Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt I SA/Gd 947/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2016-10-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. § 3 ust. 1 pkt 1 i 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 28 ust. 1-3, ust. 3 a
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Alicja Stępień, Sędziowie Sędzia NSA Sławomir Kozik, Sędzia WSA Marek Kraus (spr.), Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Claudia Kozłowska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 25 października 2016 r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 marca 2016 r., nr [...].


UZASADNIENIE

1. Zaskarżoną decyzją z dnia 10 czerwca 2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych – dalej jako "ZUS", po rozpatrzeniu wniosku P. K. – dalej jako "Skarżący" o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 83 ust. 4, art. 28 ust, 1 - 3 i ust. 3 a i 3 b), art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 121 ) – dalej jako "u.s.u.s." oraz w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1, art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 11, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r., poz. 23 z późn. zm. ) – dalej jako "k.p.a.", utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia 8 marca 2016 r., którą odmówiono Skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy.

2. Rozstrzygnięcie zapadło na tle następującego stanu faktycznego sprawy:

Wnioskiem z dnia 1 października 2013 r. Skarżący zwrócił się do ZUS o umorzenie całości zadłużenia z tytułu wskazanych składek.

W uzasadnieniu Skarżący podał, że jego sytuacja została zdeterminowana upadłością prowadzonej w 2000 r. hurtowni. Skarżący pozostał z ogromnymi długami. Sytuacja ta doprowadziła do rozwodu i świadczeń alimentacyjnych na trzy małoletnie córki. Komornik Sądowy zlicytował mieszkanie Skarżącego, co jednak nie pokryło wszystkich zobowiązań. Mimo wieloletnich starań nie udało się zbyć posiadanego udziału we własności garażu. Wskutek stresu i pracy ponad siły doszło w lipcu 2009 r. do ciężkiej choroby serca. (Skarżący przedłożył zaświadczenie o stanie zdrowia). W ocenie Skarżącego, powinien był wówczas przejść na rentę inwalidzką, ale z uwagi na jej niewielki wymiar, ryzykując życie, pracował nadal. Skarżący obciążony był świadczeniem alimentacyjnym na córkę oraz nakazem zapłaty z Sądu Rejonowego. Z powodu złego stanu zdrowia, praca nie pozwalała na uzyskiwanie wyższych dochodów. Aby podołać wydatkom, Skarżący zadłużał się w bankach i w SKOK. Wobec braku majątku Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym umorzył prowadzone wobec Skarżącego postępowanie egzekucyjne.

Skarżący wyjaśnił, że od grudnia 2010 r., po śmierci matki, sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem (lat 59), który wymaga stałej opieki, gdyż przy ostrych napadach padaczki bardzo się rani oraz ojcem (lat 82), niezdolnym do samodzielnej egzystencji. Wymaga to wielu zabiegów, tak przy rejestracji własnej, jak również ojca i brata do lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej i do lekarzy specjalistów, także w celu uzyskania lekarstw. Ojciec i brat wspomagają Skarżącego, finansując koszty utrzymania mieszkania. Aby zapewnić egzystencję rodziny, Skarżący pracuje dodatkowo na umowę zlecenie. Obecnie stan zdrowia Skarżącego pogorszył się. Lekarz rodzinny wydał skierowanie do szpitala. Skarżący wyjaśnił, że nie ma już zadłużenia w US, a zadłużenie w ZUS pochodzi z okresu, gdy działalność faktycznie nie przynosiła dochodów w 2000 r.

Skarżący przedłożył szereg dokumentów potwierdzających swoją sytuację majątkową, rodzinną i zdrowotną.

W piśmie z dnia 14 listopada 2013 r. Skarżący podtrzymał swój wniosek oraz przedłożył dodatkowe dokumenty źródłowe.

Postanowieniem z dnia 11 marca 2014 r. ZUS zawiesił postępowanie na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. w związku ze złożeniem przez Skarżącego odwołania od decyzji określającej zobowiązania z tytułu składek. Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2015 r. (Sygn. akt [...]) Sąd Okręgowy [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję, ustalając, iż zadłużenie Skarżącego z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy wynosi łącznie 39.859,48 zł.

Pismem z dnia 2 listopada 2015 r. Skarżący podtrzymał wniosek o umorzenie należności z tytułu składek.

Postanowieniem z dnia 9 grudnia 2015 r. ZUS podjął zawieszone postępowanie administracyjne dotyczące wniosku o umorzenie należności z tytułu składek.

Pismem z dnia 9 grudnia 2015 r. ZUS wezwał Skarżącego do uzupełnienia wniosku o stosowne dokumenty.

W odpowiedzi na powyższe Skarżący przedłożył żądaną dokumentację; (1) oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, (2) pismo - informacja o złożonych załącznikach, (3) dokument - roczne obliczenie podatku przez organ rentowy za rok podatkowy 2014 (PIT - 40A), (4) informacja o dochodach oraz o pobranych zaliczkach na podatek dochodowy w roku 2014 (PIT - 11), (5) zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2013 (PIT - 37). (6) umowa darowizny z 9.01.2015 r., (7) przekaz pocztowy - potwierdzenie wypłaty odbioru EPE/świadczenie za listopad 2015/kwota 990,96 zł, (8) przekaz pocztowy - potwierdzenie wypłaty/odbioru EPE/ nadawca ZUS/świadczenie za grudzień 2015/kwota 1.039,45 zł, decyzja z dnia 2.03.2015 r. o waloryzacji wojskowej renty inwalidzkiej ojca (od dnia 1.03.2015 r. przysługuje do wypłaty miesięcznie 2.186,39 zł), (9) rachunek Nr 10/UZ/2015 zleceniodawca – [...] (31.10.2015 r.) należność do wypłaty 224,26 zł, (10) dokument z Banku, (11) dowód/pokwitowanie dla odbiorcy /odbiorca Bank/potwierdzenie nadania, (12) wyciąg z rachunku kart kredytowych (Bank S.A.)/data wyciągu 25.10.2015 r., (13) potwierdzenie otwarcia (zmiany) planu spłat ratalnych (2 dokumenty) z Bank Polska S.A., (14) rachunki z aptek/zakupy leków listopada 2015 r. (wskazano na kwoty w wysokości 402,10 zł). (15) zalecenia dla pacjenta (16) rachunek (razem 203,58 zł), (17) faktura nr 18 436/2015 (do zapłaty 200.06 zł), (18) faktura nr 6222/2015 (do zapłaty 58.56 zł). (19) decyzja z dnia 4.02.2014 r. o wysokości podatku od nieruchomości na rok 2014, (20) dowody/pokwitowania dla zleceniodawcy/polisy PZU, (21) dokumenty dotyczące opłat za usługi telekomunikacyjne, (22) faktura VAT/sprzedawca A Poland S.A. (23) faktura VAT/sprzedawca B - S.A. /termin płatności 21.12.2015 r., (24) dokumenty dotyczące opłat na rzecz C S.A. (25) blankiet polecenia przelewu /wpłaty gotówkowej na rzecz Wspólnoty Mieszkaniowej (za listopad 2015 r.), (26) blankiet polecenia przelewu/wpłaty gotówkowej/odbiorca D S.A. (27) zestawienia rachunków z tytułu zakupów żywności, ( 28 ) legitymacja emeryta - rencisty wojskowego (29) akt oskarżenia z 31.10.2014 r., (30) nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym z 30.11.2015 r., (31) faktura VAT Nr 77/2015, (32) postanowienie z dnia 21.02.2006 r., (33) pismo z Inspektoratu ZUS z dnia 28.02.2005 r., (34) pismo z Inspektoratu ZUS z dnia 15.04.2005 r., (35) pismo z Oddziału ZUS z dnia 17.12.2013 r., (36) odpis skrócony aktu zgonu matki z dnia 28.12.2010 r., (37) karta informacyjna leczenia szpitalnego z 10.06.2015 r. (38) skierowanie na zabiegi fizjoterapeutyczne z 29.06.2015 r., (39) karta zabiegów, (40) karta informacyjna leczenia szpitalnego z 4.12.2015 r., (41) karta informacyjna leczenia szpitalnego z 22.12.2015 r., (42) orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 5.02.2014 r., (43) zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia z 11.12.2013 r., (44) zaświadczenie lekarza psychiatry z 7.09.1999 r., (45) orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 9.06.2015 r., (46) zaświadczenie o stanie zdrowia dla celów świadczeń z ubezpieczenia społecznego wydane przez lekarza prowadzącego leczenie (poradnia kardiologiczna), (47) zaświadczenie o stanie zdrowia z 25.04.2013 r., (48) orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 21.01.2012 r., (49) zaświadczenie o stanie zdrowia z 30.11.2011 r., (50) skierowanie do szpitala z 18.12.2015 r.,(51) wyrok zaoczny z 24.10.2001 r., (52) karta wypadku, (53) orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS Nr 1002 z dnia 8.02.2012 r.

3. Decyzją z dnia 8 marca 2016 r. ZUS odmówił Skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy w kwotach i za okresy wskazane w powyższej decyzji.

4. Skarżący złożył do ZUS wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy w zakresie umorzenia należności z tytułu składek.

W uzasadnieniu Skarżący wskazał, że okoliczności uzasadniające umorzenie zostały określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365 – dalej jako "rozporządzenie MGPiPS").

Zdaniem Skarżącego organ wydając zaskarżoną decyzję nie wziął pod uwagę okoliczności wskazanych i udokumentowanych we wniosku.

Skarżący wyjaśnił, że nie spłaca swoich zobowiązań wobec banków (wysokość zadłużenia wobec trzech banków na dzień 23 grudnia 2015 r. wynosi 17.849, 65 zł).

Zdaniem Skarżącego błędnie obliczono kwotę, jaką dysponuje jego rodzina. Przychody wynoszą faktycznie 4.441,06 zł. Jednak stałe, udokumentowane wydatki wynoszą: (1) zobowiązania pieniężne 1.026,54 zł, (2) koszty leczenia 402,10 zł, (3) miesięczne opłaty 1.660,00 zł, (4) zakupy żywności 1.472,00 zł.

Skarżący wskazał również na wydatki nadzwyczajne (koszty sądowe), wysokość zadłużenia wobec ZUS oraz prowadzoną egzekucję w związku z powyższym zadłużeniem z tytułu składek.

Skarżący przedłożył kolejne dokumenty, a pismem z dnia 11 kwietnia 2016 r. potwierdził złożony wniosek i dołączył dokumenty o charakterze medycznym.

5. Decyzją z dnia z dnia 10 czerwca 2016 r. ZUS utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia 8 marca 2016 r.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wyjaśnił, że w myśl art. 28 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ustępu 3a. Całkowita nieściągalność zachodzi wyłącznie w przypadkach wymienionych w ustawie, tj. gdy:

- dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

- sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,

- nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa,

- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

- wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

- naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

- jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Zdaniem organu, z powyższego katalogu jednoznacznie wynika, iż w niniejszej sprawie nie można jeszcze stwierdzić stanu całkowitej nieściągalności, gdyż w sprawie prowadzone jest postępowanie egzekucyjne mające na celu realizację przedmiotowych wierzytelności składkowych.

W myśl § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 wydanego na podstawie art. 3b u.s.u.s., rozporządzenia MGPiPS ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

- gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

- poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

- przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Powyższe oznacza, że zadaniem ZUS jest określenie, czy zaistniały okoliczności uzasadniające umorzenie, o których mowa powyżej. Jednak nawet stwierdzenie zaistnienia określonych w powyższym rozporządzeniu sytuacji nie obliguje ZUS do umarzania swoich należności, lecz stanowi zawsze jego uprawnienie.

W ocenie organu w sprawie nie udowodniono okoliczności wynikających z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia MGPiPS.

Po dokonaniu analizy sytuacji finansowej Skarżącego, ZUS stwierdził, że Skarżący nie wykazał, że jego sytuacja rodzinna i materialno - bytowa całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę zaległych należności z tytułu składek.

Organ wyjaśnił, że pomimo wskazywanych problemów o charakterze finansowym, zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, Skarżący posiada zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętych kredytów: (1) w A bank w kwocie 4.599,53 zł (miesięcznie 200,00 zł), (2) w B Bank w kwocie 9.933,96 zł (miesięcznie 551,46 zł), (3) w C Bank w kwocie 3.316,16 zł (miesięcznie 275,08 zł), które to zobowiązania są spłacane w formie układu ratalnego.

Łączna miesięczna kwota spłaty zgodnie z powyższym oświadczeniem wynosi 1.026,54 zł. Wskazana kwota zobowiązań został podana również we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 23 marca 2016 r.

Organ podkreślił, iż zgodnie z dokonanymi ustaleniami (informacje przekazane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego) Skarżący za lata 2010 – 2013 osiągał dochody, a przedmiotowe zobowiązania z tytułu składek dotyczą lat 2000-2011.

Organ ustalił, że dochód Skarżącego w 2010 r. wynosił średnio ok. 2.357,24 zł miesięcznie, dochód w 2011 r. wynosił średnio ok. 1.776,48 zł miesięcznie, dochód w 2012 r. wynosił średnio ok. 1.484,47 zł miesięcznie, dochód w 2013 r. wynosił średnio ok. 1.547,99 zł miesięcznie. Zgodnie z oświadczeniem Skarżącego jego dochód wynosi 990,96 zł (netto) z tytułu świadczenia rentowego i 224,26 (netto) z tytułu pracy.

Organ wskazał, że zgodnie z obliczeniami Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych dla gospodarstwa pracowniczego 1-osobowego minimum socjalne wynosiło 1.078,71 zł, a dla gospodarstwa pracowniczego 2-osobowego 1.780,94 zł (na jedną osobę 890,47 zł).

Zdaniem organu, dopiero po wykorzystaniu przez ZUS wszystkich możliwości przymusowego dochodzenia należności i stwierdzeniu bezskuteczności podejmowanych działań możliwe jest uznanie wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności, a z oświadczenia z 23 grudnia 2015 r. wynika, że Skarżący dokonuje stopniowej spłaty zadłużenia wobec banków. Tym samym w perspektywie czasu może nastąpić również stopniowa spłata powstałego zadłużenia z tytułu składek np. również w formie dogodnego układu ratalnego.

Organ podkreślił, że Skarżący nie wskazał na poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (§ 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia MGPiPS).

Organ stwierdził, że Skarżący nie udowodnił stanu przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego płacenie należności.

Zdaniem organu, przesłanki umorzenia w myśl § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia MGPiPS muszą być spełnione kumulatywnie, to znaczy, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego płacenie należności, natomiast w omawianej sprawie wskazano wprawdzie na poważne problemy zdrowotne, dotyczące tak Skarżącego, jak i jego ojca i brata, na ponoszone koszty związane z ich leczeniem (w wysokości 402,10 zł miesięcznie) i konieczność opieki nad bratem, jednak pojęcie uzyskiwania dochodu jest pojęciem obiektywnym.

Organ uwzględnił, że Skarżący otrzymuje świadczenie rentowe (przyznane do 30 czerwca 2017 r.) w wysokości 1.170,00 zł brutto (netto 990,96 zł) oraz otrzymuje wynagrodzenie z tytułu pracy w wysokości 224,26 zł netto.

Zdaniem organu, wynagrodzenie z tytułu umowy za pracę, ale też renta czy emerytura są źródłami dochodu, które mogą być przeznaczone do pewnej wysokości na spłatę zadłużenia z tytułu składek, tak dobrowolnie, jak i przymusowo - w drodze egzekucji administracyjnej.

Strona nie może liczyć na to, że sam fakt zaciągnięcia pożyczki będzie skutkować odstąpieniem od egzekwowania obowiązku zapłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, społeczne i Fundusz Pracy, a trudna sytuacja materialna i zdrowotna skarżącego nie jest wystarczającym argumentem do wydania pozytywnej decyzji w zakresie umorzenia zaległych składek, gdyż powinien on wykazać odpowiednią starannością i zapobiegliwością by w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej regulować zobowiązania publicznoprawne jakimi są składki ubezpieczeniowe względem ZUS, natomiast umorzenie należności przez organ rentowy stanowi wyjątek od zasady powszechnego obowiązku uiszczania składek na ubezpieczenie społeczne, który to wyjątek nie może być interpretowany rozszerzająco.

Okoliczności powstania zadłużenia z tytułu składek nie mogą stanowić podstawy do umorzenia należności, ponieważ zapis art. 28 ust. 3 u.s.u.s. zawiera zamknięty katalog przesłanek upoważniających ZUS do umorzenia należności, wśród których okoliczność, że powstała zaległość nie była wynikiem złej woli, nie została ujęta.

6. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na decyzję ZUS z dnia 10 czerwca 2016 r. utrzymującą w mocy decyzję z dnia 8 marca 2016 r. odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek Skarżący, zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie art. 28 ust. 2, 3 i 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia MGPiPS z dnia 31 lipca 2003 r. oraz art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.,

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji z dnia 10 czerwca 2016 r. i poprzedzającej jej decyzji ZUS z dnia 8 marca 2016 r.

W uzasadnieniu Skarżący wskazał, że stan jego niewypłacalności zachodził już niemal na dwa miesiące przed wydaniem zaskarżonej decyzji, bowiem organ egzekucyjny postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2016 r. umorzył postępowanie egzekucyjne dotyczące przedmiotowych składek.

Skarżący ponownie przedstawił swoją sytuację majątkową, rodzinną i osobistą oraz stwierdził, że ZUS powinien umorzyć wskazane należności na podstawie powołanych przepisów, a wydając zaskarżoną decyzję przekroczył dopuszczalne granice uznania administracyjnego i ocenił jego sytuację nierzetelnie i arbitralnie.

W ocenie Skarżącego, stan zdrowia jego oraz pozostających po jego opieką członków rodziny, wysokość zadłużenia wobec ZUS i podmiotów prywatnych nie dają prognoz na polepszenie sytuacji, w której się znajduje, a konieczność spłaty zadłużenia pociągnie za sobą niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny.

Zdaniem Skarżącego fakt spłacania zadłużenia wobec innych podmiotów nie świadczy automatycznie o niespełnieniu przesłanki z § 3 powołanego rozporządzenia MGPiPS, a rozważania organu w tym zakresie są zbyt ogólnikowe.

7. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

8.1. Skarga jest zasadna.

8.2. Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2014 r. poz. 1647) sąd administracyjny sprawuje kontrolę administracji publicznej przez badanie zgodności zaskarżonych decyzji z prawem. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz.U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., określanej dalej jako "p.p.s.a").

Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą skargi. Jego wykładnia wskazuje, że Sąd ma prawo ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Z drugiej jednak strony granicą praw i obowiązków Sądu wyznaczoną w art. 134 § 1 p.p.s.a. jest zakaz wkraczania w sprawę nową.

8.3. Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie jest decyzja ZUS z dnia 10 czerwca 2016 r. utrzymująca w mocy decyzję tego organu z dnia 8 marca 2016 r., a spór koncentruje się wokół rozstrzygnięcia, czy organ zasadnie odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności.

Jak wynika z ust. 3 tego przepisu, całkowita nieściągalność, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe wyliczenie stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Dotyczy to jednakże wyłącznie należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek (definicję ustawową płatnika składek zawiera art. 4 pkt 2 u.s.u.s.).

Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 rozporządzenia MGPiPS z dnia 31 lipca 2003 r.

Sąd, dokonując oceny stanowiska organu w zakresie stwierdzenia braku spełnienia przesłanki "całkowitej nieściągalności zadłużenia" wynikającej z art. 28 wskazuje, że organ nie ustalił, czy w sprawie doszło do ziszczenia się przesłanki "całkowitej nieściągalności zadłużenia".

W ocenie Sądu, ma to o tyle istotne znaczenie, że tylko ustalenia, czy uregulowanie zaległych należności z tytułu składek może pociągnąć dla Skarżącego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez Skarżącego (por. wyrok NSA z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11, LEX nr 1305514). Oznacza to, że ustalenia w zakresie przesłanki "całkowitej nieściągalności" dokonuje organ rozpoznający wniosek, bez względu na zakres inicjatywy dowodowej Skarżącego w tym przedmiocie. Także bowiem w przypadku wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego, który był jednocześnie płatnikiem tych składek, organ stosuje art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. i bada, czy zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 44/12, LEX nr 1310089).

Sąd podkreśla, że organ w obu instancjach ustalenia w zakresie zaistnienia przesłanki "całkowitej nieściągalności" sprowadził do podania, że "możliwe jest prowadzenie czynności egzekucyjnych mających na celu realizację przedmiotowych wierzytelności składkowych".

Zdaniem Sądu, ZUS nie uwzględnił, że postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2016 r. nr [...] Dyrektor Izby Skarbowej, po rozpatrzeniu zażalenia Skarżącego na postanowienie ZUS z dnia 26 lutego 2016 r., którym odmówiono uwzględnienia zarzutów zgłoszonych na postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułów wykonawczych z dnia 23 listopada 2015 r. obejmujących składki na ubezpieczenie społeczne, uchylił zaskarżone postanowienie w całości oraz orzekł o uwzględnieniu zarzutu niedopuszczalności egzekucji administracyjnej i umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie wskazanych tytułów wykonawczych.

Podkreślenia wymaga, że wskazane rozstrzygnięcie zostało wydane prawie dwa miesiące przed wydaniem zaskarżonej decyzji.

Natomiast ponownie rozpoznając sprawę ZUS stwierdził jedynie, że w niniejszej sprawie nie można jeszcze stwierdzić stanu całkowitej nieściągalności, gdyż w sprawie postępowanie egzekucyjne jest nadal prowadzone, co wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności.

Należy wskazać, że organ nie zgromadził w aktach sprawy materiału dowodowego potwierdzającego, czy wobec Skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne i na jakim etapie to postępowanie znajduje się. Natomiast samo uznanie przez organ, że istnieje możliwość prowadzenia postępowania egzekucyjnego w perspektywie czasu, w ocenie Sądu nie pozwala na stwierdzenie istnienia bądź nie przesłanki całkowitej nieściągalności.

W związku z powyższym w ocenie Sądu organ nie przeprowadził rzetelnej oceny spełnienia przesłanki "całkowitej nieściągalności", a tym samym naruszył przepis art. 28 u.s.u.s.

8.4. Natomiast w myśl § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 wydanego na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. rozporządzenia MGPiPS z dnia 31 lipca 2003 r. ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że w sprawie nie udowodniono okoliczności wynikających z § 3 ust.1 pkt 1 - 3 rozporządzenia MGPiPS z dnia 31 lipca 2003 r. przemawiających za umorzeniem należności.

Po dokonaniu analizy sytuacji finansowej Skarżącego, ZUS stwierdził, że Skarżący nie udowodnił, że jego sytuacja materialno - bytowa całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę zaległych należności.

W opinii ZUS nie można stwierdzić, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby Skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, bowiem Skarżący spłaca inne zobowiązania, w tym zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętych kredytów bankowych, a część środków finansowych, które pozostają po zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych, mogłaby zostać przeznaczona również na spłatę zobowiązań z tytułu składek.

Ponadto organ uznał, że Skarżący nie wykazał stanu przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego płacenie należności.

W ocenie Sądu, prezentowana argumentacja nie jest prawidłowa, albowiem analiza akt sprawy pozwala stwierdzić, że przedłożona dokumentacja obrazująca stan majątkowy i sytuację rodzinną Skarżącego wskazuje, iż jest ona bardzo trudna.

Z akt sprawy wynika, że organowi znana jest aktualna sytuacja finansowa Skarżącego, w tym wysokość osiąganych przez niego dochodów, potwierdzonych zeznaniami podatkowymi. Skarżący bardzo dokładnie wyliczył i przedstawił w formie zestawień wysokość kosztów związanych ze swoim utrzymaniem, utrzymaniem chorego brata i ojca, kosztów ponoszonych miesięcznie na leczenie, zakup leków, utrzymanie mieszkania i zakup żywności na potwierdzenie czego przedłożył materiały źródłowe w postaci rachunków, wyciągów, poleceń przelewu, potwierdzających ponoszone wydatki.

Wskazać należy, że Skarżący w toku postępowania wykazał łączne dochody swoje, ojca i brata, z którymi zamieszkuje, i z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe.

Należy podkreślić, że Skarżący wykazał zarówno swoje dochody uzyskane z tytułu pobieranej renty i wynagrodzenia za pracę oraz dochody uzyskiwane przez jego ojca i brata z tytułu rent wynoszące 4.441 zł miesięcznie.

Podkreślenia wymaga, że miesięczny dochód uzyskany przez samego Skarżącego w kwocie netto ok. 1215 zł. jest niższy od ponoszonych wydatków na utrzymanie, które znajdują pokrycie dopiero w połączeniu ze świadczeniem uzyskiwanym przez jego ojca i brata.

Analiza zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organ, dysponując obszernym materiałem dowodowym przedłożonym przez Skarżącego, nie przeprowadził rzetelnej analizy sytuacji finansowej i rodzinnej Skarżącego oraz stosownej kalkulacji, a w konsekwencji nie wykazał, w jaki sposób w jego ocenie, uzyskiwane przez Skarżącego niskie dochody, przy uwzględnieniu jego kondycji fizycznej i stanu zdrowia brata i ojca, z którymi wspólnie zamieszkuje, pozwalają na spłatę zadłużenia bez szkody dla możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych rodziny.

ZUS zaniechał szczegółowego porównania wszystkich bieżących kosztów utrzymania Skarżącego zamieszkującego z ojcem i bratem, stwierdzając jedynie, że nadwyżki, które pozostają po opłaceniu koniecznych wydatków mogłyby zostać przeznaczone w jakiejś wysokości na opłacenie kwot ewentualnego, dogodnego układu ratalnego.

Ponadto wskazać należy, że Skarżący przedłożył obszerną dokumentację medyczną dotyczącą stanu zdrowia swojego, jak również zamieszkujących z nim brata i ojca. Nawet pobieżna analiza tych dokumentów prowadzi do wniosku, że Skarżący cierpi na schorzenia kardiologiczne, jest pod stałą opieką lekarzy specjalistów, był kilkakrotnie hospitalizowany, a w związku z leczeniem ponosi koszty np. na zakup leków. Mimo złego stanu zdrowia Skarżący pracuje w niepełnym wymiarze, bowiem otrzymywane świadczenie rentowe nie pozwala na bieżące utrzymanie, a także opiekuje się niepełnosprawnym bratem cierpiącym m.in. na ataki epilepsji i ojcem, który z uwagi na podeszły wiek nie jest w stanie prowadzić samodzielnej egzystencji.

W ocenie Sądu, organ powyższych okoliczności nie uwzględnił, w szczególności nie wyjaśnił dlaczego uznał, że pomimo przedłożonej dokumentacji potwierdzającej przewlekłą chorobę Skarżącego oraz przewlekłe choroby członków jego rodziny (ojciec i brat Skarżącego, z którymi Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe) wymagających sprawowania nad nimi stałej opieki, nie pozbawiają Skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego spłacenie należności.

Tymczasem organ obowiązany był do dokonania analizy, czy w sprawie udowodniono okoliczności wynikające z § 3 ust.1 pkt 1- 3 rozporządzenia MGPiPS tym bardziej, że dysponował materiałem źródłowym w tym zakresie, w tym dokumentacją medyczną Skarżącego, jego brata i ojca.

Sąd podkreśla, że przy rozpoznawaniu wniosku o umorzenie należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. podstawową kwestią jest ocena, czy w wyniku spłaty należności pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie w zaskarżonej decyzji ocena taka nie została prawidłowo przeprowadzona.

Bowiem Skarżący przedłożył zarówno dokumentację potwierdzającą jego przewlekłą chorobę jak i członków jego rodziny; brata A. K. (orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem koniczności stałej lub długotrwałej opieki innej osoby - orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 5 lutego 2014 r. karta 177 akt administracyjnych) i ojca J. K. (zaliczonego do I grupy inwalidztwa i niezdolnego do samodzielnej egzystencji - legitymacja emeryta-rencisty wojskowego - karta 162 akt administracyjnych ), z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe i nad którymi sprawuje opiekę.

Ponadto Skarżący wyjaśnił, iż praca którą wykonuje w firmie [...] jest w minimalnym wymiarze kliku godzin tygodniowo, za którą otrzymuje wynagrodzenie wynoszące 300,00 zł brutto, co potwierdza, że sytuacja zdrowotna i konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorymi członkami rodziny uniemożliwia mu uzyskiwanie dochodu umożliwiającego spłacanie należności.

W związku z powyższym w ocenie Sądu Skarżący wykazał istnienie przesłanki określonej w § 3 ust.1 pkt 3 rozporządzenia MGPiPS.

Jak już wyżej zasygnalizowano, działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli.

Przy wydawaniu zaskarżonej decyzji nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu Skarżącego, dając z nieznanych powodów prymat interesowi społecznemu. Należy zaakcentować, że podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga, by interes społeczny i słuszny interes obywatela (często sprzeczne) zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej zobowiązanego i jego rodziny, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla Skarżącego, jego brata i ojca.

Mając powyższe na uwadze, w ocenie Sądu zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania administracyjnego tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

8.5. Ponownie rozpoznając sprawę organ powinien wziąć pod uwagę ocenę prawną wyrażoną w niniejszym wyroku i przeprowadzić postępowanie w zgodzie z zasadami wynikającymi z k.p.a.

W szczególności organ winien ustalić, czy prowadzone jest postępowanie egzekucyjne i jakie są jego skutki, celem oceny czy została spełniona przesłanka całkowitej nieściągalności określona w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

W przypadku stwierdzenia, że u Skarżącego nie występuje przesłanka całkowitej nieściągalności określona w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. organ dokonując oceny istnienia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 powołanego rozporządzenia winien dokonać porównania uzyskiwanych dochodów przez Skarżącego z ponoszonymi wydatkami, poprzez oparcie się na zgromadzonym, względnie uzupełnionym materiale dowodowym, który obrazuje stan majątkowy Skarżącego, źródła uzyskiwanych przez niego dochodów, a także wysokość ponoszonych wydatków, a następnie ocenić, czy spłata należności z tytułu składek pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki dla Skarżącego i jego rodziny (w tym przypadku ojca i brata Skarżącego) poprzez pozbawienie Skarżącego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Jednocześnie organ przyjmie istnienie przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia MGPiPS tj. przewlekłej choroby zobowiązanego i konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Ponownie rozpoznając sprawę organ dokona swobodniej, a nie dowolnej oceny sytuacji materialnej i zdrowotnej Skarżącego, uwzględniając przy tym konieczność zaspokajania podstawowych potrzeb swoich oraz osób, przewlekle chorych członków rodziny, którymi opiekuje się, a także uwagi Sądu odnoszące się do tej kwestii, pamiętając, iż wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, jednakże okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania stosowania tej instytucji, uczynienia jej instytucją martwą, poprzez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie.

8.6. Mając powyższe na względzie, z uwagi na wykazane wyżej uchybienia, w oparciu o art. 145 § 1 ust. 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.