Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 1251/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2004-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący as.sąd. Danuta Rzyminiak-Owczarczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 listopada 2004 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2004 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej ; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2004 r. Nr [...], II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100,- zł tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak JFS /-/ M.Hrycaj


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2000 r. skarżący J. G. wystąpił do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (zwanego dalej Kierownikiem Urzędu) o przyznanie comiesięcznego świadczenia pieniężnego z tytułu prześladowań, jakich doznał w czasie drugiej wojny światowej. Skarżący wyjaśnił, iż urodził się na terenie Niemiec, w miejscowości G., w dniu [...] marca 1944r., w czasie gdy jego rodzice przebywali na przymusowej deportacji do pracy, na dowód czego do wniosku załączył kserokopie dokumentów wystawionych przez władze III Rzeszy - Arbeitbuch wystawioną na nazwisko ojca skarżącego, odpis dokumentu potwierdzającego miejsce oraz datę jego urodzenia, dokument wystawiony w związku z chrztem, poświadczenie pobytu w Niemczech wystawione ojcu skarżącego przez Polską Misję Wojskową przy Sojuszniczej Radzie Kontroli w Niemczech Nr [...]. Wniosek ten zakwalifikowano jako wystąpienie o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego w oparciu o przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87 poz. 395 z późn. zmianami). Swoją pierwszą decyzją z dnia [...] lutego 2001 r. Nr [...] Kierownik Urzędu postępowanie w sprawie umorzył, uznając, że wniosek złożony został z naruszeniem przepisu art. 4 ust. 5 wskazanej ustawy, po dniu 31 grudnia 1999 r. W związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 czerwca 2003 r. sygn. P 24/02 (OTK-A 2003/6/55) oraz wnioskiem skarżącego z dnia [...] lipca 2003 r., postanowieniem z dnia 24 września 2003 r. postępowanie w sprawie przedmiotowego wniosku zostało wznowione. W ramach tego postępowania skarżący dodatkowo przedłożył postanowienie weryfikacyjne nr [...] wystawione przez Zarząd Terenowy Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę wraz z negatywną opinią tego Stowarzyszenia oraz zaświadczenie z dnia [...] marca 1947 r. potwierdzające zgłoszenie ojca skarżącego wraz z rodziną do repatriacji do Polski, wystawione przez Polską Misję Repatriacyjną w O. W kwestionariuszu o przyznanie świadczenia skarżący wyjaśnił ponadto, że na deportacji rodzice pracowali w stadninie koni, a on jako dziecko pozostawał bez opieki, natomiast w swoim piśmie z dnia [...] stycznia 2004 r. podniósł, iż w sposób wystarczający wykazał, że spełnił przesłanki prawne uzasadniające uznanie go za osobę objętą represją określoną w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), a cel ustawy nie wyłącza możliwości przyznania uprawnień osobie, która nie została wywieziona do pracy przymusowej, lecz urodziła się na terenie III Rzeszy, gdzie przebywała w celu wykonywania pracy przymusowej. Skarżący przytoczył również treść wyroków, w których Sąd Najwyższy oraz Naczelny Sąd Administracyjny wypowiadał się o charakterze represji wojennych, w sprawach o zbliżonych stanach faktycznych.

Decyzją z dnia [...] maja 2004 r. nr [...] Kierownik Urzędu działając na podstawie art. 151§2 k.p.a. w zw. z art. 145a §1 k.p.a. oraz art. 4 ust. 4 wyżej powołanej ustawy uchylił decyzję własną z dnia [...] lutego 2001 r. oraz odmówił przyznania wnioskowanych uprawnień. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu wyjaśnił, iż skarżący nie spełnia przesłanek uprawniających do przyznania uprawnień w oparciu o przepis art. 2 pkt. 2 lit a) ustawy, ponieważ nie został deportowany do pracy przymusowej, lecz urodził się już w czasie pobytu rodziców na deportacji.

Składając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podtrzymał wcześniejszą argumentację, w szczególności co do celu ustawy, którym jest naprawienie szkód związanych z pobytem w obozach pracy oraz innych miejscach wywiezienia do pracy przymusowej. Skarżący wskazał, iż zamiast wychowywać się w domu rodzinnym przebywał w warunkach wywiezienia do pracy przymusowej.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2004 r. nr [...] Kierownik Urzędu, działając na podstawie art. 127 §3 i 105 k.p.a. oraz art. 4 ust. 4 wyżej wskazanej ustawy, utrzymał w mocy swoją pierwotną decyzję, w uzasadnieniu decyzji powtarzając swoją wcześniejszą argumentację.

W skardze na powyższą decyzję skarżący wniósł o jej uchylenie, zarzucając Kierownikowi Urzędu naruszenie art. 2 pkt. 2 wskazanej ustawy, w całości podtrzymując argumentację zawartą w swojej wcześniejszej korespondencji. Na poparcie zasadności wystąpienia o przyznanie uprawnień skarżący powołał się na treść wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 sierpnia 2004 r. sygn. OSK 135/04 oraz niepublikowanego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r. Skarżący wskazał, iż w myśl tych wyroków represją było przebywanie małych dzieci w miejscach wykonywania pracy przymusowej przez ich rodziców, na terenie państwa okupacyjnego, cierpiąc biedę, z dala od domu rodzinnego, w niepewności dalszego losu.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu w całości podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Organ rozstrzygający sprawę dodatkowo powołał się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98, zgodnie z którą rozszerzająca wykładnia przepisu art. 2 pkt 2 lit a) nie byłaby uprawniona, jako sprzeczna z brzmieniem przepisu, który nie przewiduje wyjątków od warunku deportacji i wykraczająca poza wskazany w tytule zakres regulacji, a ponadto prowadząca do zbędności art. 2 pkt 1, skoro praktycznie każda praca przymusowa, wykonywana przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz III Rzeszy w latach 1939 - 1945, uprawniałaby do świadczenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna.

Podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich sprowadza się do wykładni tego przepisu. Przepis ten określa pojęcie represji polegającej na deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela ten kierunek wykładni, który przyjmuje, że o deportacji (wywiezieniu) można mówić zarówno wtedy, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i wtedy, gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. OSK 135/04). Z tych względów nie sposób podzielić argumentacji organu orzekającego w sprawie, iż fakt narodzin w czasie pobytu rodziców na deportacji wyklucza możliwość przyznania skarżącemu świadczenia w oparciu o przepis art. 2 pkt 2 lit. a) przedmiotowej ustawy, a wydaną w oparciu o taką wykładnię decyzję należy uznać za decyzję wydaną z jego naruszeniem.

Władze okupacyjne wywożąc do III Rzeszy rodziców skarżącego nie określały czasokresu ich deportacji. Pracę przymusową musiały wykonywać zarówno osoby dorosłe, jak i dzieci, którym w miarę dorastania nakazywano wykonywanie różnych prac, szczególnie w gospodarstwach rolnych, a właśnie w takim gospodarstwie (stadnina koni) wykonywali pracę przymusową rodzice skarżącego. Decydowała o tym ocena właściciela gospodarstwa, powszechne było kierowanie już kilkuletnich dzieci do prac przy drobnym inwentarzu, sprzątaniu, a z braku opieki niemowlęta oraz małe dzieci towarzyszyły rodzicom przez cały dzień, w czasie wykonywania przez nich nakazanej pracy. Skarżący urodził się w dniu [...] marca 1944 r., w dniu zakończenia wojny miał więc ukończone zaledwie 1 rok i 2 m-ce. Okoliczność ta obiektywnie wyklucza możliwość wykonywania przez skarżącego pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy, lecz w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalił się pogląd, że nie wiek lecz fakt deportacji (wywiezienia) w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym powinien decydować o uprawnieniach danej osoby do świadczeń przysługujących z tytułu doznanych represji (por. wyroki z dnia 7 grudnia 2001 r. sygn. V S.A. 940/01, z dnia 30 stycznia 2001 r. sygn., z dnia V SA 921/00z dnia 5 lutego 2003 r. sygn. II S.A./Łd 892/00). Stanowisko to znajduje potwierdzenie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r. sygn. III RN 120/02, w którym Sąd ten podzielił opinię, że nie można zakładać, iż cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny w stosunku do rodziców. Dla uznania, że dziecko podlegało represji polegającej na takiej deportacji nie jest konieczne ustalenie, że faktycznie pracował. Skoro niewątpliwe jest, że treść art. 2 ustawy adresowana jest także do osób (dzieci), wobec których nie ustalono (ze względu na wiek) wykonywania pracy przymusowej, to niesłusznym byłoby wyłączenie dzieci urodzonych zarówno w obozie pracy (art. 2 pkt 1) jak i na deportacji (art. 2 pkt 2) i przebywających tam w warunkach represji, z możliwości rekompensaty, choćby częściowej, za utracone lata dzieciństwa. Kierownik Urzędu w swoich decyzjach okoliczności tej nie rozważył, skupiając się na argumentacji dotyczącej daty urodzin skarżącego, w czasie, gdy jego rodzice przebywali już na deportacji na terenie III Rzeszy. Przez cały ten czas, do zakończenia wojny, skarżący rozwijał się, mając w perspektywie wykonywanie, jak jego rodzice, pracy przymusowej. W przypadku tak małych dzieci nie sposób uznać, iż przez cały ten czas pozostawał w gotowości do świadczenia pracy, lecz okres jego wczesnego dzieciństwa niewątpliwie nie przebiegał w sposób, w jaki wychowują swoje dzieci ludzie wolni. Tym samym skarżący objęty był rodzajem represji z racji samego przebywania w warunkach, w których jego rodzice zmuszeni byli świadczyć pracę przymusową, w istocie o niewolniczym charakterze. W myśl definicji encyklopedycznej niewolnictwo, to stosunek zależności, w którym jednostka stanowi własność innego człowieka lub instytucji - świątyni, państwa (Nowa Encyklopedia Powszechna PWN tom 4 str. 485). W przypadku robotników przymusowych z państw okupowanych, uznawani byli oni przez władze III Rzeszy za własność państwa niemieckiego i na jego rzecz nie tylko wykonywali pracę, lecz również wychowywali swoje dzieci. Represja z tym związana obejmowała więc zarówno rodziców - robotników przymusowych, jak i ich dzieci.

Z wymienionych przyczyn, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 oraz art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270), Sąd uwzględnił skargę uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] sierpnia 2004 r. Nr [...]. O kosztach orzeczono na zasadzie art. 200 tej ustawy. Przepisu art. 152 ustawy przy tym nie zastosowano, mając na uwadze charakter rozstrzygnięcia Kierownika Urzędu, na mocy którego skarżący nie nabył prawa oraz nie nałożono na niego obowiązków.

Na podstawie art. 119 pkt 2 ww. ustawy sprawa została rozpatrzona w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem Kierownika Urzędu z dnia [...] października 2004 r. oraz zgodą skarżącego, którą zawarł w swoim piśmie z dnia [...] listopada 2004 r.

Rozpatrując ponownie sprawę organ Kierownik Urzędu rozpatrzy merytorycznie wniosek skarżącego wraz z jego dokumentacją, uwzględniając wskazania wynikające z treści niniejszego wyroku.

/-/ D. Rzyminiak-Owczarczak

JFS