Postanowienie NSA, sygn. akt I FZ 551/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-02-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 165 , art. 184, art. 197 § 1 i 2, art. 246 § 1, art. 255
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Bartosz Wojciechowski, po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia I. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 25 listopada 2015 r., sygn. akt I SA/Po 977/14 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi I. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 13 sierpnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za marzec 2008 r. postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z 25 listopada 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, w sprawie o sygn. akt I SA/Po 977/14, oddalił wniosek I. K. – nazywanego dalej "Skarżącym", o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że zainicjowane przez Skarżącego postępowanie wpadkowe w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym jest już drugim w toku sprawy.

Pierwsze z nich zakończyło postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 kwietnia 2015 r. (sygn. akt I FZ 109/15) oddalające zażalenie Skarżącego na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 10 lutego 2015 r. Wówczas sąd odmówił Skarżącemu prawa pomocy, ponieważ nie wykazał on w wystarczającym stopniu, że spełnia przesłanki opisane w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 1311, z późn. zm.) – powoływanej dalej jako "P.p.s.a.". Skarżący został bowiem wezwany do przedstawienia dokumentów źródłowych obrazujących sytuację majątkową jego żony i jego syna, czego nie uczynił.

Również w obecnym postępowaniu wpadkowym Skarżący został zobowiązany do przedstawienia takich dokumentów, które dałyby obraz sytuacji materialnej nie tylko samego wnioskodawcy, ale również jego żony i syna, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. W odpowiedzi na wezwanie Skarżący stwierdził, że nie jest w stanie przedstawić takiej dokumentacji, ponieważ jego rodzina odmówiła jej udostępnienia. Wniósł przy tym o to, aby Sąd pierwszej instancji sam zwrócił się do jego żony i syna o złożenie potrzebnych dokumentów.

W tym stanie rzeczy, wskazując na art. 165 P.p.s.a., Sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, że nie ma podstaw do uwzględnienia rozpoznawanego wniosku. W tak ukształtowanym postępowaniu sąd zestawia bowiem jedynie dane przedstawione w pierwszym wniosku z danymi przedstawionymi we wniosku późniejszym. Jeżeli sytuacji majątkowa wnioskodawcy nie uległa zmianie, wówczas sąd nie ma podstaw do zmiany wydanego wcześniej postanowienia. Natomiast żądania strony do zobowiązania jego żony i syna do przedstawienia koniecznej dokumentacji, Sąd uznał za pozbawione podstaw prawnych.

W zażaleniu na powyższe rozstrzygnięcie pełnomocnik Skarżącego wywodził, że jego mocodawca przedstawił wszystkie dokumenty, które dotyczyły jego sytuacji majątkowej. Nie mógł natomiast wyegzekwować podobnych dokumentów od swojej żony i syna.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zażalenie jest niezasadne, dlatego podlega oddaleniu.

Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej (zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym), wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej takiego prawa. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Natomiast z art. 255 P.p.s.a. wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego na formularzu PPF wniosku i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania wnioskodawcy do złożenia na wezwanie dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uniemożliwia przeprowadzenie oceny jego stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja, w której strona się znalazła, wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 lub 2 P.p.s.a., co z kolei należy interpretować na niekorzyść wnioskodawcy.

Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy, należy podkreślić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny już raz odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy. Ponieważ postanowienie w tym przedmiocie należy do postanowień niekończących postępowania w sprawie, może ono zostać zmienione lub uchylone wskutek zmiany okoliczności, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 P.p.s.a.). Innymi słowy, bez zmiany okoliczności sprawy sąd nie może uchylić wcześniej wydanego postanowienia. Przez zmianę okoliczności należy przy tym rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Zmiany te muszą być na tyle istotne by uzasadniały wydanie nowego odmiennego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy nowe okoliczności muszą być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, którego zmiany domaga się strona.

W toku postępowania wpadkowego zainicjowanego pierwszym wnioskiem Skarżącego wezwano do złożenia dokumentacji obrazującej sytuację majątkową jego rodziny w trybie przewidzianym w art. 255 P.p.s.a. Jak wynika z akt sprawy, Skarżący nie wykonał nałożonego na niego obowiązku i nie dostarczył dokumentów koniecznych do ocenienia, czy spełnia on przesłanki przedstawione w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Również w tym postępowaniu wpadkowym Wojewódzki Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 255 P.p.s.a. wezwał stronę do przedłożenia tych dokumentów. Podobnie jak za pierwszym razem, Skarżący wskazał, że jego żona i syn odmówili ich udostępnienia. Tym samym Sąd pierwszej instancji zasadnie przyjął, że wnioskodawca nie wykonał w całości spoczywającego na nim obowiązku wykazania sytuacji majątkowej swojej rodziny – a co za tym idzie nie było podstaw do zmiany wydanego wcześniej postanowienia zgodnie art. 165 P.p.s.a.

Zgodzić się należy z Sądem pierwszej instancji, że Skarżący uchylił się od podania informacji na temat sytuacji syna, którymi dysponował. Dotyczy to przede wszystkim wyjaśnienia, w jaki sposób nabył on dom, w którym obecnie zamieszkuje Skarżący (i przedłożenia dokumentującego ten fakt aktu notarialnego), jak też np. podania informacji na temat osób pozostających z synem skarżącego we wspólnym gospodarstwie domowym (żona, dzieci). Wątpliwości Sądu pierwszej instancji były tym bardziej zasadne, że jak wynika z pisma Skarżącego z 30 stycznia 2015 r., wraz z żoną przekazał synowi dom w drodze darowizny.

Nadto widoczne jest w postępowaniu Skarżącego unikanie udzielania informacji na temat posiadanego dawniej majątku (i sposobu jego rozdysponowania), mimo że jest to okoliczność mogąca bezsprzecznie mieć wpływ na ocenę zasadności jego wniosku. W związku z tym należy uznać, że Skarżący przedstawiał tylko te informacje i dokumenty, które potwierdzały jego stanowisko o zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekał więc na podstawie materiału, w którym dane co do sytuacji majątkowej wnioskodawcy były cząstkowe, w sposób wybiórczy podane przez stronę, a w takiej sytuacji ocena oświadczeń skarżącego i tych dokumentów, które zostały przez niego złożone, nie mogła być miarodajna. Skutkiem tego rzeczywisty stan możliwości płatniczych Skarżącego (z uwagi przede wszystkim na możliwości żony i syna skarżącego do udzielenia skarżącemu pomocy) w dalszym ciągu pozostaje niewyjaśniony i budzi wątpliwości (nie można stwierdzić, czy istotnie obiektywnie niemożliwe jest poniesienie przez skarżącego kosztów postępowania).

Przede wszystkim należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji o braku danych dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej żony Skarżącego. W odniesieniu do żony Skarżący wyjaśnił jedynie, że pozostaje z nią w faktycznej separacji i w ustroju rozdzielności majątkowej. Stąd też nie posiada wiedzy dotyczącej jej majątku i dochodów. Nie mniej jednak, jak słusznie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu między innymi o stosowanie art. 23, art. 27 i art. 87 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.) – (por. M. Sychowicz, w: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320). Stąd też, również w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej, małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb założonej przez nich rodziny, co wpływa na indywidualną sytuację majątkową jej członków. Przy czym koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2010 r., sygn. akt I OZ 819/10). Należy także zauważyć, że nawet jeżeli żona i syn Skarżącego odmówili mu podania potrzebnych informacji i dokumentów, nadal ciążą na nich obowiązki wynikające z prawa rodzinnego i opiekuńczego.

Z przedstawionych powyżej względów, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji.