Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 534/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2021-12-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 8 § 1, art. 11, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Daria Sachanbińska Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi G. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza L. z dnia [...], nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez G. W. (dalej: skarżąca, strona) decyzją z [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. (dalej: Kolegium lub SKO), działając na podstawie art. 1 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 570 ze zm.) i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.), dalej: Kpa, po rozpatrzeniu odwołania strony od decyzji z [...], nr [...], wydanej przez Burmistrza L., odmawiającej przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego – decyzję pierwszoinstancyjną utrzymało w mocy.

Argumentując podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy, po zaprezentowaniu dotychczasowego przebiegu postępowania, według chronologii zdarzeń, wskazał prawne regulacje przedmiotu stanowiące podstawę rozstrzygnięcia. W tych ramach przypomniał, że wnioskiem złożonym 6 maja 2021 r. w Ośrodku Pomocy Społecznej w L., strona zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad jej niepełnosprawną matką – Ł. P., urodzoną [...], będącej mężatką. Zaznaczyła w nim, iż nie jest rolnikiem lub małżonkiem albo domownikiem rolnika. Ponadto do wniosku dołączyła m.in.: orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. z [...], na podstawie którego jej matka została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. W orzeczeniu tym wskazano, iż niepełnosprawność istnieje od 18 stycznia 2006 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 18 stycznia 2006 r.

Po rozpatrzeniu wniosku organ pierwszej instancji, przytoczoną na wstępie decyzją z dnia [...], odmówił przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia opisano stan faktyczny sprawy i zacytowano art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej jako: ustawa lub u.ś.r. Organ pierwszej instancji wskazał, że wnioskodawczyni należy do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, bo jest córką osoby niepełnosprawnej. Zaznaczył też, że z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby niepełnosprawnej z dnia [...] wynika, że niepełnosprawność istnieje od 18 stycznia 2006 r. Przedmiotowa decyzja została doręczona stronie w dniu 28 maja 2021 r., która nie zgodziła się z nim i 28 maja 2021 r. wniosła od niej odwołanie.

Strona zarzuciła decyzji pierwszoinstancyjnej naruszenie art. 190 Konstytucji przez pominięcie i niezastosowanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, oraz naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji przez przyjęcie zróżnicowania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego, ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Odwołanie wraz z aktami sprawy zostało przez organ pierwszej instancji przekazane do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O., gdyż organ ten nie znalazł podstaw do zastosowania w sprawie art. 132 Kpa.

Kolegium pismem z 7 lipca 2021 r. zwróciło się do strony o przedłożenie oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych wyjaśnień na okoliczność z jakiego powodu zrezygnowała ona lub nie podejmuje zatrudnienia, czy jest to związane z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

W odpowiedzi na wezwanie organu odwoławczego strona w piśmie z 14 lipca 2021 r. podała, że nie podejmuje dalszej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matka. Podała, że podejmowała pracę zarobkową od 10 sierpnia 1992 r. do 31 maja 1994 r. na podstawie umowy o pracę. Wskazała także, iż jest domownikiem rolnika indywidualnego i z tego tytułu jest objęta ubezpieczeniem społecznym, ale w związku z koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym.

Kolejnym pismem z 28 lipca 2021 r. Kolegium zwróciło się do strony o wskazanie konkretnej daty, od której zaprzestała ona pracy w gospodarstwie rolnym. W piśmie z 14 lipca 2021 r. strona wskazała, że jest domownikiem rolnika indywidualnego i z tego tytułu jest objęta ubezpieczeniem społecznym, ale w związku z koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, jednakże nie wskazała dnia, od którego ten fakt nastąpił. W odpowiedzi zawartej w piśmie z 8 sierpnia 2021 r. strona podała, że data zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym pozostaje w zbiegu ze zdarzeniem w postaci złamania [...] niepełnosprawnej, co zmusiło ją do porzucenia pracy, celem sprawowania opieki nad niepełnosprawną co nastąpiło 18 marca 2021 r.

Następnie pismem z 1 września 2021 r. Kolegium zwróciło się do organu pierwszej instancji o udzielenie wyjaśnień dotyczących męża strony, gdyż we wniosku o świadczenie pielęgnacyjne wskazała ona, że jej matka jest mężatką. Zwróciło się o wskazanie ile lat ma małżonek matki strony i czy legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przedkładając na tę okoliczność stosowne dowody. Przy piśmie z 9 września 2021 r. organ pierwszej instancji przesłał wyjaśnienia strony dotyczące jej ojca a męża jej matki, z których wynika, że ma on ukończone [...] lat, jest dotknięty [...] i podała inne schorzenia na które on choruje, przedłożyła przy tym jego badania. Podniosła, że ma on trudności w poruszaniu, co z kolei wymaga częstych wizyt u lekarza i rehabilitacji celem poprawienia komfortu życia. Wskazała także strona, że ze względu na stan zdrowia i wiek męża osoby niepełnosprawnej nie jest on w stanie skutecznie świadczyć pomocy swojemu małżonkowi, sam wymaga pomocy na co dzień. Podkreśliła, że osoba niepełnosprawna pozostaje na wózku inwalidzkim, wobec czego koniecznym jest jej dźwiganie, pomoc w codziennych pracach domowych, a osoba dotknięta schorzeniami [...] i posiadająca problemy w poruszaniu się, nie ma możliwości w asystowaniu osobie przebywającej na wózku.

Organ drugoinstancyjny także przytoczoną na wstępie decyzją z [...], nr [...], utrzymał w mocy decyzje pierwszoinstancyjną.

W jej motywach organ odwoławczy podkreślił, że warunki nabywania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tego świadczenia zostały uregulowane w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, określając krąg podmiotowy uprawnionych do tego świadczenia oraz treść art. 17 ust. 1b ustawy. Następnie SKO wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

a) matce albo ojcu,

b) opiekunowi faktycznemu dziecka,

c) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 201 lr. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

d) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Następnie podniosło Kolegium, że zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub; 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W dalszej kolejności Kolegium zacytowało brzmienie art. 17 ust. 5 ustawy oraz jej art. 17b, po czym stwierdziło, że z dowodów zgromadzonych w sprawie wynika, iż strona zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką od 18 marca 2021 r. zaprzestając prowadzenia gospodarstwa rolnego i obecnie nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad matką co wskazała w wyjaśnieniach przedłożonych na wezwanie organu odwoławczego. Nie budzi wątpliwości Kolegium fakt, iż wnioskodawczyni jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnej matki. Zgodnie bowiem z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) ciąży w szczególności na krewnych w linii prostej (zstępnych, czyli dzieciach, wnukach, prawnukach oraz wstępnych, czyli rodzicach, dziadkach – art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: k.r.o.).

Organ odwoławczy nie podzielił prezentowanego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stanowiska organu pierwszej instancji, że strona nie spełnia warunków do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na treść ww. art. 17 ust. 1b ustawy. Wskazał organ odwoławczy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, stwierdził niezgodność art. 17 ust. 1b ustawy z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Następnie wyjaśniło Kolegium, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6 lipca 2016 r. sygn. akt. I OSK 223/16 orzekł, iż "art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści po wejściu w życie omawianego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, tj. od 23 października 2014 r. Powyższe wynika również z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, który stanowi, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Jeżeli więc ustrojodwaca dopuścił wzruszenie prawomocnego orzeczenia sądowego oraz ostatecznej decyzji administracyjnej, wydanych na podstawie przepisu uznanego następnie przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją RP, jak w niniejszej sprawie, to znaczy, że nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia sądowego oraz decyzji administracyjnej po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, w którym Trybunał uznał dany przepis za niezgodny z Konstytucją RP".

Kolegium podzieliło ten pogląd, stwierdzając, iż niezasadna jest odmowa organu pierwszej instancji przyznania wnioskowanego świadczenia ze wskazaniem, iż nie jest spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1b ustawy. W jego ocenie podane przez organ pierwszoinstancyjny argumenty nie mogły stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, stąd należało ustalić czy strona spełnia pozostałe przesłanki, wynikające z ustawy, których spełnienie uprawnia do otrzymania wnioskowanego świadczenia. Dalej wskazało Kolegium, że badając czy osobie wymienionej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, przysługuje uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, należy mieć na uwadze treść art. 17 ust. 5 pkt 2 a ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zaznaczyło następnie, że matka strony jest mężatką a jej mąż M. P. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Mając to na uwadze, odwołując się do stanowiska zaprezentowanego w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2391/20, zaznaczyło Kolegium, że przepis art. 17 ust. 5 ustawy wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Podniosło przy tym Kolegium, że NSA w przytoczonym powyżej wyroku wyjaśnił, że z przepisu art. 23 k.r.o., wynika, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej.

Równocześnie dostrzegło Kolegium, że w przedmiotowej sprawie, analogicznie jak w rozpoznawanej przez NSA wyrokiem z 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2391/20, okoliczność zaistnienia rzeczywistej całodobowej stale sprawowanej przez dziecko w ramach obowiązku alimentacyjnego opieki nad niepełnosprawnym rodzicem, nie znosi obowiązków określonych w art. 23 k.r.o. ciążących na współmałżonku osoby niepełnosprawnej. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane podmiotom, o których mowa wart. 17 ust. 1 i 1a ustawy (por. Anna Kawecka (w:) Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz do art. 17, red. Katarzyna Małysa-Sulińska. LEX 2015). Tym samym uznał organ odwoławczy, że w przedmiotowej sprawie wystąpiła negatywna przesłanka do przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, gdyż małżonek osoby wymagającej opieki nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem nie wystąpiły obiektywne okoliczności uniemożliwiające mężowi spełnienia ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec matki strony, czy to w formie bezpośredniej opieki, czy też dostarczenia środków pieniężnych koniecznych do zapewnienia takiej opieki. Skoro zatem obowiązek alimentacyjny względem matki strony ciąży w pierwszej kolejności na małżonku, to brak jest podstaw do przyznania stronie, która jest córką osoby wymagającej opieki, świadczenia pielęgnacyjnego. Ta okoliczność ma wpływ na kwestię odmowy przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego, bez względu na ziszczenie się pozostałych przesłanek.

Zdaniem Kolegium zaskarżona decyzja odpowiada prawu, gdyż zasadnie odmówiono stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W jego ocenie w okolicznościach niniejszej sprawy nie została bowiem spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy umożliwiająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką – jej córce, czyli stronie.

Podsumowując zaznaczyło Kolegium, że decyzja w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest decyzją uznaniową lecz związaną, co oznacza, że organ zobowiązany jest do przyznania świadczenia wyłącznie wtedy gdy spełnione są wszystkie wskazane w przepisach prawa przesłanki do jego przyznania (art. 17 ust. 1 i ust. 1a) przy braku przesłanek negatywnych. Organ nie może według swojego uznania przyznać świadczenia kierując się zasadami współżycia społecznego, czy też słuszności w sytuacji nawet ciężkich okoliczności życiowych. Zarówno organ pierwszej instancji, jak i Kolegium muszą działać na podstawie przepisów prawa (art. 6 Kpa).

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodziła się strona. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, zaskarżyła je w całości. Zaskarżonej decyzji autor skargi zarzucił naruszenie prawa materialnego i prawa procesowego, które miały istotny wpływ na wynik sprawy a to:

I. prawa proceduralnego, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 107 Kpa w zw. z art. 8 Kpa, przez uzasadnienie decyzji nie korespondującej z pismem skarżącej z 9 września i przyjmujące, że strona powoływała się na zasady współżycia społecznego celem uzyskania świadczenia, podczas gdy strona w swych rozważaniach przytaczała stan zdrowia współmałżonka osoby niepełnosprawnej oraz wykładnię jurydyczną przepisów prezentowaną przez sądy administracyjne, celem wykazania istnienia przesłanki braku możliwości sprawowania faktycznej opieki przez współmałżonka,

2) art. 80 Kpa przez "dowolną nie zaś swobodną occnę materiału dowodowego, licującą w zasady logicznego rozumowania oraz całkowicie nie korespondującą z doświadczeniem życiowym i przyjęcie, że współmałżonek osoby niepełnosprawnej winien spełniać obowiązek alimentacyjny ponad swoje możliwości, zapewniając środki pieniężne pozwalające na skorzystanie z profesjonalnej odpłatnej opieki, podczas gdy:

a) małżonkowie posiadają ustawowy ustrój majątkowy i nie mają stwierdzonej separacji,

b) osoba niepełnosprawna i jej małżonek wspólnie zamieszkują w jednym gospodarstwie domowym, zaś dochód małżonków nie pozwala na zapewnienie profesjonalnej opieki,

3) art. 6 Kpa w zw. z art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez przyjęcie, że ustawa ta uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od kryterium dochodowego osoby niepełnosprawnej, podczas gdy w wymienionym akcie normatywnym próżno jest szukać takiego wyłączenia.

II. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.: art 17 ust 5 pkt 2 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że "pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę niepełnosprawną z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest przesłanką wyłączającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy współmałżonek osoby niepełnosprawnej nie jest wstanie faktycznie sprawować pieczy nad współmałżonkiem, ze względu na stan zdrowia – co organ sam zauważył w toku postępowania".

Podnosząc te zarzuty autor skargi wniósł o uchylenie decyzji SKO w O. i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, oraz na podstawie art. 145a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej: p.p.s.a., a także o zobowiązanie Kolegium do wydania decyzji uwzględniającej wniosek skarżącej w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się orzeczenia w sprawie.

W jej motywach strona skarżąca opisała przebieg postępowania podkreślając, że w przedmiotowej sprawie zachodzi przesłanka umożliwiająca przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką. Tymczasem, jak podniosła, orzekające w sprawie organy, a zwłaszcza organ odwoławczy nie ustosunkowały się do przytaczanych przez nią licznych orzeczeń sądów administracyjnych, rozumujących tożsamo jak ona art. 17 ust 5 pkt 2 a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem strony skarżącej uzasadnienie przedstawione przez organ drugiej instancji nie pogłębia zaufania w stosunku władzy publicznej. Zamiast tego daje wrażenie, że organ wydający decyzje jedynie rzucił okiem na pismo skarżącej, w ogóle go nie czytając, lecz sprawdzając czysto mechanicznie załączniki, czy aby nie dołączono orzeczenia o niepełnosprawności współmałżonka – co jak podejrzewa skarżąca, organ oczekiwał.

Ponadto w jej opinii organ odwoławczy mylnie "rozumuje obowiązek alimentacyjny". Zaznaczyła, że zgodnie z art. 27 k.r.o. oboje małżonkowie są obowiązani – każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych – przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny. Jej zdaniem organ "w swych dywagacjach całkowicie pomija przesłankę określaną jako". W dalszych motywach podnosiła strona skarżąca, iż, wykazała, że mąż niepełnosprawnej nie jest w stanie sprawować faktycznie skutecznej opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem. W granicach doświadczenia życiowego można stwierdzić, jak podała, że "osoba poruszająca się o wózku inwalidzkim oraz posiadająca schorzenia tożsame z niepełnosprawnościami mojej matki, będzie wymagać asysty przy poruszaniu. Owa asysta polega na dźwiganiu, pomocy w codziennych pracach domowych czy udziale przy kontrolnych wizytach u lekarza".

Podsumowując ten wywód stwierdziła, że współmałżonek cierpiący na schorzenia [...], posiadający problemy w poruszaniu się oraz który niechybnie ukończy [...] rok życia (obecnie ma [...] lat i [...] miesięcy) nie ma możności w asystowaniu osobie przebywającej na wózku, w sposób faktycznie skuteczny, bezwzględnie bez narażenia samego siebie na uszczerbek na zdrowiu, czy poprzez pogłębienie już istniejących jednostek chorobowych. Dodała przy tym, że dochody małżonka nie pozwalają po dokonaniu opłat związanych z życiem codziennym, na opłacenie profesjonalnej opieki medycznej.

Na zakończenie stwierdziła także, że nie sposób jest zgodzić się z wykładnią art. 17 ust 5 pkt 2a u.ś.r., zaprezentowaną przez organ odwoławczy, podkreślając, że przesłanka ta ziści się tylko i wyłącznie w przypadku kiedy mąż osoby niepełnosprawnej faktycznie jest w stanie skutecznie świadczyć pomoc osobie niepełnosprawnej.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. W uzasadnieniu podkreśliło, że podniesione przez stronę skarżącą kwestie nie wnoszą nic nowego do sprawy i nie mają wpływu na podjęte rozstrzygnięcia, które wydane zostało w oparciu o prawidłowo zebrany materiał dowodowy i obowiązujące w tym zakresie przepisy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Skargę należało uwzględnić.

Na wstępie Sąd wyjaśnia, iż zgodnie z art. 184 Konstytucji RP w związku z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.), dalej: P.u.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Innymi słowy, kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana jest pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności. Oznacza to, że kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy organ administracji nie naruszył prawa.

Jednocześnie wyjaśnienia wymaga, że podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 P.u.s.a., zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 239, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną z zastrzeżeniem jej art. 57 a. W świetle art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd nie ma obowiązku, do badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu. Orzekanie – na podstawie art. 135 P.p.s.a. – następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Z istoty bowiem kontroli wynika, że zasadność zaskarżonego rozstrzygnięcia podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jego podejmowania. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu, czynności, czy bezczynności organu administracji publicznej. Z kolei z brzmienia art. 145 § 1 P.p.s.a. wynika, że w przypadku gdy Sąd stwierdzi, bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, albo stwierdza ich nieważność bądź też stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przytoczona regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Powołane regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa administracyjnego i toczącego się przed nim postępowania, którą jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie bada celowości, czy też słuszności zaskarżonej decyzji. Nie jest zatem władny oceniać takich okoliczności jak pokrzywdzenie strony decyzją wówczas, gdy wiąże się ona z negatywnymi skutkami dla niej, bowiem związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa.

Prawo do rzetelnej i sprawiedliwej procedury, ze względu na jego istotne znaczenie w procesie urzeczywistniania praw i wolności obywatelskich, mieści się w treści zasady państwa prawnego (art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Okoliczność, że sądy administracyjne nie oceniają celowości czy słuszności aktów administracyjnych, koncentrując się tylko na badaniu ich zgodności z prawem, nie narusza także międzynarodowych kryteriów w tym zakresie. Podkreślić bowiem wypada, że stosownie do postanowień art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284), traktujących o prawie do rzetelnego procesu sądowego, każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. W świetle wiążących Polskę aktów prawa międzynarodowego konieczne (niezbędne) jest więc zapewnienie w porządku krajowym ochrony sądowej we wskazanych dziedzinach prawa. Zatem rysuje się wniosek, że oparcie prawa do sądu – w sferze sądowej kontroli administracji – na podstawie legalności odpowiada kryteriom przyjętym zarówno na gruncie krajowego porządku prawnego, jak i w świetle standardów międzynarodowych.

Kompetencja kontrolna sądu administracyjnego sprowadza się więc do oceny legalności działania organu administracji na trzech płaszczyznach:

pierwszej – oceny zgodności działania z prawem materialnym,

drugiej – dochowania wymaganej prawem procedury,

trzeciej – respektowania reguł określonych w przepisach ustrojowych, (por. A. Kabat, Prawo do sądu jako gwarancja ochrony praw człowieka w sprawach administracyjnych [w:] Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, Warszawa 1997, s. 231).

W konsekwencji, należy wyraźnie odróżnić kontrolę administracji publicznej (rozstrzyganie sprawy sądowoadministracyjnej) od wykonywania administracji publicznej (rozstrzygania sprawy administracyjnej). Sąd administracyjny nie jest władny do samodzielnego wydania rozstrzygnięcia w miejsce organu administracji publicznej (tj. do rozstrzygania spraw administracyjnych; zob. m.in. R. Hauser, Konstytucyjny model polskiego sądownictwa administracyjnego [w:] Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, s. 145-147; J. Zimmermann, Z problematyki reformy sądownictwa administracyjnego [w:] Instytucje współczesnego prawa administracyjnego. Księga jubileuszowa Profesora Józefa Filipka, Kraków 2001, s. 797-798). Sąd administracyjny może w związku z tym zdyskwalifikować konkretne rozstrzygnięcie organu i zobowiązać ten organ do ponownego rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej.

Dokonana przez Sąd, według wskazanych kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także – z mocy art. 135 P.p.s.a – poprzedzającej ją decyzji wydanej w pierwszej instancji wykazała, że akty te zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Przedstawienie przyczyn, które legły u podstaw takiej oceny Sądu, rozpocząć należy od wskazania, że stan faktyczny sprawy został zaprezentowany przy okazji przedstawiania dotychczasowego przebiegu objętego skargą postępowania. W ocenie Sądu brak jest zatem uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadniania.

Podstawę materialnoprawną kwestionowanego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w szczególności art. 17 ust. 1 ustawy zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jak wynika natomiast z brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W rozpatrywanej sprawie organ pierwszoinstancyjny odmówił przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką podnosząc jako przyczynę odmowy powstanie niepełnosprawności matki strony po 18 roku życia, przywołując tym samym jako podstawę art. 17 ust. 1b ustawy. Kolegium rozpoznając odwołanie strony zasadnie podniosło, że przyczyną odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie może zostać oparta na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 5 grudnia 2017 r. sygn. I OSK 1079/17, jeżeli Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, to znaczy, że od dnia 23 października 2014 r., w którym weszło w życie przywołane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, powołany art. 17 ust. 1b nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści zakwestionowanej przez Trybunał Konstytucyjny. Organ drugoinstancyjny słusznie zatem zwrócił na powyższe uwagę, przy czym stwierdził, że przyczynę odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego stanowi przesłanka ustanowiona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, stanowiąca, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że małżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W zakresie tego kryterium organ odwoławczy wyjaśnił, że małżonek osoby wymagającej opieki, czyli mąż matki strony, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy pominął przy tym, że w aktach znajduje się pismo strony z 9 września 2021 r., w którym oświadczyła, iż małżonek osoby niepełnosprawnej ma lat [...], jest osobą schorowaną, na co przedstawiła stosowne dokumenty medyczne. Stan jego zdrowia, wiek, uniemożliwia mu sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem. W tym zakresie organ odwoławczy nie poczynił dalszych ustaleń czy małżonek osoby wymagającej opieki jest obiektywnie niezdolny do sprawowania tej opieki. Jak natomiast wynika z orzecznictwa sądowoadministracyjnego, które Sąd, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, w całości podziela, nie jest wykluczone na gruncie obowiązujących przepisów przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego również w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny do uczynienia zadość temu obowiązkowi. Podkreśla się nawet, iż oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego o kryterium wynikające z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy możliwe jest wyłącznie w sytuacji gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie jest w stanie rzeczywiście tej opieki świadczyć, nie zaś zależne wyłącznie od ustalenia, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W tym zakresie Sąd zwraca uwagę na szeroko akceptowaną w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wykładnię prokonstytucyjną art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych zgodną z zasadami praworządności i równości, m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1113/15, z 10 grudnia 2021 r., sygn. akt OSK 817/21, z 18 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 744/21, a także sądów pierwszej instancji, jak np.: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 2 grudnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 293/21 i II SA/Po 466/21, z 26 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Po 437/21, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z 22 września 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 709/21 i z dnia 17 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 791/21, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 27 października 2021 r., sygn. akt II SA/Ke 757/21, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z 23 września 2021 r., sygn. akt II SA/Bk 279/21, a także tut. Sąd w prawomocnym wyroku z 12 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Op 517/21).

Mając powyższe na uwadze zaznaczenia wymaga, że w ostatnim z przywołanych, prawomocnym wyroku z 12 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Op 517/21, WSA w Opolu podniósł, że przychyla się do stanowiska orzecznictwa sądowego, zgodnie z którym "systemowa i celowościowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy wykracza wprawdzie poza językowe brzmienie tego przepisu, lecz jest uzasadniona koniecznością takiego odczytywania norm prawnych, aby ich treść nie pozostawała w sprzeczności z Konstytucją RP. Negatywna przesłanka zawarta w ww. przepisie, rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą – a jednocześnie mają również obowiązek – sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby, gdyby taki związek małżeński nie istniał". Sąd ten – odwołując się do stanowisk innych składów orzeczniczych, z którymi utożsamia się skład orzekający w tej sprawie –zasadnie podał, że tak rozumiany przepis oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich (por. wyroki NSA: z 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1622/15; z 21 października 2015 r., sygn. akt I OSK 352/15 oraz z 18 października 2016 r., sygn. akt I OSK 1171/15). Podkreślił również, że "przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego tylko w sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie ulega bowiem wątpliwości, że z oczywistych względów osoba cierpiąca na różne schorzenia może być traktowana jako osoba, u której stwierdzono znaczny stopień niepełnosprawności. Sam brak owego dokumentu nie powinien tu mieć jednak decydującego znaczenia. Wszak ze względu na zaawansowany wiek i czynniki zdrowotne taka osoba nie tylko nie może pracować zawodowo, ale najczęściej sama potrzebuje pomocy. Nie sposób zatem wymagać, by osoba taka była w stanie jeszcze zapewniać konieczną pomoc osobie drugiej".

W dalszej kolejności WSA w Opolu w przywołanym powyżej wyroku z 12 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Op 517/21, słusznie wywiódł, że "z tego względu konieczne jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 K.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 ustawy (...)". Dostrzegł także, co zasadnie przy tym uwypuklił, że przy ocenie, czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do świadczenia alimentacyjnego nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi należy zastosować kryterium obiektywne, tzn. że dla przeciętnego obserwatora jest oczywiste, że osoba zobowiązana nie jest w stanie wypełniać obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z 4 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1947/20). Podniósł przy tym, że trafnie argumentował NSA w wyroku z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20 – mając na uwadze dyrektywę zgodności norm prawnych regulujących świadczenie pielęgnacyjne z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości wobec prawa (art. 2 oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP), a także uwzględniając konieczność poszanowania konstytucyjnych zasad ochrony i poszanowania więzi rodzinnych, uwzględniania dobra rodziny oraz pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) – że obiektywna niemożność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez jej współmałżonka nie stanowi przeszkody do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne przez osoby spełniające warunki, o których mowa w art. 17 ust. 1 lub ust. 1a ustawy, a niemożność sprawowania opieki nad współmałżonkiem może być wykazana również innymi dowodami dopuszczonymi w postępowaniu administracyjnym. Powyższe stanowisko uwzględnia cel i istotę świadczenia pielęgnacyjnego, które przysługuje nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje, rezygnując z tego powodu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to ma za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie, zdejmując tym samym z Państwa obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych formach. Ponadto odnotował, że już w wyroku z 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2/13, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć niezależnie od faktu legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przyjęcie wyłącznie literalnego brzmienia omawianego przepisu zostało zanegowane też przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2831/19, w którym stwierdzono, że wykładnia językowa przytoczonych przepisów narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Zdaniem NSA, z czym także w pełni utożsamia się skład orzekający w tej sprawie, "formalistyczna wykładnia omawianych przepisów może doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej". Dlatego NSA przyjął, że formalnego ograniczenia w postaci żądania legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku czy stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny krewny. NSA taki pogląd wyraził m.in. w wyrokach: z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16, z 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1115/19 i z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2161/20, w których potwierdził, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności.

Tymczasem organ w przedmiotowej sprawie okoliczności te pominął, jak i zaniechał ustalenia dlaczego w aspekcie okoliczności sprawy, stanu zdrowia schorowanych rodziców i podjętej przez nią opieki nad nimi, zwłaszcza nad niepełnoprawna matką nie wystąpił jej ojciec (a może wystąpił i sprawa jest w toku) o ustalenie stopnia jego niepełnosprawności. Ustalenia w tym zakresie nie zostały jednak dokonane przez organy rozstrzygające w sprawie. W ocenie Sądu, organy naruszyły obowiązek wyjaśnienia stanu faktycznego w stopniu koniecznym do rozstrzygnięcia i ustalenia wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy w aspekcie podstawy materialnoprawnej określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy.

Wobec charakteru popełnionych naruszeń wyjaśnić też trzeba, że w art. 7 Kpa ustawodawca nałożył na organy obowiązek podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy, zaś przepis art. 77 § 1 Kpa wskazuje na konieczność nie tylko wyczerpującego zebrania, ale również rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Natomiast ustanowiona w art. 80 Kpa zasada swobodnej oceny dowodów zobowiązuje do oparcia się przez organ na przekonujących podstawach – wskazanych w uzasadnieniu faktycznym i prawnym rozstrzygnięcia – i z całą pewnością nie polega na formułowaniu ocen w sposób dowolny. Tylko tak przeprowadzone postępowanie stanowi o spełnieniu warunku wydania decyzji o przekonującej treści, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 11 Kpa. Wskazać nadto trzeba, że w myśl zasady ustalonej w art. 8 § 1 Kpa organy administracji zobowiązane są prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. W badanej sprawie, zdaniem Sądu, organy niewątpliwie naruszyły wskazane przepisy, a ich naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W tym stanie rzeczy Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a. – uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł w sentencji.