Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 159/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2013-06-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ulgi podatkowe
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3, ust. 3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Gocki Sędziowie Sędzia WSA Marzena Łozowska (spr.) Sędzia WSA Anna Wójcik Protokolant st. sekretarz sądowy Maria Żymańczyk po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 5 czerwca 2013 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 grudnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oddala skargę


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 17 lipca 2012r. M.K.P. (dalej skarżąca, wnioskodawczyni, zobowiązana) powołując się na trudną sytuację materialną zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy.

Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego i zebraniu dowodów w sprawie decyzją z dnia 12 września 2012r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu odmówił - na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.) – dalej jako: [u.s.u.s.] – umorzenia należności z tytułu składek w łącznej wysokości 24.355,64 zł, w tym na ubezpieczenie społeczne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od VI 1997 r. do XII 1998 r. w łącznej kwocie 22.058,67 zł w tym z tytułu składek – 5.538,67 zł, odsetek naliczonych na dzień 17.07.2012r. w wysokości 16.520 zł; ubezpieczenia zdrowotne za okres od IX 2001 r. do II 2002 r. oraz od V 2002 r. do VIII 2002 r. w łącznej kwocie 2.296,97 zł, w tym z tytułu składek 957, 97 zł oraz odsetek w wysokości 1.339 zł.

Z ustaleń organu wynikało, iż M.K.P. w okresie od 01.11.1989r. – 31.08.2002r. prowadziła działalność gospodarczą. Jako płatnik składek we wskazanym okresie nie dopełniła ustawowego obowiązku, zalegając z zapłatą należności z tytułu składek w ogólnej wysokości 24.355,64 zł

Poddając ocenie zgromadzony materiał dowodowy, organ uznał, iż w przypadku wnioskodawczyni nie wystąpiła całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Wskazał, iż w stosunku do istniejącego zadłużenia Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu wdrożył wobec zobowiązanej postępowanie egzekucyjne, dokonując zajęcia świadczenia emerytalnego. W związku z powyższym nie można ocenić, czy w wyniku kontynuacji postępowania egzekucyjnego nie odzyska się całości bądź części zobowiązania składkowego.

Jednocześnie podjęte na skutek złożonego wniosku czynności pozwoliły na ustalenie, że skarżąca od 31.08.2002r. zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej. Aktualnie utrzymuje się z emerytury w łącznej wysokości 1.963,25 zł (brutto) z której dokonywane są potrącenia na poczet zaległych składek. Zobowiązana wskazała również, że miesięczne koszty utrzymania gospodarstwa domowego kształtują się w kwocie ok. 1.313,08 zł, natomiast koszty związane z leczeniem to kwota ok. 201,61 zł.

Ponadto w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej wnioskodawczyni wskazała, iż nie dysponuje majątkiem ruchomym. Jest właścicielem majątku nieruchomego tj. mieszkania własnościowego o pow. 25,80 m. kw., położonego w O., przy ul. [...] (KW nr [...]).

Zobowiązana nie posiada zaległości podatkowych w Urzędzie Skarbowym (zaświadczenie Naczelnika US z dnia 20.07.2012r.) oraz nie korzysta z pomocy finansowej ani rzeczowej świadczonej przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie.

Organ ustalił również, iż skarżąca w trakcie prowadzonej działalności gospodarczej, jak i po jej zakończeniu była zatrudniona na podstawie umowy o pracę do 31.08.2011r., uzyskując dochód brutto w wysokości od 1.750,00 zł do 7.500,00 zł. Natomiast w latach 2011-2012 wnioskodawczyni dokonała czterech dobrowolnych wpłat na poczet składek zdrowotnych w łącznej wysokości 1.000,00 zł.

Sytuację skarżącej oceniono również przez pryzmat przepisu art. 28 ust. 3a u.s.u.s., z którego wynika, że umorzenie należności z tytułu składek może nastąpić również w uzasadnionych przypadkach, nawet pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przypadki te sprecyzowane zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) – dalej jako: [rozporządzenie]. W tej kwestii organ wyjaśnił, że chodzi w nim o sytuacje szczególne, wobec zaistnienia których uregulowanie wymaganych należności pozbawiłoby wnioskodawcę i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych lub zaistnienie innych nadzwyczajnych okoliczności (przewlekła choroba uniemożliwiająca uzyskiwania dochodów, powstanie strat z przyczyn niezawinionych), które w praktyce uniemożliwiają pokrycie powstałych zaległości.

W ocenie organu zgromadzony materiał dowodowy nie dawał także podstaw do stwierdzenia, że dłużniczka spełnia przesłankę ubóstwa, albowiem przejściowe problemy finansowe nie mogą stanowić podstawy do automatycznego umorzenia należności i powołał się na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w oparciu o art. 28 u.s.u.s.

W dalszych rozważaniach organ uznał, że skarżąca nie wykazała, aby poniosła straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, iż opłacenie należności z tytułu składek mogłoby ją pozbawić możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej. Stwierdził również, że wnioskodawczyni nie wykazała, iż w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej istniała konieczność rezygnacji z dalszego jej prowadzenia na rzecz sprawowania całodobowej systematycznej opieki nad przewlekle i obłożnie chorym członkiem rodziny, która to opieka uniemożliwiałaby zobowiązanej uzyskiwanie dochodów.

Wnioskodawczyni nie udowodniła również, iż w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej posiadała jakiekolwiek dolegliwości zdrowotne, które miały wpływ na powstanie zadłużenia.

Z przedstawionych dokumentów wynikało natomiast, że mimo ustalonego stopnia niepełnosprawności, orzeczonego datą od 1996r., nie istniały przeciwwskazania do podjęcia pracy zarobkowej oraz prowadzenia działalności gospodarczej.

Końcowo organ wskazał, że za odmową umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek przemawiał także interes społeczny w postaci zapewnienia dochodów budżetu państwa, z których jest zapewniana bieżąca ochrona ubezpieczeniowa. Umorzenie zaległości jest instytucją wyjątkową, gdyż zasadą jest płacenie składek na ubezpieczenia społeczne. Mając zatem na względzie publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczane, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczególnej staranności i ostrożności w procesowaniu spraw z zakresu umarzania zadłużenia.

Zatem, z uwagi na brak przesłanek określonych w art. 28 u.s.u.s. tj. brak stwierdzenia nieściągalności w postępowaniu egzekucyjnym, a także uzyskiwanie przez zobowiązaną dochodu oraz posiadanie majątku nieruchomego, który stanowi zabezpieczenie istniejącego długu, zdaniem organu uzasadnia odmowę udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności.

Nie zgadzając się z powyższą decyzją, M.K.P. zwróciła się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie przedmiotowej sprawy.

Zdaniem zobowiązanej dokonana przez Zakład analiza sytuacji majątkowej i osobistej w żadnej mierze nie pozwala na konkluzję, iż w sprawie nie zachodzą nadzwyczajne okoliczności, które przemawiałyby za umorzeniem należności. Wnioskodawczyni ponownie wskazała, iż jest osobą samotną, utrzymującą się wyłącznie ze świadczenia emerytalnego w wysokości 1638,00 zł netto, z której to kwoty dokonywane są potrącenia na poczet zadłużenia w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Zobowiązana cierpi na przewlekłą chorobę przez co pozostaje pod stałą opieką lekarską. Dodatkowo zobowiązana zaznacza, iż koszty jej utrzymania kształtują się na poziomie ok. 1300,00 zł, przy czym koszty leków tylko na jedną chorobę wynoszą ok. 200,00 zł.

Zobowiązana zaznaczyła jednocześnie, że gdyby nie bezinteresowna pomoc osób trzecich nie byłaby w stanie utrzymać swojej osoby. Zdaniem wnioskodawczyni przedstawiony stan rzeczy nie powinien budzić żadnych wątpliwości, że jest sobą ubogą, żyjącą na granicy minimum socjalnego i od wielu lat cierpiącą na choroby.

W celu uzyskania informacji o aktualnej sytuacji materialno-finansowej i bytowej wnioskodawczyni Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. wnioskiem z dnia 17 października 2012r. zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w O. o udzielenie informacji dotyczących korzystania z pomocy Ośrodka jak również dotyczących aktualnej sytuacji zobowiązanej.

W dniu 23 października 2012r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynęło oświadczenie zobowiązanej o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej, z którego wynikało, iż dokumenty potwierdzające dochody, wydatki oraz orzeczenia lekarskie zostały przedłożone przez wnioskodawczynię do złożonego wniosku z dnia 17 lipca 2012r.

Z kolei z odpowiedzi Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w O. wynikało, że wnioskodawczyni nie korzysta z pomocy ośrodka, w związku z powyższym Ośrodek nie posiada informacji dot. ww.

Decyzją z dnia 20 grudnia 2012 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) dalej jako: [K.p.a.] oraz art. 83 ust. 4 u.s.u.s. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

W toku ponownego rozpoznania sprawy, dokonując oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego przez pryzmat przesłanek całkowitej nieściągalności opisanych w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. jak też przesłanek wskazanych w § 3 rozporządzenia organ przytoczył te same okoliczności faktyczne w zakresie stanu dochodów i majątku, sytuacji rodzinnej i zdrowotnej skarżącej, na które wskazywał organ I instancji.

W pierwszej kolejności wskazano, iż nie występuje przypadek całkowitej nieściągalności w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym, ponieważ wobec zobowiązanej Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu, jako organ egzekucyjny zgodnie z art. 19 § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t. jedn. Dz. U. z 2012r. poz. 1015) dalej jako: [u.p.e.a] na podstawie tytułów wykonawczych z dnia 22.03.2011r. oraz 30.07.2012r. prowadzi postępowanie egzekucyjne ze świadczenia emerytalnego. Prowadzone postępowanie jest skuteczne, przy czym na poczet zadłużenia z prowadzonego postępowania wpłynęła kwota 2.462,29 zł, tj. średnio miesięcznie w wysokości ok. 492,45 zł.

Jednocześnie organ odwoławczy podkreślił, iż zobowiązana jest właścicielem nieruchomości na której Zakład dokonał zabezpieczenia należności z tytułu składek za okres od 06/1997 do 12/1998 oraz podjął kroki celem zabezpieczenia pozostałych należności tj. za okres po 12/1998.

Zatem na dzień rozpoznawania niniejszej sprawy Zakład nie mógł stwierdzić braku majątku, z którego można dochodzić nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Tym samym, przy braku całkowitej nieściągalności, Zakład pozbawiony był prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s. albowiem ich umorzenie stanowiłoby naruszenie prawa materialnego.

Odnosząc się do sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej przez pryzmat mających zastosowanie przepisów art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz opierając się na zebranym materiale dowodowym organ, za chybiony uznał argument skarżącej jakoby była ona osobą ubogą, żyjącą na granicy minimum socjalnego.

W tej kwestii wskazał, iż podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny tego kryterium jest kwota określająca minimum socjalne. Zgodnie bowiem z ustawą z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2004 Nr 64 poz.593) kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej to dochód nie przekraczający kwoty 461,00 zł. Zatem wyłącznie osoba, której dochód nie przekracza wskazanej powyżej kwoty posiada prawo do świadczeń pieniężnych.

Natomiast w trakcie prowadzonego postępowania Zakład ustalił, że zobowiązana pobiera świadczenie emerytalne wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w kwocie 1.972,30 zł brutto. W związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym ze świadczenia zobowiązanej na poczet zadłużenia z tytułu składek potrącana jest kwota 493,07 zł, przez co świadczenie do wypłaty wynosi 1.145,72 zł netto (w okresie październik-listopad 2012r). Zobowiązana prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, przy czym stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem kształtują się w kwocie ok. 433,89 zł, w tym: czynsz - 232,64 zł, energia elektryczna - 181,00 zł, gaz - 20,25 zł. Ponadto zobowiązana ponosi koszty związane z leczeniem w wysokości ok. 200,00 zł. Wnioskodawczyni posiada także inne zobowiązania, tj: z tytułu zaciągniętego kredytu, którego jest współbiorcą, w wysokości 272,60 zł miesięcznie oraz polisy na wypadek śmierci i nieszczęśliwych wypadków w wysokości 171,39 zł.

W ocenie Zakładu skarżąca ma zapewnione podstawowe potrzeby życiowe, na które składają się środki pozwalające na pokrycie wydatków związanych z opłatami mieszkaniowymi, wyżywieniem oraz możliwością korzystania z bezpłatnej opieki medycznej.

Ponadto organ podkreślił, iż rozpatrując wniosek o umorzenie należności publicznoprawnych nie może przyznać prymatu zobowiązaniom cywilnoprawnym m.in. kredytowi, albowiem opłacanie składek jest obowiązkiem przedsiębiorcy wobec Państwa. Z kolei umorzenie zaległości powoduje bezpowrotną utratę dochodów Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który jest państwowym funduszem celowym powołanym w celu realizacji określonych zadań, m.in. wypłaty rent, emerytur czy zasiłków chorobowych oraz prewencji rentowej.

Organ odwoławczy wykluczył również istnienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązaną możliwości dalszego prowadzenia działalności. Podkreślił, że skarżąca nie udowodniła ani nie wskazała, iż zdarzenia takie wystąpiły w trakcie prowadzonej działalności gospodarczej i miały negatywny wpływ na jej prowadzenie.

Zdaniem organu odwoławczego, bezspornym jest fakt, że zobowiązana posiada schorzenia zdrowotne, jednakże przesłanką przemawiającą za umorzeniem należności jest stan zdrowia, który uniemożliwia uzyskiwanie dochodów lub sprawowana jest opieka nad przewlekle chorym członkiem rodziny, a opieka ta uniemożliwia osobie zobowiązanej uzyskiwanie dochodów. Przedłożona zdaniem organu dokumentacja nie potwierdza braku możliwości zarobkowania, a jedynie wskazuje, że skarżąca pobiera emeryturę czyli świadczenie z Funduszu Ubezpieczenia Społecznego, które to świadczenie nie jest bezpośrednio związane ze stanem zdrowia zobowiązanej.

Końcowo organ podkreślił, iż zgodnie z art. 13 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny na wniosek zobowiązanego i ze względu na ważny jego interes, może zwolnić z egzekucji określone składniki majątkowe zobowiązanego.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przyznanie na jej rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono:

• naruszenie art. 7, art. 77, art. 80, art. 86 i art.107 K.p.a. poprzez:

- nieprzeprowadzenie przez organ orzekający wszechstronnej oceny zgromadzonych w sprawie dowodów oraz zaistniałych okoliczności, w szczególności pod kątem rozważenia przesłanek zawartych w rozporządzeniu mającym w sprawie zastosowanie w myśl art. 28 ust. 3 a u.s.u.s.

- zaniechanie ustalenia kosztów utrzymania skarżącej, w tym w szczególności kosztów wyżywienia i innych wydatków, przy uwzględnieniu pominiętej przez organ okoliczności, iż skarżąca cierpi na przewlekłą i śmiertelną chorobę nowotworu złośliwego i postępującą krótkowzroczność,

- ograniczenie się przez organ do wskazania, iż odmawia umorzenia należności z tytułu składek przede wszystkim z uwagi na brak stwierdzenia nieściągalności w postępowaniu egzekucyjnym, uzyskiwanie przez skarżącą dochodu oraz posiadanie majątku nieruchomego,

• naruszenie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS z dnia 31 lipca 2003 r., poprzez przyjęcie, że przy ocenie zasadności wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na rzecz ZUS należy brać pod uwagę to, czy zobowiązany żyje na poziomie "minimum socjalnego" w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej z dnia 12.03.2004r., i w konsekwencji uchylenie się od czynienia ustaleń przeprowadzenia rozważań, a następnie udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy w wyniku egzekucji zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanej.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik podniósł, iż organ niewłaściwie uznał, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki umorzenia składek niezależnych od całkowitej nieściągalności, opisane w § 3 rozporządzenia w związku z art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Zdaniem pełnomocnika, organ nie podjął wszelkich działań w celu dokładnego wyjaśnienia przedmiotowej sprawy albowiem nie zebrano i nie rozpatrzono w sposób wyczerpujący istotnych dowodów. Ponadto, w ocenie pełnomocnika organ odwoławczy strywializował zupełnie stan zdrowia skarżącej, przyjmując, iż fakt pobierania przez zobowiązaną emerytury nie uzasadnia umorzenia przedmiotowych należności. W żaden sposób organ nie odniósł się do charakteru choroby, na którą cierpi skarżąca, jej przebiegu, oraz wpływu na możliwości zaspokojenia jej niezbędnych potrzeb życiowych.

Organ nie ustalił przy tym wysokości ponoszonych przez skarżącą kosztów wyżywienia. Odstępując od wskazania kwot przeznaczonych na żywność, ograniczył potrzeby skarżącej wyłącznie do kosztów utrzymania mieszkania, kosztów kredytu, polisy, kosztów leków i wskazał, że skarżąca przekracza określone w kryterium dochodowym – minimum socjalne.

Zdaniem pełnomocnika organ nie wykonał nałożonego na niego obowiązku. Nie przeprowadzono rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu rozważenia przesłanek zawartych w rozporządzeniu, a mającym zastosowanie w niniejszej sprawie. W sposób ogólnikowy odwołano się do zasad uznaniowości w podejmowaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując całość dotychczasowej argumentacji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę administracji publicznej według kryterium legalności, a więc zgodności z prawem. Dotyczy to również decyzji wydawanych w następstwie wniosku płatnika składek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, przy czym kontrola ta jest sprawowana przez pryzmat zgodności z przepisami prawa procesowego i materialnego. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a)-c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270) - dalej jako: [p.p.s.a.] zaskarżona decyzja podlega uchyleniu w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia prawa w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ocena ta dokonywana jest według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Zgodnie bowiem z przepisem art. 133 § 1 p.p.s.a., sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy, czyli kontroluje rozstrzygnięcie organu administracji w ramach stanu faktycznego ustalonego przez ten organ (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt II OSK 763/12 LEX nr 1219174; wyrok NSA z dnia 18 listopada 2011 r., sygn. akt II FSK 677/10, LEX nr 1069918).

Rozpoznając niniejszą sprawę w ramach powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów skutkujących taką wadliwością zaskarżonej decyzji, która wymagała jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

W niniejszej sprawie obowiązkiem organu było ustalenie stanu faktycznego sprawy z punktu widzenia kryteriów przewidzianych w materialnoprawnej podstawie rozstrzygnięcia. Zakres postępowania dowodowego zdeterminowany jest bowiem przesłankami wynikającymi z norm prawa materialnego, na których oparte jest żądanie strony, a następnie treść rozstrzygnięcia organu.

W tym zakresie wskazać należy, że stanowiący podstawę umorzenia należności z tytułu składek, prawidłowo przywołany przez organy jako materialnoprawna podstawa rozstrzygnięcia przepis art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. (mający z mocy art. 32 tej ustawy zastosowanie także składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych) stanowi, iż należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W ust. 3 wskazano natomiast, że całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi wówczas, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Zdaniem Sądu w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła całkowita nieściągalność, czego zresztą nie kwestionuje skarżąca, przyznając w uzasadnieniu skargi, że nie wystąpiła przesłanka umorzenia należności z uwagi na ich całkowitą nieściągalność. Żadna z przesłanek wskazana w powyższym przepisie nie miała miejsca. Wobec skarżącej nie zostały wyczerpane możliwości realizacji nałożonego obowiązku składkowego. Jak wynika z akt sprawy aktualnie wobec zobowiązanej prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, które jest skuteczne. To ustalenie jest prawidłowe i jako wynikające z ustaleń opartych na dokumentach nie może być kwestionowane. Ponadto skarżąca jest właścicielem nieruchomości, na której Zakład dokonał zabezpieczenia wierzytelności (hipoteka przymusowa).

Ustawodawca przewidział nadto w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. możliwość umarzania przez ZUS należności z tytułu składek w uzasadnionych przypadkach, mimo braku całkowitej nieściągalności, w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Korzystając z upoważnienia ustawowego (art. 28 ust. 3b) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w § 3 ust. 1 rozporządzenia określił przesłanki umarzania należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z tym przepisem ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Zasadnicze zarzuty skargi sprowadzają właśnie się do błędnej wykładni art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 wyżej wymienionego rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. W ocenie pełnomocnika skarżącej organ dokonał podstawowych i niezbędnych ustaleń, lecz zaniechał analizy materiału dowodowego w celu ustalenia, czy przedstawiona przez skarżącą sytuacja życiowa i majątkowa pozwala na opłacenie zaległych składek. Zarzucił w szczególności, że organ stwierdzając, iż zobowiązana "posiada schorzenie zdrowotne", nie odniósł się do charakteru choroby, na którą cierpi skarżąca, jej przebiegu, niewątpliwego wpływu na wzrost potrzeb skarżącej. Zaznaczył, iż zobowiązanej nie stać na zakup wszystkich leków. Ponadto zdaniem pełnomocnika organ nie ustalił kosztów wyżywienia i ograniczył potrzeby skarżącej do kosztów utrzymania mieszkania, zakwestionowanych przez organ jako nieuzasadnione kosztów kredytu i polisy oraz kosztów leków, które jednak nie zostały uwzględnione. Zarzucił, iż organ ograniczył się do wykazania, że dochody strony przekraczają minimum socjalne, a zatem skarżąca niespełnia przesłanek pozwalających na uwzględnienie wniosku.

Odnosząc się do powyższego podkreślić należy, że w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust.1, ust. 2 i ust. 3a w związku z § 3 rozporządzenia, mamy do czynienia z uznaniem administracyjnym, bowiem ustawodawca w ust. 1 art. 28 wyraźnie wskazuje, że należności te "mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład. Sformułowanie "mogą być umarzane" znalazło się także w art. 28 ust. 2 i 3a u.s.u.s. Oznacza to, że organ przy ustalonym stanie faktycznym ma możliwość wyboru przy podejmowaniu decyzji i nawet gdy spełnione zostaną przesłanki warunkujące umorzenie należności, organ może, ale nie musi ich umorzyć. Zakład ma bowiem, stosownie do wskazanych przepisów możliwość, a nie obowiązek umorzenia należności. Odwołać się w tym miejscu należy do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285) Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust.3 u.s.u.s., może, ale nie musi umorzyć zaległości.

W takich przypadkach, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji ogranicza się do zbadania, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem.

Zatem Sąd bada, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, w myśl której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 k.p.a.) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 k.p.a.) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art.107 § 3 k.p.a., w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia istniejącej zaległości.

Pokreślić jednocześnie należy, iż organ powinien wnikliwie rozważyć kwestie istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z instytucji umorzenia oraz ewentualne okoliczności uzasadniające zakres jej zastosowania. Brak prawidłowego uzasadnienia takiej decyzji uniemożliwia jej właściwą kontrolę ze strony sądu (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 24 lutego 2009 r., sygn. akt V SA/Wa 2715/08 i wyrok z dnia 17 września 2009r. sygn. akt V SA/Wa 226/09 - dostępne w Internecie; wyrok NSA z dnia 7 stycznia 2003 r., sygn. akt I SA 1320/01, wybór LEX nr 137809).

Reasumując, sądowa kontrola legalności takiej decyzji sprowadza się do oceny prawidłowości przeprowadzonego postępowania oraz badania formalnego decyzji, a nie oceny zasadności jej wydania. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy w sposób prawidłowy, z zachowaniem reguł wynikających z k.p.a. oraz przepisów prawa materialnego, przeprowadzono postępowanie i czy spełnione zostały przesłanki umorzenia.

Natomiast Sąd nie rozstrzyga o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, bowiem o tym decyduje organ administracji publicznej w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego.

Jednocześnie, co istotne w niniejszej sprawie, analiza przepisu § 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003r. wskazuje także, iż to zobowiązany ma wykazać, że zaistniały okoliczności uzasadniające zwolnienie od obowiązku uiszczenia składek. Świadczy o tym sformułowanie użyte w tym przepisie "jeżeli zobowiązany wykaże". Na stronie skarżącej spoczywa ciężar przedstawienia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia jego wniosku o umorzenie należności z tytułu składek. Wynika to z tego, iż jedynie strona skarżąca posiada wiedzę o swoim stanie majątkowym i rodzinnym czyli o okolicznościach stanowiących podstawę do ewentualnego uwzględnienia jego wniosku. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma wprawdzie obowiązek wyjaśnienia okoliczności sprawy (art.7 k.p.a.) lecz inicjatywa dowodowa należy tutaj do wnioskodawcy zaś organ obowiązany jest ocenić przedstawione przez niego okoliczności.

W przedmiotowej sprawie organy w oparciu o przedstawione przez skarżącą dowody, a także na podstawie sporządzonych przez skarżącą oświadczeń o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej (oświadczenia z dnia 23.10.2012 r. - k. 99 akt administracyjnych oraz z dnia 18 lipca 2012 r. - k. 35 akt administracyjnych) dokonały ustaleń o wysokości dochodów skarżącej, jej stanu rodzinnego, stanu majątkowego, oraz ciążących na skarżącej obciążeniach z tytułu zobowiązań cywilnoprawnych.

W oparciu o zebrany w ten sposób materiał dowodowy organ ustalił, że M.K.P. samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Aktualnie uzyskuje stały, regularny dochód tj. świadczenie emerytalne w wysokości 1.972,30,00 zł (brutto). Na podstawie oświadczenia zobowiązanej ustalono, iż skarżąca ponosi stałe miesięczne wydatki w wysokości ok. 433,89 zł. Ponadto skarżąca posiada dodatkowe zobowiązania z tytułu zaciągniętego kredytu, którego jest współbiorcą (272,60 zł) oraz polisy na wypadek śmierci i nieszczęśliwych wypadków (171,39 zł). Wbrew zarzutom skargi uwzględnił organ, zgodnie z oświadczeniem zobowiązanej, iż ponosi ona również koszty związane z leczeniem w wysokości około 200 zł miesięcznie. W związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym ze świadczenia zobowiązanej na poczet zadłużenia z tytułu składek potrącana jest kwota 493,07 zł. Zobowiązana nie korzysta z żadnych form pomocy społecznej. W ocenie Sądu prawidłowo uznał organ w odniesieniu do wydatków związanych z regulowaniem należności z tytułu kredytu oraz polisy na wypadek śmierci, iż rozpatrując wniosek o umorzenie należności publicznoprawnych nie może przyznać prymatu zobowiązaniom cywilnoprawnym. Obowiązek spłaty należności cywilnoprawnych nie stanowi przesłanki uniemożliwiającej spłatę zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, czy zdrowotne. W szczególności spłata kredytu nie może mieć pierwszeństwa w stosunku do obowiązku uregulowania należności publicznoprawnych. Decyzja o zaciągnięciu kredytu powinna być przemyślana i uwzględniać rzeczywiste możliwości finansowe kredytobiorcy. Strona nie może liczyć na to, że sam fakt zaciągnięcia pożyczki będzie skutkować odstąpieniem od egzekwowania obowiązku zapłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Na marginesie zauważyć wypada, iż skarżąca w 2011 r. zakupiła nieruchomość. Zatem strona winna rozważyć czy poniesienie takiego wydatku w sytuacji istnienia zaległości z tytułu składek, jeszcze bardziej nie ograniczy jej możliwości finansowych.

Słusznie organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji odniósł się do podnoszonych przez skarżącą okoliczności, iż jest osobą ubogą, żyjącą na granicy minimum socjalnego. W tym celu właśnie, odpowiadając na argumenty skarżącej, przytoczył definicję ubóstwa i wskazał, że podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny tego kryterium jest kwota określająca minimum socjalne. Porównując wysokość pobieranego przez zobowiązaną świadczenia emerytalnego, po potrąceniu zadłużenia z tytułu składek, które wynosi 1145,72 zł z kwotą 461 zł, stanowiącą kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej, wskazano, iż chybione są twierdzenia skarżącej, że jest osobą ubogą i żyje na granicy minimum socjalnego. Zdaniem Sądu takie stanowisko zasługuje na aprobatę, chociaż błędnie wskazano kwotę 461 zł, gdyż od 1 października 2012 r, kwota ta wynosi 542 zł (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2012 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej - Dz.U.2012.823). Tak określone minimum socjalne przy jego zestawieniu z dochodami skarżącej słusznie winno być brane pod uwagę przy ocenie wniosku o umorzenie należnych składek. Nie jest bowiem prawidłowe aby organ, który wypłaca świadczenie następnie je odbierał, co będzie skutkowało koniecznością korzystania ze środków pomocy społecznej. W świetle powyższych okoliczności zgodzić się należy ze stanowiskiem zawartym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że dochód zobowiązanej przekracza próg minimum socjalnego i pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, na które składają się opłaty stałe związane z prowadzonym gospodarstwem domowym (koszty energii elektrycznej, wody, ogrzewania, gazu itp.), wyżywienie, leki. Wprawdzie zasadnie zarzucono, iż organ nie ustalił konkretnej kwoty wydatków ponoszonych przez stronę na żywność, to jednak, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności niniejszej sprawy, stwierdzić trzeba, iż uchybienie to nie mogło mieć istotnego wpływu na wynik sprawy. Zauważyć bowiem należy, iż prawidłowo organ przyjął, że po potrąceniu zaległych należności z tytułu składek do dyspozycji skarżącej pozostaje kwota 1145,72 zł. Przy uwzględnieniu wskazywanych przez zobowiązaną stałych miesięcznych opłat w wysokości 433,89 zł, wydatków na leki w wysokości 200 zł, stronie m.in. na żywność pozostaje kwota około 511,89 zł. Zatem jest to kwota prawie równoważna kwocie wskazywanego wyżej kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej uprawniającego do świadczeń z pomocy społecznej (542 zł). Podkreślić przy tym należy, że powyższa kwota obejmuje nie tylko koszty wyżywienia, ale także pozostałe niezbędne koszty utrzymania.

Odnosząc się do zarzutu skargi stwierdzić należy, że organ uwzględnił wydatki ponoszone przez skarżącą na leki w kwocie wskazywaną przez stronę. W tym miejscu wskazać trzeba, iż skarżąca w postępowaniu przed organami nie podnosiła argumentów, iż nie stać jej na wykupienie wszystkich niezbędnych lekarstw. Takie stanowisko pojawiło się dopiero w skardze, a zatem nie mogło być uwzględnione w zaskarżonej decyzji. Jak już zaznaczono powyżej, to przede wszystkim na zobowiązanej ciąży obowiązek wykazania, że zaistniały okoliczności uzasadniające zwolnienie od obowiązku uiszczenia składek. Skoro skarżąca nie wskazywała, iż nie posiada środków na pokrycie wydatków na leki, a wręcz przeciwnie, w oświadczeniach o stanie majątkowym wskazywała jedynie, iż wydatkowana na ten cel kwota wynosi około 200 zł, trudno zarzucać organowi, iż nie odniósł się on do przebiegu choroby skarżącej oraz jej wpływu na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Organ nie kwestionował, iż skarżąca cierpi na ciężką chorobę nowotworową, jednak to na stronie skarżącej przede wszystkim ciążył obowiązek wykazania, iż opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Stan faktyczny niniejszej sprawy nie dawał podstaw do rozważenia przesłanki opisanej w § 3 pkt 2 cytowanego wyżej rozporządzenia, a zatem poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązaną możliwości dalszego prowadzenia działalności.

Okoliczności takich nie sygnalizowała również skarżąca, zatem sytuacja określona w pkt 2 § 3 ust. 1 rozporządzenia nie wystąpiła.

W oparciu o zebrany materiał dowodowy organ rozważył także możliwość umorzenia należności na podstawie przesłanki w postaci przewlekłej choroby zobowiązanej lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (§ 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia). W ocenie Sądu prawidłowo uznano w zaskarżonej decyzji, iż przesłanka ta również nie wystąpiła, chociaż zobowiązana niewątpliwie jest osobą ciężko chorą. Niemniej jednak podzielić należy stanowisko organu, że zobowiązana pobiera emeryturę, zatem świadczenie, które nie jest bezpośrednio związane ze stanem zdrowia skarżącej. Stąd także nie wystąpiła przesłanka z pkt. 3 § 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia.

Badając zaskarżoną decyzję w tak zakreślonych ramach prawnych Sąd uznał, że w kontrolowanej sprawie organy ubezpieczeniowe prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy i dokonały jego trafnej oceny prawnej. Tym samym organy wypełniły obowiązki wynikające z art. 7 k.p.a. Nie uchybiono w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy przepisom normującym postępowanie dowodowe a zgromadzony materiał, zdaniem Sądu, został poddany swobodnej, a nie dowolnej ocenie z punktu widzenia przesłanek wypływających z art. 28 ust. 3 i 3 a u.s.u.s.

Nadmienić w tym miejscu warto, że strona może w każdym czasie, a szczególnie w razie niekorzystniej zmiany swojej sytuacji zdrowotnej, materialnej czy osobistej, czy ziszczenia się którejkolwiek z ustawowych przesłanek umorzenia, ponawiać wniosek o umorzenie zaległości.

Mając na uwadze powyższe, podkreślenia wymaga, iż dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, wydanej przez ZUS, w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, tj. badając zaskarżone orzeczenie pod względem jego zgodności tak z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, jak i z normami prawa materialnego zawartymi w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w oparciu o akta sprawy, Sąd nie stwierdził takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.

Instytucja umorzenia należności z tytułu składek ma charakter wyjątkowy. W każdej tego typu sprawie należy brać pod uwagę zarówno interes wnioskodawcy jak i interes społeczny.

Organ rozważył sytuację zobowiązanej oraz wskazane przez nią okoliczności przemawiające, jej zdaniem, za umorzeniem należności i umotywował przyczyny odmowy uwzględnienia rozpatrywanego wniosku. Stronie zapewniono także czynny udział w postępowaniu.

Powyższa konstatacja nakazuje oddalić skargę w oparciu o art. 151 p.p.s.a.