte zostało postępowanie w sprawie ustalenia ww. opłaty.

Mając powyższe na uwadze organ II instancji wskazał, że zgodnie z art. 8 ust. 1 oraz ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej wynosi 1.584,00 zł. Opłata została ustalona w kwocie stanowiącą przekroczenie 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z wyszczególnieniem poszczególnych kwot za dany miesiąc (wyliczenie kwoty znajduje się w decyzji organu I instancji oraz tabelach znajdujących się na karcie nr 261 oraz 262 akt sprawy). W ocenie Kolegium Odwoławczego przyjęty sposób dokonanych obliczeń jest zgodny z treścią art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej, a organ I instancji ustalił wszystkie niezbędne dane oraz uwzględnił te informacje w treści decyzji, a przy dokonywaniu obliczeń wziął pod uwagę okoliczności, które miały wpływ na ustalenie wysokości opłaty. Prawidłowo również organ I instancji dokonał ustaleń wobec wszystkich tych osób i uwzględnił w rozstrzygnięciu te okoliczności, które wpływają na sposób obliczenia opłaty, nie pomijając dwójki dzieci W. H., które przebywają za granicą. Organ prowadził korespondencję mailową z synem mieszkańca - J. H., przyjął oświadczenie majątkowe oraz dokumenty świadczące o stałych opłatach i obciążeniach finansowych jego rodziny. Z posiadanej dokumentacji wynikało, że rodzina nie jest w stanie partycypować w kosztach pobytu ojca/dziadka w domu pomocy społecznej. W zakresie ustaleń odnoszących do zobowiązanej córki mieszkańca - A. S., pozyskano oświadczenie majątkowe, nadto córka zobowiązała się w drodze umowy do ponoszenia opłaty w wysokości 200 zł miesięcznie.

Odnosząc się do zarzutów odwołania organ II instancji podkreślił, że ustawa o pomocy społecznej nie reguluje sposobu postępowania w przypadku, gdy osoba zobowiązana przebywa za granicą. Ustawodawca nie przekazał polskim organom administracyjnym uprawnień do kierowania zapytań w sprawach z zakresu pomocy społecznej do zagranicznych organów podatkowych. Natomiast z kodeksu postępowania administracyjnego wynika, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opnie biegłych oraz oględziny (art. 75 §1 Kpa). Tym samym, oświadczenie Strony, zwłaszcza złożone po pouczeniu o odpowiedzialności karnej za udzielanie nieprawdziwych informacji, stanowi dowód podlegający ocenie w danej sprawie.

Odnosząc się do zarzutu w zakresie kolejności osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty Kolegium wyjaśniło, że jeśli w kręgu osób zobowiązanych uczestniczy kilkoro zstępnych, to każdy z nich ma obowiązek ponoszenia opłat, a jedynie różnicować je może osiągane kryterium dochodowe każdego zstępnego. Ustawodawca, nie wskazuje, że w pierwszej kolejności organ winien prowadzić postępowanie wobec bliższych zstępnych (dzieci), a dopiero w dalszej kolejności wobec dalszych zstępnych (wnuków).

Odnosząc się do trudnej sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego podniesionej w skardze organ odwoławczy wyjaśnił, iż okoliczności te, nie mają znaczenia dla ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty oraz jej wysokości. Mogą natomiast stanowić podstawę, do wydania decyzji o zwolnieniu z ponoszenia w całości lub w części ustalonej opłaty na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej w odrębnym postępowaniu (tak Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 6 lutego 2020 r. II SA/Sz 1098/19 ). Tego rodzaju postępowanie jest postępowaniem następczym w stosunku do ustalenia opłaty i prowadzone jest dopiero w przypadku złożenia odrębnego wniosku zainteresowanej strony, Wprawdzie przepis art. 103 u.p.s. wskazuje, że przy ustalaniu opłaty bierze się pod uwagę wysokość dochodów i możliwości (małżonka czy zstępnych), jednak ma on zastosowanie w przypadku ustalania wysokości opłaty w drodze umowy i to wówczas, gdy wysokość opłaty przewyższa minimalne obciążenia wynikające z ustawy.

W związku z powyższym organ odwoławczy uznał rozstrzygnięcie organu I instancji za prawidłowe.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku na w/w decyzję wywiódł pełnomocnik A. K. zarzucając:

I. Naruszenie przepisów postępowania, uchybienie którym miało istotny wpływ na wynik sprawy, mianowicie:

1) art. 7 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, skutkujące uznaniem, że organ I instancji w sposób prawidłowy przeprowadził postępowanie oraz w sposób wnikliwy i wystarczający ustalił wszystkie niezbędne dane w sytuacji gdy zaniechał uzyskania zaświadczenia od administracji skarbowej Stanów Zjednoczonych i Kanady, skutkiem czego w sposób nieprawidłowy i niemający oparcia w rzeczywistości ustalił sytuację majątkową osób zobowiązanych na gruncie art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej tj. J. H. i A. S., oraz w żaden sposób nie ocenił sytuacji majątkowej V. H.;

2) art. 7a § 1 k.p.a., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wynikającej z przepisu art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., co do kolejności obciążania obowiązkiem ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej bliższych zstępnych przed dalszymi zstępnymi;

3) art. 8 § 1 k.p.a. poprzez:

- nieposzanowanie zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania, skutkiem czego organy I i II instancji przerzuciły obowiązek ponoszenia znacznej części opłaty za pobyt W. H. w domu pomocy społecznej na skarżącego w sytuacji, gdy zaniechano rzetelnego zweryfikowania sytuacji finansowej innych osób zobowiązanych na gruncie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. tj. J. H. oraz A. S. oraz całkowicie odstąpiono od zweryfikowania sytuacji majątkowej V. H.;

- nieposzanowanie zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie uczestników do władzy publicznej, polegającej na uznaniu braku istnienia uprawnień organu do kierowania zapytań w sprawach z zakresu pomocy społecznej do zagranicznych organów podatkowych, w sytuacji gdy Rzeczypospolita Polska jest stroną umów międzynarodowych regulujących kwestie wymiany informacji z zakresu prawa podatkowego;

- nieposzanowanie zasady zaufania do władzy publicznej, skutkujące decyzją organu, który w sposób arbitralny dokonał wyboru skarżącego, jako osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty za pobyt W. H. w domu pomocy społecznej, przy jednoczesnym pomięciu innych osób zobowiązanych do ponoszenia tej opłaty, tj. J. H., A. S. oraz V. H.;

4) art. 75 § 1 k.p.a. poprzez nieuprawnione przyjęcie, iż w przedmiotowej sprawie zostały dopuszczone wszystkie dowody pozwalające na wyjaśnienie przedmiotowej sprawy, w sytuacji gdy nie zwrócono się w ramach pomocy prawnej do organów administracji skarbowej Stanów Zjednoczonych oraz Kanady w celu zweryfikowania przedstawionych przez J. H. oraz A. S. oświadczeń dotyczących ich sytuacji majątkowej, podczas gdy wbrew złożonym oświadczeniom są to osoby dobrze sytuowane pod względem finansowym;

5) art. 81a § 1 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji wydanie niekorzystnej decyzji względem Skarżącego, nakładającej na niego obowiązek ponoszenia miesięcznych opłat za pobyt W. H. tj. dziadka Skarżącego w domu pomocy społecznej, w sytuacji gdy zgromadzony materiał dowodowy pozostawia wątpliwości co do stanu faktycznego, w szczególności w zakresie osiąganych dochodów przez inne osoby zobowiązane na gruncie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. tj. J. H., A. S. oraz nie przeprowadzono postępowania dowodowego względem V. H.;

6) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez:

- brak zgromadzenia pełnego materiału dowodowego pozwalającego na ustalenie dochodu części osób zobowiązanych na gruncie art. 61 ust, 1 pkt 2 u.p.s. do wnoszenia opłat za pobyt W. H. w domu pomocy społecznej tj. J. H. oraz A. S.;

- odstąpienie od podjęcia czynności polegających na zwróceniu się w ramach pomocy prawnej do organów administracji skarbowej Stanów Zjednoczonych i Kanady, co w konsekwencji doprowadziło do niezweryfikowania sytuacji majątkowej osób zobowiązanych na gruncie art. 61 ust, 1 pkt 2 u.p.s. do wnoszenia opłat za pobyt W. H. w domu pomocy społecznej tj. J. H. oraz A. S.;

- brak podjęcia czynności pozwalających na dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego a co z tym idzie zebranie niewyczerpującego materiału dowodowego w sprawie, polegających na niepoczynieniu ustaleń co do sytuacji majątkowej osoby zobowiązanej na gruncie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. tj. V. H.;

- pominięcie istotnych, udowodnionych faktów w przedmiotowej sprawie, mianowicie dowodów z dokumentów przedłożonych przez skarżącego, świadczących o jego trudnej sytuacji majątkowej i rodzinnej;

- naruszenie zasady swobodnej oceny materiału dowodowego, polegającej na zrównaniu oświadczeń przedstawionych przez osoby zobowiązane na gruncie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. tj. J. H. oraz A. S. i tym samym zrównanie waloru dowodowego tych oświadczeń z mocą dowodową zaświadczeń organów administracji skarbowej;

- powierzchowne przeprowadzenie postępowania dowodowego względem części osób zobowiązanych na gruncie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. tj. J. H. oraz A. S. i oparcie decyzji wyłącznie na przedstawionych przez nich oświadczeniach dotyczących ich aktualnej sytuacji majątkowej oraz całkowite pominięcie V. H., w sytuacji gdy są to osoby dobrze sytuowane majątkowo, posiadające wystarczające środki na regulowanie opłat za pobyt W. H. w domu pomocy społecznej;

- nierzetelne zweryfikowanie sytuacji majątkowej skarżącego, skutkujące obciążeniem go opłatą za pobyt dziadka W. H. w kwocie przekraczającej jego możliwości finansowe, zgodnie z regułą wynikającą z u.p.s.

7) art. 8 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez:

- nieuwzględnienie całego materiału dowodowego i nie odniesienie się przez organy zarówno I jak i II instancji do dokumentów złożonych przez skarżącego; - pominięcie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przez organ II instancji zarzutu skarżącego zawartego w odwołaniu od decyzji organu I instancji odnoszącego się do braku zbadania przez organ I instancji jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, a w szczególności przyczyn braku weryfikacji faktycznych miesięcznych kosztów życia, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz uniemożliwia dokonanie pełnej kontroli zaskarżonej decyzji.

- pominięcie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przyczyn braku przeprowadzenia postępowania dowodowego względem V. H., pozwalającego na wyjaśnienie jej sytuacji majątkowej.

II. Naruszenie przepisów prawa materialnego, mianowicie:

1) art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. poprzez:

- błędne przyjęcie, iż przepis ten nie ustala kolejności ponoszenia ciężaru opłat za pobyt w domu pomocy społecznej wśród zstępnych poprzez obciążanie w pierwszej kolejności bliższych zstępnych a dopiero następnie dalszych sytuacji w orzecznictwie funkcjonuje utrwalony pogląd sprowadzający się do konieczności stosowania analogii do obowiązku alimentacyjnego w tej kwestii, tj. obciążanie w pierwszej kolejności bliższych zstępnych przed dalszymi;

- jego błędne zastosowanie polegające na obciążeniu skarżącego, będącego dalszym zstępnym, opłatami za pobyt W. H. w domu pomocy społecznej, w sytuacji gdy obowiązek ten obciąża w pierwszej kolejności bliższych zstępnych, tj. J. H. oraz A. S., będących dziećmi W. H.;

- jego błędne zastosowanie prowadzące do pominięcia przy ustalaniu opłaty z pobyt W. H. w domu pomocy społecznej jego dzieci tj. J. H. oraz A. S. oraz wnuczki V. H.;

2) art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a i b w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s., poprzez ich błędne zastosowanie, skutkujące przyjęciem, iż fakt zawarcia przez A. S. umowy zobowiązującej do wnoszenia opłat w kwocie po 200,00 zł miesięcznie pozwala na odstąpienie od konieczności czynienia ustaleń dotyczących możliwości majątkowych tej osoby, w sytuacji gdy zawarcie umowy ma na celu umożliwienie zobowiązanym na gruncie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. zadeklarowania wyższej opłaty niż wynika to z naruszonego przepisu art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a i b u.p.s.

3) art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s. poprzez niewłaściwe wyliczenie wysokości opłaty jaką skarżący został zobowiązany do ponoszenia za pobyt W. H. w domu pomocy społecznej;

4) art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez naruszenie zasady równego traktowania przez władze publiczne, polegające na ustaleniu względem skarżącego obowiązku ponoszenia znacznej części opłaty za pobyt W. H. w domu pomocy społecznej, w sytuacji gdy odstąpiono od obciążania opłatą innych osób zobowiązanych na gruncie art. 61 ust. 1 pkt 2) u.p.s. tj. J. H., A. S. oraz V. H..

Mając na względzie powyższe zarzuty skarżący wniósł o:

1. uchylenie w całości decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego bądź uchylenie decyzji organu II instancji oraz utrzymanej w mocy decyzji organu I instancji z dnia [...] maja 2021 roku,

2. zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego wg. norm przepisanych.

Dodatkowo do akt sprawy w dniu 19 listopada 2021 r. wpłynęła replika do odpowiedzi na skargę, w której podtrzymano wcześniejsze zarzuty, a także powołano się na przekroczenie kryterium dochodowe zarówno przez A. S., jak i J. H., co zobowiązywało organ do wydania decyzji o ponoszeniu odpłatności za pobyt w DPS, a także na nieustalenie sytuacji dochodowej pełnoletniej V. H.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga podlegała uwzględnieniu, bowiem zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w stopniu, który uzasadnia ich uchylenie.

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 t.j., zwanej dalej p.p.s.a) sądowa kontrola legalności orzeczeń administracyjnych sprawowana jest w granicach danej sprawy, lecz sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że sąd bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy.

Przedmiotem kontroli sądowo administracyjnej w rozpoznawanej sprawie jest prawidłowość decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] czerwca 2021 r. utrzymującą w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta B. przez Starszego Specjalistę Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w B. z dnia [...] maja 2021r., w której ustalono odpłatność A. K. (wnuka) za pobyt dziadka W. H. w Domu Pomocy Społecznej w B. w różnych kwotach za poszczególne miesiące.

Zaakcentować przy tym należy, że mimo licznych zarzutów skargi dotyczących naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, a także przepisów prawa materialnego tj. art. 61 ust. 1 pkt 2 i art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a i b w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s. (w większości zasadnych), wszystkie one sprowadzają się do zakwestionowana braku dokładnego wyjaśnienia i zweryfikowania sytuacji finansowej zstępnych przebywających za granicą w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie. Zdaniem skarżącego zaniechano zweryfikowania oświadczeń J. H. i A. S. oraz nie podjęto ustaleń wobec V. H.. W skardze został wyrażony pogląd, że organy administracyjne mają możliwość wymiany informacji z organami administracji skarbowej Stanów Zjednoczonych i Kanady na podstawie międzynarodowych umów zawartych przez Rzeczpospolitą Polską, w celu ustalenia ich dochodów.

Należy wskazać, że art. 60 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1876 dalej jako: "u.p.s.") wprowadza generalną zasadę, zgodnie z którą pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Osoby zobowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt w domu społecznej określone zostały w art. 61 ust. 1 u.p.s. Są to w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej,

przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Wynikający z mocy ustawy obowiązek ponoszenia opłaty za osobę przebywającą w domu pomocy społecznej, ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach, wymaga swego skonkretyzowania i zindywidualizowania zarówno co do wysokości, jak i osoby nim obciążonej. Formą, oprócz umowy, może tu być decyzja, o której mowa w art. 59 ust. 1 u.p.s. (uchwała NSA z 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17, www.orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej CBOSA). Decyzja o ustaleniu opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ma charakter konstytutywny.

W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że przepis art. 61 ust. 1 u.p.s. zawiera krąg osób, w stosunku do których można orzec o obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu opieki społecznej i jednocześnie wynika z niego kolejność, w jakiej wymienione podmioty ponoszą odpłatność za ten pobyt. Jednak o regule kolejności nie ma mowy w sytuacji wystąpienia obowiązku ponoszenia opłat przez kilkoro zstępnych. Każdy z nich ma taki sam obowiązek ponoszenia opłat, a jedynie różnicować ich może kryterium dochodowe. W sytuacji, gdy występują w sprawie zstępni, którzy potencjalnie mogą być obciążeni kosztami opłat, to organ winien prowadzić postępowanie jednocześnie w stosunku do wszystkich osób należących do tego samego kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty na pobyt. Osoby te powinny być zawiadamiane o wszczęciu postępowania i powinny być stronami tego postępowania, a także ich wszystkich powinna dotyczyć decyzja w sprawie ustalenia obowiązku odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. W sytuacji gdy organ chce za dany okres obciążyć daną osobę, musi znać sytuację dochodową wszystkich osób zobowiązanych, bo wtedy będzie wiadomo kto i w jakiej wysokości może zostać obciążony opłatą. Za różne okresy może różnie kształtować się sytuacja dochodowa poszczególnych zobowiązanych (por. wyrok WSA w Warszawie z 23 maja 2019 r., sygn. akt VIII SA/Wa 238/19, CBOSA). Z przepisów ustawy nie wynika, że organ administracji może w sposób arbitralny dokonać wyboru osoby spośród osób zobowiązanych do ponoszenia tej opłaty, będących zstępnymi i tylko w stosunku do niej prowadzić postępowanie (por. wyroki wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 19 kwietnia 2018 r., II SA/Rz 46/18; WSA w Gliwicach z dnia 14 czerwca 2018 r., IV SA/Gl 56/18, WSA w Warszawie z dnia 27 czerwca 2018 r., VIII SA/Wa 198/18; wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 7 kwietnia 2020 r., II SA/Go 110/20, CBOSA).

Zdaniem Sądu organy I i II instancji prawidłowo ustaliły krąg osób zobowiązanych na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s, stwierdzając, iż w jego skład wchodzi sześcioro zstępnych, tj. troje dzieci J. H., A. S., H. K. oraz troje wnucząt, tj. A. K., T. K. oraz V. H. W stosunku do każdej z tych osób toczyło się postępowania w zakresie ustalenia sytuacji dochodowej oraz ewentualnego zobowiązania do wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej. Takie postępowanie oddzielnie nie toczyło się tylko do V. H., która jak organ ustalił, mimo że jest pełnoletnia zamieszkuje wraz z rodzicami, w tym J. H.. W ocenie Sądu nieprowadzenie odrębnego postępowania, tak jak w stosunku do pozostałych zstępnych było nieprawidłowe, w sytuacji kiedy jest ona pełnoletnia. Tak samo jak A. K. i T. K. jest przecież wnuczką osoby przebywającą w DPS, czyli zstępną która wymieniona jest w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Organ zatem dowolnie nie może sobie wybierać osoby spośród osób zobowiązanych do ponoszenia tej opłaty, będących zstępnymi i tylko w stosunku do niej prowadzić postępowanie, co potwierdza wyżej przytoczone orzecznictwo, jak również uzasadnienie uchwały NSA z 11 czerwca 2018 r. sygn. akt I OPS 7/17.

Podsumowując ustalenia organów obu instancji w sprawie niniejszej w zakresie osób zobowiązanych i ustalonej odpłatności za DPS należy wskazać, że na datę orzekania przez Sąd sytuacja ta wygląda następująco:

- J. H. - syn Pana W. H. - prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i córką V., zamieszkuje w Kanadzie; na podstawie oświadczenia organ ustalił, że jego dochody są niskie i nie przekraczają 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, a w związku z tym nie wszczęto postępowania w sprawie ustalenia opłaty wobec syna J. H. ani wnuczki V., wprawdzie przesłano mu umowę nr [...] z [...] kwietnia 2020 r. z odpłatnością w kwocie około 600 zł (w zależności od miesiąca); strona nie podpisała umowy (k. 45 akt admin. organu I instancji);

- A. S. - córka Pana W. H. - prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dwiema niepełnoletnimi córkami Julią i Amelią, rodzina zamieszkuje w USA; według ostatniego oświadczenia, córka jest w stanie ponosić opłatę za ojca i podpisała umowę zobowiązującą do wnoszenia opłaty w kwocie po 200,00 zł miesięcznie od dnia 1.01.2021 r.; umową z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] zobowiązała się do wnoszenia opłaty w kwocie 400 zł (k. 47 akt admin. organu I instancji);

- H. K. - córka Pana W. H. - prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, dochód na osobę w rodzinie przekracza kwotę 300% kryterium dochodowego; pani H. K. ustalono opłatę w wysokości przekroczenia 300% kryterium oraz zastosowano częściowe zwolnienie od opłaty z uwagi na trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji, wymagającą leczenia i rehabilitacji. Decyzją z dnia [...].05.2021 r. Nr [...] po uwzględnieniu zwolnienia, H. K. została zobowiązana do uiszczania opłaty w kwocie 150,00zł od 1.01.2021 r. do dnia 31.03.2021 r. oraz po 170,00zł od 1.04.2021 r. do 31.03.2022 r. (k. 121 akt admin. organu I instancji);

- T. K. - wnuk Pana W. H., prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, przekracza kwotę 300% kryterium dochodowego, ale nie wyraził zgodę na podpisanie umowy w sprawie odpłatności; decyzją z dnia [...].06.2021 r. nr [...] organ ustalił wysokość opłaty: za styczeń 2021 r. - 924,20 zł, za luty 2021 r. - 977,57 zł, za marzec 2021 r. - 1.643,34 zł, za kwiecień 2021 r. - 1.232,87 zł, za maj 2021 r. - 916,67 zł, od 1.06.2021 r. - po 945,07 zł miesięcznie; decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. został częściowo zwolniony z opłaty i zobowiązany jest do płacenia kwoty 200 zł (k. 187 akt admin. organu I instancji);

- A. K. - wnuk Pana W. H. i jednocześnie skarżący niniejszego postępowania, prowadzi wspólne z gospodarstwo domowe z małoletnią córką, a także zamieszkuje w tym samym lokalu z matką dziecka, która prowadzi odrębne gospodarstwo domowe; ustalono iż dochód przekracza kwotę 300% kryterium dochodowego, lecz zobowiązany odmówił podpisania umowy, zatem wszczęte zostało postępowanie w sprawie ustalenia ww. opłaty.

Ostatecznie zatem z sześciu zstępnych W. H. do opłaty zostali zobowiązani: H. K. (córka) i jej dwóch synów (wnuki) oraz A. S. (córka) na podstawie umowy, zaś J. H. (syn) i jego córka V. nie ponoszą żadnej odpłatności.

Mając powyższe na uwadze, dokonane przez organy ustalenia w zakresie sytuacji dochodowej części osób budzą wątpliwości. W stosunku do części osób pozostających w kręgu osób zobowiązanych tj. J. H., A. S. oraz V. H. (osób mieszkających poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej) organ ustalając ich sytuację majątkową oparł się wyłącznie na przedłożonych przez J. H. i A. S. oświadczeniach, złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej, co w okolicznościach niniejszej sprawy mogło być uzasadnione. Zgromadzenie innych dowodów w sytuacji przebywania za granicą byłoby znacznie utrudnione i przedłużało by postępowanie, zaś ustawa o pomocy społecznej nie reguluje sposobu postępowania w przypadku, gdy osoba zobowiązana przebywa za granicą. Słusznie organy wskazują, że ustawodawca nie przekazał polskim organom administracyjnym uprawnień do kierowania zapytań w sprawach z zakresu pomocy społecznej do zagranicznych organów podatkowych. W takiej sytuacji, organy administracyjne opierają się na dowodach zebranych w toku postępowania, w tym przypadku oświadczeniach danych osób.

Słusznie w tym zakresie organy wskazują, że z kodeksu postępowania administracyjnego jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny (art. 75 §1 Kpa). Tym samym, oświadczenie strony, zwłaszcza złożone po pouczeniu o odpowiedzialności karnej za udzielanie nieprawdziwych informacji, stanowi dowód podlegający ocenie w danej sprawie. Mając przy tym na uwadze złożone oświadczenia zarówno przez J. H. i A. S. – takie oświadczenie powinno również zostać odebrane od V. H., która jest pełnoletnia – organ wyciągnął niezrozumiałe wnioski, naruszając tym zarówno przepisy k.p.a. jak również art. 61 ust. 1 pkt 2 w zw. z ust. 2 pkt 2 lit. a i b u.p.s.

Skoro bowiem organ sam podkreślił, że w tym zakresie miał prawo oprzeć się na oświadczeniach stron postępowania, to niezrozumiałe jest dlaczego ustalił, że osoby te nie kwalifikują się – na podstawie wykazanych dochodów – do wydania decyzji zobowiązującej do wnoszenia opłat. Takie zróżnicowanie pod względem gromadzenia materiału dowodowego wobec osób pozostających w jednym kręgu obowiązanych w sposób rażący uchybia zasadom ogólnym postępowania administracyjnego a w szczególności narusza zasady prawdy obiektywnej, zaufania do władzy publicznej, równego traktowania, proporcjonalności i bezstronności.

Podkreślić bowiem należy że w piśmie procesowym z dnia 16.11.2021 r. pełnomocnik skarżącego słusznie podniósł co należy zacytować, że:

a) A. S.: Ze złożonego przez nią oświadczenia z dnia [...] lutego 2021 r. wynika, iż zamieszkuje razem z mężem oraz dwiema niepełnoletnimi córkami. Miesięczny dochód na rodzinę wynosi łącznie 5 450 dolarów amerykańskich. Jako, że w skład rodziny A. S. wchodzą cztery osoby, należy tę kwotę podzielić na 4, co daje kwotę 1 362,50 dolarów amerykańskich na miesiąc. Biorąc pod uwagę kurs dolara amerykańskiego na dzień sporządzania niniejszego pisma, wynoszący 4,09 złotych za 1 dolar amerykański, miesięczny dochód na osobę w rodzinie A. S. wynosi w przybliżeniu 5 572 zł. Kwota ta bezsprzecznie znacząco przekracza minimalną kwotę wynikającą z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s. –tj. 1584 zł, przekroczone kryterium dochodowe;

b) J. H.: Ze złożonego przez niego oświadczenia z dnia [...] lutego 2021 r. wynika, iż zamieszkuje on z żoną oraz pełnoletnią córką. J. H. wskazuje, że w porównaniu do poprzednio składanych oświadczeń dochody nie uległy zmianie a wręcz zmalały. W oświadczeniu z dnia [...] kwietnia 2018 r. wskazał, że miesięczne dochody netto wynoszą 3020,94 (prawdopodobnie dolarów kanadyjskich). Jednocześnie załączył on zaświadczenie o zatrudnieniu w firmie K., ze stawką 25,35 dolarów na godzinę w czterdziestogodzinnych tygodniu pracy (co daje mniej więcej zarobki na poziomie 4 056 dolarów kanadyjskich (karta 25 akt sprawy J. H.). Jako, że w skład rodziny J. H. wchodzą 3 osoby, to kwotę dochodu wskazaną w oświadczeniu należy podzielić na 3, co daje kwotę miesięczną w wysokości 1 006,98 dolarów kanadyjskich na osobę. Na dzień sporządzania niniejszego pisma kurs dolara kanadyjskiego wynosił 3,26 złotych za 1 dolar kanadyjski. Przeliczając dochód na osobę w rodzinie J. H. otrzymujemy kwotę mniej więcej 3 282 złotych. Kwota ta również bezsprzecznie znacząco przekracza minimalną kwotę wynikającą z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s. - tj. 1584 zł, przekroczone kryterium dochodowe;

c) V. H.: Organ nie podjął jakichkolwiek czynności sprawdzających możliwości partycypowania w kosztach względem tej osoby, pomimo że jest pełnoletnia i posiada zdolności zarobkowe.

Niezrozumiałe jest zatem stanowisko obu organów powołujących się z jednej strony wyłącznie na oświadczenia stron złożone w postępowaniu, z uwagi na przebywanie one za granicą i brak możliwości weryfikacji ich dochodów, a z drugiej strony przyjęcie, że mimo iż dochód posiadany przez te osoby jest wyższy niż 300% kryterium dochodowe na osobę w rodzinie (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s.), nie należy w tym zakresie wydawać decyzji. Podkreślić przy tym jeszcze raz należy, że opłatami organ obciążył i to w znacznych zakresie (kwoty oscylują koło 800-1000 zł), głównie rodzinę H. K. (córka) i jej dwóch synów (wnuki), którzy przebywają w Polsce. Sprzeczne jest to chociażby z zasadami współżycia społecznego, aby obciążać tymi opłatami jedynie osoby zamieszkujące w Polsce, zaś co do osób przebywających za granicą dowolnie uznawać, że nie są one w stanie regulować tych opłat. Powszechnym przy tym jest, że osoby przebywające w Stanach czy Kanadzie mają dochody na zupełnie innym poziomie i trudno uznać, że żyją one w ubóstwie. Podkreślić przy tym należy, że nie ma tu potrzeby zwracania się do organów podatkowych znajdujących się w Stanach czy Kanadzie. Wydanie bowiem decyzji w stosunku do tych osób, zobliguje je do przedstawienia takich dokumentów we własnym zakresie, jeśli takie strony będą chciały wykazać swoją trudną sytuację materialną czy rodziną, w tym uzyskiwane dochody. To w ich interesie będzie wykazanie swojej sytuacji dochodowej.

Ustalenie wysokości przedmiotowej opłaty powinno w tym zakresie nastąpić z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. (vide: art. 61 ust. 2d u.p.s.). W pierwszym z nich zawarto warunek o charakterze finansowym wskazując, że dochód zstępnych obowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej musi być wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (w przypadku osoby samotnie gospodarującej – lit. a) lub 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (w przypadku osoby w rodzinie – lit. b) z tym, że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub odpowiednio 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Organy słusznie przy tym ustaliły, że zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 2 u.p.s. kryterium dochodowe na osobę w rodzinie wynosi 528 zł, a zatem 300% kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s. stanowi kwotę 1.584 zł.

Jak podkreśla się w orzecznictwie, organ ustalający w drodze decyzji opłatę za pobyt mieszkańca domu pomocy społecznej ma zatem powinność zarówno określenia kręgu osób zobowiązanych do pokrycia pozostałej części opłaty, jak i ustalenia warunków finansowo-majątkowych tychże osób, pozwalających na stwierdzenie, czy w świetle ww. wymogów, są one wystarczające do obciążenia tych osób stosownymi opłatami. Następnie organ winien ustalić krąg osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej i podjąć działania zmierzające do ustalenia ich sytuacji dochodowej i w konsekwencji wysokości opłaty (por. m.in. WSA w Szczecinie z dnia 30 stycznia 2020 r., II SA/Sz 770/19, Lex 2825366). Organ nie może zatem arbitralnie dokonać wyboru spośród zstępnych osoby, którą stać na uiszczenie wymaganej części opłaty, bez należytego rozważenia możliwości finansowych pozostały zstępnych, a nawet samego mieszkańca DPS (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia II SA/Ol 5/18, CBOSA). Organ powinien dążyć do równomiernego obciążenia zstępnych opłatą za pobyt krewnego w DPS. Każdy bowiem z nich ma taki sam obowiązek ponoszenia tych opłat, a różnicować je może jedynie wykazana przez każdego ze zstępnych sytuacja dochodowa lub majątkowa (por. wyrok WSA w Białymstoku z dnia 30 maja 201 7r., poz. II SA/Bk 259/1, CBOSA).

Ponadto w wyroku NSA z dnia 23.10.2020 r. sygn. akt I OSK 1109/20 podniesiono, że jakkolwiek przepisy ustawy o pomocy społecznej nie zawierają odesłania w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, to źródłem i wzorcem określenia kolejności ustalonej w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. są przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej jako "k.r.o.") dotyczące obowiązku alimentacyjnego. Stanowisko to potwierdza uchwała składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 czerwca 2018 r. (sygn. akt I OPS 7/17, ONSAiWSA2018/5/77), zgodnie z którą "(...) rozważania odnoszące się do wykładni przepisów u.p.s. dotyczących obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej przypominają rozwiązania zawarte w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym dotyczące obowiązku alimentacyjnego. Oczywiście dostrzegając tę istotną różnicę, iż obowiązek alimentacyjny jest rozwiązaniem z zakresu prawa prywatnego, a obowiązek ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej z zakresu prawa publicznego, niemniej warto sięgnąć do tych rozwiązań. Zgodnie z art. 128 wspomnianego kodeksu obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei jego art. 129 stanowi w § 1, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi, w § 2 zaś, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym, w dalszych przepisach regulowane są pozostałe zagadnienia. Nie ma wątpliwości prawnych co do tego, że o tym, kto będzie zobowiązany do ponoszenia świadczeń alimentacyjnych, czyli w stosunku do kogo obowiązek alimentacyjny przekształci się w konkretne zobowiązanie, z którego będzie wynikać określone świadczenie alimentacyjne, decydować będą właściwe akty stosowania prawa, czyli orzeczenie sądu ustalające i zasądzające alimenty, ugoda sądowa czy też umowa. Z samych przepisów art. 128 i art. 129 k.r.o. dotyczących obowiązku alimentacyjnego, bez konkretnego aktu stosowania prawa, nie można bowiem ustalić, wobec których podmiotów obowiązek alimentacyjny przekształcił się w konkretne zobowiązanie alimentacyjne. Równocześnie należy mieć na uwadze, że o ile w przypadku obowiązku alimentacyjnego, jako instytucji prawa prywatnego, wyłącznie od osoby uprawnionej zależy, czy podejmie kroki prawne w celu przekształcenia obowiązku alimentacyjnego w konkretne zobowiązanie, z którego będzie wynikać świadczenie alimentacyjne, o tyle w przypadku obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, jako instytucji prawa publicznego, organ zobowiązany jest podjąć stosowne kroki prawne celem skonkretyzowania tego obowiązku w konkretne zobowiązanie". Biorąc pod uwagę powyższe stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego uznać należy, że kolejność członków rodziny osoby umieszczonej w domu pomocy społecznej, zobowiązanych do ponoszenia opłat osób nie jest przypadkowa, gdyż stanowi powtórzenie kolejności obciążania obowiązkiem alimentacyjnym określonej w art. 129 § 1 k.r.o. Zauważyć zatem trzeba, że wskazany przepis reguluje również kolejność obowiązku alimentacyjnego pomiędzy zstępnymi lub wstępnymi. Przewiduje bowiem, że jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych, to obowiązek alimentacyjny obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Nie ulega zatem wątpliwości, że organ administracji nie może w sposób dowolny dokonać wyboru osoby spośród zstępnych i tylko w stosunku do niej prowadzić postępowanie celem ustalenia stosownej opłaty. Niewątpliwie bowiem rozstrzygniecie o obowiązku ponoszenia opłat w stosunku do jednego zstępnego będzie miało wpływ na sytuację prawną kolejnego zstępnego (CBOSA).

Organy zatem nie miały możliwości odstąpienia od wydania decyzji w stosunku do zstępnych przebywających za granicą, skoro przekraczali kryterium dochodowe. Podkreślić przy tym należy, iż ostatecznie na podstawie umowy A. S. zobowiązała się do ponoszenia odpłatności w kwocie 400 zł, co może wykluczyć konieczność wydawania w stosunku do niej decyzji w zakresie odpłatności (o ile opłata ta jest adekwatna do ustalonego stanu faktycznego), to niezastosowanie w stosunku do J. H. art. 61 ust. 2 d u.p.s. w sytuacji odmowy zawarcia umowy, zostało dokonane z naruszeniem tego przepisu.

Zauważyć również trzeba, że w dacie orzekania przez organ odwoławczy obowiązywał już art. 61 ust. 2f u.p.s., dodany ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r., po. 1690), który wszedł w życie 4 października 2019 r., i który statuuje zasadę proporcjonalności w ponoszeniu opłaty przez kilka osób obowiązanych do jej wnoszenia, a który nakazywałby organom uwzględnić okoliczność, że oprócz A. K., obowiązek ponoszenia przedmiotowej opłaty obciąża również inne osoby zobowiązane do jej wnoszenia, a to niewątpliwie wpłynie na ewentualną wysokość opłaty w stosunku do niego.

Zwrócić tez należy uwagę, że odmowa podpisania umowy dotyczącej odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej wyczerpuje hipotezę art. 61 ust. 2d u.p.s., a przepis ten obliguje przy ustalaniu wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej do uwzględnienia ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale też w art. 103 ust. 2 u.p.s., a więc nie tylko warunku dochodowego, określonego w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a u.p.s., ale również możliwości strony, który to aspekt został pominięty w sprawie. Choć w przedmiotowej sprawie istniały podstawy do decyzyjnego określenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, gdyż skarżący odmówił zawarcia umowy zaproponowanej przez organ, to jednak zgodnie z art. 61 ust. 2d u.p.s. obowiązkiem organu przy ustalaniu wysokości opłaty w tym trybie było wzięcie pod uwagę wszystkich ograniczeń ustawowych wyszczególnionych w tym artykule. Weryfikacja podjętych w sprawie decyzji, ich uzasadnień, nie pozwala na stwierdzenie, że organy ten obowiązek spełniły.

Jak wskazał WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 6 listopada 2020 r. w sprawie IV SA/Po 1122/20 (CBOSA) organy naruszają art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. ograniczając krąg osób zobowiązanych. Zdaniem Sądu dochodzi w toku postępowania administracyjnego do naruszenia art. 7 k.p.a. oraz 7a k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. oraz 80 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich kroków zmierzających do pełnego ustalenia stanu faktycznego, brak przeprowadzenia rzetelnego i wyczerpującego postępowania dowodowego

Podkreślić przy tym należy, że okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej czy majątkowej dane zobowiązanego (skarżącego czy też innych zstępnych), w tym obciążeń związanych z codziennym funkcjonowaniem, nie mają znaczenia dla ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty oraz jej wysokości, co organ sam słusznie podkreślił w zaskarżonej decyzji, ale to właśnie te okoliczności stanowiły podstawę nie wszczynania postępowania w stosunku do J. H. i jego córki.

Zaakcentować zatem należy, że niepełnosprawność czy zły stan zdrowia oraz niskie dochody nie mogą stanowić podstawy do zobowiązania w ponoszeniu opłat za DPS, jeśli zostało przekroczone kryterium dochodowe, a jedynie mogą stanowić podstawę do wydania decyzji o zwolnieniu z ponoszenia w całości lub w części ustalonej opłaty na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej w odrębnym postępowaniu (tak Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 6 lutego 2020 r. II SA/Sz 1098/19, CBOSA ). Tego rodzaju postępowanie jest postępowaniem następczym w stosunku do ustalenia opłaty i prowadzone jest dopiero w przypadku złożenia odrębnego wniosku zainteresowanej strony. Wprawdzie przepis art. 103 u.p.s. wskazuje, że przy ustalaniu opłaty bierze się pod uwagę wysokość dochodów i możliwości (małżonka czy zstępnych), jednak ma on zastosowanie w przypadku ustalania wysokości opłaty w drodze umowy i to wówczas, gdy wysokość opłaty przewyższa minimalne obciążenia wynikające z ustawy.

Mając powyższe na uwadze należy podnieść, że organy obu instancji dokonując ustaleń w sprawie naruszyły przepisy postępowania tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. oraz przepisy prawa materialnego tj. art. 61 ust. 2 pkt 2 a i b oraz art. 61 ust. 2 d u.p.s (w stosunku do J. H.). Z jednej bowiem strony organy zastosowały w/w przepis wskazujący, iż w przypadku odmowy zwarcia umowy dotyczącej odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, w którym zamieszkuje W. H., wysokość opłaty za pobyt w domu opieki społecznej ustala się w drodze decyzji, ale jak wykazała złożona skarga, wybiórczo tylko do niektórych zobowiązanych zstępnych, nie biorąc pod uwagę, że zarówno z kodeksu rodzinnego jak i moralnych zasad obowiązek alimentacyjny obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (dzieci przed wnukami).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ weźmie pod uwagę wskazane wytyczne i zastosuje prawidłowe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. W szczególności ustali czy J. H. przekracza kryterium dochodowe na podstawie złożonych przez niego oświadczeń, pod rygorem odpowiedzialności karnej i zastosują odpowiednie przepisy (w zależności od tego czy podpiszę umowę czy też odmówi jej podpisana), a w motywach uzasadnienia szczegółowo odniesie się do poczynionych ustaleń. Sąd natomiast nie analizował czy doszło do prawidłowego wyliczenia tej opłaty skarżącemu, bowiem na tym etapie było to przedwczesne, tym bardziej, że ewentualne zobowiązanie kolejnej osoby będzie wpływało na wysokość tej opłaty.

W świetle powyższego Sąd przyjął, że organy obu instancji dokonały wadliwej wykładni art. 61 ust. 2 pkt 2 a i b oraz art. 61 ust. 2 d u.p.s, czym naruszyły prawo materialne w sposób mający wpływ na wynik sprawy, a także art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 ze zm.). Na koszty te składa się wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 480 zł oraz opłata w kwocie 17 zł.