Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1577/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-02-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek (spr.), Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Protokolant specjalista Ewa Kielak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 lutego 2020 r. sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] marca 2019 r.


UZASADNIENIE

Prezes Zakład Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej Prezesem ZUS/ organem) decyzją z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy Z. K. (zwanej dalej skarżącą) od decyzji z dnia [...] marca 2019 r. nr [...], o odmowie przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

Wnioskiem z [...] marca 2019 r. skarżąca wystąpiła o przyznanie rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, na podstawie ustawy z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz. U. z 2019, poz. 303 ustawa o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym).

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2019 r. odmówił przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego i stwierdził, że takie świadczenie jest przyznawane matce, która spełnia łącznie warunki:

- urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci,

- zamieszkuje na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i posiada po ukończeniu 16 roku życia centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych), o którym mowa w art. 3 ust. la pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, przez okres co najmniej 10 lat,

- jest obywatelem Rzeczypospolitej Polskiej lub posiadającym prawo pobytu lub prawo stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obywatelem państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej lub cudzoziemcem legalnie przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,

- osiągnęła wiek 60 lat,

- nie posiada dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania,

- nie jest uprawniona do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury.

Wszystkie wyżej wymienione przesłanki powinny być spełnione łącznie, a niespełnienie którejkolwiek z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.

Prezes Zakładu może odmówić przyznania świadczenia w razie:

- pozbawienia przez sąd władzy rodzicielskiej lub ograniczenia władzy rodzicielskiej przez umieszczenie dziecka lub dzieci w pieczy zastępczej,

- długotrwałego zaprzestania wychowywania dzieci.

Jego zdaniem zgodnie z ustawą z o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym wychowanie oznacza sprawowanie osobistej opieki nad dziećmi polegającej na stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dzieci w celu należytego sprawowania pieczy nad nimi i nad ich majątkiem. Wskazał, że proces wychowawczy obejmuje pieczę nad osobą dziecka, pieczę nad majątkiem dziecka oraz prawo do jego wychowania z poszanowaniem jego godności i praw. Jego zdaniem długotrwałość wychowania należy rozumieć jako proces, który łączy się z systematycznością sprawowania ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dziecka.

Wskazał, że z akt sprawy wynika, że dla wnuka S. K. (wnuka S.) skarżąca stanowi rodzinę zastępczą od [...] sierpnia 2015 r. Jego zdaniem okres, który skarżąca poświęciła na jego wychowanie, na dzień złożenia wniosku o rodzicielskiej świadczenie uzupełniające, wynosi 3 lata i 7 miesięcy i nie jest znaczący w całym procesie wychowawczym. Wobec tego uznał, że nie może uznać, że skarżąca wychowała czworo dzieci, uczestnicząc w procesie stałej, bezpośredniej i ciągłej opieki nad nimi.

Prezes ZUS ponownie rozpoznając sprawę, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, z późn. zm. k.p.a.) decyzją z dnia [...] maja 2019 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z [...] marca 2019 r. i podzielił w całości stanowisko tego organu.

Jego zdaniem organ I instancji prawidłowo ustalił, że okres, w którym skarżąca wychowywała wnuka S. wynosi 3 lata 9 miesięcy liczony do zgłoszenia wniosku o rodzicielskie świadczenie uzupełniające. Wskazał, że z tego powodu nie można uznać, że skarżąca wychowywała czworo dzieci, gdyż od dnia urodzenia do dnia osiągnięcia 5 lat 8 miesięcy przez wnuka S. skarżąca nie uczestniczyła w procesie wychowania. W ocenie organu skarżąca nie spełnia warunku urodzenia i wychowania lub wychowania co najmniej czworga dzieci.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca wniosła skargę, zarzucając naruszenie przepisów prawa tj. art. 3 ustawy o rodzicielskim świadczeniu rodzicielskim poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisu.

Wskazała, że jest rodziną zastępczą od blisko 4 lat a to nie powinno negatywnie wpływać na proces oceny kryterium wychowania dziecka w kontekście przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Jej zdaniem organ podszedł do tego kryterium bardzo ogólnie oceniając w taki sposób, który całkowicie wyklucza skarżącą, jako funkcjonującą rodzinę zastępczą z możliwości uzyskania tego świadczenia. Taka interpretacja przepisu powoduje bezcelowość wskazania kryterium wychowania dziecka. Pobyt dziecka w jej domu ma ogromne znaczenie i wkłada całe serce w opiekę, aby dziecko czuło się jak w prawdziwej rodzinie. Wskazał, że od chwili urodzin S. brała czynny udział w jego wychowaniu, bowiem w jego rodzinie był alkohol. Wspomagała go, chodziłam z nim do lekarza w zastępstwie rodziców, kupował ubrania. W sytuacjach, kiedy rodzice nie opiekowali się nim należycie brała go do siebie (jego rodzice mieszkali w kiepskich warunkach, gdzie była wilgoć a wnuk jest alergikiem).

Podniosła, że jej zdaniem celem przyznawania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego ma być zapewnienie środków utrzymania osobom, które ich nie posiadają ze względu na pełnienie ważnej roli społecznej, to jest wychowanie co najmniej czworga dzieci. Uważa, że tę ważną rolę pełni nadal - analogicznie do osób pobierających emerytury, którym prawo zezwala na kontynuowanie pracy zawodowej.

W związku z powyższym wnosiła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przyznanie rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko przedstawione w decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem skargi jest decyzja organu z dnia [...] maja 2019 r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] marca 2019 r. o odmowie przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego.

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, w świetle kryteriów opisanych w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej ppsa), Sąd dopatrzył się w działaniu organów rozstrzygających w niniejszej sprawie nieprawidłowości, zarówno, gdy idzie o ustalenie stanu faktycznego sprawy, jak i o zastosowanie do jego oceny przepisów prawa. W ocenie sądu nie wyjaśnione zostały motywy podjętego rozstrzygnięcia, a przytoczona na ten temat argumentacja nie jest wyczerpująca.

Organ wskazał, że indywidualnie potraktował skarżącą. Jego zdaniem nie został spełniony warunek określony w art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Zgodnie z ww. przepisem świadczenie może być przyznane matce, która urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci. Skarżąca wychowała troje dzieci. Przyjętego na wychowanie (postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z [...] października 2015r. wnuka S. K. wychowywała 3 lata 9 miesięcy 5 dni. W ocenie organu, skarżąca przez dłuższy okres czasu 5 lat 8 miesięcy 4 dni nie uczestniczyła w procesie stałej, bezpośredniej i ciągłej opieki wnuka (art. 2 pkt 12 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym).

Sąd nie podziela tego stanowiska organu, ponieważ nie znajduje ono uzasadnienia w przepisach prawa będących podstawą wydania zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z przepisami ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym może ono być przyznane m. in. matce, która urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci (art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy) i która: 1) zamieszkuje na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i posiada po ukończeniu 16 roku życia centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych), o którym mowa w art. 3 ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres co najmniej 10 lat; 2) jest obywatelem Rzeczypospolitej Polskiej lub posiadającym prawo pobytu lub prawo stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obywatelem państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej, 3) osiągnęła wiek 60 lat; 4) nie posiada dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania; 5) nie jest uprawniona do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury. Wychowanie w rozumieniu ustawy (art. 2 pkt 9) oznacza sprawowanie osobistej opieki nad dziećmi polegającej na stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dzieci w celu należytego sprawowania pieczy nad nimi i nad ich majątkiem.

Wszystkie wyżej wymienione przesłanki powinny być spełnione łącznie, a niespełnienie którejkolwiek z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może odmówić przyznania świadczenia w razie:

- pozbawienia przez sąd władzy rodzicielskiej lub ograniczenia władzy rodzicielskiej przez umieszczenie dziecka lub dzieci w pieczy zastępczej,

- długotrwałego zaprzestania wychowywania dzieci.

Według art. 3 ust. 5 pkt 2 tej ustawy, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może odmówić przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego w przypadku długotrwałego zaprzestania wychowywania dzieci.

Przepis art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym stanowi, że świadczenie może być przyznane matce, która urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci (forma dokonana czasownika). W art. 2 pkt 9 tej ustawy zdefiniowano pojęcie wychowania, przyjmując, że wychowanie oznacza sprawowanie osobistej opieki nad dziećmi polegającej na stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dzieci w celu należytego sprawowania pieczy nad nimi i nad ich majątkiem. To długotrwały proces, który łączy się z systematycznością sprawowania ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługujących względem dzieci w celu należytego sprawowania pieczy nad nimi i nad ich majątkiem.

W art. 2 pkt 9 i art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy użyto czasownika w formie dokonanej (wychować), definiując to pojęcie przez określenie, na czym to wychowanie polega - sprawowaniu osobistej opieki nad dziećmi. Należy przyjąć, że tej formy dokonanej użyto celowo, jako że w innym miejscu, w art. 3 ust. 5 pkt 2 ustawodawca posłużył się pojęciem "wychowywania". Ustawodawca nie odwołał się do żadnych kryteriów pozwalających uznać, że proces wychowywania dziecka doprowadził do jego wychowania, nie wskazał np. czasokresu wychowywania, który doprowadził do stanu wychowania. Ze względu na tę niemożność określenia rezultatu w postaci wychowywania, konieczne jest poszukiwanie innych wskazówek dających podstawę do przyjęcia, że matka wychowała dziecko w rozumieniu tej ustawy. Należy ich poszukiwać w ustawowej definicji wychowania, zawartej w art. 2 pkt 9 ustawy, w której za wychowanie uznano stałe, bezpośrednie i ciągłe wykonywanie ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach w ramach praw im przysługującym względem dzieci.

Zdaniem Sądu w świetle tej definicji nieuprawnione jest stanowisko organu co do tego, że proces wychowania ma być procesem długotrwałym. Długotrwałość nie jest bowiem synonimem stałości, ani ciągłości. Pewien stan może mieć charakter stały, czyli nieulegający zmianom, albo trwający bez przerwy, nawet jeżeli zamknął się niedługim okresie czasu. Ta sama uwaga dotyczy pojęcia "ciągłości". Ciągłość nie oznacza długotrwałości.

Wymagania długotrwałości wychowania nie można również wyprowadzać z użytego w ustawowej definicji wychowania określenia "w ramach praw im przysługującym względem dzieci". Wynika z niego, że wychowanie, na użytek ustawy powinno trwać tak długo, jak długo dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską. W typowych przypadkach ta władza trwa do uzyskania przez dziecko pełnoletności.

Należy zauważyć, że z ustawowej definicji wychowania (art. 2 pkt 9 ustawy) wynika, że określone tam działania składające się na wychowanie odnoszą się do dziecka w każdym wieku.

Wobec normatywnej niedoskonałości ustawowej definicji wychowania należałoby mieć również na uwadze względy celowościowe. W uzasadnianiu do projektu ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (s.3) podniesiono, co prawda, że "trudno określić ramy czasowe wychowania (...). Stąd też każdy wniosek o świadczenie będzie szczegółowo rozpatrywany indywidualnie". Niemniej jednak za podstawowy cel tej regulacji uznano "zapewnienie środków utrzymania osobom, które zrezygnowały z zatrudnienia lub go nie podjęły ze względu na wychowywanie dzieci w rodzinach wielodzietnych" (s.1).

Z tego sformułowania, rozpatrywanego w połączeniu z ustawową definicją "wychowania" zdaje się wynikać, że decydującym dla oceny zasadności wniosku o przyznanie świadczenia uzupełniającego nie powinien być sam okres wychowania dziecka (zwłaszcza długotrwały), lecz jego wpływ na możliwość podjęcia czy kontynuowania zatrudniania, a więc, w rozpatrywanym przypadku, czy czwarte "macierzyństwo" skarżącej w jakikolwiek sposób ograniczyło jej możliwości na rynku pracy. Nie da się bowiem wykluczyć, że postanowienie z [...] października 2015 r. Sądu Rejonowego w [...] ustanawiające skarżącą rodziną zastępczą doprowadziło do daleko idących zmian, które przeszkodziły poszukiwaniu lub dalszemu zatrudnieniu.

Organ ograniczył się wyłącznie do stwierdzenia, że wychowanie nie miało charakteru długotrwałego, nie badając innych okoliczności, zdaniem Sądu istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. W ten sposób naruszył zarówno przepisy prawa procesowego (art. 7, art. 77 § 1 k.p.a.) jak i prawa materialnego. Dokonał bowiem nieprawidłowej wykładni art. 3 ust. 1 pkt 1, art. 3 ust. 5 pkt 2 oraz art. 2 pkt 9 ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ponownie orzekając w tej sprawie zastosuje się do powyższych wskazań Sądu a w szczególności odniesie się do stanowiska skarżącej, iż pomimo braku formalnych podstaw od chwili urodzin S. brała czynny udział w jego wychowaniu, bowiem w jego rodzinie był alkohol. W tym celu organ winien włączyć do materiału dowodowego niektóre dokumenty, które były podstawą wydania przez Sąd Rejonowy w [...] postanowienie z [...] października 2015r. Nadto organ winien rozważyć sprawę ewentualnego zatrudniania skarżącej gdyż jest na dzień składania wniosku osobą, która może podjąć pracę.

Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał skargę za uzasadnioną i dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w sentencji.