Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1498/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Miron, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec (spr.), asesor WSA Marian Wolanin, Protokolant Dominik Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 października 2006 roku sprawy ze skargi Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia[...] maja 2006 r. nr [...] w przedmiocie nieważności przejęcia majątku ziemskiego na cele reformy rolnej I. Stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; II. Zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w D. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Sądu Administracyjnego decyzją z dnia [...].05.2006 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy swą uprzednio wydaną decyzję z dnia [...].11.2005 r., w której po dokonaniu oceny legalności orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...].10.1948 r. uznającego, że nieruchomość ziemska pn. "[...]" o obszarze 52,2760 ha podlega przejęciu na cele reformy rolnej stwierdził : nieważność tego orzeczenia odnośnie działek o łącznej pow. 32,0238 ha, położonych w obrębie C. w gm. J., o nr geod. [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], a w pozostałej części dotyczącej gruntów o pow. 20,2522 ha położonych w obrębie C. w gm. J. stwierdził, iż orzeczenie to wydane zostało z naruszeniem prawa.

Minister zaznaczył, że przedmiotowa nieruchomość ziemska powstała w wyniku podziału na pięć części majątku "[...]" przez spadkobierców byłego właściciela tego majątku W. S., po uzyskaniu w 1932 r. stosownego zezwolenia parcelacyjnego. W wyniku tego podziału J. S. i J. S. otrzymali na wspólną własność w równych i niepodzielnych częściach dwie parcele obejmujące obszar zawarty w orzeczeniu Wojewody [...] z dnia [...].10.1948 r. Jego łączna powierzchnia różnie oznaczana była w rozmaitych dokumentach (od ponad 58 ha do ponad 52 ha). Organ naczelny za dokument jednoznacznie określający położenie, granice, powierzchnię tej nieruchomości ziemskiej uznał mapę "Pierworys gruntów części majątku [...] stanowiących własność J. S. i W. S. na podstawie dobrowolnej umowy z dnia [...].02.1932 r. zatwierdzonej przez Urząd Rozjemczy". Pomiaru na gruncie dokonał w 1947 r. i pierworys ten sporządził wg południka magnetycznego w tymże roku mierniczy przysięgły J. P. Zgodnie z dokonanymi pomiarami ogólny obszar przedmiotowej nieruchomości wynosił 52,2760 ha. Tę powierzchnię przyjął Wojewoda [...] w orzeczeniu z dnia [...].10.1948 r. i wyszczególnił rodzaje gruntów podając ich powierzchnię.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał na § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i reform Rolnych z dnia 1.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51 ze zm.), definiujący jakie grunty można uznać za użytki rolne. Jednocześnie zaznaczył, że w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., nr 3, poz. 13 ze zm.) na cele tej reformy przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te bezzwłocznie przechodziły na własność Skarbu Państwa. W ocenie Ministra orzeczenie Wojewody [...] z dnia [...].10.1948 r. rażąco naruszało prawo, bowiem powierzchnia użytków rolnych przejętego majątku była mniejsza niż 50 ha, nie podlegał więc on przejęciu w trybie dekretu o reformie rolnej. Następnie stwierdził, iż orzeczenie to wydane zostało z naruszeniem prawa, co do gruntów o powierzchni ponad 20 ha, położonych w obrębie C. w gm. J., z uwagi na nastąpienie nieodwracalnych skutków prawnych (stały się gruntami rolników indywidualnych, stanowią drogi publiczne, wody płynące oraz drogi dojazdowe do pól wydzielone w projekcie parcelacji). Pozostała część przejętych gruntów stanowi natomiast własność Skarbu Państwa i pozostaje w zarządzie Nadleśnictwa D. (działki o nr [...], [...], [...]) oraz w zarządzie Agencji Nieruchomości Rolnych (działki o nr [...], [...], [...], [...], [...], [...]), co w ocenie Ministra pozwoliło stwierdzić nieważność orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...].10.1948 r. w tej części.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wniosła Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w D., która zarzuciła, iż nie została zawiadomiona o wszczęciu niniejszego postępowania z wniosku spadkobierców byłych właścicieli majątku, przez co nie mogła od początku skutecznie bronić swych praw, a jest dzierżawcą działek o nr [...], [...], [...], [...], [...], [...]. Podniosła także, iż należą do niej budynki wzniesione na przedmiotowym gruncie, co wywiodła z faktu zapłacenia w dniu 17.11.1980 r. faktury wystawionej przez Spółdzielnię Kółek Rolniczych w J. za przejęte zabudowania, przy protokole przekazania - przejęcia z dnia [...].10.1980 r. Podniosła, iż w tym gospodarstwie prowadzi na dużą skalę hodowlę trzody chlewnej i w związku z tą działalnością poniosła bardzo duże nakłady, dostosowując hodowlę do wymogów Unii Europejskiej. Nadto ponosiła i ponosi koszty remontów bieżących budynków. Wspomniała także, iż budynek mieszkalny usytuowany na przedmiotowym obszarze zamieszkują wielodzietne rodziny pracowników Spółdzielni. Nadto sprostowała, iż działka o nr [...] nie została wydzielona i winna nadal nosić nr [...] i pozostaje w jej dzierżawie.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał swe rozstrzygnięcie w mocy zaznaczając, iż co do działek dzierżawionych przez Spółdzielnię nie nastąpiła nieodwracalność skutków prawnych orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...].10.1948 r., przewidziana w art. 156 § 2 Kpa, nadal bowiem stanowią one własność Skarbu Państwa i pozostają we władaniu Agencji Nieruchomości Rolnych. Minister zauważył także, iż Spółdzielnia nie ma żadnych uprawnień rzeczowych do spornych gruntów, jest jedynie dzierżawcą, a fakt wieloletniego użytkowania i dokonania przez Spółdzielnię nakładów w postaci obiektów budowlanych i urządzeń produkcyjnych kwalifikują się wyłącznie do sfery faktów, a nie prawa. Rozliczenia pomiędzy następcami prawnymi byłych właścicieli majątku a Spółdzielnią podlegają rozstrzygnięciu w postępowaniu cywilnym przed sądem powszechnym. Nadto Minister podkreślił, iż wbrew przedstawionym twierdzeniom Spółdzielnia została powiadomiona o wszczęciu przedmiotowego postępowania nieważnościowego wraz z pouczeniem wynikającym z art. 10 Kpa.

W skardze Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w D. ponownie stwierdziła, że w jej przekonaniu odnośnie dzierżawionych przez nią gruntów nastąpiły nieodwracalne skutki prawne. Nadto zarzuciła naruszenie art. 7, 8, 9 i 10 Kpa przez niezebranie przez organ administracyjny pełnego materiału dowodowego w celu ustalenia, czy nieruchomość wymieniona w zaskarżonej decyzji, do części której Spółdzielni służy prawo dzierżawy istotnie niepodległa działaniu dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Nie udowodniono bowiem bezspornie, że powierzchnia użytków rolnych przejętego majątku była mniejsza niż 50 ha. Zarzuciła także uniemożliwienie Spółdzielni wypowiedzenia się co do zebranych dowodów.

W konkluzji stwierdziła, że nieodwracalnych skutków orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...].10.1948 r. odnośnie dzierżawionych przez nią gruntów upatruje w dokonanych przez nią nakładach na tę nieruchomość w postaci remontów, kosztów adaptacji budynków oraz zagospodarowania tych gruntów.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentacje zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie, jakkolwiek z innych przyczyn niż w niej podniesione.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m. in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25.07.2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz.1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.

Sąd badając legalność zaskarżonej decyzji w oparciu o powołane przepisy i w granicach sprawy - nie będąc jednak związany - stosownie do art. 134 P.p.s.a. - zarzutami i wnioskami skargi uznał, iż zaskarżona decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa, brak bowiem było podstaw do uznania Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w D. za stronę niniejszego postępowania, w wyniku czego zaskarżona decyzja dotknięta jest wadą nieważności.

Mieć interes prawny w postępowaniu administracyjnym znaczy to samo co ustalić przepis prawa materialnego powszechnie obowiązującego, na którego podstawie można skutecznie żądać czynności organu z zamiarem zaspokojenia jakiejś własnej potrzeby albo żądać zaniechania albo ograniczenia czynności organu, sprzecznych z potrzebami danego podmiotu - strony postępowania (art. 28 Kpa). Od tak pojmowanego interesu prawnego należy odróżnić interes faktyczny, to jest sytuację w której dany podmiot jest wprawdzie bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, nie może jednak tego zainteresowania poprzeć przepisami prawa, mającego stanowić podstawę skierowanego żądania w zakresie podjęcia stosownych czynności przez organ administracji (por. wyrok NSA z dnia 27.09.1999 r., sygn. akt IV SA 1285/98).

W niniejszej sprawie Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w D. nie wykazała, że posiada interes prawny, a jedynie faktyczny do kwestionowania decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...].11.2005 r. Nie służy jej bowiem żadne prawo rzeczowe do przedmiotowych nieruchomości (działek o nr ew. [...], [...], [...], [...], [...], [...]), położonych w obrębie C. w gm. J. i objętych orzeczeniem Wojewody [...] z dnia [...].10.1948 r., którego nieważność odnośnie m. in. przedmiotowych działek stwierdził Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w decyzji z dnia [...].11.2005 r. Skarżącej Spółdzielni do wskazanych działek przysługuje jedynie prawo dzierżawy z terminem do [...].09.2008 r., co udokumentowała załącznikiem do umowy dzierżawy zawartej z Agencją Nieruchomości Rolnych, władającą w imieniu Skarbu Państwa tym obszarem. Spółdzielnia nie wykazała także, iż przysługuje jej prawo odrębnej własności budynków usytuowanych na tych działkach, a jedynie wskazała, że przy przejęciu w dniu [...].11.1980 r. tych działek od Spółdzielni Kółek Rolniczych w J. zapłaciła kwotę wynikającą z faktury wystawionej za przejęte zabudowania (protokół przekazania - przejęcia z dnia [...].10.1980 r.).

Zgodnie z ustalonym orzecznictwem Sądów Administracyjnych, jeżeli w toku postępowania odwoławczego zostanie ustalony brak interesu prawnego lub obowiązku, a więc brak przymiotu strony, to wówczas organ administracji publicznej winien wydać decyzję o umorzeniu postępowania odwoławczego na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 Kpa. Należy przy tym podkreślić, że uznanie przez organ danego podmiotu za stronę postępowania nie czyni go taką stroną, jeżeli nie spełnia on przesłanek z art. 28 Kpa (por. m. in. wyrok NSA z dnia 13.03.2001 r., sygn. akt I SA 2312/99). Zatem błędne powiadomienie Spółdzielni o wszczęciu niniejszego postępowania na wniosek spadkobierców byłych właścicieli nie uczyniło z niej strony tego postępowania (powiadomienie o wszczęciu z dnia 10.05.2005 r.). Skutku tego nie wywołało także doręczenie jej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w z dnia [...].11.2005 r. W uzasadnieniu decyzji wydanej na skutek wniosku Spółdzielni o ponowne rozpatrzenie sprawy Minister wyraźnie zaznaczył, iż nieruchomości wskazane przez Spółdzielnię pozostają we własności Skarbu Państwa i władaniu Agencji Nieruchomości Rolnych, a Spółdzielni zostały oddane w dzierżawę.

Minister zauważył także, iż Spółdzielnia nie ma żadnych uprawnień rzeczowych do spornych gruntów, jest jedynie dzierżawcą, a fakt wieloletniego użytkowania i dokonania przez Spółdzielnię nakładów w postaci obiektów budowlanych i urządzeń produkcyjnych kwalifikują się wyłącznie do sfery faktów, a nie prawa.

Wobec takich ustaleń nieuprawnione było prowadzenie postępowania odwoławczego (z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) zainicjowanego przez podmiot nieposiadający przymiotu strony. Takie działanie organu stanowi rażące naruszenie prawa, które winno skutkować stwierdzeniem nieważności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu odwoławczym, prowadzonym na wniosek podmiotu nieposiadającego przymiotu strony.

Pomimo istnienia wskazanych okoliczności i świadomości ich zaistnienia Minister wszczął postępowanie z wniosku Spółdzielni o ponowne rozpatrzenie sprawy (jedynego wniesionego w tej sprawie), zamiast postępowanie takie umorzyć. Następnie wydał w sprawie decyzję merytoryczną, czego efektem stało się niedopuszczalne funkcjonowanie w obrocie prawnym decyzji wydanej na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy złożonego przez podmiot nieuprawniony, nie posiadający przymiotu strony.

Jako podmiot błędnie uznany przez Ministra za uprawniony do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przedmiotowa Spółdzielnia nabyła interes prawny w znaczeniu procesowym, pozwalający jej na wniesienie skargi do Sądu Administracyjnego.

Brak jednakże interesu prawnego Spółdzielni do złożenia owego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, stworzył konieczność wyeliminowania z porządku prawnego decyzji merytorycznej rażąco naruszającej prawo, wydanej w wyniku tego wniosku.

Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) - orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.