Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1313/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2014-05-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6050 Obowiązek meldunkowy
Hasła tematyczne: Ewidencja ludności
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 15
journal: Dz.U. 1974 nr 14 poz 85
law: Ustawa z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych.
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Bociąga (spr.) Sędziowie WSA Barbara Pasternak WSA Janusz Kasprzycki Protokolant Ewelina Knapczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 maja 2014 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Wojewody z dnia 21 sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania I. skargę oddala, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata K. G., Kancelaria Adwokacka, ul. [...] w K, kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług obowiązującą dla tego rodzaju czynności w dniu orzekania.


UZASADNIENIE

Wojewoda decyzją z 21 sierpnia 2013 r. nr [...] działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. w związku z art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania K. W. od decyzji Prezydenta Miasta z dnia [...] 2013 r., znak: [...] orzekającej o odmowie wymeldowania M. W. z miejsca pobytu stałego, uchylił zaskarżoną decyzję w całości i orzekł o wymeldowaniu M. W. z pobytu stałego z lokalu przy ul. R w N.

K. W. w dniu 3 lutego 2012 r. złożyła wniosek o wymeldowanie M. W. z lokalu przy ul. R w N. Poinformowała, iż mąż w dniu 1 września 2011 r. opuścił miejsca pobytu stałego zabierając ze sobą wszystkie swoje ubrania.

Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] 2013 r. orzekł o odmowie wymeldowania M. W. z pobytu stałego z lokalu przy ul. R w N. Zdaniem organu l instancji M. W. nie opuścił miejsca pobytu stałego w rozumieniu przepisów art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych.

K. W. nie zgodziła się z powyższą decyzją i wniosła odwołanie do Wojewody. Podała, iż złożyła wniosek o wymeldowanie swojego męża M. W. ze względu na fakt, iż znęcał się on fizyczne i psychiczne nad nią i dziećmi. Wskazała również, iż obawia się co się stanie gdy sprawca przemocy wyjdzie na wolność po odbyciu kary 3 lat pozbawienia wolności. Obecnie przebywa w Zakładzie Karnym. Wyjaśniła, iż w dniu 1 września 2011 r. wymieniony opuścił lokal przy ul. R w N. Ostatni raz w przedmiotowym lokalu był w dniu 6 września 2011 r. w asyście policji, celem zabrania odzieży i dokumentów. Od tamtej pory nie widziała M. W. ani na klatce schodowej ani koło bloku. Nie wie gdzie przebywał w tym czasie, bowiem ukrywał się przed policją. W dniu 14 października 2011 r. mąż został zatrzymany przez policję o czym dowiedziała się dopiero podczas rozprawy w Sądzie w sprawie o znęcanie się nad nią i dziećmi. Wyjaśniła, że M. W. nie przebywał w piwnicy przynależnej do lokalu przy ul. R w N, co potwierdziły oględziny przedmiotowego lokalu i przynależnej do niego piwnicy przeprowadzone przez pracowników Urzędu Miasta. M. W. oprócz dokumentów i ubrań, które zabrał ze sobą nic więcej w mieszkaniu nie posiadał. Od 2005 r. nigdzie nie pracował, wszystkie wartościowe rzeczy wyniósł i sprzedał na alkohol z kolegami. Jest pozbawiony praw rodzicielskich nad małoletnią córką W. W., za znęcanie się fizyczne i psychiczne. Od 2006 r. do 2011 r. znęcał się nad rodziną, dewastował mieszkanie, niszczył rzeczy należące do członków rodziny.

Organ odwoławczy po rozpatrzeniu odwołania stwierdził, że podstawę prawną wymeldowania stanowi art. 15 ust. 2 powołanej na wstępie ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Stosownie do treści tego przepisu, organ gminy wydaje na wniosek właściciela lub innego podmiotu dysponującego tytułem prawnym do lokalu lub z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która opuściła miejsce pobytu stałego lub czasowego trwającego ponad 3 miesiące i nie dopełniła obowiązku wymeldowania się. Spełnienie przesłanki opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego następuje wówczas, gdy jest ono dobrowolne oraz trwałe i wynika z własnej woli osoby opuszczającej lokal.

Celem uzupełnienia materiału dowodowego i ustalenia stanu faktycznego sprawy na dzień wydania decyzji, organ odwoławczy wystąpił w trybie art. 1362 K.p.a. do organu l instancji z zaleceniem uzupełnienia materiału dowodowego w sprawie, poprzez przesłuchanie K. W., M. W., W. W., D. W. i E. W. oraz sąsiadów celem wyjaśnienia wszystkich okoliczności związanych z opuszczeniem przez M. W. lokalu i zamieszkiwania wymienionego w piwnicy przynależnej do tego lokalu.

K. W. podała, iż od października 2011 r. mąż przebywa w Zakładzie Karnym za znęcanie się nad nią oraz dziećmi. Ma zakaz zbliżania się i kontaktowania się z rodziną (wyrok Sądu Rejonowego Wydział Grodzki z dnia 22 września 2008 r., sygn. akt. [...], postanowienia Sądu Rejonowego Wydział II Karny z dnia 31 sierpnia 2011 r., sygn. akt. [...] oraz postanowienia Prokuratury Rejonowej z dnia 9 czerwca 2011 r., sygn. akt. [...]). Została również orzeczona eksmisja M. W. z lokalu przy ul. R w N bez prawa do lokalu socjalnego. K. W. podejmowała starania w celu wykonania eksmisji męża z lokalu przy ul. R w N, ale Komornik Sądowy wstrzymał wykonanie eksmisji M. W., ponieważ nie ma dla niego pomieszczenia tymczasowego. K. W. przyznała, że M. W. faktycznie dysponował piwnicą przynależną do lokalu. W sierpniu 2011 r. widywała w niej męża. M. W. od czasu wyprowadzenia się we wrześniu 2011 r. z mieszkania do czasu aresztowania go w październiku 2011 r. nie mieszkał w piwnicy. We wrześniu 2011 r. policja szukała męża również w piwnicy przynależnej do mieszkania, ale go tam nie było.

M. W. stwierdził natomiast, iż w lokalu przy ul. R zamieszkiwał do dnia 14 października 2011 r. to jest do czasu aresztowania go. Przedmiotowego lokalu nigdy nie opuścił i ostatni raz spał w nim w dniu 14 października 2011 r. Oświadczył, iż zarówno w zajmowanym przez niego pokoju jak i w piwnicy przynależnej do lokalu posiada swoje rzeczy osobiste, meble, sprzęt oraz dokumenty. Dysponował kluczami do pokoju znajdującego się w mieszkaniu jak i do piwnicy przynależnej do tego lokalu. Stwierdził, iż żona włamała się do jego pokoju i zajęła go. Po opuszczeniu zakładu karnego zamierza zamieszkać w przedmiotowym lokalu. We wrześniu 2011 r. po ostatniej interwencji policji usunął się z lokalu przy ul. R w N w związku z otrzymaniem od prokuratora zakazu zbliżania się do żony. Dlatego też przeniósł się do piwnicy przynależnej do lokalu, zabierając ze sobą najpotrzebniejsze rzeczy (część ubrań, najważniejsze dokumenty) i zamieszkał w niej. Nie posiada natomiast kluczy do drzwi wejściowych do lokalu. Nie dokona wymeldowania się z rzeczonego lokalu, gdyż chce żeby żona go spłaciła (k. 95).

Z zeznań świadków: A. F. (k. 96 akt sprawy), B. B. (k. 149 akt sprawy), K. W. (k. 148 akt sprawy), M. W. (k. 282 akt sprawy), W. W. (k. 285 akt sprawy), E. W. (k. 287 akt sprawy), B. R. (k. 289 akt sprawy), K. B. (k. 290 akt sprawy), M. W. (k. 291 akt sprawy) oraz D. W. (k. 292 akta sprawy) - wynika, że M. W. po opuszczeniu lokalu przy ul. R w N nie przebywał w piwnicy przynależnej do przedmiotowego lokalu. Z informacji uzyskanej z Zakładu Karnego z dnia 9 maja 2013 r., znak: [...] wynika, iż M. W. został zatrzymany w dniu 14 października 2011 r. w N przy ul. P (parking [...]).

W ocenie organu II instancji przytoczony wyżej materiał dowodowy oraz zeznania świadków jednoznacznie wskazują, iż M. W. opuścił lokal przy ul. R w N. Opuszczając przedmiotowy lokal wymieniony zastosował się do postanowienia Sądu Rejonowego Wydział II Karny z dnia 31 sierpnia 2011 r., sygn. akt. [...] (k. 7 akt sprawy), które stanowiło o zastosowaniu wobec M. W. środka zapobiegawczego w postaci dozoru policji, zakazu zbliżania się do pokrzywdzonej K. W., M. W., E. W. oraz małoletniej W. W. i kontaktowania się z nimi.

Z tych powodów, Wojewoda odmiennie niż organ l instancji ocenił materiał dowodowy i uznał, że brak jest podstaw do utrzymania rozstrzygnięcia organu l instancji o odmowie wymeldowania, dlatego też, działając na podstawie przepisów art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a., uchylił w całości zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] 2013 r. i orzekł o wymeldowaniu M. W. z miejsca pobytu stałego, z lokalu przy ul. R w N.

W uzasadnieniu organ II instancji podał, że M. W. nie przebywa i nie zamieszkuje w miejscu zameldowania ze względu na odbywanie kary pozbawienia wolności. Jego zatrzymanie nastąpiło poza miejscem zamieszkiwania. Zdaniem organu II instancji, aczkolwiek w takich okolicznościach sprawy opuszczenie lokalu nie miało charakteru dobrowolnego, to jednak okres odbywania kary pozbawienia wolności jest tożsamy z trwałym jego opuszczeniem. W świetle orzecznictwa sądowoadministracyjnego, nienazwanie przez ustawodawcę pobytu w zakładzie karnym pobytem stałym, nie ma znaczenia dla wymeldowania w przypadku kar pozbawienia wolności (wyroki NSA z dnia 18 września 2009 r. sygn. akt II OSK 1396/08 i z dnia 26 września 2007 r. sygn. akt II OSK 1251/06 oraz wyrok WSA w Gdańsku z dnia 4 lutego 2010 r. sygn. akt III SA/Gd 521/09).

Z tych wszystkich względów odwołanie K. W. zostało uwzględnione.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie M. W. podał, że nie wyprowadził się ze swojego mieszkania. Z powodu zakazu prokuratorskiego był zmuszony do opuszczenia swojego domu i zamieszkania w piwnicy. Wskazał, że jego wyroki są niesłuszne, gdyż jest niewinny. Po odbyciu kary, jeśli nie będzie miał miejsca zameldowania nie znajdzie pracy, co utrudni mu powrót do normalnego życia.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko i argumentację.

W piśmie z dnia 7 maja 2014 r. ustanowiony pełnomocnik skarżącego wskazał, że decyzji Wojewody zarzuca naruszenie art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, art. 7 K.p.a. w związku z art. 77 K.p.a. oraz art. 8 K.p.a., a także art. 8 K.p.a. w związku z art. 107 § 3 K.p.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r., nr 153, poz. 1269), a kontrola ta obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na bezczynność organów lub przewlekłe prowadzenie postępowania w zakresie wydawania przez nie decyzji administracyjnych, postanowień wydanych w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończących postępowanie, postanowień rozstrzygających sprawę co do istoty, postanowień wydanych w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie, a także podejmowania innych niż wskazane wyżej aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczących uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa (art. 3 § 2 pkt 8 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2012 r., poz. 270 -dalej powoływana jako P.p.s.a.). Sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W świetle art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd nie ma obowiązku, do badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04).

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji zawierają przepisy ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (t.j.: Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.). Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy osoba, która opuszcza miejsce pobytu stałego lub czasowego trwającego ponad 3 miesiące, jest obowiązana wymeldować się w organie gminy, właściwym ze względu na dotychczasowe miejsce jej pobytu, najpóźniej w dniu opuszczenia tego miejsca. Z kolei w myśl ust. 2 powołanego przepisu organ gminy wydaje na wniosek strony lub z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która opuściła miejsce pobytu stałego lub czasowego trwającego ponad 3 miesiące i nie dopełniła obowiązku wymeldowania się.

Zameldowanie i wymeldowanie są aktami rejestracji danych dotyczących pobytu danej osoby w określonym lokalu bądź ustania tego pobytu w dotychczasowym miejscu (opuszczenia lokalu). Jak stanowi przepis art. 6 ust. 1 ustawy pobytem stałym jest zamieszkiwanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania. Zamieszkanie w lokalu w rozumieniu tego przepisu winno łączyć się ze skoncentrowaniem w tym lokalu (z przeniesieniem do tego lokalu) centrum życiowego danej osoby. Zatem miejsce stałego pobytu danej osoby to miejsce, w którym osoba ta stale realizuje swoje podstawowe funkcje życiowe, tj. w szczególności mieszka, nocuje, spożywa posiłki, wypoczywa, przechowuje rzeczy niezbędne do codziennego funkcjonowania (odzież, żywność, meble), przyjmuje wizyty członków rodziny lub znajomych, utrzymuje chociażby okazjonalne kontakty z sąsiadami, przyjmuje i nadaje korespondencję (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 maja 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 600/05). Zdaniem Sądu, mając na uwadze stanowisko Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyroku z dnia 27 maja 2002 r., sygn. akt K 20/01, podzielić należy pogląd organu odwoławczego, iż w sprawie spełnione zostały przesłanki wydania decyzji o wymeldowaniu skarżącego z pobytu stałego z uwagi na fakt jego skazania na karę pozbawienia wolności. Jest poza sporem, że skarżący od chwili zatrzymania przez policję, nie przebywa pod adresem stałego zameldowania. Z mocy art. 8 ust. 1 pkt 4 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, pobyt w zakładzie karnym niezależnie od długości kary, uzasadnia zawsze zameldowanie w tym zakładzie na pobyt czasowy. Jednak wymiar kary pozbawienia wolności, orzeczony prawomocnym wyrokiem, ma istotne znaczenie dla oceny, czy opuszczenie miejsca dotychczasowego zameldowania na pobyt stały, ma charakter trwały. Pobytem stałym w rozumieniu ustawy jest bowiem zamieszkiwanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania (art. 6 ust. 1 ustawy). Tymczasem osoba skazana prawomocnym wyrokiem na długoletnią karę nie może spełnić tej przesłanki. Sam zamiar powrotu do poprzedniego lokalu należy w takiej sytuacji uznać za hipotetyczny. Zatem utrzymywanie zameldowania na pobyt stały w takiej sytuacji przeczy funkcji, jaką winna pełnić ewidencja ludności. W orzecznictwie podkreśla się, że przy wymeldowaniu okolicznością istotną jest trwałe i dobrowolne opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu stałego oraz przebywanie w innym lokalu z zamiarem skoncentrowania tam czynności życiowych. Trwałym i dobrowolnym opuszczeniem lokalu jest nie tylko fizyczne nieprzebywanie, ale i zamiar opuszczenia danego lokalu, z jednoczesnym zerwaniem związków z dotychczasowym lokalem i założeniem w nowym ośrodku swoich osobistych i majątkowych interesów. Co do zasady opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu powinno być wynikiem dobrowolnej decyzji osoby zameldowanej jednakże nie zawsze jest to konieczne. W pewnych przypadkach wola osoby zameldowanej nie ma znaczenia jak np. w przypadku eksmisji. W okolicznościach niniejszej sprawy bezsporne jest, że wyrokiem z dnia 28 października 2010 r. sygn. akt [...] Sąd Rejonowy l Wydział Cywilny nakazał M. W., aby opróżnił z osób i rzeczy prawa jego reprezentujących i wydał K. W. lokal mieszkalny położony w N przy ul. R. Zatem wolę opuszczenia miejsca zameldowania zastępuje w tym przypadku orzeczenie wydane przez organ Państwa jakim jest podlegający wykonaniu wyrok Sądu. Wola opuszczenia miejsca zamieszkania przez osobę zameldowaną nie ma również znaczenia w przypadku skazania tej osoby na karę pozbawienia wolności i wykonywanie wobec niej tego orzeczenia. Także w tym przypadku wolę opuszczenia miejsca zameldowania zastępuje podlegający wykonaniu wyrok Sądu. Okoliczność, że skarżący nie opuścił dobrowolnie swojego miejsca pobytu nie stanowiła więc przeszkody do wydania decyzji o jego wymeldowaniu. Jak bowiem wynika z akt sprawy M. W. od października 2011 r. przebywa w Zakładzie Karnym za znęcanie się nad rodziną - wyrok Sądu Rejonowego z dnia 22 września 2008 r., sygn. akt [...], wyrok Sądu Rejonowego z dnia 23 kwietnia 2012 r. sygn. akt [...]. Ponadto postanowieniem z dnia 22 lutego 2011 r. sygn. akt [...] pozbawiono M. W. władzy rodzicielskiej nad małoletnimi E. W. i W. W., a wyrokiem z dnia 11 października 2006 r. Sąd Okręgowy orzekł separację małżeństwa K. W. i M. W. z wyłącznej winy męża. Kolejna przesłanka, która musi być spełniona, by możliwe było wymeldowanie danej osoby z pobytu stałego jest ustalenie, że osoba ta opuszcza miejsce zameldowania z zamiarem nieprzebywania w tym miejscu. Jednoznacznie z materiału dowodowego zebranego w sprawie oraz zeznań świadków wynika, że M. W. opuścił lokal przy ul. R w N. Natomiast jego zamiar powrotu do wymienionego lokalu w tej konkretnej sytuacji należy uznać za czysto hipotetyczny.

Rozpatrując sprawę Sąd kierował się wykładnią systemową obowiązujących przepisów prawa. Sąd wziął pod uwagę, iż skoro na skutek zastosowania odpowiednich norm prawa rodzinnego i prawa karnego doszło do sytuacji, w której skarżący został odizolowany (w dopuszczalnym prawnie zakresie) od członków jego rodziny, to również w dziedzinie prawa administracyjnego wymagana jest konsekwencja w tym przedmiocie. Konsekwencje prawne czynów jakich dopuszczał się wobec członków swojej rodziny skarżący, należą do tych okoliczności, które są powszechnie znane w społeczeństwie. Stąd też osoba, która kierując się wolną wolą popełnia opisane wyżej czyny, musi liczyć się ze stosowną reakcją ze strony państwa. W tym właśnie przejawia się element dobrowolności opuszczenia miejsca dotychczasowego pobytu. Zastosowanie przedstawionego wyżej rozumowania w toku wykładni art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych prowadzi do konkluzji, że przepis ten znajdzie zastosowanie również do sprawcy przestępstwa umyślnego popełnionego wobec domowników, który za ten czyn odbywa karę pozbawienia wolności, przy czym rodzaj i charakter popełnionego przestępstwa w sposób oczywisty wykluczają dalsze wspólne zamieszkiwanie sprawcy z ofiarą, bądź ofiarami przestępstwa. Odmowa wymeldowania M. W. a co za tym idzie, umożliwienie mu powrotu do lokalu sprawiłaby, że działanie mające na celu ochronę dobra jego rodziny byłoby zagrożone. W przypadku przestępstw tego rodzaju, jakie popełniał skarżący, a zwłaszcza przestępstw przeciwko rodzinie, których dopuszczał się on wobec żony i dzieci, organy administracji publicznej muszą przede wszystkim chronić małoletnie dzieci. Nie ma żadnych wątpliwości, że jego prawo do powrotu po odbyciu kary do poprzedniego miejsca pobytu nie może uzyskać pierwszeństwa w zestawieniu z koniecznością ochrony dobra rodziny, w tym małoletnich dzieci.

Należy podkreślić, że wymeldowanie M. W. z pobytu stałego w żaden sposób nie wpłynie na jego tytuł prawny do przedmiotowego lokalu, tj. udział we współwłasności. Sprawa zameldowania, mająca swoje źródło w przepisach prawa administracyjnego oraz tytuł prawny do lokalu, należący do sfery prywatnoprawnej to dwie odrębne, niezależne od siebie kwestie.

W tym stanie rzeczy - mając na uwadze treść art. 151 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało skargę oddalić.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (t.j.: Dz.U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.), określając ich wysokość na podstawie § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461).