Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 460/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2023-01-31 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędziowie: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca), Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, Protokolant: Specjalista Magdalena Dworszczak, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 31 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. z dnia 23 maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Jeleniej Górze działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz.735; dalej jako "k.p.a." oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615; w skrócie - "u.ś.r."), po rozpatrzeniu sprawy na skutek odwołania skarżącej J. P. od decyzji z dnia 25 stycznia 2022 r. nr 36/SP/01/2022, wydanej przez działającą z upoważnienia Burmistrza Miasta Piechowice Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Piechowicach, o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką - utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Powodem odmowy przyznania świadczenia przez organ I instancji było stwierdzenie faktu, iż osobą wymagającą opieki jest mężatką, przy czym mąż nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności.

W odwołaniu skarżąca podała, iż w dniu 13 listopada 2019 roku Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności wydał jej matce orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na tamtą chwilę matka była na tyle samodzielna, że nie potrzebowała jeszcze pomocy drugiej osoby. Niestety, z dniem 9 listopada 2021 roku, zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS, stała się osobą niepełnosprawną niezdolną do samodzielnej egzystencji, z upośledzeniem sprawności w stopniu skutkującym koniecznością stałej opieki i pomocy innej osoby, w celu zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych. Skarżąca podniosła, że pracowała na stanowisku kasjer sprzedawca. Intensywna opieka nad matką zaczęła się już z początkiem 2021 roku, kiedy to badania wykazały, że ma pęknięty kręgosłup. Poza tym jej matka przeszła udar, jest pod stałą opieką neurologa, neurochirurga, hematologa oraz psychiatry, ze względu na depresję, związaną z wciąż pogarszającym się stanem zdrowia. Skarżąca usiłowała pogodzić pracę zawodową z opieką, lecz w grudniu 2021 roku zasłabła, co zakończyło się zwolnieniem do końca roku i nakazem absolutnego odpoczynku i regeneracji. Pod koniec grudnia 2021 roku udała się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z zapytaniem, co musi zrobić, żeby zostać opiekunem osoby niepełnosprawnej, niezdolnej do samodzielnej egzystencji. Poinstruowano ją, aby do końca roku pozostała na zwolnieniu L4, z końcem roku wypowiedziała umowę o pracę i w pierwszym, roboczym dniu 2022 roku złożyła odpowiedni wniosek, co też uczyniła w dniu 3 stycznia 2022 roku. Jedyne dodatkowe pytanie, jakie zostało jej zadane, to czy skarżąca ma już 25 lat pracy. Dopiero w trakcie wizyty pracownika socjalnego okazało się, że nie może być opiekunem, ponieważ matka jest mężatką, a ojciec nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, o czym nie została poinformowana w chwili rezygnacji z pracy i składania wniosku. Nadto skarżąca podkreśliła, że jej ojciec od wielu lat cierpi na chorobę alkoholową, której aktualnie nie leczy. Wciąż pogarszający się stan zdrowia podopiecznej oraz choroba alkoholowa jej męża doprowadziła do całkowitego rozpadu pożycia małżeńskiego, co było powodem złożenia wniosku o separację do Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze. Skarżąca w odwołaniu wskazała, że znalazła się w sytuacji, w której od 3.01.2022 roku nie ma pracy, nie ma dochodu, a cały swój czas poświęca opiece nad matką.

Kolegium następnie w uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia opisało przebieg postępowania, podczas którego uzyskało postanowienie Sądu Okręgowego z 22 marca 2022 r. orzekającym separację rodziców skarżącej.

Odnosząc się do stanu prawnego mającego zastosowanie w sprawie organ odwoławczy zauważył, że przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w ustępie 5 pkt 2 lit. a) art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne jest zatem to, czy odwołująca się jako córka osoby wymagającej opieki, ma prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką w sytuacji, gdy są inne osoby (mąż) obciążone obowiązkiem alimentacyjnym w pierwszej kolejności. Bezsporne jest, że odwołująca się jest dzieckiem wymagającej opieki matki i tym samym są one ze sobą spokrewnione w pierwszym stopniu. W takiej sytuacji zastosowanie ma art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak dalej wywodził organ - powołany przepis odsyła do kręgu osób wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (dalej k.r.o.), na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Co istotne, ustawodawca wyłącza spośród tych osób adresatów, którzy legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z treścią art. 128 k.r.o. obowiązek alimentacyjny to obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Należy jednocześnie zauważyć, że obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o których mowa w Tytule II Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie. Zgodnie bowiem z art. 23 k.r.o. małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Z kolei art. 130 k.r.o. stanowi, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Wobec powyższego bezspornie małżonek należy do tego kręgu. Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji nawet po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi i opieki w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 k.r.o. Zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

W świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r. przyjąć należy zdaniem organu, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy małżonek nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku opieki względem współmałżonka z uwagi na swój stan zdrowia - rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Orzecznictwo sądowoadministracyjne wypracowało stanowisko kiedy za taką przeszkodę w sprawowaniu opieki można uznać też zły stan zdrowia, niepotwierdzony co prawda orzeczeniem o niepełnoprawności, jednak uniemożliwiający sprawowanie opieki. Stan ten jednak musi być niezależny od woli małżonka. Organ odwoławczy nie ma uprawnień do tego aby rozszerzyć ustawowe prawo do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, gdy małżonek tej opieki nie sprawuje z uwagi na swoją postawę czy uzależnienie od alkoholu. Jest to bowiem sytuacja zależna od woli małżonka. Tym bardziej, co należy podkreślić, również organ I instancji nie wykluczył, we wnioskach w wywiadzie środowiskowym, iż tej opieki jednak ów małżonek nie sprawuje. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był przy tym uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. W związku z powyższym właściwe jest stanowisko organu pierwszej instancji, prowadzące do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, iż podopieczna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, nie jest też osobą schorowaną, natomiast jest uzależniony od alkoholu. W ocenie Kolegium, pozostawanie osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, lub, jak wskazano wyżej, jego stan zdrowia uniemożliwia sprawowanie tej opieki, wyklucza z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku.

W tych warunkach organ odwoławczy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.

W skardze uzupełnionej pismem procesowym skarżąca generalnie ujmując przytoczyła te same okoliczności faktyczne, jakie podnosiła w piśmie odwoławczym, odnoszące się do szczegółowego opisania zmiany w ostatnich latach jej sytuacji materialnej, rodzinnej, stale pogarszającego się stanu zdrowia matki oraz choroby alkoholowej ojca (męża matki), zakresu czynności opiekuńczych podejmowanych wobec matki etc. Zaznaczyła, że w świetle tych okoliczności jest jedyną osobą mogącą zapewnić swej niepełnosprawnej, niezdolnej do samodzielniej egzystencji matce odpowiednią opiekę przez 24 godziny na dobę. Ojciec wprawdzie pracuje jeszcze w godzinach rannych, wszakże po powrocie z pracy zaczyna spożywać alkohol, upija się, jest agresywny przez resztę dnia. W grudniu 2017 roku, matka, która na tamtą chwilę była już po pięciu operacjach kręgosłupa i udarze mózgu, nie wytrzymując postępowania ojca skarżącej i swojego cierpienia, próbowała popełnić samobójstwo. Po tym incydencie spędziła kilka miesięcy w szpitalu psychiatrycznym. Od początku 2021 roku sytuacja zaczęła się drastycznie pogarszać. Pomijając wiele innych dolegliwości, w tym raka krwi, u matki zaczęły się straszne bóle kręgosłupa, skarżąca także musiała wcześniej zajmować się babcią ze zdiagnozowanym nowotworem języka, żuchwy i gardła. Sytuacja ta powodowała znaczne utrudnienia w wykonywaniu pracy przez stronę skarżącą. W listopadzie 2021 roku komisja lekarska orzekła, że matka jest osobą niepełnosprawną niezdolną do samodzielnej egzystencji. Od tego czasu zakres obowiązków pielęgnacyjnych wobec matki u skarżącej zwiększył się przy występującej obojętności ojca i z końcem grudnia 2021 roku – po przypadku zasłabnięcia w pracy i konieczności przebywania na zwolnieniu lekarskim z zaleceniem absolutnego odpoczynku i regeneracji - skarżąca musiała podjąć decyzję o rezygnacji z pracy i zacząć starania o uzyskanie statusu opiekuna osoby niepełnosprawnej niezdolnej do samodzielnej egzystencji.

Skarżąca podkreśliła, że w chwili rezygnacji z pracy oraz w dacie składania wniosku w MOPS pod koniec 2021 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie została poinformowana o tym, że przeszkodą w uzyskaniu tego świadczenia jest fakt, że matka jest mężatką a jej małżonek nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i to on powinien sprawować opiekę. Ojciec skarżącej jednak nigdy nie był, nie jest i nigdy nie będzie wstanie zapewnić takiej opieki. W chwili obecnej skarżąca jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku i od początku stycznia 2022 roku jest zupełnie bez jakiegokolwiek dochodu, opiekując się swoją niepełnosprawną matką. Uwzględniając zaś dochody rodziny (emeryturę obojga rodziców), żeby skarżąca mogła wrócić do pracy, to koszt miesięczny opieki (i to z niepełnym zakresem obowiązków) wynosiłby około 4200 zł co w zestawieniu z kosztami związanymi z życiem codziennym (żywność, leki, media, środki higieny osobistej itp.) jest w ocenie skarżącej nierealny do ponoszenia. Skarżąca zrezygnowała z pracy aby sprawować opiekę całodobową, kompletną, nieprzerwaną. Osoba obca nigdy nie zapewni takiej opieki.

W odpowiedzi organ wniósł o oddalenie skargi podtrzymując dotychczas prezentowaną argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; poniżej przywoływana jako "p.p.s.a."), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1).

Rozpoznając skargę w ramach kryteriów określonych powyższymi przepisami, Sąd uznał, że nie jest ona zasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza norm prawa procesowego ani materialnego. Postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone zgodnie z normami art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. a zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej interpretacji norm prawa materialnego.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie przyznania stronie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.; poniżej przywoływana jako "ustawa" lub "u.ś.r."). Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei unormowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z literalnego brzmienia tego bowiem przepisu (lit.a) wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

Wskazać należy, że na tle przywołanego art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy w orzecznictwie sądów administracyjnych zarysowały się dwa poglądy co do wykładni uregulowanej w nim negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Pierwszy pogląd polegał na stosowaniu interpretacji rozszerzającej w odniesieniu do przyczyn, które uzasadniają sprawowanie opieki przez innych krewnych osoby niepełnosprawnej pozostającej w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tego rodzaju przypadkach sądy dopuszczały możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostawał w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek – nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – nie mógł tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli, np. z uwagi na wiek lub stan zdrowia (przykładowo wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 744/21, z dnia 9 lipca 2021 r. sygn. akt I OSK 1755/20, z dnia 11 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1113/15).

Z kolei drugie zapatrywanie opierało się na założeniu, że skoro decyzja w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego jest decyzją związaną, to przy jednoznacznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy jedynym warunkiem umożliwiającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą, która pozostaje w związku małżeńskim, jest posiadanie przez małżonka tej osoby orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1015/21, z 14 października 2021 r. sygn. akt I OSK 627/21, z 24 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2422/20, z 18 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2164/20, z 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20, z 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19, z 13 kwietnia 2022 r., sygn. I OSK 1285/21, z 28 marca 2022 r., sygn. I OSK 1244/21, z 17 marca 2022 r., sygn. I OSK 1212/21, z 16 marca 2022 r., sygn. I OSK 1232/21).

Stosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy wywołało zatem rozbieżność w orzecznictwie sądów administracyjnych. Została ona rozstrzygnięta w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22, w której przyjęto, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy).

W uzasadnieniu powołanej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził w szczególności, że z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym. Nie wymaga także czynienia ustaleń pojęciowych z odwołaniem się do zasad języka "powszechnego", nie jest bowiem określeniem należącym do tego języka. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki) rozróżnione zostały w art. 3 i 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 573 ze zm.). Orzeczenia w przedmiocie niepełnosprawności wydawane są przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, powoływane zgodnie z przepisami wymienionej wyżej ustawy. Z orzeczeniami tych zespołów o znacznym stopniu niepełnosprawności zrównane są orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, o jakich mowa w art. 5 pkt 1 i 1a tej ustawy. Pod względem językowym przepis nie budzi zatem wątpliwości, ustawodawca posłużył się określeniem należącym do języka prawnego; legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oznacza legitymowanie się orzeczeniem wydanym przez zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności w przewidzianym przez prawo trybie lub orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS zrównanym z takim orzeczeniem właściwego zespołu. Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym. Z przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej wynika jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Regulację w niej zawartą, dotyczącą orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, w tym znacznym stopniu niepełnosprawności, można traktować jak przypadek definicji legalnej tego rodzaju orzeczenia.

Dalej w uzasadnieniu tej uchwały wskazano, że w kwestii kolejności dostępu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie odsyła do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a ustawa zawiera własną regulację, która nie jest aktualnie w pełni koherentna z modelem przyjętym w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, co bynajmniej nie świadczy o braku spójności systemowej, koherencja taka nie jest wszak konieczna – brak jest odesłania do stosowania przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w szerszym zakresie, a przedmiot regulacji obu aktów prawnych jest różny. Wskazując na osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby wymagającej opieki ustawa w szczególności nie wymaga, aby ich obowiązek alimentacyjny pod postacią obowiązku dostarczania środków utrzymania się zrealizował, dotyczy to w szczególności podejmowania się opieki dorosłych osób niepełnosprawnych mających własne środki wystarczające na pokrycie kosztów utrzymania i opieki. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest w żadnym zakresie uzależnione od sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, kwestie te nie są badane w postępowaniu, nie ma zatem podstaw, aby na wykładnię przepisów regulujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego miały oddziaływać przesłanki z art. 132 k.r.o. regulujące kolejność realizowania się obowiązku alimentacyjnego. W kwestii kryteriów i przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ustawa o świadczeniach rodzinnych ma charakter autonomiczny i brak podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a czy art. 17 ust. 1a ustawy powinny być interpretowane z uwzględnieniem art. 132 k.r.o. i wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym.

Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale zaznaczył również, że rozbieżność w orzecznictwie i wątpliwości interpretacyjne nie dotyczą rozumienia tekstu prawnego, spowodowanego jego niejednoznacznością, ale kwestii odstąpienia od jednoznacznego brzmienia przepisów i stosowania ich z pominięciem warunków wprost w nim wyrażonych, czyli z pominięciem fragmentu przepisu, który musiałby zostać uznany nie tyle ze zbędny, co za niedopuszczalny, rażąco naruszający Konstytucję RP, prowadzący do sprzeczności z chronionymi przez nią wartościami.

W konsekwencji należy przyjąć, że w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego zasady dostępu do niego zostały określone z uwzględnieniem pierwszeństwa małżonka osoby wymagającej opieki jako zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności.

Trzeba w tym miejscu wyjaśnić, że ogólna moc wiążąca uchwał konkretnych i abstrakcyjnych nie pozwala na samodzielne rozstrzygnięcie przez jakikolwiek skład sądu administracyjnego sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjęcie wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wobec tego należy stwierdzić, że podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że wiąże ona sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi.

Na tym tle zatem przyjąć trzeba, że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku (w tym dzieci). Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 k.r.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński - co w niniejszej sprawie jest bezsporne - osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi - prawnej więzi - małżeństwa. Rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej.

W konsekwencji Wojewódzki Sąd Administracyjny, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, podziela pogląd zaprezentowany w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. W niniejszej sprawie, skoro matka strony skarżącej niewątpliwie pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to w tej sytuacji zachodzi negatywna przesłanka przyznania stronie skarżącej (córce) świadczenia pielęgnacyjnego - wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W przypadku bowiem sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 pkt 4 powoływanej ustawy, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co w przedmiotowej sprawie nie zostało spełnione.

W świetle powołanych wyżej przepisów prawa oraz ich prawidłowej wykładni wyznaczonej ramami cytowanej uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego argumenty skargi dotyczące sytuacji zdrowotnej rodziców strony skarżącej, sytuacji ekonomicznej oraz faktyczne sprawowanie opieki przez stronę skarżącą, nie są wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nadto wypada podnieść, iż podstawą prawną do przyznania świadczenia ze środków publicznych mogą być wyłącznie przepisy prawa materialnego a nie informacje tudzież porady pracowników organu administracji publicznej.

W tym stanie rzeczy Sąd skargę oddalił na mocy art. 151 p.p.s.a.