Wyrok NSA, sygn. akt OSK 25/04
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2004-04-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Hasła tematyczne: Gospodarka mieniem
Skarżony organ: Minister Infrastruktury
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art.2 ust.1, art.2 ust.2
journal: Dz.U. 1990 nr 79 poz 464
law: Ustawa z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.
Teza: Oceny, czy podmiot występujący o uwłaszczenie go określoną nieruchomością Skarbu Państwa w trybie ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. nr 79 poz. 464 ze zm./ był państwową osobą prawną, należało dokonać według stanu organizacyjnego tej jednostki w dacie wskazanej w ustawie jako dzień uwłaszczenia, tj. na dzień 5 grudnia 1990 r., i w odniesieniu do stanu prawnego obowiązującego wówczas w tym zakresie.

TEZY

Oceny, czy podmiot występujący o uwłaszczenie go określoną nieruchomością Skarbu Państwa w trybie ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. nr 79 poz. 464 ze zm./ był państwową osobą prawną, należało dokonać według stanu organizacyjnego tej jednostki w dacie wskazanej w ustawie jako dzień uwłaszczenia, tj. na dzień 5 grudnia 1990 r., i w odniesieniu do stanu prawnego obowiązującego wówczas w tym zakresie.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zbigniew Rausz (spr.), Sędziowie NSA Alicja Plucińska- Filipowicz, Leszek Włoskiewicz, Protokolant Edyta Pawlak, po rozpoznaniu w dniu 6 kwietnia 2004 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej (...) Zakładów Przemysłu Spirytusowego "P." w Ł. od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 lipca 2003 r. sygn. akt I SA 2208/02 w sprawie ze skargi (...) Zakładów Przemysłu Spirytusowego "P." w Ł. na decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 29 lipca 2002 r. (...) w przedmiocie w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o uwłaszczeniu (...) Zakładów Przemysłu Spirytusowego "P." w Ł. nieruchomością położoną w Ł. przy ul. K. 58,działka nr 17/5 oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 2 lipca 2003 r. I SA 2208/02 oddalił skargę (...) Zakładów Przemysłu "P." w Ł. na decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z 21 lipca 2002 r. (...) w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o uwłaszczeniu (...) Zakładów Przemysłu "P." w Ł. nieruchomością położoną w Ł., przy ul. K. 58, działka Nr 17/5.

Decyzją, której dotyczy powyższy wyrok Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast utrzymał w mocy swoją decyzję z 23 kwietnia 2002 r. (...), którą stwierdził, że decyzja Wojewody Ł. z 15 listopada 1995 r. (...) w przedmiocie uwłaszczenia (...) Zakładów Przemysłu "P." w Ł. nieruchomością położoną w Ł. przy ul. K. 58 oznaczoną jako działka Nr 17/5 o powierzchni 2.2817 m2, została wydana z naruszeniem prawa w zakresie odnoszącym się do działek Nr 17/10, 17/11, 17/12 powstałych z podziału działki Nr 17/5, a w zakresie części działki Nr 17/17, powstałej z podziału działki Nr 17/5 stwierdził nieważność decyzji.

W uzasadnieniu swej decyzji organ centralny podniósł, że decyzją z dnia 15.09.1995 r. Wojewody Ł. stwierdził nabycie przez (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. z mocy prawa z dniem 5.12.1990 r. prawa użytkowania wieczystego gruntu położonego w Ł. przy ul. K. 58 oznaczonego jako działka Nr 17/5 o powierzchni 2.2817 m2 oraz nabycie własności budynków i urządzeń znajdujących się na tym gruncie, w tym część za odpłatnością. W związku z wystąpieniem Prezydenta Miasta Ł. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast wszczął z urzędu postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej Wojewody Ł., o której wyżej mowa. W toku postępowania wyjaśniającego organ ustalił, że działka Nr 17/5 uległa podziałowi i stanowi obecnie części działek 17/10, 17/11, 17/12 i 17/17. Z ostatecznych decyzji administracyjnych wydanych przez Wojewody Ł. w dniu 5.04.2001 r. dotyczących działki Nr 17/11 i Nr 17/12 oraz z dnia 20.02.2001 r. dotyczącej działki Nr 178/17 wynika, że działki te stały się z mocy prawa z dniem 27.05.1990 r. własnością Gminy Ł. Oznacza to, że Wojewody Ł. w zakresie odnoszącym się do wymienionych działek nie był organem właściwym do wydania decyzji stwierdzającej uwłaszczenie. Stan ten wyczerpuje przesłankę nieważności wymienioną w art. 156 par. 1 pkt 1 Kpa. Niezależnie od tego Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast wskazał, iż przedsiębiorstwo państwowe - (...) Zakłady Przemysłu "P." zostały utworzone jako przedsiębiorstwo państwowe zarządzeniem Nr 157 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z 31.12.1990 r. Poprzednio istniało Przedsiębiorstwo Przemysłu "P.", które uległo podziałowi na mocy zarządzenia Nr 151 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z 31.12.1990 r. Z części podzielonego przedsiębiorstwa powstało przedsiębiorstwo państwowe (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. Tym samym w dniu 5 grudnia 1990 r. (...) Zakłady Przemysłu "P." nie posiadały osobowości prawnej. To zaś oznacza, że decyzja uwłaszczeniowa została wydana przez Wojewody Ł. w całości z rażącym naruszeniem art. 2 ust. 2 ustawy z 29.09.1990 r., o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. nr 79 poz. 464 ze zm./. W świetle powyższego spełnione zostały przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji zarówno na podstawie art. 156 par. 1 pkt 1 i 2 Kpa. Stwierdzenie nieważności decyzji nie jest jednak możliwe, ponieważ po wydaniu decyzji zaistniały nieodwracalne skutki prawne. Prawa rzeczowe do działek Nr 17/10, Nr 17/11 i Nr 17/12 na podstawie umów zawartych w formie aktu notarialnego zostały przeniesione na rzecz Skarbu Państwa, który z kolei przeniósł własność tych działek na (...) Regionalną Kasę Chorych w Ł. Skutków prawnych cywilnoprawnego obrotu nieruchomościami organ administracji nie jest w stanie odwrócić, w związku z czym Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast nie mógł stwierdzić w tym zakresie nieważności decyzji uwłaszczeniowej, a jedynie wydanie jej z naruszeniem prawa.

Na decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z 29.07.2002 r. skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożyły (...) Zakłady Przemysłu "P.". Skarżące Zakłady domagały się uchylenia zaskarżonej decyzji kwestionując przyjęcie przez organ, że (...) Zakłady Przemysłu "P." w dniu uwłaszczenia nie istniały faktycznie ani prawnie. Nie zgadzały się też z ustaleniem, iż Wojewody Ł. nie był właściwy do wydania decyzji o uwłaszczeniu. (...) Zakłady Przemysłu "P." są zakładem funkcjonującym od 1902 r. Po II wojnie światowej zarządzeniem Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z 22.06.1951 r. powołano przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą "(...) Wytwórnia Wódek". Następnie zarządzeniem Nr 37 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu zostało utworzone przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Przedsiębiorstwo Przemysłu "P." powstałe z połączenia 17 przedsiębiorstw państwowych, w tym (...) Zakładów Przemysłu. Po utworzeniu Przedsiębiorstwa Przemysłu "P." nadal w obrocie funkcjonowały (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. przy ul. K. 58. Potwierdzeniem tego miały być do dołączone do wniosku: postanowienie Sądu Rejonowego dla W.-P. z 16.12.1983 r., w którym uwidoczniono pełnomocnika do działalności (...) Zakładów Przemysłu "P." w Ł., decyzja (...) z 23.05.1986 r. Urzędu Dzielnicowego Ł.-Ś. Wydział Geodezji i Gospodarki Gruntami dotycząca państwowego gruntu oddanego w zarząd (...) Zakładom Przemysłu "P.", a także oświadczenie Kierownika Urzędu Rejonowego w Ł. z 1991 r. dotyczące wysokości opłaty rocznej za zarząd gruntami położonymi w Ł. przy ul. K., Wydawniczej i Konstytucyjnej. Przedsiębiorstwo Przemysłu "P." uległo podziałowi i z dniem 30.06.1991 r. ustała jego działalność. W wyniku podziału przywrócono przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą (...) Zakłady Przemysłu "P.". Zatem (...) Zakłady Przemysłu "P." funkcjonowały nie tylko faktycznie ale także prawnie, gdyż były podmiotem decyzji administracyjnych. Tym samym spełniały wymogi niezbędne do uwłaszczenia.

Naczelny Sąd Administracyjny nie uwzględnił skargi. Sąd uznał ustalenia dokonane przez organ centralny za prawidłowe. Z materiału dowodowego wynika, że przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. powstało wskutek podziału na mocy zarządzenia Nr 151 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z 31.12.1990 r. przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Przedsiębiorstwo Przemysłu "P." w siedzibą w W. Przedsiębiorstwo państwowe (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. zostało utworzone zarządzeniem Nr 157 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z 31.12.1990 r., które weszło w życie z dniem podpisania z mocą obowiązującą od 1.07.1991 r. W tym stanie rzeczy (...) Zakłady Przemysłu "P." do tego dnia posiadały status zakładu Przedsiębiorstwa Przemysłu "P.", zgodnie z par. 8 zarządzenia Nr 37 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z 16.04.1973 r. w sprawie utworzenia przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Przedsiębiorstwo Przemysłu "P.", przy czym z niczego nie wynika, aby zakład przedsiębiorstwa posiadał osobowość prawną, Z tych względów właśnie zdaniem Sądu postanowieniem Sądu Rejonowego dla W.-P. z 16.12.1983 r., na które powołują się skarżące Zakłady ustanowiony został pełnomocnik Przedsiębiorstwa Przemysłu "P." do składania oświadczeń woli w zakresie praw i obowiązków majątkowych tego przedsiębiorstwa w odniesieniu do działalności (...) Zakładów Przemysłu "P." w Ł. Z tych przyczyn (...) Zakłady Przemysłu "P." nie mogły skutecznie nabyć w dniu 5 grudnia 1990 r. praw rzeczowych do nieruchomości, co oznacza, że decyzja Wojewody Ł. stwierdzająca takie nabycie rażąco narusza przepis art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z 29.09.1990 r. stanowiący o uwłaszczeniu państwowych i komunalnych osób prawnych, a przede wszystkim generalną zasadę, iż prawa rzeczowe do nieruchomości mogą nabywać na swoją wyłączną własność podmioty mające zdolność samodzielnego występowania w sferze stosunków cywilnoprawnych. Błędny jest zawarty w skardze pogląd jakoby o zdolności skarżącego do nabycia praw rzeczowych do nieruchomości przesądzał fakt, iż były one adresatem decyzji administracyjnych w sprawie opłat za zarząd nieruchomością. Sąd podkreślił, że zgodnie z przepisem art. 4 ust. 1 ustawy z 29.04.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. 1989 nr 14 poz. 74 ze zm./ w brzmieniu obowiązującym w dniu 5.12.1990 r. zarząd był formą korzystania z nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa przez państwowe jednostki organizacyjne zarówno wyposażone w osobowość prawną jak i nie posiadające osobowości prawnej. Z tych względów (...) Zakłady Przemysłu "P." mogły być jako jednostka organizacyjna Przedsiębiorstwa Przemysłu "P." adresatem decyzji administracyjnych dotyczących opłat za korzystanie z nieruchomości. Nie ma to jednak żadnego znaczenia dla oceny możliwości nabycia przez Zakłady w dniu 5.12.1990 r. praw rzeczowych do nieruchomości, które jest uzależnione od posiadania osobowości prawnej. W tej kwestii przedstawione dokumenty nie pozostawiają wątpliwości, że w dniu 5.12.1990 r. skarżący nie posiadał osobowości prawnej, nie mógł zatem skutecznie nabyć prawa użytkowania wieczystego do gruntu i prawa własności położonych na nim budynków i urządzeń. Decyzja Wojewody Ł. stwierdzająca takie nabycie dotknięta jest zatem wadą skutkującą nieważnością decyzji i to nie tylko - jak stwierdził organ nadzoru - z powodu rażącego naruszenia art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z 29.09.1990 r. /art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa/ lecz także - czego organ nie dostrzegł - z powodu skierowania jej do osoby nie będącej stroną w sprawie /art. 156 par. 1 pkt 4 Kpa/, co rzutowało na ocenę interesu prawnego (...) Zakładów Przemysłu "P." w postępowaniu administracyjnym będącym przedmiotem nadzoru. Prawidłowo także Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast uznał, że decyzja uwłaszczeniowa w zakresie odnoszącym się do działek skomunalizowanych została wydana z naruszeniem przepisu określającego właściwość organu w sprawach uwłaszczenia. Błędne jest twierdzenie skarżącego, że do roku 2001, w którym została wydana decyzja o komunalizacji grunty przy ul. K. w Ł. należały do Skarbu Państwa, w związku z czym Wojewody Ł. był uprawniony do wydania decyzji o uwłaszczeniu Zakładów. Pogląd ten bowiem nie uwzględnia treści przepisu art. 5 ust. 1 ustawy z 10.05.1990 r., w myśl którego komunalizacja mienia nastąpiła z dniem wejścia w życie tej ustawy tj. z dniem 27.05.1990 r. Deklaratoryjne decyzje wydane w tej sprawie przez Wojewody Ł. w dniach 5.04.2001 r. i 20.02.2001 r. jedynie potwierdziły skutek prawny w postaci przejścia prawa własności na Gminę Miasta Łodzi, który nastąpił z mocy samego prawa. Skoro zatem część przedmiotowej nieruchomości w dniu 27.05.1990 r. uległa komunalizacji, to wydanie decyzji w sprawie uwłaszczenia przez Wojewody Ł. nastąpiło z naruszeniem właściwości organów, określonej w art. 2 ust. 3 ustawy z 29.09.1990 r. Prawidłowo więc organ nadzoru ustalił, że co do części nieruchomości objętej komunalizacją decyzja Wojewody Ł. dotknięta jest wadą nieważności.

Skargę kasacyjną od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 lipca 2003 r., o którym wyżej mowa, wniosły na podstawie art. 101 ustawy z 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ... /Dz.U. nr 153 poz. 1271 ze zm./ (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. reprezentowane przez radcę prawnego Maksymiliana G., zaskarżając ten wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono rażące naruszenie prawa a to:

1. par. 1 ust. 3 uchwały Nr 388 Rady Ministrów z 17.11.1960 r. o przedsiębiorstwach prowadzących /M.P. nr 94 poz. 417 ze zm./ w związku z par. 5 ust. 1 cytowanego rozporządzenia /nie wymieniono jakiego rozporządzenia/ oraz art. 21 ust. 1 dekretu z 26.10.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych /Dz.U. 1960 nr 18 poz. 111/ poprzez uznanie, że (...) Z.P.S. "P." w Ł. w dniu, na który zostały uwłaszczone nieruchomością położoną w Ł. przy ul. K. 58, nie posiadały osobowości prawnej,

2. art. 77 par. 1 Kpa poprzez niewłaściwą ocenę i rozpatrzenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, na skutek nie odniesienia się przy wyrokowaniu do zapisów Statutu Przedsiębiorstwa Przemysłu oraz zapisów znajdujących się w akcie jego powołania, wskazujących na charakter przedsiębiorstwa prowadzącego typu "A" w rozumieniu "ww. rozporządzenia" /którego nie podano/, zapisów znajdujących się w powołanych dokumentach wskazujących na posiadanie przez (...) Z.P.S. "P." osobowości prawnej pomimo włączenia w struktury PPS "P.", nie wykreślenie (...) Z.P.S. "P." w Ł. z rejestru przedsiębiorstw państwowych pomimo włączenia go do struktur PPS "P.".

W konsekwencji tego Naczelny Sąd Administracyjny odmówił (...) Z.P.S. "P." w Ł. posiadania przymiotu osobowości prawnej i uznał, że Przedsiębiorstwo nie mogło być skutecznie uwłaszczone ww. nieruchomością. W związku z tym wnoszący skargę kasacyjną domagał się uchylenia zaskarżonego orzeczenia w całości,

Bezspornym według wnoszącego skargę kasacyjną jest, że zarządzeniem Nr 37 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z 16.04.1973 r. (...) Z.P.S. "P." w Ł. zostały włączone w struktury organizacyjne PPS "P.". Nie można jednak zgodzić się ze stwierdzeniem, że tym samym jest to jednoznaczne z utratą przez (...) Z.P.S. "P." w Ł. osobowości prawnej. Zgodnie bowiem z przepisami ustawy o przedsiębiorstwach państwowych przedsiębiorstwo państwowe uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru przedsiębiorstw państwowych, traci ją zaś z chwilą wykreślenia z tego rejestru. Pomimo włączenia w struktury PPS "P." (...) Zakłady Przemysłu "P." nie zostały wykreślone z rejestru przedsiębiorstw państwowych. Z zarządzenia Nr 37 o utworzeniu PPS "P." wynika, że "Przedsiębiorstwo "P." pełni funkcję ogólnobranżowego zjednoczenia wiodącego. W świetle obowiązujących wówczas przepisów - uchwała Nr 388 Rady Ministrów z 1960 r. o przedsiębiorstwach prowadzących, w wyjątkowo uzasadnionych przypadkach właściwy minister mógł utworzyć przedsiębiorstwo państwowe wykonujące wyłącznie funkcję przedsiębiorstwa typu A. Przedsiębiorstwo prowadzące wykonywało w stosunku do przedsiębiorstw w nim zgrupowanych funkcje przewidziane obowiązującymi przepisami dla zjednoczeń /par. 5 ust. 4 cyt. rozporządzenia, którego skarżący nie wskazał/. Przedsiębiorstwa zgrupowane w przedsiębiorstwie prowadzącym posiadały w stosunku do tego przedsiębiorstwa uprawnienia i obowiązki przewidziane obowiązującymi przepisami dla przedsiębiorstw zgrupowanych w zjednoczeniach. Tym samym błędne jest zdaniem składającego skargę kasacyjną przyjęcie przez NSA, że włączenie (...) Z.P.S. "P." w Ł. w struktury organizacyjne PPS "P." pozbawiało automatycznie ten pierwszy podmiot osobowości prawnej. Z uzasadnienia skarżonego wyroku wynika wyraźnie, że NSA przyjmując, że nowo utworzone PPS "P." jest "zwykłym" przedsiębiorstwem państwowym, nie odniósł się do innych niż wyżej wymienione przesłanek, wskazujących jednoznacznie, że PPS "P." jest przedsiębiorstwem prowadzącym typu "A" w rozumieniu ww. "rozporządzenia", a mianowicie struktura organizacyjna przedsiębiorstwa PPS "P." wynikająca ze statutu i aktu powołania jest zupełnie różna od "zwykłych" przedsiębiorstw państwowych i odpowiada warunkom określonym w przepisach o przedsiębiorstwach prowadzących. Bardzo istotnym elementem dla oceny charakteru PPS "P." i posiadania osobowości prawnej przez (...) Z.P.S. "P.", który także nie był przedmiotem rozważań NSA, jest kwestia występowania stosunków cywilnoprawnych wewnątrz przedsiębiorstwa. W przypadku zwykłych przedsiębiorstw wielozakładowych zarówno przepisy prawa jak i doktryna nie dopuszczały możliwości występowania stosunków cywilnoprawnych pomiędzy zakładami tego samego przedsiębiorstwa /np. Zarys Prawa Gospodarczego Marek Madey, Andrzej Stelmachowski PWN Warszawa 1980 str. 97/. Również Sąd Najwyższy w uchwale z 11.03.1994 r. III CZP 21/94 stwierdził, że "nie sposób przyjąć, aby w charakterze stron przeciwstawnych występowały dwie jednostki organizacyjne tej samej osoby prawnej np. dwa zakłady przedsiębiorstwa wielozakładowego". Zasada ta nie obowiązywała w przedsiębiorstwach prowadzących typu "A". Ma to swoje odzwierciedlenie w par. 18 pkt 2 statutu, który dopuszczał rozstrzyganie sporów między zakładami PPS "P." na drodze postępowania arbitrażowego. (...) Z.P.S. "P." Ł. przez cały czas od utworzenia PPS "P." W., do jego likwidacji, pozywały i były pozywane we własnym imieniu jako (...) Z.P.S. "P.". Należy także zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną mieć na uwadze fakt, że samo przekazanie składników majątkowych między (...) Z.P.S. "P." a PPS "P." - dwoma osobami prawnymi - na podstawie protokołu zdawczo odbiorczego było zgodne z obowiązującymi w tym przedmiocie przepisami tj. rozporządzeniem Rady Ministrów z 4.10.1958 r. w sprawie zasad i trybu przekazywania w ramach administracji państwowej przedsiębiorstw, instytucji oraz zakładów, nieruchomości i innych obiektów majątkowych /Dz.U. nr 67 poz. 332 ze zm./.

Wyrok NSA nie uwzględnia faktu, że w okresie gospodarki socjalistycznej istniało kilka typów przedsiębiorstw państwowych. Sposób organizacji, zakres uprawnień podmiotów wchodzących w skład PPS "P." a przede wszystkim sam akt powołania PPS "P." wskazuje, że jest to podmiot pełniący funkcję zjednoczenia wiodącego, a to świadczy, że było to przedsiębiorstwo, w ramach którego działające podmioty mogły mieć osobowość prawną,

Powyższe w połączeniu z faktem, że (...) Z.P.S. "P." nigdy nie zostały wykreślone z rejestru przedsiębiorstw państwowych wskazuje że wyrok uznający niedopuszczalność uwłaszczenia (...) Z.P.S. "P." w Ł. z uwagi na nie posiadanie w dniu uwłaszczenia osobowości prawnej narusza prawo co uzasadnia wniesienie skargi kasacyjnej.

Odpowiedź na skargę kasacyjną złożył Minister Infrastruktury wnosząc w niej o oddalenie skargi kasacyjnej. Ustosunkowując się do skargi kasacyjnej Minister podniósł, że uwłaszczenie z mocy art. 2 ust. 1-2 ustawy z 29.09.1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości odnosi się do daty 5.12.1990 r., a uwłaszczeniu z tym dniem podlegały państwowe osoby prawne. W dniu 5.12.1990 r. osobowość prawną posiadało Przedsiębiorstwo Przemysłu "P." z siedzibą w W., utworzone zarządzeniem Nr 37 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z 16.04.1973 r. i powstałe z połączenia szeregu przedsiębiorstw państwowych. Na osobowość prawną tego Przedsiębiorstwa wskazuje też statut /par. 3/ dołączony do skargi kasacyjnej. Żadna wewnętrzna jednostka organizacyjna tego Przedsiębiorstwa nie posiadała osobowości prawnej. Decyzja uwłaszczeniowa organu wojewódzkiego nie odnosi się do ww. Przedsiębiorstwa Przemysłu "P." z siedzibą w W., lecz wskazała na uwłaszczenie przedsiębiorstwa państwowego (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. To ostatnie przedsiębiorstwo zostało utworzone zarządzeniem Nr 151 Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 31 grudnia 1990 r., a więc utworzone już po dniu 5.12.1990 r. Skoro zatem (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. nie istniały w dniu 5.12.199O r. jako przedsiębiorstwo państwowe, nie mogły tym samym w tym dniu posiadać osobowości prawnej. Minister wskazał, że wewnętrzne jednostki organizacyjne przedsiębiorstw państwowych mogły posiadać zdolność prawną do wykonywania szeregu czynności prawnych, co nie jest równoznaczne z posiadaniem przez te jednostki osobowości prawnej, którego to faktu wydaje się nie odróżniać skarżący. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów dekretu z 26.10.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych, oraz uchwały Nr 388 Rady Ministrów z 17 listopada 1960 r. o przedsiębiorstwach prowadzących, a w konsekwencji art. 77 par. 1 Kpa. Jednakże w dniu 5.12.1990 r. ani tym bardziej w dacie późniejszej przepisy ww. dekretu i uchwały Rady Ministrów nie istniały w obiegu prawnym, a więc nie było możliwe naruszenie nie obowiązujących przepisów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wniesiona przez (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 2 lipca 2003 r. I SA 2208/02 nie jest uzasadniona.

Zgodnie z art. 188 par. 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Granice skargi kasacyjnej oznaczają przyjęte w niej podstawy określające zarówno rodzaj zarzucanego zaskarżonemu orzeczeniu naruszenia prawa jak i jego zakres. Problematykę uwłaszczenia państwowych osób prawnych - a z tymi zagadnieniami związany jest przedmiot sprawy, której dotyczy zaskarżony wyrok - nieruchomościami Skarbu Państwa regulowała ustawa z 29.09.1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. nr 79 poz. 464 ze zm./ stanowiąc w art. 2 ust. 1 i 2, że grunty będące własnością Skarbu Państwa znajdujące się w dniu 5.12.1990 r. w zarządzie państwowych osób prawnych innych niż Skarb Państwa stają się z tym dniem z mocy prawa przedmiotem użytkowania wieczystego, a znajdujące się na tych gruntach budynki i inne urządzenia stają się własnością osób prawnych będących dotychczas zarządcami gruntów. W świetle przepisów ustawy z 29.04.1985 r. o gospodarce o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./ zarząd do gruntów państwowych mógł przysługiwać państwowym jednostkom organizacyjnym, a więc zarówno posiadającym jak i nie osobowość prawną. Regulacja przewidziana powołanym art. 2 ustawy z 29.09.1990 r. dotyczyła tylko zarządców gruntów Skarbu Państwa legitymujących się osobowością prawną. Oceny zatem czy podmiot występujący o uwłaszczenie go określoną nieruchomością Skarbu Państwa w trybie ustawy, o której mowa, spełniał przesłanki ustawowe w tym przypadku czy był państwową osobą prawną należało dokonać według stanu organizacyjnego tej jednostki w dacie wskazanej w ustawie jako dzień uwłaszczenia tj. na dzień 5.12.1990 r. i w odniesieniu do stanu prawnego obowiązującego wówczas w tym zakresie. I tak też postąpił zarówno organ centralny badający w trybie nadzoru decyzję uwłaszczeniową Wojewody Ł. jak i Naczelny Sąd Administracyjny czego potwierdzeniem jest uzasadnienie zaskarżonego wyroku. Natomiast wnoszący skargę kasacyjną w podstawach skargi w pkt 1 zarzucał zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów uchwały Nr 388 Rady Ministrów z 17.11.1960 r. o przedsiębiorstwach prowadzących /M.P. nr 94 poz. 417/ oraz z dekretu z 26.10.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych /Dz.U. 1960 nr 18 poz. 111/ poprzez uznanie, że (...) Zakłady Przemysłu "P." w dniu uwłaszczenia nie posiadały osobowości prawnej, czyli że Sąd oceniając kwestię osobowości prawnej tego Przedsiębiorstwa winien zdaniem skarżącego odnieść ją do stanu prawnego, który w dacie uwłaszczenia tj. 5.12.1990 r. już nie obowiązywał ponieważ został uchylony w związku z wejściem w życie ustawy z 26.09.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych. Tak postawiony zarzut jest bezzasadny. Nie można bowiem zarzucać Sądowi naruszenia prawa, które zarówno w dacie uwłaszczenia - 5.12.1990 r. - jak orzekania przez Sąd nie obowiązywało i nie mogło stanowić podstawy do oceny posiadania lub nie przez ubiegającego o uwłaszczenie osobowości prawnej. Nie jest też zasadny drugi z wymienionych w podstawach skargi kasacyjnej zarzutów dotyczący naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 77 par. 1 Kpa. Przepis ten poprzez art. 59 ustawy z 11.05.1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym miał odpowiednie zastosowanie w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym i jego wskazania obowiązywały również Sąd w postępowaniu, w którym wydany został wyrok objęty skargą kasacyjną. Cytowany przepis stanowi, że "organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy". Nakłada to na Sąd obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego zebranego w sprawie, stanowiącego podstawę orzekania organu administracji publicznej, którego orzeczenie poddane jest w wyniku wniesionej skargi kontroli sądu administracyjnego pod względem jego zgodności z obowiązującym prawem. W skardze kasacyjnej (...) Zakłady Przemysłu "P." wskazały na naruszenie przez Sąd w zaskarżonym wyroku wzmiankowanego przepisu poprzez " niewłaściwą ocenę i rozpatrzenie zebranego w sprawie materiału dowodowego" polegające na nie odniesieniu się przez Sąd do dowodów wymienionych w skardze kasacyjnej, które zdaniem Przedsiębiorstwa wskazywały na istnienie w dniu 5.12.1990 r. (...) Zakładów Przemysłu "P." jako osoby prawnej. Postawiony zarzut byłby słuszny gdyby Sąd rzeczywiście nie rozpatrzył całego zebranego w sprawie materiału dokumentacyjnego, a zwłaszcza gdyby pominął istotne jak twierdzi wnoszący skargę kasacyjną w sprawie uwłaszczenia dowody świadczące o tym, że Przedsiębiorstwo w dacie z którą ustawa wiąże powstanie skutku prawnego w postaci przekształcenia prawa zarządu do gruntu w prawo użytkowania wieczystego istniało tak w sensie faktycznym jak i prawnym. Wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej ustalenia Sądu stwierdzające, że (...) Zakłady Przemysłu "P." nie mogły być podmiotem uwłaszczenia ponieważ w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 29.09.1990 r. o zmianie ustawy ... tj. 5.12.1990 r. nie istniały jako państwowa osoba prawna są prawidłowe i znajdują oparcie w materiale dowodowym sprawy w tym także w powołanym w skardze kasacyjnej statucie Przedsiębiorstwa Przemysłu "P.". Zarządzenie Nr 37 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z 16.04.1973 r. w sprawie utworzenia przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Przedsiębiorstwo Przemysłu "P." zostało wydane jako wykonanie postanowień uchwały Nr 65/73 Rady Ministrów z 31.03.1973 r. w sprawie zmian w organizacji przemysłu spirytusowego i cukrowniczego nakazującej Ministrowi Przemysłu Spożywczego i Skupu utworzenie wielozakładowego przedsiębiorstwa przemysłu spirytusowego pod nazwą Przedsiębiorstwo Przemysłu "P." Nowoutworzone przedsiębiorstwo, o którym wyżej mowa powstało przez połączenie szeregu przedsiębiorstw przemysłu spirytusowego wskazanych w par. 1 ust. 1 zarządzenia Nr 37 zgodnie z przepisami dekretu z 26.10.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych /Dz.U. 1960 nr 18 poz. 111/ - art. 4 ust. 1, art. 6 i art. 18 ust. 1 - stanowiącymi podstawę prawną cytowanego zarządzenia i przejęło prawa i obowiązki przedsiębiorstw państwowych wymienionych w ust. 1 par. 1 oraz Zjednoczenia Przemysłu wraz z zadaniami określonymi w planie na rok 1973 i planach wieloletnich. Jak wynika z par. 8 ww. zarządzenia - przedsiębiorstwa na bazie których powstało Przedsiębiorstwo Przemysłu "P."' z siedzibą w W. - weszły w skład przedsiębiorstwa jako jego zakłady. Pod pozycją 7 wymienione zostały jako zakład przedsiębiorstwo "P." - (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. Stosownie zaś do postanowień par. 7 ust. 2 zarządzenia dyrektor przedsiębiorstwa "P." mógł ustanowić dyrektorów zakładów pełnomocnikami uprawnionymi do wykonywania czynności prawnych w imieniu przedsiębiorstwa w sprawach dotyczących kierowanego przez nich zakładu. Właśnie o udzieleniu takiego pełnomocnictwa dyrektorowi (...) Zakładów Przemysłu "P." w Ł. świadczy postanowienie Sądu Rejonowego dla W.-P. z 16.12.1983 r. dotyczące dokonania z wniosku Przedsiębiorstwa Przemysłu "P." wpisu w rejestrze przedsiębiorstw państwowych o udzieleniu dyrektorowi ww. Zakładów stosownego pełnomocnictwa. Powyższe wskazuje, że z chwilą powołania przedsiębiorstwa wielozakładowego p.n. Przedsiębiorstwo Przemysłu "P." (...) Zakłady Przemysłu stając się jednostką organizacyjną tego przedsiębiorstwa w formie zakładu, przestały istnieć jako samodzielne przedsiębiorstwo i utraciły osobowość prawną. Okoliczność tę potwierdza znajdujący się w aktach sprawy Statut Przedsiębiorstwa Przemysłu "P." według którego przedsiębiorstwo to było przedsiębiorstwem wielozakładowym i działało na zasadach pełnego rozrachunku gospodarczego jako samodzielna, samorządna i samofinansująca się jednostka gospodarcza posiadająca osobowość prawną i rozliczająca się z budżetem Państwa. Natomiast wchodzące w skład przedsiębiorstwa zakłady działały na zasadach wewnętrznego pełnego rozrachunku gospodarczego i rozliczały się z przedsiębiorstwem. Pełny wewnętrzny rozrachunek gospodarczy był stosowany przez zakłady wielozakładowych przedsiębiorstw albo zakłady wchodzące w skład kombinatów. Jednak mimo tego, że zakłady na pełnym wewnętrznym rozrachunku gospodarczym dysponowały własnym rachunkiem bankowym i bilansem brak im było samodzielności operatywno-gospodarczej ponieważ nie posiadały osobowości prawnej. Działały one jako części składowe przedsiębiorstwa, a w zakresie praw i obowiązków majątkowych zawsze w jego imieniu jako osoby prawnej. Sposób utworzenia oraz funkcjonowania Przedsiębiorstwa Przemysłu "P." wskazuje, że nie było ono powołane jako przedsiębiorstwo prowadzące w rozumieniu przepisów uchwały Nr 388 Rady Ministrów z 17.11.1960 r. o przedsiębiorstwach prowadzących /M.P. nr 94 poz. 417/. Zgodnie bowiem z par. 3 ust. 2 pkt 1 cytowanej uchwały powołanie przedsiębiorstwa prowadzącego następowało przez nadanie mu statutu w trybie zarządzenia właściwego ministra, jeśli przedsiębiorstwo podlegało - jak w tym przypadku - zwierzchniemu nadzorowi ministra. Przedsiębiorstwo Przemysłu "P." natomiast nie zostało powołane w powyższy sposób lecz na podstawie art. 18 ust. 1 /wymienionego w podstawie prawnej zarządzenia Nr 37/ dekretu z 26.10.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych poprzez połączenie szeregu przedsiębiorstw przemysłu spirytusowego zarządzeniem Nr 37 Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z 16.04.1973 r. w jedno przedsiębiorstwo wielozakładowe. To zaś oznacza, że wnoszące skargę kasacyjną (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. nie działały w ramach Przedsiębiorstwa Przemysłu "P." jako jedno ze zgrupowanych w nim przedsiębiorstw jak to ma miejsce w przypadku przedsiębiorstw prowadzących lecz jako wewnętrzna komórka organizacyjna działająca w formie zakładu. Potwierdzeniem tego faktu są również zarządzenia Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Nr 151 i Nr 157 oba z 31.12.1990 r., pierwsze w sprawie podziału przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą Przedsiębiorstwo Przemysłu "P." a drugie w sprawie utworzenia przedsiębiorstwa pod nazwą (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. Zarządzenie Nr 151 stanowiło w par. 2, że w wyniku podziału Przedsiębiorstwa "P." będą utworzone przedsiębiorstwa państwowe /pod pozycją 6 wymieniono (...) Zakłady Przemysłu "P."/, którym przydzielono część mienia Przedsiębiorstwa Przemysłu "P.", które prawnie istniało do 30.06.1991 r. Natomiast zarządzenie Nr 157 było następstwem wykonania zapowiedzi wyrażonej w par. 2 ww. zarządzenia Nr 151, przy czym powołany w podstawie prawnej zarządzenia Nr 137 przepis art. 9 ust. 1 ustawy z 25.09.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych /Dz.U. 1991 nr 18 poz. 80/ dotyczy utworzenia przedsiębiorstwa państwowego jako nowego podmiotu gospodarczego, który zgodnie z par. 7 zarządzenia Nr 157 mógł zacząć funkcjonować dopiero od 1.07.1991 r. Niezasadne jest też twierdzenie zawarte w skardze kasacyjnej, że (...) Zakłady Przemysłu "P." w Ł. po włączeniu ich jako Zakładu w struktury Przedsiębiorstwa Przemysłu "P." nadal zachowały osobowość prawną ponieważ nie zostały wykreślone z rejestru przedsiębiorstw. Twierdzenia te nie zostały poparte żadnym dowodem, co więcej są one sprzeczne ze stanowiskiem (...) Zakładów wyrażonym we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z 23.04.2002 r., w którym stwierdzono "Z faktu, że w tym dniu /5.12.1990 r./ Zakłady nie były wpisane do rejestru sądowego nie wynika brak podstaw do ich uwłaszczenia". Zgodnie z art. 67 ust. 3 cytowanej ustawy z 25.09.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych organy prowadzące dotychczas rejestr przedsiębiorstw /Ministerstwo Finansów prowadziło rejestr dla przedsiębiorstw kluczowych/ miały obowiązek przekazać ten rejestr wraz z należącą do niego dokumentacją w terminie 3 miesięcy od wejścia w życie ustawy właściwym sądom. Na potwierdzenie nie wykreślenia przedsiębiorstwa z rejestru wnoszący skargę kasacyjną nie przedłożył żadnego dowodu z rejestru sądowego. W świetle powyższego prawidłowe jest zatem stanowisko Sądu wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że w dacie uwłaszczenia na podstawie art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z 29.09.1990 r. - tj. 5.12.1990 r. - (...) Zakłady Przemysłu w Ł. będąc zakładem Przedsiębiorstwa Przemysłu "P." nie spełniały przesłanki normatywnej uwłaszczenia zawartej w tym przepisie ponieważ nie były osobą prawną a tylko państwowa osoba prawna mogła skorzystać a uwłaszczenia w tym trybie. To zaś wskazuje, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, gdyż jak wykazano Naczelny Sąd Administracyjny ocenił cały zebrany w sprawie materiał dowodowy mający znaczenie w przedmiocie uwłaszczenia, a zaskarżony wyrok jest wypadkową tej oceny.

Z tych względów na podstawie art. 184 ustawy z 30.08.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ skargę kasacyjną należało oddalić.