Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 322/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2015-01-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art 17 ust 5, art 30 ust 2 pkt 1, art 30 ust 2, art 30 ust 8, art 17 ust 1, art 17 ust 1a, art 25 ust 1, art 30 ust 9
journal: Dz.U. 2013 poz 1456
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity
article: art 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art 6, art 7, art 8, art 11, art 77 par. 1, art 80, art 107 par 3, art 136
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, Sędzia WSA Robert Hałabis (sprawozdawca), Protokolant Referent Bartłomiej Maciak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 15 stycznia 2015 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...]lutego 2014 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych I. oddala skargę; II. przyznaje radcy prawnemu M. M. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 14 lutego 2014 r. nr [...], utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta [...] z dnia 17 grudnia 2013 r. nr [...], w sprawie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych ustalonych decyzją z dnia 14 listopada 2013 r. w wysokości 6.240,00 zł wraz z należnymi odsetkami ustawowymi wynoszącymi na dzień wydania decyzji 1.173,90 zł.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych sprawy.

Decyzją Kierownika Sekcji i Realizacji Świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...], wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta [...] z dnia 17 sierpnia 2011 r. nr [...], przyznano [...] świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieka nad [...] na okres od 1 maja 2011 r. do 31 lipca 2013 r. w wysokości 520 zł miesięcznie (k. 16 akt administracyjnych). Wnioskując o to świadczenie [...] oświadczył, że spełnia warunki do jego przyznania oraz że zobowiązuje się do natychmiastowego poinformowania organu o podjęciu zatrudnienia lub otrzymywania świadczeń wpływających na prawo do tego świadczenia.

W związku z informacją uzyskaną w dniu 31 maja 2013 r. od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którą [...] w okresie od 1 czerwca 2012 r. do 31 lipca 2015 r. przyznane zostało prawo do renty socjalnej, organ pierwszej instancji wszczął z urzędu postępowanie w celu ustalenia prawa strony do świadczeń rodzinnych, a następnie decyzją z dnia 13 czerwca 2013 r. nr [...]uchylił od dnia wydania decyzję własną z dnia 17 sierpnia 2011 r. przyznającą stronie świadczenie pielęgnacyjne. Jak wskazał organ, uchylenie decyzji nastąpiło z uwagi na treść art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty socjalnej.

W konsekwencji decyzją z dnia 14 listopada 2013 r. organ pierwszej instancji uznał świadczenie pielęgnacyjne przyznane decyzją z dnia 17 sierpnia 2011 r. wypłacone w okresie od 1 czerwca 2012 r. do 31 maja 2013 r. w łącznej wysokości 6.240,00 zł za świadczenie nienależnie pobrane. Jak wskazał w uzasadnieniu, za takie uznaje się zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Kolejną decyzją z dnia 17 grudnia 2013 r. ([...]), organ orzekł o obowiązku zwrotu przez [...] świadczeń nienależnie pobranych ustalonych decyzją z dnia 14 listopada 2013 r. w wysokości 6.240,00 zł wraz z należnymi odsetkami ustawowymi wynoszącymi na dzień wydania decyzji 1.173,90 zł.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że decyzją z dnia 14 listopada 2013 r. świadczenie pielęgnacyjne wypłacone stronie od 1 czerwca 2012 r. do 31 maja 2013 r. w łącznej wysokości 6.240,00 zł zostało uznane za świadczenie nienależnie pobrane. Przepis art. 30 ust. 1 i ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są zaś naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.

W odwołaniu od tej decyzji [...] podniósł, że opiekował się i w dalszym ciągu opiekuję się chorą matką, a z uwagi na trudną sytuację materialną i zdrowotną nie jest w stanie zwrócić wskazanej kwoty. Wysokość otrzymywanej renty socjalnej, za którą musi wykupić lekarstwa wynosi jedynie 600 zł. Z tego powodu obecnie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wskazaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone odwołującemu się za okres od 1 czerwca 2012 r. do 31 maja 2013 r. zostało decyzją z dnia 14 listopada 2013 r. uznane za świadczenie nienależne. Skarżący nie wniósł jednak odwołania od tego rozstrzygnięcia. W tej sytuacji zaistniał obowiązek zażądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Organ odwoławczy pouczył również stronę, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych. Stosownie jednak do obowiązujących przepisów organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć ją na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wydanie rozstrzygnięcia w tym zakresie wymaga jednak złożenia przez stronę stosownego wniosku.

W skardze skierowanej do Sądu skarżący [...] podniósł, że nie zgadza się z decyzją Kolegium, gdyż jest ona dla niego bardzo krzywdząca. Podkreślił, że jest osobą biedną i niepełnosprawną oraz nadal opiekuje się matką.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Pismem z dnia 10 stycznia 2015 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego uzupełniając skargę wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji, podnosząc zarzuty naruszenia przepisów art. 30 ust. 1, 2 i 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów art. 6, 7, 8, 11, 77 § 1, 80, 107 § 3 i 136 k.p.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje :

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...]utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji nakładającą na skarżącego obowiązek zwrotu pobranego przez niego świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na uprzednie uznanie tego świadczenia za wypłacone nienależnie.

Zasady przyznawania, zmiany, uchylania i zwrotu świadczeń pielęgnacyjnych określa ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1456 z późn. zm., dalej jako "ustawa").

W myśl art. 30 ust. 1 tej ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Definicję legalną świadczenia nienależnego zawiera art. 30 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu tej ustawy uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenie przyznane lub wypłacane na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5 za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, w której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.

W rozpoznawanej sprawie podstawę orzeczenia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia stanowiła przesłanka określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Stan faktyczny sprawy wykluczał bowiem możliwość zastosowania przesłanek określonych w punktach 2-4 cytowanego wyżej przepisu.

Do uznania świadczenia za nienależnie pobrane na tej podstawie, a tym samym do orzeczenia o obowiązku jego zwrotu konieczne jest spełnienie dwóch przesłanek: po pierwsze – wypłacenie świadczenia mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, po drugie zaś – pouczenie pobierającego świadczenie o braku prawa do ich pobierania.

Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżący w trakcie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niezdolną do samodzielnej egzystencji matką [...], ustalonego decyzją Prezydenta [...] z dnia 17 sierpnia 2011 r., nabył z dniem 1 czerwca 2012 r. prawo do pobierania z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych renty socjalnej. Informację o tym fakcie organ pierwszej instancji uzyskał w dniu 31 maja 2013 r., czyniąc z niej podstawę do wszczęcia postępowanie w celu uchylenia decyzji przyznającej świadczenie, co nastąpiło decyzją z dnia 13 czerwca 2013 r. W następstwie tej decyzji zostały wydane kolejne rozstrzygnięcia uznające wypłacone świadczenie za nienależne i obligujące stronę do jego zwrotu.

Tym samym wskazany powyżej pierwszy z warunków koniecznych do uznania świadczenia za nienależnie pobrane na podstawie art. 30 ust. 2 pkt. 1 ustawy, polegający na wypłaceniu świadczenia mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do zasiłku, został spełniony.

W okolicznościach faktycznych tej sprawy sprawie spełniony został również drugi warunek dotyczący pouczenia osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania w sytuacji nabycia prawa do renty socjalnej.

Omówienie tej kwestii należy jednak rozpocząć od kilku uwag natury ogólnej. Mianowicie prawidłowe pouczenie stanowiące podstawę do ponoszenia przez stronę odpowiednich konsekwencji to takie, które w pełni uświadamia osobie uprawnionej skutki niezastosowania się do obowiązków określonych w przepisach prawa. Pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytoczono jedynie przepis prawa bez jego wyjaśnienia. Chodzi tu o pouczania zamieszczane we wniosku o przyznanie świadczenia, jak i ujmowane w samych decyzjach świadczenia przyznających. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się z kolei, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie, którego podstawą jest spoczywający na organach obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenia o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania (por. m.in. wyrok NSA z dnia 10 maja 2012 r., I OSK 2290/11, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Uwzględniając powyższą argumentację, prawidłowym było uznanie przez organy, że skarżący był należycie pouczony o obowiązku powiadomienia organu m.in. o nabyciu w trakcie okresu pobierania świadczenia pielęgnacyjnego prawa do renty socjalnej.

Z akt sprawy jednoznacznie bowiem wynika, że skarżący składając wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożył oświadczenie i własnoręcznym podpisem to potwierdził, że nie jest uprawniony do renty socjalnej oraz że zobowiązuje się do natychmiastowego powiadomienia podmiotu wypłacającego świadczenie pielęgnacyjne o otrzymaniu tego typu świadczenia. Jeżeli strona nie zrozumiała tego pouczenia nie powinna składać pod nim podpisu, lecz domagać się szerszego wyjaśnienia. Złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi natomiast dowód na zrozumienie i przejęcie do wiadomości podpisanej treści. Jeśli osoba ubiegająca się o świadczenie rodzinne składa w tym celu wniosek, będąc właściwie pouczoną o braku prawa do pobierania świadczenia, warunek z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy należy uznać za spełniony. Żaden przepis powołanej ustawy nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia rodzinnego zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Takiej powinności organu nie da się także wyprowadzić z przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2011 r. sygn. akt I OSK 1325/11).

Należy również odnotować, że stosowne pouczenie o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianie w liczbie członków rodziny, uzyskaniu dochodu lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych zostało zawarte w decyzji z dnia 17 sierpnia 2011 r. o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego. Zarówno pouczenie zawarte w formularzu wniosku jak i w decyzji przyznającej świadczenie zostały sformułowane w sposób zwięzły i zrozumiały, co celem ich zrozumienia nie wymagało znajomości przepisów prawa.

Wobec powyższego należało uznać, że skarżący został prawidłowo pouczony o obowiązku powiadomienia o zmianie sytuacji wobec uzyskania prawa do renty socjalnej, lecz mimo to obowiązku tego nie dopełnił. Zaniedbanie to skutkowało wypłatą świadczenia, które było świadczeniem nienależnym.

Uznając zatem, że prawidłowym było uznanie, iż świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez skarżącego w okresie od 1 czerwca 2012 r. do 31 maja 2013 r. było świadczeniem nienależnie pobranym, co znalazło wyraz w ostatecznej decyzji organu pierwszej instancji z dnia 14 listopada 2013 r., dopuszczalnym i prawidłowym było wydanie orzeczenia w przedmiocie jego zwrotu przez osobę, która je pobrała.

Odnosząc się do zarzutów zawartych w skardze podkreślić należy, że są one bezzasadne.

Wskazać bowiem trzeba, że wsparcie w postaci świadczenia pielęgnacyjnego przeznaczone jest dla określonego kręgu podmiotów, który wyznaczony jest treścią art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a ustawy. Przepisy te jednoznacznie wskazują, w jakiej sytuacji osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą tego wymagającą, przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, a ustawodawca nie dopuścił żadnych wyjątków od zasad wyrażonych we wskazanych normach. Podkreślenia przy tym wymaga, że przepis art. 17 ust. 5 ustawy określa przypadki, w których mimo spełnienia kryteriów zawartych w tych przepisach, świadczenie pielęgnacyjny nie przysługuje, wskazując miedzy innymi, że świadczenia takiego nie mogą uzyskać osoby uprawnione do renty socjalnej.

Przywołane wyżej warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (tak pozytywne jak i negatywne), muszą być również spełniane w okresie pobierania świadczeń, a nie tylko w dacie złożenia wniosku, ewentualnie przyznania świadczenia. Zmiana w tym zakresie wymaga, zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy, powiadomienia organu przyznającego świadczenie. Przepis ten wyraźnie obliguje bowiem osobę pobierającą świadczenie rodzinne do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych.

Z powyższego wynika, że nie zasługują na uwzględnienie również zarzuty podniesione przez pełnomocnika skarżącego. Organy administracji obu instancji wyczerpująco wyjaśniły stan faktyczny sprawy będący podstawą rozstrzygnięcia, dokonały należytej oceny zgromadzonego w niej materiału dowodowego oraz prawidłowo zastosowały obowiązujące przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Ubocznie należy wskazać, że w świetle art. 30 ust. 9 ustawy, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, może umorzyć kwotę nienależne pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Okoliczności te oceniane są na zasadzie uznania administracyjnego przez wyżej wymieniony organ, dlatego też Sąd na etapie niniejszego postępowania nie był uprawniony do ich analizy. Jednakże skarżący może w przywołanym zakresie zwrócić się do organu pierwszej instancji ze stosownym i odpowiednio uzasadnionym wnioskiem. Ma to szczególne znaczenie, bowiem zgodnie z art. 30 ust. 8 ustawy, odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia ich spłaty. Stąd też ostatnim dniem okresu, za jaki należy obliczyć odsetki jest dzień rzeczywistego zwrotu świadczenia nienależnego.

Z tych wszystkich względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej "p.p.s.a.").

O wynagrodzeniu radcy prawnego ustanowionego dla skarżącego w ramach prawa pomocy, świadczącego pomoc prawną z urzędu, Sąd orzekł zaś na podstawie art. 250 p.p.s.a. Wysokość tego wynagrodzenia określono zgodnie z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c w zw. z § 15 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 490).

Mając przytoczone motywy na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie orzekł jak w wyroku.