Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 24/17
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-02-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 § 1 pkt 2, art. 252 § 1, art. 255, art. 260
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Dariusz Dudra po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 grudnia 2016 r.; sygn. akt III SA/Gl 1680/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Katowicach z dnia [...] czerwca 2015 r.; nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 19 grudnia 2016 r. (sygn. akt III SA/Gl 1680/15) odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Katowicach z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym:

Skarżący wraz ze skargą kasacyjną złożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych. W uzasadnieniu wnioksu wyjaśnił, że prowadził działalność gospodarczą od września 2011 r. pod firmą PPHU P., a głównym przedmiotem działalności jego firmy była sprzedaż hurtowa paliw i produktów pochodnych. Sytuacja skarżącego uległa znaczącemu pogorszeniu od lutego 2014 r., w związku z brakiem jednolitej interpretacji przepisów prawa wspólnotowego dotyczącym zapłaty akcyzy od olejów smarowych. Skarżący zaznaczył, że zostało w stosunku do niego wydanych wiele decyzji wraz z postanowieniami o nadaniu tym decyzjom rygoru natychmiastowej wykonalności. W przypadku innych decyzji organ celny drugiej instancji ustanowił zabezpieczenia na majątku wnioskodawcy na łączną kwotę 3.652.271 zł. Wnioskodawca zaznaczył, że ze względu na wskazane okoliczności nie może korzystać z kont bankowych swojej firmy, co uniemożliwia normalny obrót handlowy i dalsze prowadzenie działalności gospodarczej. W efekcie z dniem [...] maja 2015 r. wnioskodawca zmuszony został do zawieszenia prowadzenia działalności gospodarczej i obecnie nie uzyskuje żadnych dochodów i pozostaje na utrzymaniu swojej żony i rodziców. Ponadto skarżący powołał się na postanowienie Sądu Rejonowego Katowice – Wschód w Katowicach z dnia 8 września 2015 r. w przedmiocie ogłoszenia upadłości wnioskodawcy obejmującej likwidację majątku (sygn. akt: X GU 257/15/1), w którym to postępowaniu oddalono wniosek z uwagi na brak środków wystarczających na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego. Skarżący zaznaczył, że uiszczał wpisy sądowe od skarg składanych wcześniej, jednak obecnie nie ma już środków finansowych na opłacanie tych skarg. Utracił też możliwość zaciągania pożyczek u rodziny i znajomych w celu opłacenia kosztów sądowych.

Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że pozostaje on w czteroosobowym gospodarstwie domowym ze swoją żoną U. i dwiema małoletnimi córkami: A. (8 lat) i J. (4 lata). Aktualnie, na jedyny dochód tego gospodarstwa składa się wynagrodzenie żony z tytułu umowy o pracę w wysokości 3.700 zł netto. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że nie posiada on żadnych nieruchomości, ruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów wartościowych. Dom o powierzchni części mieszkalnej, wynoszącej [...] m2 jest własnością córek wnioskodawcy. Ponadto oświadczył, że średni miesięczny koszt utrzymania jego gospodarstwa domowego zamyka się w kwocie 3.710 zł. W piśmie przewodnim z dnia [...] listopada 2016 r. pełnomocnik procesowy wnioskodawcy oświadczył, że skarżący nie może przedłożyć oświadczeń rodziców w przedmiocie udzielanej przez nich pomocy z obawy o stan ich zdrowia, gdyż przedstawienie rodzicom pełnego obrazu jego aktualnej sytuacji mogłoby doprowadzić do znacznych problemów zdrowotnych rodziców, nie wyłączając nawet śmierci ojca. Wnioskodawca zaznaczył również, że nie jest już zarejestrowany, jako osoba bezrobotna, ponieważ nie stawia się w PUP w wyznaczonych terminach.

Mając powyższe na uwadze referendarz sądowy postanowieniem z dnia 16 listopada 2016 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Uznał bowiem, że skarżący nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ich ponieść.

Od powyższego orzeczenia pełnomocnik skarżącego wniósł w ustawowym terminie sprzeciw. W jego uzasadnieniu m.in. podniósł, że wbrew twierdzeniom referendarza sytuacja finansowa skarżącego nie uległa poprawie, a jedynie w mniejszym stopniu jest zmuszony korzystać z pomocy finansowej rodziców. Żona skarżącego nie uzyskuje obecnie żadnych dochodów z działalności gospodarczej – jej działalność gospodarcza była częściowo związana z działalnością gospodarczą skarżącego. Zarobki żony skarżącego, jego zdaniem, zostały ustalone błędnie, a ponadto z pominięciem faktu rozdzielności majątkowej małżonków. Skarżący podkreślił, że przeprowadzona analiza możliwości finansowych skarżącego, oraz istnienia podstaw do przyznania mu prawa pomocy, całkowicie pomija aspekt zobowiązań, którymi skarżący jest obciążony, oraz toczących się w stosunku do skarżącego postępowań, które tylko dowodzą jego sytuacji majątkowej. Powołano się w tym miejscu na postanowienie o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości oraz wszczęcie przed Sądem Rejonowym w J. postępowania z wniosku Izby Celnej w Katowicach, o wyjawienie majątku skarżącego. Skarżący zwrócił także uwagę że rzetelne rozpoznanie wniosku wymaga, uwzględnienia faktu, że dotyczy on również 76 skarg do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, a w 21 innych uiścił on wymagane opłaty. Zwrócono również uwagę że zarówno domaganie się przedstawienia dokumentacji finansowej, jak i wyciągów z rachunków bankowych żony skarżącego jest pozbawione podstawy prawnej w sytuacji obowiązującego ustroju rozdzielności majątkowej. Skarżący do sprzeciwu załączył zaświadczenie z [...] listopada 2016 r. informujące, że skarżący od 1 stycznia 2016 r. nie dokonywał wpłat z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 19 grudnia 2016 r. odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy.

Sąd zaznaczył, że zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, o którym mowa w art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a., może mieć miejsce jedynie wtedy, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. WSA podkreślił też, że z treści art. 246 § 1 p.p.s.a., wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej takiego prawa i strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania jej prawa pomocy. Sąd podkreślił, że art. 252 § 1 ustawy p.p.s.a. również nie pozostawia wątpliwości co do tego, że informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy powinny być przekonująco umotywowane. Dlatego też od stron ubiegających się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat ich stanu majątkowego oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów, w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa i możliwości płatnicze.

Odnosząc powyższe uwagi do realiów rozpatrywanej sprawy Sąd wskazał, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W sprawie bowiem pozostaje nadal wiele niewyjaśnionych kwestii oraz sprzeczności, które uniemożliwiają uwzględnienie złożonego wniosku.

Za całkowicie chybione Sąd uznał przedstawione w sprzeciwie twierdzenia jakoby niezasadne było żądanie przez referendarza danych dotyczących stanu majątkowego żony skarżącego. Powołując się na treść art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.), Sąd przypomniał, że na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie pomocy, w tym wsparcia finansowego w zakresie prowadzonych postępowań sądowych, niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego czy prowadzą, czy też nie wspólne gospodarstwo domowe. Rozdzielność odnosi się bowiem do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Sąd wskazał też, że takie samo stanowisko zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjne w postanowieniu z 21 października 2016 r. wydanym w równoległej sprawie dotyczącej skarżącego (III SA/Gl 1561/15). Przesądził tam kwestę obowiązków względem skarżącego jako małżonka i jego rodziny w szczególności przedkładania dokumentacji celem zobrazowania sytuacji finansowej. WSA podkreślił też, że w niniejszej sprawie powodem odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie III SA/Gl 1561/15 były tylko w niewielkim stopniu braki związane ze zobrazowaniem kondycji finansowej małżonki skarżącego, zaś zasadnicze argumenty Sądu pierwszej instancji odnosiły się do nierzetelnego przedstawienia przez skarżącego informacji i dokumentów dotyczących przede wszystkim jego sytuacji finansowej i majątkowej (I GZ 554/16).

Sąd zaznaczył również, że rozpoznawany wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych jest drugim wnioskiem złożonym w tej sprawie, zatem jego rozpoznanie winno nastąpić w kontekście z art. 165 ustawy p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Chodzi tu o takie zmiany, które w istotny sposób wpływają na sytuację materialną strony, a w konsekwencji na jej możliwości ponoszenia kosztów postępowania. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie zmiana okoliczności nie została w dostateczny sposób wykazana. Jak zaznaczył Sąd, wynagrodzenie żony skarżącego w porównaniu do składanego wcześniej wniosku nie uległo pogorszeniu lecz poprawie, albowiem wynosi ono nie 2.700,00 zł, a 3.7000,00 zł. Wprawdzie wydatki związane z koniecznym utrzymaniem oszacowano w tej samej wysokości, niemniej jednak kwota ta w porównaniu do poprzednio składanego wniosku nie uległa zmianie. Co istotne do akt sprawy nadesłano jedynie wyciągi z dwóch spośród trzech rachunków bankowych posiadanych przez żonę wnioskodawcy, natomiast wyciąg z rachunku bankowego o nr [...], na który [...] lipca 2016 r. żona skarżącego przeksięgowała kwotę 1.000,00 zł, nie został przedłożony, choć ma on istotne znaczenie w sprawie. Uniemożliwia bowiem dokonanie kompleksowej analizy sytuacji majątkowej skarżącego i jego rodziny, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Ponadto, zdaniem Sądu, w sprzeczności z nadesłanymi do akt sprawy dokumentami pozostaje oświadczenie skarżącego zawarte w formularzu PPF, a dotyczące braku posiadanych oszczędności, albowiem saldo dostępne na koncie bankowym jego żony po opłaceniu ponoszonych wydatków na dzień [...] lipca 2016 r. wynosiło 4.988,38 zł, z kolei [...] sierpnia 2016 r. kształtowało się na poziomie 1.751,69 zł, a [...] września 2016 r. wynosiło 2.724,91 zł. Na uwagę zasługuje również fakt, że choć skarżący zawiesił prowadzoną działalność to jego żona w zeznaniu podatkowym za 2015 r. wykazała poza dochodami ze stosunku pracy przychód z prowadzonej na własne nazwisko działalności, który wynosił 206.338,28 zł. Dokumentów wskazujących czy działalność ta nadal jest kontynuowana nie nadesłano, podobnie jak oświadczeń członków rodziny o udzielaniu pomocy finansowej. Dotyczy to również zaciągniętych pożyczek, co oznacza, że fakt posiadania zadłużenia, na które powoływano się w treści wniosku, nie został w ogóle udowodniony, ani nawet w żaden sposób uprawdopodobniony. Nie bez znaczenia jest również, w ocenie Sądu, fakt darowania małoletnim córkom [...] marca 2015 r. nieruchomości o pow. 0,2406 ha oraz nieruchomości o pow. 0,3335 ha, na podstawie umowy darowizny z dnia [...] kwietnia 2015 r., albowiem z treści ksiąg wieczystych wynika, że poprzednimi właścicielami obu nieruchomości byli skarżący i jego żona. Po podziale majątku wspólnego w 2013 r., który przypadł żonie skarżącego, podpisali oni umowę o ustanowienie prawa do bezpłatnego i dożywotniego użytkowania całej nieruchomości przez J. P., jednakże [...] marca 2015 r. złożył on oświadczenie o zrzeczeniu się użytkowania nieruchomości o pow. 0,3335 ha, którą następnie darowano córkom. Natomiast odnośnie nieruchomości o pow. 0,2406 ha, o czym informowano skarżącego w wydanym wcześniej w dniu [...] grudnia 2015 r. postanowieniu w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy, brak było jakichkolwiek danych, choć umowa użytkowania również jej dotyczyła. W tej sytuacji nie można przyjąć, że skarżący ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych dołożył należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ich ponieść.

Sąd odnosząc się też do treści uzasadnień do pozostałych spraw skarżącego zawisłych przed Sądem zwrócił uwagę, że m.in. w sprawie o sygn. III SA/Gl 1253/15 (w której zażalenie do NSA zostało oddalone postanowieniem z 19 sierpnia 2016 r., sygn. akt I GZ 481/16) z akt wynika, że skarżący pomimo widniejącej w CEIDG informacji o zawieszeniu działalności w miesiącu styczniu, lutym i marcu 2016 roku nabywał towary oraz naliczał z tego tytułu podatek VAT do odliczenia i w konsekwencji do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy. Sąd zaznaczył, że pełnomocnik jedynie krótko odniósł się do przedłożonych przez skarżącego deklaracji VAT-7 za okres I-III 2016 r. świadczący o faktycznym prowadzeniu działalności pomimo jej zawieszenia. Oświadczył, że dokumenty te zostały przez Sąd błędnie uznane jako dotyczące skarżącego, gdyż w rzeczywistości dotyczyły one jego małżonki. W związku z tym zarzutem, Sąd dokonał ponownej analizy wspomnianej dokumentacji finansowej i stwierdził, że nie doszło do mylnej oceny wymienionych dokumentów i w rzeczywistości w aktach znajdują się dokumenty potwierdzające prowadzenie działalności przez skarżącego (w postaci deklaracji VAT-7 J. P. za okres I-III 2016 r.), pomimo znajdujących się również m. in. w tych aktach decyzji o uznaniu J. P. za osobę bezrobotną oraz wydruki z CEiDG z informacją o zawieszeniu działalności gospodarczej J. P. Ponadto w tym samym pliku dokumentów ujawniono deklaracje VAT-7 za okres I-III 2016 r. żony skarżącego z zakresu prowadzonej przez nią działalności gospodarczej.

Ponadto Sąd zaznaczył, że w tej sprawie, jak i w wielu toczących się przed WSA problem unikania przedłożenia pełnej dokumentacji powtarza się regularnie za każdym razem w każdej sprawie, w której wystosowano wezwanie do przedłożenia dokumentów. Pełnomocnik skarżącego jednak nie odniósł się do tych braków i niejasności m. in. kwot przelewów dokonywanych pomiędzy kilkoma kontami małżonki skarżącego, nieprzedłożenia aktualnego zaświadczenia z Urzędu Pracy o statucie bezrobotnego, nieprzedłożenia dokumentacji wskazującej na cywilnoprawne obciążenia gospodarstwa domowego skarżącego, co skutkowało brakiem możliwości odniesienia się do tych obciążeń.

Odnosząc się do załączonego do sprzeciwu zaświadczenia stwierdzającego brak wpłat tytułem podatku dochodowego w 2016 r. Sąd wskazał, że z uwagi na ogrom niejasności zachodzących w sprawie okoliczność ta nie mogła przesądzić o przyznaniu skarżącemu prawa pomocy.

Jak zaznaczył Sąd skarżący, reprezentowany przez fachowego pełnomocnika, musi mieć świadomość negatywnych konsekwencji unikania przedstawienia swojej pełnej sytuacji majątkowej.

Końcowo Sąd zaznaczył, że na etapie rzetelnego wykazywania kondycji finansowej skarżącego nie ma znaczenia ilość spraw zawisłych przed Sądem, szczególnie gdy skarżący uchyla się od kompleksowego przedstawienia swojej sytuacji. Dopiero gdy zostaną wyjaśnione wszystkie okoliczności dotyczące stanu majątkowego strony i wykazane zostanie, że skarżący wymaga pomocy w postaci finansowania ze Skarbu Państwa, można będzie poruszyć kwestie wysokości tej pomocy w kontekście ilości spraw zawisłych przed Sądem.

Konkludując Sąd wskazał, że nie można przyjąć, iż skarżący ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych dołożył należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ich ponieść. W przedłożonej przez skarżącego dokumentacji jego aktualnego stanu majątkowego znajduje się wiele istotnych luk. Tymczasem uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania stronie prawa pomocy w żądanym zakresie. Ponadto odmowę przyznania prawa pomocy uzasadniało również podawanie przez stronę faktów, które nie znajdowały pokrycia w aktach sprawy (np. pożyczki od rodziny i znajomych) lub pozostawały w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (np. zaświadczenie CEiDG w zestawieniu z deklaracjami VAT skarżącego). W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, że ogrom niejasności i sprzeczności uniemożliwia ocenę sytuacji finansowej skarżącego. Zdaniem WSA, wybiórcze wykonywanie wezwań połączone ze sprzecznością oświadczeń składanych w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy wyklucza uwzględnienie wniosku skarżącego.

Pełnomocnik skarżącego złożył zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji, zarzucając mu naruszenie:

1. art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez nieprawidłowe jego zastosowanie będące skutkiem błędnej wykładni, przez co wnioskodawcy odmówiono przyznania prawa pomocy, podczas gdy na podstawie przedstawionych dokumentów wnioskodawca spełnia przesłanki przyznania mu prawa pomocy,

2. art. 245 § 3 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, będące skutkiem błędnej oceny sytuacji materialnej i możliwości finansowych wnioskodawcy, a w konsekwencji odmowa przyznania prawa pomocy,

3. art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego poprzez nieprawidłowe jego zastosowanie, będące skutkiem błędnej wykładni, przez co Sąd błędnie uznał, że żona wnioskodawcy ma obowiązek ponoszenia kosztów związanych z toczącym się postępowaniem, podczas gdy obowiązek ten dotyczy jedynie realizacji celów rodziny.

4. błędną ocenę materiału dowodowego przedstawionego przez wnioskodawcę, skutkującego nieprawidłowym ustaleniem sytuacji finansowej wnioskodawcy i odmową przyznania prawa pomocy w sytuacji spełnienia ustawowych przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

W uzasadnieniu zażalenia podniósł, że WSA błędnie ocenił zebrany materiał dowodowy, co skutkowało nieprawidłową oceną sytuacji finansowej skarżącego, która faktycznie uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Sąd całkowicie pominął kwestię ciążących na skarżącym zobowiązań i ich łączną kwotę oraz to, że skarżący - chcąc przynajmniej częściowo pokryć koszty wniesionych skarg - w 21 sprawach uiścił opłaty w łącznej kwocie 18 000 zł, natomiast nie ma już środków na opłacenie 76 skarg, zaś rozpatrywanie każdego wniosku w oderwaniu od pozostałych spraw prowadzi do błędnych ustaleń faktycznych (sytuacja majątkowa skarżącego jest bowiem każdorazowo oceniana w kontekście możliwości uiszczenia opłaty od pojedynczej skargi, a nie wszystkich opłat łącznie). Skarżący zwrócił też uwagę, że w związku z rozbiciem całości postępowania na 97 spraw jest zmuszony wielokrotnie ponosić te same koszty w sprawach różniących się jedynie datą wystawionej faktury oraz kwotą widniejącą na niej. Takie postępowanie stanowi tylko dodatkową uciążliwość dla skarżącego i zmusza do ponoszenia kosztów wielokrotnie wyższych niż byłoby to możliwe w przypadku połączenia spraw. Zdaniem autora zażalenia, wniosek o przyznanie prawa pomocy został rozpoznany w sposób nieprawidłowy, z pominięciem wysokości wierzytelności ciążących na skarżącym oraz wysokości opłat, które skarżący jest zmuszony uiścić. Skoro w stosunku do skarżącego bezskutecznie toczą się postępowania egzekucyjne na łączną kwotę przekraczającą 3.500.000 zł, to skarżący nie posiada żadnych środków finansowych (w tym oszczędności), wartościowych ruchomości i nieruchomości oraz bieżących dochodów umożliwiających uiszczenie opłat od skarg na decyzje Dyrektora Izby Celnej w Katowicach. W ocenie autora zażalenia, odmowa przyznania prawa pomocy w przypadku skarżącego jest równoznaczna z pozbawieniem prawa do sądu, które jest jednym z konstytucyjnych praw jednostki.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy procesowej, wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 p.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Wniesione zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).

W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, bowiem skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację majątkową, zaś w złożonej dokumentacji znalazły się niejasne lub sprzeczne informacje.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy, uznając w efekcie, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z tych oświadczeń. Mimo wezwania (wystosowanego w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego, wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a.) skarżący nie przedstawił bowiem dokumentów i informacji szczegółowo wyliczonych w zaskarżonym postanowieniu. Sąd pierwszej instancji trafnie również zwrócił uwagę na sprzeczności i wątpliwości rysujące się wskutek analizy tej części dokumentacji, którą skarżący przedstawił. W związku z powyższym nie można mówić o tym, że skarżący uprawdopodobnił zasadność złożonego przez siebie wniosku.

Za uwzględnieniem zażalenia nie mogły również przemawiać zarzuty wskazujące na pominięcie przez Sąd pierwszej instancji okoliczności, że skarżący uiścił już opłaty sądowe w łącznej kwocie 18.000 zł i że ma obowiązek uiszczenia tego rodzaju opłat jeszcze w 76 innych sprawach. Odniesienie sytuacji majątkowej i finansowej strony domagającej się przyznania prawa pomocy do ciążących na tej stronie kosztów wszystkich postępowań sądowych przez nią zainicjowanych może bowiem (i powinno) nastąpić, jednak dopiero wówczas, gdy wspomniana sytuacja majątkowa i finansowa została w sposób rzetelny i wiarygodny przedstawiona. Tymczasem skarżący nie udokumentował w pełni swojej sytuacji majątkowej, do czego był zobowiązany.

Ponadto za uchyleniem zaskarżonego postanowienia nie przemawiał również zarzut naruszenia art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zwalnia bowiem małżonków z obowiązku ponoszenia wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, podejmowania starań w celu zapewnienia potrzeb bytowych rodziny i wzajemnego wspierania się małżonków w wypełnianiu obowiązków małżeńskich i rodzinnych. W toku postępowania o przyznanie prawa pomocy dopuszczalne (a niekiedy konieczne) jest domaganie się od wnioskodawcy - z powołaniem się na art. 23 i art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - przedłożenia dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i finansowej małżonka. Niemniej jednak celem tego wezwania powinna być ocena, czy w konkretnym przypadku można obiektywnie oczekiwać, że wsparcie małżonka (związane - co wskazano wyżej - przede wszystkim z zapewnieniem środków utrzymania) pozwoli stronie zobowiązanej do poniesienia kosztów postępowania na poczynienie oszczędności na poczet tych kosztów, co niewątpliwie miałoby znaczenie z punktu widzenia przyznania prawa pomocy (zob. m.in. postanowienia NSA: z 15 kwietnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 170/16, z 17 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 472/16, z 30 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 505/16). Na tle tego zarzutu podkreślenia wymaga, że z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, iż powodem odmowy przyznania prawa pomocy tylko w niewielkim zakresie były braki związane ze zobrazowaniem kondycji finansowej małżonki skarżącego, zaś zasadnicze argumenty Sądu pierwszej instancji odnosiły się do nierzetelnego przedstawienia przez skarżącego informacji i dokumentów dotyczących przede wszystkim jego sytuacji finansowej i majątkowej.

Wbrew konkluzji zażalenia, w okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć, że odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych narusza prawo do sądu określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Do naruszenia tego przepisu mogłoby dojść wówczas, gdyby sąd odmówił stronie przyznania prawa pomocy mimo ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżący nie przedstawił Sądowi pierwszej instancji wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Na marginesie jedynie wskazać należy, że skarżący, mimo deklarowanej, złej sytuacji majątkowej przez cały czas trwania postępowania sądowoadministracyjnego korzystał z usług ustanowionego przez siebie, profesjonalnego pełnomocnika, co budzi dodatkowe wątpliwości w zakresie jego możliwości finansowych.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.