Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 2242/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-05-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6053 Obywatelstwo
Hasła tematyczne: Obywatelstwo
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 11 i art. 13
journal: Dz.U. 2000 nr 28 poz 353
law: Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Włodzimierz Ryms (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Miron Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski Protokolant starszy asystent sędziego A. P. po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej E. H. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 maja 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 774/15 w sprawie ze skargi E. H. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 20 stycznia 2015 r. nr DOiR-I-6270-178/2014/MG w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego 1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2) zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz E. H. kwotę 350 (trzysta pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 maja 2015 r. oddalił skargę E. H. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] stycznia 2015 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.

W dniu 9 grudnia 2013 r. E. H., zwany dalej skarżącym, złożył do Wojewody Mazowieckiego wniosek o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. Wskazał, że jego ojciec I. H., syn H. H. posiadał obywatelstwo polskie. Jego matka S. H., córka N. S. i R., posiada obywatelstwo izraelskie. Rodzice pozostawali w związku małżeńskim. Dziadek skarżącego od strony ojca H. H., syn P. H. i I. oraz babka C. H. posiadali obywatelstwo polskie i pozostawali w związku małżeńskim.

Decyzją z 12 maja 2014 r. Wojewoda Mazowiecki odmówił skarżącemu potwierdzenia obywatelstwa uznając, że nie wykazano, by ojciec skarżącego był dzieckiem pochodzącym ze związku małżeńskiego, mimo stosownego wezwania organu w tym zakresie. Z uwagi na brak aktu małżeństwa dziadków skarżącego organ nie mógł stwierdzić, po którym z dziadków ojciec skarżącego mógł nabyć obywatelstwo.

Decyzją z [...] stycznia 2015 r. Minister Spraw Wewnętrznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ ustalił, że skarżący urodził się [...]. w R. jako syn I. i S. z d. S. Obecnie zamieszkuje w Izraelu i posiada obywatelstwo izraelskie. Ojciec skarżącego urodził się [...] w W. jako J. H., syn H. i C. z d. A. Obecnie zamieszkuje w Izraelu i posługuje się imieniem i nazwiskiem I. H. Dla ustalenia obywatelstwa ojca skarżącego organ zastosował przepisy ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego obowiązującej w dacie jego urodzenia, tj. art. 4 pkt 1, z którego wynikało, że dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca a dzieci nieślubne obywatelstwo matki. Organ ustalił, że rodzice ojca skarżącego nie zawarli ważnego związku małżeńskiego a jedynie związek o charakterze wyznaniowym w dniu 1 stycznia 1945 r. w Niemczech. Wynikało to z orzeczenia Okręgowego Sądu Rabinackiego w Tel Awiwie – Jaffo z dnia 28 stycznia 2014 r., sygn. akt 970660/1. Oceniając to orzeczenie organ przyjął, że nie stanowi ono dowodu na zawarte w świetle prawa polskiego małżeństwo dziadków strony skarżącej. Powołując art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych międzynarodowych (Dz.U. Nr 101, poz. 581 ze zm.) regulujący, że o ślubnym pochodzeniu dziecka rozstrzyga prawo ojczyste męża matki z daty urodzenia dziecka, organ wskazał, że H. H. – dziadek wnioskodawcy posiadał obywatelstwo polskie. Zatem o ślubnym pochodzeniu ojca skarżącego decydowało prawo polskie. Stosowanie zaś do art. 3 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. 2011, poz. 1264 ze zm.), stan cywilny potwierdza się na podstawie aktów sporządzonych w księgach stanu cywilnego. Natomiast art. 4 tej ustawy stwierdza, że akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych a ich niezgodność może być wykazana jedynie w postępowaniu sądowym. Akt urodzenia J. H. może stanowić więc dowód jego urodzenia w określonej dacie i miejscu i z określonych rodziców natomiast nie może stanowić dowodu na fakt zawarcia przez nich związku małżeńskiego. Skoro skarżący nie posiada stosownych aktów stanu cywilnego (aktów małżeństwa swych wstępnych), powinien zgodnie z art. 32 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego ustalić ich treść. Organ dokonał następnie rozważań czy wpisanie w akcie urodzenia J. H., jako ojca H. H., wywołało skutki prawne w statusie cywilnym ojca wnioskodawcy, tzn. czy jest to dowód na uznanie dziecka. Zgodnie bowiem z art. 4 pkt 2 w zw. z art. 6 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, przez uznanie dziecko nabywa obywatelstwo ojca. Organ przywołał opinię Departamentu Legislacyjno-Prawnego Ministerstwa Sprawiedliwości sporządzoną w analogicznej sprawie, z której wynikało, że akty stanu cywilnego które nie były transkrybowane do polskich ksiąg stanu cywilnego w trybie art. 28 (1) dekretu z dnia 25 września 1945 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. Nr 48, poz. 272 ze zm.) pozbawiało ten akt mocy dowodowej w świetle wówczas obowiązujących przepisów. Prowadzi to, zdaniem organu, do wniosku że nie można faktu uznania dziecka wywieść z faktu wskazania w akcie urodzenia ojca dziecka. Także posługiwanie się przez babkę skarżącego nazwiskiem H. nie dowodzi zawarcia małżeństwa, tym bardziej że rejestracja w latach 40 tych XX wieku uchodźców w Niemczech, którzy nie posiadali żadnych dokumentów, następowała na podstawie ich oświadczeń. Zebrany w sprawie materiał nie pozwalał jednak organowi na ustalenie, że dziadkowie skarżącego zawarli prawnie skuteczny w świetle prawa polskiego związek małżeński. W związku z tym organ wezwał skarżącego do przedłożenia dokumentów potwierdzających obywatelstwo jego babki, jednak wobec odmowy ich przedłożenia (pismo strony z 24 listopada 2014r.) i żądania niezwłocznego wydania decyzji, uniemożliwione zostało organowi ustalenie obywatelstwa babki skarżącego.

Skargę na powyższą decyzję wniósł E. H., zaskarżając ją w całości.

W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielił ustalenia organu, iż skarżący nie wykazał dokumentem w postaci aktu jego urodzenia aby jego ojciec był obywatelem polskim. Sąd podkreślił, że skarżący generalnie popada w sprzeczność wywodząc z jednej strony że jego ojciec był dzieckiem "ślubnym" a więc pochodzącym ze związku małżeńskiego a z drugiej, że z aktu urodzenia jego ojca może wynikać jego uznanie. Obie sytuacje wzajemnie się wykluczają, ponieważ albo jest się dzieckiem pochodzącym z małżeństwa albo dzieckiem pozamałżeńskim ale uznanym. W ocenie Sądu z aktu urodzenia ojca skarżącego nie da się wyprowadzić wniosku o małżeńskim pochodzeniu dziecka, którego akt dotyczy. Akty stanu cywilnego stanowią dowód zdarzeń w nich stwierdzonych. W przypadku aktu urodzenia stanowią dowód na okoliczność urodzenia się dziecka w określonym dniu i miejscu i z określonych rodziców, którzy nie muszą pozostawać w związku małżeńskim. Akt urodzenia ojca skarżącego nie został sporządzony w Polsce jak również brak jest dowodu na to aby został wpisany do właściwych ksiąg na mocy zezwolenia okręgowej władzy nadzorczej. Z tych powodów nie można było z niego wywodzić skutku w postaci małżeńskiego pochodzenia ojca skarżącego ani też skutku w postaci uznania ojca skarżącego przez jego wstępnego ponieważ dokument w postaci niemieckiego aktu urodzenia nie wywiera skutków w świetle prawa polskiego z uwagi na brak jego transkrypcji do polskich ksiąg stanu cywilnego. Reguły o jakich mowa w art. 1145 K.p.c. w brzmieniu obowiązującym po 1 lipca 2009 r. dotyczą wyłącznie orzeczeń sądów państw obcych w sprawach cywilnych. Także takiego rodzaju dokumentem nie da się ustalić faktu świadczącego o małżeństwie rodziców dziecka, a jedynie pochodzenia dziecka od określonych rodziców. Odnosząc się zaś do mocy dowodowej orzeczenia Okręgowego Sądu Rabinackiego w Tel Awiwie z dnia 28 stycznia 2014 r. potwierdzającego zawarcie związku małżeńskiego przez rodziców ojca skarżącego wraz z zaświadczeniem z Dyrekcji Sądów Rabinackich z dnia 16 czerwca 2014 r. potwierdzającym ostateczność orzeczenia, Sąd uznał, wbrew ustaleniom organu, że z mocy art. 1145 K.p.c. orzeczenie jest skuteczne na terytorium Polski. Tym samym Sąd nie podziela wywodów organu o nieślubnym pochodzeniu ojca skarżącego. Zdaniem Sądu z orzeczenia Sądu Rabinackiego wynika, że dziadkowie skarżącego zawarli związek małżeński 1 stycznia 1945 r. a więc ojciec skarżącego, jako pochodzący z małżeństwa, nabył obywatelstwo po swym ojcu H. H. na podstawie art. 4 ust. 1 i art. 5 ustawy z 31 stycznia 1920 r. Potwierdza to pośrednio także informacja rejestracyjna, z której wynika, że H. H. był żonaty. Odwołując się do art. 1354 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd ustalił, że ojciec skarżącego nabył obywatelstwo polskie przez urodzenie po ojcu skarżącego, jako dziecko ślubne, jednakże obywatelstwo to utracił, ponieważ z zaświadczenia Sił Obrony Izraela z 14 sierpnia 2012 r. wynika, że H. H. był zaliczony w poczet sił rezerwy od 12 września 1951 r. do 31 października 1959 r. przez co z mocy art. 11 pkt 2 ustawy z 20 stycznia 1920 r. utracił obywatelstwo polskie z dniem 12 września 1951 r. Konsekwencją tego była utrata obywatelstwa przez dzieci w wieku do 18 lat – o czym stanowił art. 13 tej ustawy. W tej dacie ojciec skarżącego I. H. miał niespełna 3 lata, a więc obejmowała go dyspozycja art. 13 tej ustawy. Skoro więc ojciec skarżącego nie był w dacie urodzenia skarżącego obywatelem polskim, nie posiadała także polskiego obywatelstwa matka skarżącego, ani babka (okoliczności te nie zostały udowodnione), to skarżący nie nabył obywatelstwa polskiego (art. 4 ust. 2 ustawy z 15 lutego 1962 r.).

Doprowadziło to do stwierdzenia, że mimo wadliwości rozumowania organu o nieskuteczności na terenie Polski orzeczenia o zawarciu małżeństwa wyznaniowego, decyzja o odmowie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącego jest prawidłowa. Sąd podzielił zarzuty skargi o wadliwej ocenie dowodów, jednakże wadliwość ta pozostaje bez wpływu na zgodność z prawem zaskarżonej decyzji. Stwierdzone uchybienia organu w zakresie oceny dowodów, z uwagi na ustalenie utraty obywatelstwa polskiego przez ojca skarżącego nie mogło stanowić podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji.

Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniósł skarżący. Wyrokowi temu zarzucono niewłaściwe zastosowanie: art. 4 i art. 73 ustawy z dnia 29 września 1986 r. o aktach stanu cywilnego przez uznanie, że niemiecki akt urodzenia ojca skarżącego nie stanowi dowodu jego małżeńskiego pochodzenia ani dowodu na jego uznanie przez jego wstępnego z powodu braku transkrypcji do polskich ksiąg stanu cywilnego; art. 11 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego poprzez ustalenie, że dziadek skarżącego utracił obywatelstwo polskie z powodu wstąpienia do służby rezerwowej w wojsku Izraela; art. 13 w zw. z art. 11 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego przez ustalenie, że ojciec skarżącego utracił obywatelstwo polskie z chwila utraty obywatelstwa polskiego przez dziadka. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podniósł, że Sąd pierwszej instancji nie zwrócił uwagi, jaki był stan prawny w czasie gdy dziadek skarżącego H. H. wstąpił do służby wojskowej w państwie obcym, albowiem ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego obowiązywała do 19 stycznia 1951 r. i weszła w Zycie ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim.

Wskazując na te zarzuty wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Sprawa podlega rozpoznaniu przez Naczelny Sąd Administracyjny w granicach podstaw kasacyjnych, z tym że skarżący cofnął zarzuty dotyczące naruszenia art. 4 i 73 ustawy z dnia 29 września 1986 r. o aktach stanu cywilnego. Oznacza to, że Sąd rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 p.p.s.a.), nie może odnieść się stanowiska organów i Sądu pierwszej instancji dotyczących oceny aktu urodzenia ojca skarżącego, urodzonego [...]r. w W., w zakresie odnoszącym się do tego, czy akt ten mógł być jednym z dowodów wskazujących na nabycie obywatelstwa polskiego przez ojca skarżącego przez urodzenie po dziadku skażanego.

Zarzuty dotyczące naruszenia art. 11 i art. 13 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego są zasadne, ponieważ Sąd pierwszej instancji w żaden sposób nie powiązał zdarzeń, które w ocenie tego Sądu były przyczyną stwierdzenia utraty obywatelstwa polskiego przez dziadka i ojca skarżącego ze stanem prawnym, który obowiązywał w czasie tych zdarzeń. Chodzi w szczególności o pominiecie zasadniczej kwestii, co także podniesiono w skardze kasacyjnej, dotyczącej ustalenia przez Sąd pierwszej instancji, że dziadek i ojciec skarżącego utracili obywatelstwo polskie z dniem 12 września 1951 r. na podstawie art. 11 pkt 2 i art. 13 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, w sytuacji gdy obowiązywała już ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim. Konsekwencją tego ustalenia jest stwierdzenie, ze skarżący nie nabył obywatelstwa polskiego przez urodzenie po ojcu, ponieważ w dacie urodzenia skarżącego (26 lipca 1986 r.) jego ojciec nie posiadał obywatelstwa polskiego.

W związku z tym zarzutem skargi kasacyjnej należy zwrócić uwagę, że sąd administracyjny kontroluje działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem tej działalności. Oznacza to, że sąd administracyjny nie powinien we własnym zakresie dokonywać ustaleń stanu faktycznego, co do istotnych okoliczności sprawy, a zwłaszcza tych okoliczności, których ustaleniem nie zajmowały organy administracji, które wydały zaskarżone rozstrzygnięcie. W rozpoznawanej sprawie organy ustaliły, że ojciec skarżącego nie nabył obywatelstwa polskiego przez urodzenie po swoim ojcu (dziadku skarżącego), ponieważ brak jest podstaw do ustalenia, że ojciec skarżącego był dzieckiem ślubnym, gdyż nie zostało wykazane, że jego rodzice (dziadkowie skarżącego) zawarli skuteczny prawnie związek małżeński. Z uwagi na takie ustalenie organy w ogóle nie dokonywały ustaleń, czy ojciec i dziadek skarżącego utracili obywatelstwo polskie. Brak ustaleń w tym zakresie nie może być zastąpiony dokonaniem ustaleń przez sąd administracyjny i rozpoznaniem sprawy w innym zakresie niż rozpoznały sprawę organy administracji publicznej. Istnieje bowiem zasadnicza różnica między okolicznościami faktycznymi i prawnymi dotyczącymi nabycia obywatelstwa polskiego a okolicznościami dotyczącymi utraty obywatelstwa polskiego. Jeżeli sąd administracyjny stwierdzi, że organy dokonały wadliwych ustaleń w kwestii dotyczącej nabycia obywatelstwa polskiego, a zarazem, w ocenie sądu, nie dokonano ustaleń w kwestii utraty obywatelstwa polskiego, to powinien uchylić decyzję, a nie dokonać ustaleń istotnych okoliczności we własnym zakresie. Jest to konieczne zwłaszcza w sytuacji, gdy organ ustalił, że określona osoba nie nabyła obywatelstwa a zdaniem sądu okoliczności sprawy mogą wskazywać, że osoba ta nabyła obywatelstwo polskie, ale później je utraciła, czego organu administracji w ogole nie wyjaśniły i nie zajmowały w tej kwestii stanowiska.

Należy także zwrócić uwagę, że nie jest wystarczające powoływanie się na to, że został wydany wyrok Okręgowego Sądu Rabinackiego potwierdzający zawarcie małżeństwa i wyrok ten jest skuteczny w Polsce z uwagi na przepis art. 1145 k.p.c., ale konieczne jest dokonanie szczegółowej analizy takiego wyroku oraz uwzględnienie miejsca zawarcia małżeństwa w formie wyznaniowej ze względu na stan prawny obowiązujący na obszarze miejsca zawarcia małżeństwa, w czasie zawarcia małżeństwa w tej formie.

Mając powyższe względy na uwadze, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., należało uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. Koszty te obejmują zwrot opłat poniesionych przez skarżącego (200 zł) i wynagrodzenie pełnomocnika według norm przepisanych.