Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 1046/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2022-04-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 5 pkt 1b, pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Marzenna Glabas Sędziowie sędzia WSA Adam Matuszak (spr.) sędzia WSA Tadeusz Lipiński Protokolant specjalista Marta Przewłucka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. przyznaje adwokat A. S. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] r., Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (dalej: "organ pierwszej instancji") odmówił M.P. (dalej: "Skarżąca") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji stwierdził, że Skarżąca sprawuje wyłączną opiekę nad niepełnosprawną matką od około trzech miesięcy. Z uwagi na to, że doraźna pomoc nie wystarczała, Skarżąca wraz z [...] synem, zamieszkali

z niepełnosprawną matką i ojcem. Organ zaznaczył, że ojciec skarżącej jest [...] i był zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do 30 listopada 2017 r. Skarżąca pracowała zarobkowo do grudnia 2020 r., a ostatnio podejmowała prace dorywcze. Organ pierwszej instancji podał, że niepełnosprawna samodzielnie porusza się po mieszkaniu, czasami wspomaga się przy pomocy kuli ortopedycznej, załatwia potrzeby fizjologiczne, spożywa posiłki. Skarżąca pomaga matce w zakresie: utrzymania higieny osobistej (zmiana wkładek higienicznych, mycie, kąpiel), przygotowania posiłków, załatwiania spraw urzędowych, zakupów, realizacji recept, umawiania wizyt lekarskich i towarzyszenia w ich trakcie, ubierania się, prania, zmiany pościeli, sprzątania. Matka jest [...], co bardzo utrudnia jej samoobsługę. Organ pierwszej instancji stwierdził, że Skarżąca na czynności typowo obsługowe niepełnosprawnej przeznacza około 3 godziny dziennie.

Organ pierwszej instancji stwierdził, że nie kwestionuje sprawowanej przez Skarżącą opieki nad matką, lecz z orzeczenia o niepełnosprawności matki wynika, że jej niepełnosprawność nie powstała przed osiemnastym czy dwudziestym piątym rokiem życia. W związku z czym nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy

z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, z późn. zm.), dalej: "ustawa", co wykluczyło możliwość przyznania przedmiotowego świadczenia.

W złożonym odwołaniu Skarżąca zarzuciła powyższej decyzji naruszenie art. 17

ust. 1b ustawy przez pominięcie, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części ww. przepisu w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to narusza Konstytucję. Oświadczyła, że spełnia wszystkie przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia. Dodała, że ojciec również wymaga pomocy w załatwianiu potrzeb życiowych.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] (dalej: "Kolegium") decyzją z [...]r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Kolegium stwierdziło w uzasadnieniu, że ze zgromadzonego w sprawie materiału nie wynika, aby niepełnosprawna nie była w stanie funkcjonować bez stałej obecności Skarżącej. Prowadzenie gospodarstwa domowego, w tym pranie czy sprzątanie albo robienie zakupów, nie stanowią czynności o charakterze nadzwyczajnym i nie świadczą

o konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej opieki innej osoby. Stanowią zaś codzienną rutynę osób, w tym takich, które pracują zawodowo. W ocenie organu odwoławczego zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że pomiędzy sprawowaną przez wnioskodawczynię opieką nad matką a rezygnacją czy niepodejmowaniem przez nią z zatrudnienia nie istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Niepełnosprawna nie jest niesamodzielna w większości sfer życia (sama porusza się po mieszkaniu, załatwia potrzeby fizjologiczne, spożywa posiłki). Zatem, nie można przyjąć, aby Skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar czynności opiekuńczych (około 3 godziny dziennie) rzeczywiście nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, chociażby

w niewielkim wymiarze czasowym.

W ocenie Kolegium ziściła się także określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnoprawności. Kolegium wywiodło z art. 23 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, że wśród obowiązków małżeńskich istnieje obowiązek alimentacyjny, w którym bez wątpienia mieści się również obowiązek opieki nad chorym niepełnosprawnym małżonkiem. Przy czym, obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych. Stwierdziło, że z literalnego brzmienia

art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało.

Kolegium dodało, że brak było podstaw do odmowy przyznania przez organ pierwszej instancji świadczenia ze względu na niespełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b ustawy, z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13. Skutkiem tego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy

w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, od dnia ogłoszenia wyroku.

W złożonej skardze Skarżąca podniosła, że o ile na poranną i wieczorną toaletę matki przeznacza 3 godziny dziennie, to czynności opiekuńcze, takie jak zmiana pampersów, pościeli, pomoc przy wstawaniu z łóżka, itp., wykonuje przez cały dzień, a często także

w nocy. Wprawdzie matka sama spożywa posiłki, lecz Skarżąca musi je przygotować, zrobić zakupy, ponadto załatwia wizyty lekarskie, sprząta, opłaca rachunki. W konsekwencji sprawuje opiekę całodobowo nad obojgiem rodziców. Wniosła o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w celu weryfikacji czasu, który poświęca opiece nad matką. Skarżąca podniosła również, że jej ojciec [...] obecnie nie ma sił i możliwości opiekowania się żoną. Sam jest chory i wymaga opieki. W tej sytuacji Skarżąca musiała zrezygnować z zatrudnienia, aby zapewnić rodzicom całodobową opiekę.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i argumentację tam przedstawioną. Zaznaczyło, że z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności ojca Skarżącej z [...] r. wynika, że nie wymaga on stałej lub długotrwałej opieki.

W piśmie procesowym z 3 stycznia 2022 r. Skarżąca stwierdziła, że z uwagi na swój stan zdrowia, jej ojciec nie jest w stanie opiekować się żoną. Powtórzyła, że wnosi

o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, gdyż na opiekę nad matką przeznacza znacznie więcej czasu, niż 3 godziny dziennie.

W piśmie procesowym z 3 stycznia 2022 r. pełnomocnik z urzędu Skarżącej wniosła

o przeprowadzenie dowodu z karty leczenia szpitalnego ojca Skarżącej na okoliczność pogorszenia się jego stanu zdrowia, potrzeby sprawowania nad nim opieki przez inne osoby i brak zdolności do sprawowania przez niego opieki nad żoną. Wyjaśniła, że od

3 do 11 marca 2022 r. ojciec Skarżącej przebywał w szpitalu z rozpoznaniem: [...].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, z późn. zm.), dalej: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji i decyzji organu pierwszej instancji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Prawidłowo Kolegium oceniło, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), że wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy

z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.), dalej: "ustawa", przesłanka daty powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Sąd nie podziela natomiast stanowiska Kolegium, że w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało w każdym przypadku.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób

o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem

o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka

w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie zaś do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy prowadzi do wniosku, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego

z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Sądu, nie można podzielić literalnej wykładni wskazanego przepisu, prowadzącej do uznania, że niedopuszczalne jest przyznanie stronie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że mąż niepełnosprawnej matki Skarżącej, nie ma stosownego orzeczenia o niepełnosprawności w znacznym stopniu.

Przychylić należy się do prezentowanego w judykaturze stanowiska, zgodnie z którymi w procesie wykładni prawa sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy skonfrontujemy go z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej (zob. wyrok NSA z 10 stycznia 2014 r., II FSK 381/12, dostępny pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

Cytowane przepisy należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych

w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia (zob. np. wyroki NSA: z 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14; z 13 listopada 2015 r., I OSK 1286/14; z 12 maja 2017 r., I OSK 328/16; z 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/17). Formalistyczna wykładnia ww. przepisów w okolicznościach rozpoznawanej sprawy mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej

i społecznej.

Wbrew zatem literalnej wykładni 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może być przesądzający. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. Powyższe byłoby dopuszczalne, w sytuacji gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. A zatem, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji osoby niepełnosprawnej w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli pozostaje ona w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli (zob. np. wyroki NSA: z 15 czerwca 2021 r., I OSK 364/21; z 18 listopada 2015 r., I OSK 1200/14; z 18 lipca 2012 r., I OSK 190/12; z 9 stycznia 2013 r., I OSK 1196/12; z 25 stycznia 2013 r., I OSK 1899/12; wyrok WSA w Białymstoku z 4 kwietnia 2013 r. II SA/Bk 987/12, wyrok WSA we Wrocławiu z 19 lutego 2015 r., IV SA/Wr 924/14). Podkreślić należy, że chodzi o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową, pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki, stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych.

Uwzględniając powyższe uwagi przy rekonstrukcji normy prawnej będącej materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia należy dojść do przekonania, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz także obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie faktycznie sprawującej opiekę. Przyznanie tego świadczenia możliwe jest także, w sytuacji gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić,

a opiekę tą – niejako w zastępstwie małżonka – sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy winien być zatem rozumiany w ten sposób, że normuje sytuację, w której o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim, ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w art. 17 ust. 1 lub ust. 1a, niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. Nie eliminuje to konieczności wykładania tego przepisu zgodnie z Konstytucją RP również w stosunku do osób spełniających kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędących małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji (zob. wyroki NSA z: 25 stycznia 2021 r., I OSK 2103/20; 18 lipca 2012 r., I OSK 190/12; 9 stycznia 2013 r. I OSK 1196/12; 25 stycznia 2013 r., I OSK 1899/12).

W kontrolowanej sprawie przesłanką odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia było m.in. ustalenie, że mąż niepełnosprawnej nie posiada orzeczenia

o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uznać zaś należy, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, istnieją uzasadnione wątpliwości co do tego, czy faktycznie ojciec Skarżącej jest w stanie sprawować opiekę nad swoją niepełnosprawną żoną.

Niezasadnie w okolicznościach sprawy Kolegium oceniło również, że zaistniał brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką z uwagi na to, że niepełnosprawna może funkcjonować bez stałej obecności Skarżącej.

Z treści cytowanego art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy wynika, że osoba wnioskująca

o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Niezbędne jest zatem przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, a następnie ocena ustalonych okoliczności przy uwzględnieniu indywidualnej sytuacji życiowej wnioskodawcy i osoby wymagającej opieki.

W niniejszej sprawie organy administracji uznały, że zakres obowiązków skarżącej

w ramach sprawowanej nad matką opieki nie stanowi przeszkody do podjęcia przez nią pracy, gdyż czynności ściśle opiekuńcze wykonywane przy matce zajmują Skarżącej

ok. 3 godziny dziennie, ponadto niektóre obowiązki (jak prowadzenie gospodarstwa domowego, tj. pranie, sprzątanie, robienie zakupów) nie są "nadzwyczajne" i nie świadczą o konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej opieki, a ponadto matka nie jest niesamodzielna w większości sfer życiowych (sama porusza się, spożywa posiłki, załatwia potrzeby fizjologiczne). Stanowisko to nie zasługuje na aprobatę.

Zauważyć przede wszystkim należy, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zawierają definicji sprawowania opieki, jednakże z art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że musi to być opieka stała lub długoterminowa. Opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę, gdyż sposób jej sprawowania jest uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki. Przepis ten nie uzależnia też otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku zamieszkiwania opiekuna z osobą, nad którą jest sprawowana opieka. Wskazany przepis wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z orzeczenia o niepełnosprawności, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała (zob. wyroki NSA z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19 i 7 maja 2019 r., I OSK 3946/18).

Wobec powyższego, nie należy rozumieć warunku "stałej" i "ciągłej" opieki nad osobą niepełnosprawną, jako wykonywanie opieki "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę, gdyż ma ona być stała w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, a jej zakres wyznaczony jest stopniem niepełnosprawności, a więc koniecznością wykonywania takich czynności, które warunkują jej egzystowanie w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Gdańsku z 2 lipca 2020 r., III SA/Gd 482/20; wyrok WSA w Krakowie z 29 lipca 2021 r., III SA/Kr 640/21). Podkreślenia wymaga, że "stała opieka" winna być rozumiana również jako pozostawanie przez opiekuna w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania faktycznych czynności opiekuńczych, wykazuje on realną gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, art. 17 ust. 1 ustawy nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (por. wyrok WSA w Gliwicach z 23 lipca 2021 r., II SA/Gl 598/21), a nawet nie uzależnia sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą od konieczności zamieszkiwania z tą osobą (por. wyroki NSA z 7 maja 2019 r. I OSK 3946/18 i z 7 sierpnia 2019 r., I OSK 4023/18).

Podkreślenia wymaga, że treść orzeczenia o niepełnosprawności jest wiążąca dla organów orzekających w sprawie, gdyż determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. Tym samym, jeżeli osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności

i wymaga stałej lub długotrwałej opieki, to rozważeniu przez organy może podlegać tylko to, czy wnioskodawca tę opiekę zapewnia w wymiarze uniemożliwiającym mu podjęcie zatrudnienia (zob. wyrok NSA z 29 maja 2020 r., I OSK 1854/19). Organy administracji nie są uprawnione do samodzielnej oceny, czy osoba niepełnosprawna może, czy też nie, samodzielnie funkcjonować.

W przedmiotowej sprawie jest bezsporne, że matka Skarżącej legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności

z [...]r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym na stałe. Z treści tego orzeczenia wynika bezspornie, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nie jest również kwestionowane, że to Skarżąca zapewnia matce niezbędną pomoc i opiekę w czynnościach życia codziennego. Okoliczności tej nie zmienia ocena organów, że opieka ta zajmuje skarżącej kilka godzin dzienne. Jak już wyżej wskazano, opiekun nie musi wykonywać czynności opiekuńczych bez przerwy i przez całą dobę. Takie rozumienie pojęcia sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną prowadziłoby do uznania, że każdy - nawet niezbędny z uwagi na potrzeby osoby niepełnosprawnej - wyjazd czy wyjście z domu opiekuna powodowałby utratę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro zaś dla spełnienia warunku opieki nad osobą niepełnosprawną nie jest wymagane nawet wspólne zamieszkiwanie, to tym bardziej ustalenie, że opiekun sprawuje codzienną, ale tylko kilkugodzinną opiekę, nie może pozbawiać go prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Należy także podkreślić, że w świetle powołanego wyżej orzecznictwa sądów administracyjnych, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie może być ograniczone wyłącznie do sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki jest np. osobą leżącą

i pampersowaną. Stała opieka ma bowiem miejsce także wówczas, gdy niepełnosprawność osoby, nad którą sprawowana jest opieka, na tyle ogranicza możliwość jej samodzielnego funkcjonowania, że wymaga stałej pomocy w czynnościach dnia codziennego.

Nie można podzielić stanowiska organów obu instancji, że wykonywane przez Skarżącą czynności opiekuńcze w stosunku do matki - z uwagi na ich charakter (uznane za zwykłe czynności dnia codziennego), jak też wymiar czasowy – są na tyle nieabsorbujące, aby Skarżąca mogła podjąć zatrudnienie, o ile uwzględni się wiek matki Skarżącej i wynikającą z orzeczenia o niepełnosprawności, konieczność sprawowania stałej lub długotrwałej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wymienione przez organy czynności, związane z wykonywaniem prac domowych, jakkolwiek będące zwykłymi czynnościami związanymi z prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego (np. przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych i wizyt lekarskich, dbanie o czystość mieszkania), nie sposób uznać za czynności niekonieczne dla ułatwienia samodzielnej egzystencji niepełnosprawnej, która jest w podeszłym wieku i uznania ich za niewiążące się z pielęgnacją oraz bezpośrednią i niezbędną opieką Skarżącej nad matką. Z materiału dowodowego nie wynika bowiem, by czynności te codziennie była w stanie i wykonywała samodzielnie matka Skarżącej.

Trudno zatem w oparciu o zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy bezsprzecznie stwierdzić, że opisany zakres podejmowanych przez Skarżącą czynności w odniesieniu do niepełnosprawnej w stopniu znacznym i będącej w podeszłym wieku matki w rzeczywistości nie jest konieczny ani pomocny dla możliwości jej samodzielnej egzystencji, a tym samym czas poświęcany wykonywaniu tych czynności mógłby zostać poświęcony na podjęcie przez Skarżącą pracy zawodowej. Nie można bowiem zapominać, że w przypadku osoby niepełnosprawnej nawet najprostsze czynności dnia codziennego mogą nie tylko wymagać pomocy innej osoby, ale zajmować nieporównanie większą ilość czasu, a także wymagać większej ich częstotliwości. W związku z tym nie można utożsamiać sytuacji osoby niepełnosprawnej z sytuacją osoby zdrowej i porównywać zakresu obowiązków Skarżącej z obowiązkami domowymi, wykonywanymi w każdym gospodarstwie domowym.

Należy także uwzględnić, że ewentualne podjęcie zatrudnienia przez Skarżącą mogłoby znacznie utrudnić lub wręcz uniemożliwić jej dyspozycyjność, co przy jednoczesnym uwzględnieniu stanu zdrowia niepełnosprawnej, mogłoby skutkować brakiem możliwości otoczenia jej opieką w koniecznym zakresie.

Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie naruszyły również art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, z późn. zm.), w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy nie wykazały bowiem, aby Skarżąca była w stanie pogodzić zatrudnienie z koniecznością zapewnienia matce stałej

lub długotrwałej opieki, a także nie zbadano prawidłowo czy ojciec skarżącej rzeczywiście jest w stanie sprawować właściwie w taki sposób opiekę nad niepełnosprawną żoną. Na marginesie należy zauważyć, że już w toku postępowania przed organem pierwszej instancji ustalono, że Skarżąca m.in. zmienia matce wkładki higieniczne, zaś w skardze doprecyzowała, że jest to wymiana pampersów. Rolą organu administracji jest prowadzenie postępowania wyjaśniającego w taki sposób, aby dokładnie wyjaśnić stan faktyczny i załatwić sprawę, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy orzekające – stosownie do art. 153 p.p.s.a. – uwzględnią ocenę prawną Sądu, wyrażoną w niniejszym wyroku i ocenią, czy ojciec Skarżącej, z uwagi na jego podeszły wiek i aktualny w dacie wydawania decyzji stan zdrowia, jest obiektywnie zdolny do sprawowania prawidłowo całodobowej, stałej opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu żoną, czy też taka możliwość jest wykluczona. Oceny niemożności sprawowania opieki należy dokonać kierując się zasadami logiki

i doświadczenia życiowego. Dokonując tej oceny, nie można z góry zakładać, że tylko osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym nie jest zdolna do sprawowania pełnej

i efektywnej opieki nad osobą tego wymagającą. Ponadto, oceniając możliwości Skarżącej do jednoczesnego sprawowania należytej i efektywnej opieki nad niepełnosprawną matką i podjęcia aktywności zawodowej, uwzględnią przedstawioną wyżej ocenę prawną dotyczącą rozumienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia a opieką sprawowaną nad niepełnosprawną matką. Wezmą też pod uwagę stanowisko Sądu dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku

z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

O kosztach zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U.

z 2019 r. poz. 18).