Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1231/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-12-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 1440
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędziowie WSA Ewa Marcinkowska (spr.), Olga Żurawska-Matusiak, Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi A. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę -


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2015 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] kwietnia 2015 r. o odmowie przyznania A. O. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Prezes ZUS decyzją z dnia [...] marca 2014 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] października 2013 r., stosując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odmówił przyznania A. O. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Na skutek wniosku A. O. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż z akt sprawy nie wynika, aby zaistniały szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Na przestrzeni 39 lat życia, tj. na dzień powstawania całkowitej niezdolności do pracy, strona posiada udokumentowany okres składkowy wynoszący 2 lata, 9 miesięcy i 4 dni oraz 11 miesięcy i 2 dni okresów nieskładkowych, które zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Łącznie staż pracy wynosi 3 lata, 8 miesięcy i 6 dni i jest nieadekwatny do wieku strony. Również w ocenianym 10-leciu przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - zostały udowodnione 2 lata i 17 dni tych okresów.

Z akt sprawy wynika, że w okresie [...] lutego 1999 r. do [...] grudnia 2002 r., od [...] grudnia 2002 r. do [...] sierpnia 2005 r. oraz od [...] września 2007 r. do [...] listopada 2012 r., tj. przez łączny okres wynoszący ponad 11 lat strona nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w ww. okresach nie była ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Całkowita niezdolność do pracy została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2013 r. od listopada 2012 r. Natomiast ustalona orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] stycznia

2014 r. częściowa niezdolność do pracy od dnia [...] grudnia 2004 r., nie wykluczała możliwości podjęcia zatrudnienia, a jedynie ją ograniczała.

Nadto organ stwierdził, iż miesięczny dochód 2-osobowej rodziny wnioskodawczyni to pobierana przez matkę emerytura w wysokości 1769,94 zł miesięcznie. Miesięczny dochód przypadający na osobę w rodzinie wynosi zatem 884,97 zł i przekracza kwotę brutto najniższej emerytury, która od 1 marca 2014 r. wynosi 844,45 zł. Jakkolwiek wskazany dochód przypadający na członka rodziny może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawczyni, to jednak nie można uznać, że nie pozwala on na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych.

Na skutek wniesionej przez A. O. skargi na powyższą decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 1193/14 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] marca 2014 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił obowiązkom procesowym wynikającym z przepisów K.p.a. poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika bowiem, że organ pozostawił poza swymi rozważaniami kwestię ustalenia względem skarżącej częściowej niezdolności do pracy już od [...] grudnia 2004 r. do [...] listopada 2012 r. (orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] stycznia 2014 r.). Organ całkowicie pominął tę okoliczność w decyzji I instancji, natomiast orzekając w II instancji ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, że częściowa niezdolność do pracy nie wykluczała podjęcia zatrudnienia, lecz ją ograniczała. Nie wziął przy tym pod uwagę, że częściowa, a następnie całkowita niezdolność do pracy, została orzeczona wobec skarżącej z uwagi na chorobę psychiczną, powodującą konieczność poddania się leczeniu psychiatrycznemu i hospitalizacji. Pominął kwestie związane z charakterem, uciążliwością i skutkami choroby w kontekście możliwości zatrudnienia skarżącej na rynku pracy. Sąd zaznaczył przy tym, że zgodnie z kartą informacyjną leczenia szpitalnego oddziału psychiatrycznego [...] Centrum Psychiatrii w [...] z grudnia 2004 r., skarżąca została uznana za agresywną w stosunku do otoczenia (k. 13 akt admin.). W ocenie Sądu okoliczność ta ma istotne znaczenie zważywszy, że wykształcenie skarżącej predestynujące ją do wykonywania zawodu nauczyciela [...] wymagającego kontaktu z dziećmi i młodzieżą.

Organ nie przeanalizował również kwestii podnoszonych przez skarżącą we wniosku z dnia [...] października 2013 r. oraz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazujących na niemożność podjęcia zatrudnienia ze względu na zaburzenia psychiczne już w okresie poprzedzającym datę ustalenia częściowej niezdolności do pracy. Skarżąca podała bowiem, że po ukończeniu studiów, w 1998 r. podjęła pracę w W., jednak w krótkim czasie doznała załamania nerwowego. Stwierdzony przez lekarza "zespół [...]" spowodował, że nie mogła znaleźć zatrudnienia. W czerwcu 1999 r. wróciła do rodzinnej miejscowości - [...], jednak ze względu na zły stan zdrowia żaden pracodawca nie chciał jej zatrudnić. Dopiero w latach 2005 - 2006 podjęła pracę w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych, jednak nawrót choroby uniemożliwił jej dalsze wykonywanie pracy nauczyciela.

Sąd podkreślił, że argumentów tych organ w ogóle nie rozważył w kontekście zaistnienia "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie wziął również pod uwagę wysokiego poziomu bezrobocia panującego w miejscu zamieszkania skarżącej, które w korelacji z chorobą skarżącej oraz opisanymi przez nią relacjami panującymi wśród lokalnej społeczności, mogło całkowicie wykluczyć szanse skarżącej na znalezienie zatrudnienia. Ponadto organ, akcentując młody wiek skarżącej oraz nieadekwatność stażu ubezpieczeniowego do osiągniętego wieku, całkowicie pominął okoliczność braku możliwości - z uwagi na stan zdrowia - samodzielnej emigracji skarżącej do innego miasta w celu poszukiwania pracy.

Sąd zaznaczył też, iż ze znajdującego się w aktach sprawy oświadczenia skarżącej o stanie rodzinnym i majątkowym (k. 29 akt admin.) wynika, że nie posiada ona żadnych dochodów, nie korzysta również z jakichkolwiek form pomocy państwa. Zgodnie z ustaleniami organu, jedynym źródłem utrzymania jest emerytura otrzymywana przez matkę skarżącej w kwocie 1769,94 zł brutto, co w przeliczeniu na członka rodziny stanowi 884,97 zł, a więc kwotę nieznacznie tylko wyższą od najniższej emerytury, której wysokość w dacie orzekania przez organ w niniejszej sprawie wynosiła 844,45 zł brutto (por. Komunikat Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lutego 2014 r., M.P. z 2014 r., poz. 165). Rozpatrując sprawę ponownie organ powinien więc także rozważyć, czy środki utrzymania skarżącej, przy uwzględnieniu stanu jej zdrowia, zapewnieniu niezbędnej opieki medycznej oraz konieczności dokonywania stałych wydatków na zakup leków, pozwala na zaspokojenie niezbędnych - w okolicznościach niniejszej sprawy - potrzeb.

Po uprawomocnieniu się powyższego wyroku organ rozpoznając ponownie sprawę (w oparciu o złożone przez wnioskodawczynię nowe oświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej oraz załączoną kopię umowy o pracę) ustalił, że A. O. została zatrudniona na podstawie umowy o pracą na zastępstwo od [...] września 2014 r. jako nauczyciel [...] w wymiarze 6/18 etatu w [...] Liceum Ogólnokształcącym im. [...] w [...].

Prezes ZUS decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odmówił przyznania A. O. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych organ stwierdził, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku może nastąpić jedynie w razie łącznego spełnienia wszystkich czterech przesłanek i od tej reguły nie może odstąpić Prezes ZUS, bez względu na okoliczności faktyczne sprawy.

Jak wynika natomiast z akt sprawy wnioskodawczyni obecnie jest zatrudniona, co nie pozwala na uznanie, aby została spełniona przesłanka niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Ponadto wykazany dochód nie pozwala na uznanie, iż nie posiada ona niezbędnych środków utrzymania.

W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni reprezentowana przez pełnomocnika H. O. zarzuciła, że zebrany materiał dowodowy nie został rozpatrzony w sposób pełny i wszechstronny. Podkreśliła, że nie korzystały z matką z żadnych form pomocy państwa, a środki finansowe, którymi dysponowały nie wystarczały na zaspokojenie niezbędnych wydatków. Kwota 630 zł netto, którą otrzymuje aktualnie z tytułu zatrudnienia nie jest kwotą, która wskazuje, że posiada niezbędne środki utrzymania. Zaznaczyła, że Sąd w wyroku określił tę kwotę na 844,45 zł brutto. Ponadto mimo, iż aktualnie pracuje to nie zmienia to faktu, że ma orzeczoną przez lekarza orzecznika ZUS całkowitą niezdolność do pracy, a zatrudnienie będzie trwało tylko do [...] czerwca 2015 r. Od lipca 2015 r. ponownie nie będzie miała zatrudnienia, a zatem jej sytuacja będzie dokładnie taka sama jak w listopadzie 2013 r. W związku z tym zwróciła się o pozytywne załatwienie wniosku i przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2015 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] kwietnia 2015 r. o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz A. O.

W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację.

Podkreślił, iż z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wynika, że aktualnie wnioskodawczyni jest zatrudniona w [...] Liceum Ogólnokształcącym im. [...] w [...], jako nauczyciel [...] ze średnim wynagrodzeniem 948,28 zł, co nie pozwala na uznanie, że nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, z uwagi na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy, oraz że nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Organ zaznaczył jednocześnie, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany dochód może więc nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawczyni, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Zatem nie można uznać, że wnioskodawczyni pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.

Pozostawanie w zatrudnieniu wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. O. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie renty w drodze wyjątku oraz przyznanie prawa pomocy.

W uzasadnieniu skargi podniosła, że od [...] lipca 2015 r. nie pracuje i nie posiada żadnych środków do życia. Wcześniej przez wiele lat nie pracowała i mimo usilnych starań nie mogła dostać pracy. Dlatego, gdy pojawiła się możliwość zatrudnienia na zastępstwo na czas określony, podjęła tę pracę. Zarzuciła pracownikom organu przewrotność i wyrachowanie w ich argumentacji, gdyż we wcześniejszych decyzjach stawiali jej zarzut braku zatrudnienia, a obecnie odmowę uzasadniają faktem pozostawania w zatrudnieniu mimo, że nadal ma orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy. Podkreśliła, że dochód, który uzyskiwała w okresie od [...] września 2014 r. do [...] czerwca 2015 r. to miesięcznie łącznie z dodatkiem stażowym 800 zł brutto, czyli poniżej najniższej emerytury, którą ZUS podaje jako wymierną dla braku niezbędnych środków utrzymania. Zarzuciła też, że organ określił jej dochód, nie widomo na jakiej podstawie, na 948 zł miesięcznie.

Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Odpowiadając na zarzuty podniesione w skardze organ wyjaśnił, że nie kwestionuje ani obecnej niezdolności do pracy skarżącej, ani sytuacji materialnej. Jednak sytuacja materialna przy dochodach brutto przewyższających w dacie wydawania decyzji wysokość najniższej emerytury z FUS nie jest tożsama z brakiem niezbędnych środków utrzymania - a te, niezależnie od tego, jak skarżąca to ocenia, w chwili wydawania decyzji posiadała. Najniższe świadczenie rentowe z FUS to obecnie 880,45 zł brutto. Z takiej wysokości świadczenia, w ocenie ustawodawcy, osoba pobierająca je ma możliwość utrzymania się samodzielnie, w stopniu podstawowym - zatem za ustawodawcą także organ rentowy przyjmuje tę kwotę - wyrażoną w wartości brutto - za niezbędne minimalne środki utrzymania. Dotyczy to także ubezpieczonych o długim stażu ubezpieczeniowym, które same wypracowały sobie prawo do świadczenia ustawowego. Kryterium dochodu jest przez organ przyjmowane zgodnie z ustalonym ustawowo najniższym świadczeniem emerytalnym i rentowym - nie ma możności oparcia się natomiast na kryterium wydatków, te bowiem każdy z wnioskodawców ustala inaczej. Organ wyjaśnił jednocześnie, że średnie wynagrodzenie skarżącej za cztery miesiące 2015 r. w wysokości 948,28 zł brutto ustalił w oparciu o dane pobrane z systemu KSI ZUS, w którym odzwierciedlona jest faktyczna wysokość wynagrodzeń brutto jako kwota, od której odprowadzone zostały składki.

Pełnomocnik skarżącej H. O. w piśmie procesowym z dnia [...] października 2015 r. opisała prześladowania i dyskryminacje jakim według niej były poddawane z córką przez 17 lat. Zwróciła się w związku z tym do Sądu o wnikliwe przeanalizowanie sytuacji zdrowotnej córki oraz przyznanie jej renty dożywotniej w wysokości nie mniejszej niż średnia krajowa corocznie waloryzowanej do tej wysokości.

Ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej w piśmie procesowym z dnia [...] listopada 2015 r. zarzucił zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędne uznanie, że kumulatywne zaistnienie następujących okoliczności podnoszonych w toku postępowania, takich jak niski dochód przypadający na członka rodziny, niezdolność do pracy, stan zdrowia, wysoki poziom bezrobocia panujący w miejscu zamieszkania skarżącej, nie stanowią podstawy do przyznania świadczenia.

W związku z powyższym wniósł o uchylenie w całości skarżonej decyzji Prezesa ZUS i poprzedzającej jej decyzji z dnia [...] kwietnia 2015 r. oraz o przyznanie wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej świadczonej z urzędu, która nie została opłacona w całości ani w części.

Ponadto na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a. wniósł o przeprowadzenie dowodów z dokumentów, tj. zaświadczenia z dnia [...] listopada 2015 r. z [...] Szkoły Policealnej w [...], orzeczenia z dnia [...] sierpnia 2015 r. o stopniu niepełnosprawności, oświadczenia skarżącej w sprawie składania życiorysów, karty informacyjnej leczenia szpitalnego, wypisu z karty pacjenta z dnia [...] września 2015 r., zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia z dnia [...] lipca 2015 r. - na okoliczność istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie świadczenia.

W uzasadnieniu swojego stanowiska pełnomocnik podkreślił, że skarżąca A. O. pozostaje w bardzo trudnej sytuacji życiowej wynikającej głównie z jej kondycji zdrowotnej. Posiada orzeczenie o niepełnosprawności, w ostatnich miesiącach pojawiły się u niej też problemy z sercem oraz bezsenność, występują także problemy z niedosłuchem. Pomimo bardzo trudnej sytuacji życiowej, stara się jednak zachować wysoką aktywność zawodową. Aktualnie jest słuchaczem [...] Szkoły Policealnej [...] I roku w roku szkolnym 2015/2016, znajdującej się w [...]. Pomimo działań podejmowanych na rzecz samodoskonalenia, nie może jednak obecnie znaleźć pracy. Na dzień 7 listopada 2015 r. swój życiorys złożyła do kilkunastu szkół. Pełnomocnik podkreślił, że skarżąca nie ponosi odpowiedzialności za niemożność znalezienia pracy z przyczyn natury strukturalnej (wysokie bezrobocie w województwie [...]). Powyższe okoliczności (niski dochód przypadający na członka rodziny, niezdolność do pracy, stan zdrowia, wysoki poziom bezrobocia panujący w miejscu zamieszkania) uzasadniają w jego ocenie twierdzenie skarżącej, co do istnienia podstaw do przyznania świadczenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.).

Oceniając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] kwietnia 2015 r. w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Należy w tym miejscu przypomnieć, że powyższe decyzje wydane zostały w następstwie uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 1193/14 wcześniejszej decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] maja 2014 r. oraz poprzedzającej decyzji z dnia [...] marca 2014 r., odmawiających przyznania A. O. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Przepis art. 153 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia.

W doktrynie oraz orzecznictwie, na tle wykładni powyższego przepisu przyjmuje się zgodnie, że obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego podlega wyłączeniu w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub istotnej zmiany okoliczności faktycznych sprawy (vide: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. - Jan Paweł Tarno, wyd. LexisNexis, W-wa 2006, str. 330, wyrok NSA z dnia 11 czerwca 2015 r. sygn. akt I OSK 596/15, LEX nr 1733578).

W ocenie Sądu stan taki zaistniał w niniejszej sprawie, gdyż od dnia wszczęcia przez organ postępowania w przedmiocie przyznania A. O. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku okoliczności faktyczne uległy istotnej zmianie. A. O. została bowiem zatrudniona na podstawie umowy o pracą na zastępstwo od [...] września 2014 r. jako nauczyciel [...] w wymiarze 6/18 etatu w [...] Liceum Ogólnokształcącym im. [...] w [...].

W toku ponownego rozpoznania sprawy w przedmiocie przyznania A. O. świadczenia w drodze wyjątku doszło zatem do istotnej zmiany okoliczności faktycznych, które organ musiał uwzględnić przy rozstrzyganiu sprawy.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Ma rację Prezes ZUS, że w sytuacji, gdy skarżąca w dacie ponownego rozpoznawania sprawy przez organ (po wyroku WSA) pozostawała w zatrudnieniu nie pozwalało to na uznanie, że spełniona został przesłanka niemożności podjęcia przez nią pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym z powodu całkowitej niezdolności do pracy. Skarżąca ma wprawdzie ustaloną orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2013 r. całkowitą niezdolność do pracy. Nie mniej jednak istotne jest to, że orzeczona całkowita niezdolność do pracy nie stanowiła dla niej przeszkody do podjęcia zatrudnienia, w którym pozostawała w dacie wydawania przez organ zaskarżonej decyzji z dnia [...] maja 2014 r.

Opierając się na danych pozyskanych z KSI ZUS odnośnie dochodów uzyskiwanych przez skarżącą z tytułu pozostawania w zatrudnieniu organ miał też podstawy aby stwierdzić, iż w dacie orzekania nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Średnie wynagrodzenie skarżącej za cztery miesiące 2015 r. poprzedzające wydanie skarżonych decyzji wyniosło bowiem 948,28 zł brutto.

W subiektywnym odczuciu skarżącej dochód ten z pewnością nie był wystarczający i nie pozwalał na zaspokojenie wszystkich potrzeb, w tym związanych z jej chorobą. Należy jednak zauważyć, co słusznie podnosi organ w zaskarżonej decyzji, że ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnia możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku od braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocenie podlega zatem, czy środki utrzymania jakie posiada wnioskodawca są wystarczające do zaspokojenia jego najbardziej podstawowych, a nie wszystkich potrzeb. Zgodnie zaś z ugruntowanym stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy posiadane przez wnioskodawcę środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która od 1 marca 2015 r. wynosi 880,45 zł brutto (vide: wyrok NSA z dnia 27 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1112/06 LEX nr 321169; wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 stycznia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 2148/06, nie publ.). Przyjęcie takiego miernika pozwala bowiem na najbardziej obiektywną ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy.

Powyższe okoliczności mają, w ocenie Sądu, kluczowe znaczenie w niniejszej sprawie i w sposób jednoznaczny wskazują, iż skarżąca w dacie ponownego rozpoznania sprawy przez Prezesa ZUS (po wyroku WSA) nie spełniała łącznie wszystkich przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Należy jednocześnie podkreślić, iż sąd administracyjny dokonuje oceny legalności zaskarżonej decyzji, biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny istniejący na dzień jej wydania. Ocena legalności zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie polegała więc na zbadaniu, czy Prezes ZUS w dniu wydania tej decyzji miał prawo rozstrzygnąć sprawę w dokonany przez siebie sposób. Innymi słowy, czy w stanie faktycznym i prawnym istniejącym w dniu wydania decyzji, Prezes ZUS mógł odmówić przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Zmiana okoliczności faktycznych jaka zaistniała z dniem [...] lipca 2015 r. (utrata przez skarżącą zatrudnienia) nie mogła mieć zatem wpływu na treść rozstrzygnięcia Sądu.

Podkreślenia bowiem wymaga, iż na dzień wydania zaskarżonej decyzji skarżąca nie spełniała przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż pozostawała w zatrudnieniu i osiągała z tego tytułu dochody zapewniające jej niezbędne środki utrzymania. Stąd też zasadnym było wydanie przez organ decyzji odmawiającej przyznania przedmiotowego świadczenia.

Zmiana jaka zaszła w sytuacji skarżącej po wydaniu przedmiotowej decyzji może być natomiast podstawą do wystąpienia przez nią do Prezesa ZUS z kolejnym wnioskiem o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Organ badając sprawę po raz kolejny będzie miał natomiast obowiązek dokonania oceny, czy na skutek zmiany okoliczności faktycznych, które zaszły po wydaniu przedmiotowych decyzji odmownych, spełnione zostały przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Reasumują stwierdzić należy, iż zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2015 r. odpowiadają prawu.

Należy jednocześnie wyjaśnić, iż Sąd nie uwzględnił wniosku pełnomocnika skarżącej o przeprowadzenie na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a. dowodu uzupełniającego z dokumentów załączonych do pisma procesowego z dnia [...] listopada 2015 r., które dotyczyły okoliczności zaistniałych już po wydaniu zaskarżonej decyzji. Przeprowadzenie przez sąd administracyjny uzupełniającego postępowania dowodowego z dokumentu jest dopuszczalne tylko w sytuacji, gdy wnioskowany dowód pozostaje w związku z oceną legalności zaskarżonego aktu. Celem postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 P.p.s.a., nie jest natomiast ponowne ustalenie stanu faktycznego w sprawie administracyjnej, lecz wyłącznie ocena, czy organy administracji ustaliły ten stan zgodnie z regułami procedury administracyjnej, a następnie, czy dokonały prawidłowej subsumcji ustalonego stanu faktycznego do dyspozycji określonych przepisów prawa materialnego.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.