Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1689/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie sędzia NSA Mirosław Wincenciak (autor uzasadnienia) sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 8 marca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 15 kwietnia 2021 r. sygn. akt II SA/Gl 1455/20 w sprawie ze skargi M. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną VS


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2021 r. sygn. akt II SA/Gl 1455/20 oddalił skargę M. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

M. L. wnioskiem z dnia 31 lipca 2020 r. zwróciła się do Wójta Gminy L. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką B. L., legitymującą się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji wydanym przez Lekarza Orzecznika ZUS w R. z dnia [...] lipca 2020 r.

Wójt Gminy L. decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. [...], na podstawie art. 17, art. 20 i art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej w skrócie "u.ś.r."), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., dalej w skrócie "k.p.a."), odmówił M. L. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki na matką B. L.

W uzasadnieniu decyzji podał, że po analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ustalono, iż nie zostały spełnione przesłanki dotyczące nabycia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, a ponadto mąż osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji brak jest w niniejszej sprawie wystąpienia warunków określonych w art. 17 ust. 1b pkt 2 oraz ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Na skutek wniesionego przez M. L. odwołania sprawę rozpoznawało Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., które decyzją z dnia [...] września 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia przywołało treść art. 17 u.ś.r., a następnie stwierdziło, że aby mogło być przyznane wnioskowane świadczenie muszą łącznie być spełnione określone przesłanki.

Odnosząc się do przyczyn odmowy przyznania M. L. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego organ odwoławczy stwierdził, że organ pierwszej instancji błędnie zastosował w sprawie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. W zakresie czasu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki Kolegium odwołało się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, stwierdzającego, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zgodnie zaś z art. 190 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc wiążącą i są ostateczne. Przywołując stosowne orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego, organ odwoławczy uznał, że w tych okolicznościach w/w przesłanka utraciła przymiot konstytucyjności i należy ją pominąć przy rozpoznaniu wniosku M. L.

W ocenie Kolegium, zasadny jest jednak drugi z podanych przez organ pierwszej instancji powodów odmowy przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia, a mianowicie osoba wymagająca opieki jest mężatką, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi M. L. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, w której zarzuciła naruszenie prawa procesowego, tj.: art. 7 i art. 77 k.p.a., poprzez brak wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego i brak zebrania całego materiału dowodowego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz art. 7 k.p.a., poprzez brak uwzględnienia w zaskarżonej decyzji słusznego interesu strony, a także naruszenie prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 1a u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię. polegającą na przyjęciu, iż osoby bliżej spokrewnione z osobą niepełnosprawną powinny legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w sytuacji, w której to do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie dalej spokrewnionej wystarczającym winno być wykazanie faktycznej niemożności sprawowania opieki przez wskazane powyżej osoby.

Wskazując na powyższe zarzuty wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi przedstawiła argumentację mającą wykazać zasadność podniesionych w niej zarzutów.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W uzasadnieniu wyroku podał, że istotą sporu pomiędzy rozstrzygającymi sprawę organami a skarżącą jest zagadnienie, czy w świetle przepisów u.ś.r. w stanie faktycznym niniejszej sprawy M. L. można przyznać świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, w sytuacji, w której jej małżonek, a ojciec skarżącej, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, skarżąca jest niewątpliwie osobą zaliczoną do innych osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, gdyż jest córką niepełnosprawnej B. L. W świetle jednak art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i ust. 3 lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednocześnie w art. 17 ust. 5 u.ś.r. wymienione zostały przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a wśród nich w ust. 5 pkt 2a wskazano, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało innym osobom. Podkreślenia wymaga, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia – to nie jedyne warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do treści art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej w skrócie "k.r.o."), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepis ten ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z powyższym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). W świetle przepisów k.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza zatem obowiązek alimentacyjny krewnych, także dzieci. W konsekwencji brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawną matkę, gdy matka pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wówczas bowiem to na małżonku strony wymagającej opieki ciąży w pierwszej kolejności obowiązek dostarczenia współmałżonkowi takiej opieki. Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. pozwala zatem stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

Sąd pierwszej instancji dodał, że pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki, powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. wyeliminowana. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki na osobą jej wymagającą. Podkreślić jednak należy, że skarżąca w toku całego postępowania nie wykazała, że małżonek osoby wymagającej opieki (ojciec skarżącej) nie jest w stanie sprawować realnie opieki nad chorą żoną. Nie wyjaśnia tego złożone przez L. L. oświadczenie. Wprawdzie w oświadczeniu tym małżonek osoby wymagającej opieki stwierdził, że odmawia opieki nad żoną, gdyż stan zdrowia nie pozwala mu na dźwiganie ciężarów, a tym samym nie jest w stanie jej pomóc, zaś z uwagi na stan kręgosłupa i innych części ciała nie jest w stanie radzić sobie z niektórymi czynnościami, to jednak powyższe twierdzenia pozostają gołosłowne, gdyż strona nie przedstawiła żadnych dokumentów na potwierdzenie podniesionych okoliczności. Również skarżąca stwierdziła, że jej ojciec, a mąż osoby wymagającej opieki, sam ma problemy zdrowotne, ale także nie odwołała się do żadnych dokumentów czy orzeczeń lekarskich, gdyż jak stwierdziła: "od lat nie korzysta z opieki medycznej i do chwili obecnej nie zamierza tego uczynić i z takowej korzystać". Z powyższego wynika, że małżonek osoby wymagającej opieki nie jest na tyle chory i niesprawny (nie korzysta w dalszym ciągu z pomocy lekarskiej), aby nie móc opiekować się żoną. Nie można zatem przyjąć, że nie jest on w stanie opiekować się niepełnosprawną żoną, co najwyżej można stwierdzić, iż nie ma na to ochoty. Brak chęci opiekowania się osobą wymagającą opieki (co wynika z oświadczenia) a brak takich możliwości z uwagi na ograniczenia zdrowotne to jednak dwie różne kwestie. Tylko w przypadku wykazania, że niepełnosprawność ojca skarżącej uniemożliwia sprawowanie mu opieki nad wymagającą opieki współmałżonką, możliwe jest ubieganie się o takie świadczenie przez skarżącą.

Wobec powyższego Sąd uznał, że organ odwoławczy wyczerpująco zbadał wszystkie okoliczności faktyczne związane z niniejszą sprawą i uczynił to zgodnie z zasadami prawdy obiektywnej i oficjalności (art. 7 k.p.a.) oraz dokonał wszechstronnej ich oceny, jak też analizy obowiązujących przepisów prawa, które miały w sprawie zastosowanie oraz odniósł się do argumentacji zawartej w odwołaniu. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a., albowiem organ odwoławczy wyraźnie wskazał wszelkie istotne przesłanki, zarówno faktyczne, jak i prawne, wyjaśniając ich znaczenie dla skarżącej.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej w skrócie "p.p.s.a.") orzekł, jak w sentencji wyroku.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła M. L. Zaskarżając wyrok w całości, na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zarzuciła naruszenie prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., poprzez jego literalną wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż osobie realnie sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną nienależne jest świadczenie pielęgnacyjne, w sytuacji, w której małżonek osoby niepełnosprawnej nie posiada wprawdzie orzeczenia o niepełnosprawności, ale nie sprawuje nad tą osobą opieki.

Wskazując na powyższy zarzut skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego radcy prawnego, według norm przepisanych. Ponadto oświadczyła, że zrzeka się prawa do rozpoznania sprawy na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiła argumentację mającą wykazać zasadność podniesionego w niej zarzutu i powołała stosowne orzecznictwo sądów administracyjnych w tym zakresie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionej podstawy.

Na wstępie zauważyć należy, iż skarżąca kasacyjnie jako naruszony wskazała ogólnie przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. Przepis ten składa się natomiast z dwóch odrębnych jednostek redakcyjnych (lit. a oraz lit. b). Uzasadnienie przedmiotowego zarzutu pozwala jednak na uznanie, iż skarga kasacyjna zarzuca naruszenie przez Sąd pierwszej instancji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy podkreślić, że przepis ten nie ingeruje w stosunki rodzinne, jak też nie kwestionuje obowiązków ciążących na dzieciach względem rodziców, a wynikających z k.r.o. Nie zawsze jednak realizacja własnych obowiązków moralnych oraz prawnych wynikających ze stosunków rodzinnych będzie łączyła się z możliwością uzyskania świadczenia finansowanego ze środków publicznych (por. wyrok NSA z dnia 23 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1015/21).

Aby przyjąć rozumienie przepisu, które jest konsekwencją pominięcia części regulacji ustawowej, argumenty systemowe i celowościowe powinny w sposób spójny i bezsporny wskazywać na zasadność takiego pominięcia. Taki zabieg interpretacyjny jest bowiem wykładnią wbrew dyrektywie interpretacyjnej per non est, zatem musi mieć bardzo silne uzasadnienie aksjologiczne i systemowe. Sytuacja taka w sprawie nie zachodzi. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pod względem językowym jest jasny i w konsekwencji pozwala na ustalenie znaczenia zawartej w nim reguły postępowania, a kontekst systemowy i aksjologiczny nie sprzeciwiają się literalnemu zastosowaniu owego przepisu.

Jeżeli chodzi o kontekst systemowy, to w orzecznictwie sądowym niejednokrotnie było już wskazywane, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 k.r.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, nawet wówczas gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie (zob. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 k.r.o.). Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane podmiotom, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. (por. Anna Kawecka (w:) Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz do art. 17, red. Katarzyna Małysa-Sulińska, LEX 2015). Skoro na gruncie k.r.o. relacje między małżonkami i wzajemne ich obowiązki względem siebie poprzedzają obowiązki alimentacyjne zstępnych i innych osób zobowiązanych do alimentacji, to nie można uznać, że regulacja literalnie przyjęta w odniesieniu do świadczenia pielęgnacyjnego narusza kontekst systemowy.

W świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przyjąć należy, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy małżonek nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku opieki względem współmałżonka z uwagi na swój stan zdrowia – rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ, ani Sąd, nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był przy tym uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności współmałżonka osoby wymagającej opieki, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na inne osoby zobowiązane do alimentacji, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą.

W związku z powyższym, niewłaściwa jest wykładnia prowadząca do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą ma czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Rację należy zaś przyznać organowi, że przepis. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, pozostawanie osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.

Ograniczenie dostępu do świadczenia w oparciu o kryteria zobiektywizowane nie może zostać uznane za naruszenie zasady równości i sprawiedliwości społecznej. Zapewniają one dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej. Kryteria te nie mają także charakteru dyskryminującego i nie są niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte o uznanie organu.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela wobec powyższego stanowiska, że literalnie rozumiany przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie pozwala na realizację norm i wartości konstytucyjnych, a względy systemowe i celowościowe w sposób jednoznaczny prowadzą do wniosków odmiennych, niż argumenty wykładni językowej, co miałoby uzasadniać pominięcie warunku wprost wprowadzonego w ustawie. Podkreślenia wymaga, iż także wykładnia kompleksowa prowadzi do konkluzji, iż zastosowane dyrektywy systemowe i celowościowe potwierdzają rezultat wykładni językowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że jej małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy (por. wyroki NSA z dnia: 19 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 229/21; 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2391/20; 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2422/20; 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19; 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20; 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18; 20 stycznia 2016 r., sygn. akt I OSK 3283/14; 27 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 1219/13; 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14; 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2623/12; 14 października 2021 r., sygn. akt I OSK 575/21 oraz 23 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1015/21).

Z tych względów, na podstawie art. 184 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji wyroku.

Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 in fine p.p.s.a.