Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 59/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2018-04-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 23 ust. 1,  art. 2 pkt 7,  art. 9   ust. 2 art. 12 ust. 2
journal: Dz.U. 2016 poz 169
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów
article: art. 7,  art. 77,  art. 80,  art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędziowie Sędzia WSA Ewa Janowska (spr.) Sędzia WSA Daria Sachanbińska Protokolant Referent stażysta Katarzyna Działek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 października 2017 r., [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Opola z dnia 23 czerwca 2017 r., nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu na rzecz skarżącego A. G. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez A. G. - reprezentowanego przez pełnomocnika, jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 października 2017 r., nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Kierownika Wydziału Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu, działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Opola, z dnia 23 czerwca 2017 r., nr [...], uznającą, że wypłacone skarżącemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi.

Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z dnia 9 sierpnia 2013 r. (data wpływu do organu 14 sierpnia 2013 r.) A. G. zwrócił się do Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W wyniku rozpatrzenia powyższego wniosku, Inspektor Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu, działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Opola, decyzją z dnia 16 sierpnia 2013 r., nr [...], przyznał A. G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500,00 zł miesięcznie na okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. W decyzji organ wskazał, że świadczenie będzie wypłacane do 30 dnia każdego miesiąca, ponadto pouczył m.in. o tym, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny (np. urodzenie dziecka), uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba pobierająca to świadczenie jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia.

Postanowieniem z dnia 2 marca 2015 r. Inspektor Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu, wznowił z urzędu postępowanie w sprawie zakończonej decyzją z dnia 16 sierpnia 2013 r., przyznającą A. G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wskazał, że 10 października 2014 r. wpłynął do organu odpis skrócony aktu małżeństwa, z którego wynika, że B. G. [...] 2010 r. zawarła związek małżeński z R. R., co nie było wiadome organowi przy rozpatrywaniu wniosku A. G., a miało wpływ na ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Następnie, decyzją z dnia 8 kwietnia 2015 r., nr [...], Dyrektor Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu, działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Opola, uchylił decyzję z dnia 16 sierpnia 2013 r., nr [...] oraz orzekł o nieprzyznaniu A. G. świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wskazał, że zawarcie w dniu [...] 2010 r. związku małżeńskiego między B. G. a R. R. spowodowało, że rodzina A. G. składa się z trzech, a nie jak wskazano we wniosku - dwóch osób. Uwzględniając zatem w dochodach rodziny również dochód R. R., świadczenie z funduszu alimentacyjnego A. G. nie przysługuje z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego.

Zawiadomieniem z dnia 8 września 2016 r. Inspektor Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu, poinformował A. G. o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2013/2014 w związku ze zmianą składu i dochodów rodziny.

Następnie, decyzją z dnia 27 października 2016 r., Dyrektor Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu, na podstawie art. 23 ust. 1 i ust.1a) w związku z art. 2 pkt 7 lit. b) i pkt 12, art. 9 ust. 2, art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2016 r. poz. 169, z późn. zm.), uznał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł, zostało nienależnie pobrane przez A. G. i podlega zwrotowi wraz z odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu organ zrelacjonował przebieg postępowania, następnie przywołał treść art. 2 pkt 7 lit. b) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i wskazał, że realia niniejszej sprawy wypełniają przesłanki tego przepisu.

W wyniku rozpatrzenia odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 31 marca 2017 r., uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Kolegium zwróciło uwagę, że z akt sprawy nie wynika, aby strona miała świadomość kto, zgodnie z przepisami, wchodzi w skład rodziny, a co za tym idzie brak było wystarczających dowodów dla uznania, że strona świadomie wprowadziła organ w błąd nie podając wśród członków rodziny ojczyma – R. R. W szczególności zauważyło, że organ pierwszej instancji w toku całego postępowania nie pouczył strony o tym, kto wchodzi w skład rodziny. W związku z tym wskazano, że organ pierwszej instancji, chcąc zastosować art. 2 pkt 7 lit. b) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w ramach ponownego rozpatrywania sprawy powinien ustalić, czy w sprawie wystąpiła przesłanka umyślnego wprowadzenia organu w błąd przez stronę. Jednocześnie Kolegium zaleciło organowi pierwszej instancji zbadanie, czy w sprawie nie zachodzą pozostałe przesłanki do uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane.

Na skutek ponownego rozpoznania sprawy, decyzją z dnia 23 czerwca 2017 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 23 ust. 1 i ust. 1a) w związku z art. 2 pkt 7 lit. c), art. 12 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, Kierownik Wydziału Świadczeń Rodzinnych w Miejskim Centrum Świadczeń w Opolu uznał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł, zostało nienależnie pobrane przez A. G. i podlega zwrotowi. W uzasadnieniu organ wskazał, że w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, na okres świadczeniowy 2013/2104. Pokreślił, że zgodnie z art. art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ilekroć w ustawie mowa jest o nienależnie pobranym świadczeniu, oznacza to świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej albo z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do tego świadczenia. Wobec powyższego organ uznał, wypłacone stronie świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. w kwocie 6.000,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i stosownie do art. 23 ust. 1 i ust. 1a w związku z art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy, A. G. jest obowiązany do zwrotu tego świadczenia bez ustawowych odsetek za opóźnienie.

Pismem z dnia 20 lipca 2017 r. A. G., reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł odwołanie od powyższej decyzji. Podniósł, że organ pierwszej instancji nie zastosował się do zaleceń Kolegium wskazanych w decyzji z dnia 31 marca 2017 r., w szczególności zarzucił organowi nieprzeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony co do stanu jej świadomości w zakresie celowości lub jej braku przy wprowadzeniu organu w błąd co do składu rodziny. Wskazał, że postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia należy odróżnić od postępowania w sprawie zwrotu tego świadczenia, choć zauważył, że obie te kwestie mogą być rozstrzygnięte jedną decyzją administracyjną. W drugim przypadku powinna być jednak brana pod uwagę ewentualna zła wiara składającego oświadczenie o składzie rodziny. Ponadto zauważył, że organ pierwszej instancji podczas składania wniosku nie pouczył go o zasadach ustalania członków rodziny, w szczególności nie wyjaśnił, że mąż matki powinien zostać wymieniony we wniosku. Mając powyższe na uwadze wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania pierwszej instancji w całości.

W wyniku rozpoznania odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu opisaną na wstępie decyzją z dnia 30 października 2017 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Uzasadniając swoje stanowisko Kolegium przedstawiło przebieg dotychczasowego postępowania w sprawie, po czym zacytowało treść art. 2 pkt 7 lit.c) ustawy, zgodnie z którym, ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, akcentując, że w sprawie została wypełniona ostatnia spośród wymienionych w tym przepisie przesłanek, ponieważ organ pierwszej instancji postanowieniem z dnia 2 marca 2015 r., wznowił z urzędu postępowanie w sprawie zakończonej decyzją własną z dnia 16 sierpnia 2013 r., przyznającą A. G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500,00 zł miesięcznie na okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r., a następnie decyzją z dnia 8 kwietnia 2015 r., uchylił tę decyzję. Zgodnie zatem z art. 23 ust. 1 ustawy, A. G. jest obowiązany do zwrotu pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Kolegium podniosło, że dla wypełnienia przesłanek z art. 2 pkt 7 lit. c) w zw. z art. 23 ust. 1 ustawy nie tylko nie jest wymagane, ale jako niedopuszczalne należy ocenić badanie, czy strona celowo wprowadziła organ administracji publicznej w błąd co do składu rodziny, tak jak ma to miejsce w przypadku art. 2 pkt 7 lit. b) ustawy. Przeciwne stanowisko powodowałoby wykroczenie poza przesłanki ustawowe i stanowiłoby niedopuszczalnie rozszerzającą wykładnię tych przepisów. Regulacje stanowiące podstawę prawną zaskarżonej decyzji nie zawierają bowiem elementu winy. Na podstawie ww. przepisów sytuacja, w której w trybie wznowieniowym uchylono decyzję przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego, wprost obliguje organ do wydania decyzji uznającej świadczenie za nienależnie pobrane i zobowiązującej do jego zwrotu. W ocenie Kolegium, brak jest również podstaw do odstąpienia od wykładni językowej art. 2 pkt 7 lit. c) i art. 23 ust. 1 ustawy, skoro przepisy te są jasno sformułowane i nie budzą wątpliwości interpretacyjnych, a badanie świadomości strony co do wprowadzenia organu w błąd uregulowane jest w innym przepisie - art. 2 pkt 7 lit. b) ustawy. Jako niezasadny Kolegium uznało ponadto zarzut odwołania dotyczący braku zastosowania się przez organ pierwszej instancji do zaleceń Kolegium. W tym zakresie wyjaśniło, że w decyzji z dnia 31 marca 2017 r., zawarto wskazania co do ponownego przeprowadzenia przez organ pierwszej instancji postępowania w trybie art. 2 pkt 7 lit. b) ustawy, która stanowiła podstawę decyzji organu pierwszej instancji z dnia 27 października 2016 r., nr [...]. Jednocześnie Kolegium zaleciło dokonanie analizy, czy w sprawie będą miały zastosowanie inne przesłanki z art. 2 pkt 7 ustawy. Skoro zatem organ pierwszej instancji ustalił, że zastosowanie w sprawie znajdzie art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy, zatem bezprzedmiotowym, w ocenie Kolegium, było badanie przez ten organ przesłanek z art. 2 pkt 7 lit. b) ustawy.

W skardze na rozstrzygnięcie organu odwoławczego, A. G., nadal reprezentowany przez pełnomocnika podniósł zarzut:

1) naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to art. 23 ust 1 i art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez niewłaściwą wykładnię tych przepisów sprowadzającą się do tezy, iż wystarczającą przesłanką orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest wydanie decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiającej prawa do świadczenia, natomiast bez znaczenia prawnego jest stan świadomości osoby pobierającej świadczenie.

2) naruszenia przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, a to art. 136 §1 k.p.a. 77 K.p.a. i art. 86 K.p.a. poprzez nie przeprowadzenie dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów oraz zaniechanie zlecenia przeprowadzenia tego postępowania organowi pierwszej instancji w celu ustalenia, czy strona w sposób "świadomy" wprowadziła organ administracyjny w błąd co składu rodziny w celu uzyskania nienależnego świadczenia oraz zaniechanie przeprowadzenia przez organ administracyjny dowodu z przesłuchania strony na powyższą okoliczność. Stosownie do powyższych zarzutów wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie na jego rzecz poniesionych kosztów postępowania według norm przepisanych. Uzasadniając swoje stanowisko wskazał, że w wyniku ponownego rozpoznania sprawy organ pierwszej instancji wydał decyzję z dnia 23 czerwca 2017 r., która w zakresie rozstrzygnięcia - zobowiązując skarżącego do zwrotu świadczenia - jest tożsama z poprzednią decyzją tegoż organu. Organ zmienił jednak podstawę prawną wydanej decyzji powołując się na art. 2 pkt. 7 lit. c) ustawy zamiast powołanego w poprzedniej decyzji art. 2 pkt 7 lit. b) tej ustawy. Odwołując się do linii orzeczniczej, jak powstała w związku z postępowaniami o zwrot nienależnego świadczenia akcentował, że należy odróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od pojęcia "pobierania nienależnego świadczenia". Pierwsze z wymienionych pojęć jest kategorią obiektywną. Dla uznania, iż świadczenie jest nienależne wystarczające jest stwierdzenie, iż obiektywnie zaistniały okoliczności przewidziane w art. 2 pkt. 7 lit. a-f) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, tj. np. wypłacono je bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, zaistniały okoliczności powodujące ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Spełnienie kryteriów obiektywnych wystarczające jest do wydania decyzji o uznaniu świadczenia za nienależne. Pojęcie "pobierania nienależnego świadczenia" odwołuje się natomiast do kryteriów subiektywnych związanych ze świadomością osoby pobierającej świadczenie. Do wypełnienia tego pojęcia dochodzi wówczas, gdy strona pobiera świadczenie w złej wierze, tj. gdy wie lub przynajmniej w świetle okoliczności powinna wiedzieć, że świadczenie jej się nie należy. Warunkiem zatem orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia jest ustalenie, iż osoba je pobierająca była świadoma tego, iż pobiera świadczenie jej nienależne. W przypadku braku odpowiedniego pouczenia strony o okolicznościach skutkujących utratą prawa do świadczenia wykluczyć należy świadomość strony o tym, iż pobiera świadczenie jej nienależne. W ocenie skarżącego, badanie stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie nie zostało ograniczone jedynie do przypadku, gdy świadczenie zostało przyznane lub wypłacone w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd organu przez tą osobę. Podstawą orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia musi być zatem ustalenie złej wiary podmiotu pobierającego świadczenie również w przypadku uprzedniego wydania decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiającej przyznania świadczenia. W związku z powyższym, zdaniem skarżącego, organ odwoławczy dopuścił się naruszenia prawa materialnego dokonując odmiennej wykładni art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt lit. c) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W dalszej kolejności skarżący podnosił, że materiał dowodowy zgromadzony w dotychczasowym postępowaniu nie dawał podstaw do ustalenia, iż miał świadomość, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego mu nie przysługuje. Wskazał, że definicja rodziny zawarta w art. 2 pkt 12 ustawy odbiega od potocznego rozumienia tego pojęcia. O zaliczeniu danej osoby do rodziny, w rozumieniu ustawy, nie decydują kryteria pokrewieństwa, wspólnego zamieszkiwania, prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, czy istnienia pomiędzy członkami rodziny obowiązku alimentacyjnego. Definicja przyjęta w ustawie różni się także od definicji rodziny przyjętej w innych aktach prawnych. Akcentował, że złożony wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie zawierał stosownego pouczenia, o tym kogo należy uwzględnić we wniosku jako członka rodziny w rozumieniu ustawy. Podkreślił, iż w odwołaniu wskazywał na konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego o dowód z przesłuchania strony w celu stwierdzenia, czy miał świadomości tego, iż jego ojczym winien zostać uwzględniony we wniosku jako członek rodziny wnioskodawcy. Zatem, organ odwoławczy w przypadku istniejących braków postępowania powinien je uzupełnić przez przeprowadzenie tego dowodu lub też zlecić przeprowadzenia go organowi pierwszej instancji. Zaniechanie przeprowadzenia odpowiednich czynności organ odwoławczy, świadczy o naruszeniu przez Kolegium art. 77, art. 86 i art. 136 § 1 K.p.a.

W odpowiedzi na skargę, Kolegium podtrzymując stanowisko w sprawie wniosło o oddalenie skargi. Dodatkowo odnosząc się do zarzutów odwołania wskazało, że dla wypełnienia przesłanek z art. 2 pkt 7 lit. c) w zw. z art. 23 ust. 1 ustawy, nie jest dopuszczalne badanie, czy strona celowo wprowadziła organ administracji publicznej w błąd co do składu rodziny. Przeciwne stanowisko powodowałoby wykroczenie poza przesłanki ustawowe i stanowiłoby niedopuszczalnie rozszerzającą wykładnię tych przepisów. Normy stanowiące podstawę prawną zaskarżonej decyzji nie zawierają bowiem elementu winy. Na podstawie ww. przepisów sytuacja, w której - w trybie wznowieniowym - uchylono decyzję przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego, obliguje organ do wydania decyzji uznającej świadczenie za nienależnie pobrane i zobowiązującej do jego zwrotu. Z kolei badanie świadomości strony co do wprowadzenia organu w błąd uregulowane jest w innym przepisie - art. 2 pkt 7 lit. b) ustawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188, z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Stosownie do art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm. – zwanej dalej P.p.s.a.), sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla zaskarżony akt w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (§ 1 pkt 1); jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność orzeczenia w całości lub części (§ 1 pkt 2); stwierdzenie wydania aktu z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (§ 1 pkt 3).

W myśl art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzygając daną sprawę nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, a stosownie do art. 135 P.p.s.a. sąd może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Przeprowadzona przez Sąd, w granicach tak określonej kognicji, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 P.p.s.a - poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, wykazała, że akty te zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Przedstawienie przyczyn, które legły u podstaw takiej oceny Sądu, rozpocząć trzeba od przypomnienia, że przedmiot zaskarżenia w niniejszej sprawie stanowi decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 października 2017 r., nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Kierownika Wydziału Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu z dnia 23 czerwca 2017 r., nr [...], mocą której organ ten uznał wypłacone skarżącemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł za świadczenie nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji (Dz. U. z 2017 r., poz.489, z późn. zm. - zwanej nadal ustawą), regulujące zasady i tryb postępowania w sprawach przyznawania i wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W związku z powyższym wskazać należy, iż zgodnie z art. 9 ww. ustawy, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia (ust. 1), albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności bezterminowo i jednocześnie świadczenia te przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł (ust. 2). Stosownie do art. 2 pkt 11 ustawy, osobą uprawnioną jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja stała się bezskuteczna.

W myśl art. 2 pkt 7 ustawy "nienależnie pobranym świadczeniem" jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego :

a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,

b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,

c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,

d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów,

e) (uchylona),

f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję,

g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b.

Zgodnie natomiast z art. 23 ust. 1 i 1a) tej ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Z zestawienia treści przepisów ustawy wynika, iż statuują one zarówno obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń (art. 23 ust.1 ), a także zawierają definicję ustawową świadczenia nienależnie pobranego (art. 2 pkt 7 lit. a-g). Sąd w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane, konieczne jest wystąpienie przesłanek określonych art. 2 pkt 7 ustawy, tj. muszą zaistnieć okoliczności powodujące ustanie prawa do pobierania świadczenia, pobierający świadczenie musi być wcześniej pouczony o konsekwencjach takich okoliczności, pobierający złożył nieprawdziwe oświadczenie lub sfałszował dokumenty albo zaszły inne przypadki świadomego wprowadzenia w błąd organu. Wszystkie przesłanki wskazane w tym przepisie odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 3263/14 – dostępny na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych www.orzeczeniansa.gov.pl).

Zdaniem Sądu, w kontekście powyższego, w okolicznościach faktycznych sprawy przyjęcie, że pobrane przez A. G. świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit.c) ustawy wymagało wykazania negatywnego zachowania skarżącego ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Powyższe wynika z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 w zw. z art. 23 ustawy, obowiązek zwrotu został połączony nie tylko z samym pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Zauważyć jednak należy, iż pojęcia te nie są pojęciami tożsamymi, w orzecznictwie zawraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje miedzy innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej, lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Powyższe dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna poobierać świadczeń, jak również osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny w postaci świadomego i celowego działania wbrew pouczeniu (por. wyrok NSA z dnia 24 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 268/14; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 27 kwietnia 2017 r., sygn. akt IV SA/Wr 72/17; wyrok WSA w Opolu z dnia 21 lipca 2016 r., sygn. akt II SA/Op 218/16 – wszystkie dostępne na ww. stronie internetowej). Dodać w tym miejscu wypada, że pogląd o konieczności rozróżnienia między "świadczeniem nienależnym" a "świadczeniem nienależnie pobranym" ukształtował się na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy o zapobieganiu bezrobociu. W ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie ma pojęcia "świadczenia nienależnego". W art. 23 i art. 2 pkt 7 ustawy mowa jest o "świadczeniu nienależnie pobranym", zatem do pojęcia "świadczenia nienależnego", należy odnieść wykładnię wypracowaną na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie ma bowiem racjonalnych przesłanek, aby zakres tych samych pojęć interpretować odmiennie na gruncie różnych wprawdzie ustaw, ale z tej samej dziedziny szeroko pojętej pomocy społecznej. Zatem, skoro przepis art. 2 pkt 7 ustawy mówi o świadczeniu nienależnie pobranym, to należy przyjąć, że świadczeniem takim jest każdy z rodzajów wymienionych enumeratywnie w tym przepisie, o ile spełnione zostają ogólne przesłanki nienależności świadczenia - obiektywna i subiektywna. Obiektywną przesłanką jest brak uprawnień do świadczenia, przesłanką subiektywną będzie świadomość nieprzysługiwania świadczenia, którą można przypisać osobie uprawnionej już w dacie otrzymania świadczenia. Dopiero zaistnienie obydwu przesłanek pozwoli na wniosek, że świadczenie zostało nienależnie pobrane. Innymi słowy, o tym czy świadczenie zostało pobrane nienależnie w rozumieniu tego przepisu nie będzie decydować sam fakt, że za dany okres się ono nie należało, ale to na ile do jego pobrania - jako nienależnego - przyczyniła się strona, przemilczając z naruszeniem prawa fakty, których skutki prawne były jej znane. To z kolei wymaga odniesienia się do przekazywanych jej w tej materii przez organ orzekający o świadczeniach z funduszu alimentacyjnego pouczeń. W sytuacji bowiem, gdy ustawodawca przyjął założenie, że wszystkie przesłanki ustania uprawnienia, wprost wymienione w art. 19 ust. 1 ustawy, jak i w nim niewymienione, powinny być komunikowane bezzwłocznie organowi, to tym samym przyjął, że strona powinna posiadać rzetelną wiedzę o katalogu tych faktów, dostarczoną przez organ w toku postępowania. Na gruncie prawa publicznego nie obowiązuje bowiem zasada, zgodnie z którą nieznajomość prawa szkodzi. Przeciwnie obowiązuje zasada nakazująca organowi administracji publicznej najpierw zadbać o należyty stan świadomości prawnej strony, a dopiero po wypełnieniu tego obowiązku - nakładać na niesumiennych świadczeniobiorców ciężary, które ustawodawca związał z nieprawidłowym sposobem wykonywania prawa do świadczenia. W tym zaś aspekcie analizy materiału dowodowego zgromadzonego w aktach organy nie przeprowadziły, w szczególności nie przesłuchały na tę okoliczność skarżącego. Nie ustaliły zatem i nie oceniły podstawowych elementów stanu faktycznego, warunkujących prawidłowe zastosowanie w sprawie odpowiednich norm prawa materialnego, naruszając tym samym w stopniu istotnym przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.

Niezależnie od powyższego, stwierdzić również należy, że dla stwierdzenia, że skarżący pobrał świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres 2013/2014 w sposób nienależny nie jest także wystarczające powołanie się na okoliczność, że organ uchylił decyzję przyznającą to świadczenie. Uchylenie decyzji, wbrew twierdzeniu Kolegium, nie obliguje organ do wydania decyzji uznającej świadczenie za nienależnie pobrane i zobowiązującej do jego zwrotu. W przedmiotowej sprawie uchylenie decyzji przyznającej świadczenie nastąpiło na skutek błędnego ustalenia składu osobowego rodziny skarżącego, a w konsekwencji błędnego wyliczenie dochodu przypadającego na członka w rodzinie. Niewątpliwe oznacza to, że wypłacone świadczenie jest świadczeniem nienależnym. Jednakże, jak wskazano powyżej, osoby uprawnione do alimentów nie mogą ponosić żadnych negatywnych konsekwencji niezawinionych przez siebie działań. Zauważyć należy, iż skarżący zarówno w odwołaniu jak i skardze konsekwentnie podnosił, iż nie został pouczony przez organ o zasadach ustalania członków rodziny, w szczególności nie wyjaśniono mu, że mąż matki powinien zostać wymieniony we wniosku. kogo należy uznać za członka rodziny. Zarzucił również organowi nieprzeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony co do stanu jego świadomości w zakresie celowości lub jej braku przy wprowadzeniu organu w błąd co do składu rodziny. Podnoszone przez skarżącego kwestie nie zostały jednak poddane przez organy stosownej ocenie. Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela pogląd zaprezentowany przez WSA w Szczecinie w wyroku z dnia 31 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 418/17, że dla uznania za nienależnie pobrane świadczeń nie wystarcza powołanie się na uchylenie decyzji przyznającej świadczenie w wyniku wznowienia postępowania. Należy jeszcze wykazać negatywne zachowanie skarżącej nakierowane na bezprawne skorzystanie ze środków publicznych. Zauważyć bowiem należy, że zarówno uchylenie decyzji, po wznowieniu postępowania, jak i stwierdzenie nieważności decyzji przyznającej świadczenie zostały wymienione w art. 2 pkt 7 lit.c) ustawy. Literalne brzmienie tego przepisu mogłoby sugerować, że chodzi o każdy przypadek stwierdzenia nieważności decyzji przyznającej świadczenie, czy każde uchylenie decyzji po wznowieniu postępowania. Jednakże systemowa i celowościowa wykładnia art. 2 pkt 7 i art. 23 ustawy przemawia za wykładnią zaprezentowaną wyżej, na co wskazują również przeważające poglądy judykatury. Należy też zwrócić uwagę, że literalne odczytanie normy art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy oznaczałoby obowiązek zwrotu świadczenia w sytuacji, gdy decyzję przyznającą świadczenie uchylono po wznowieniu postępowania bądź stwierdzono jej nieważność z przyczyn obiektywnych, niezawinionych przez osobę uprawnioną, niespowodowanych jej świadomym zachowaniem. Prowadziłoby do zatarcia różnicy pomiędzy świadczeniem nienależnym a nienależnie pobranym. Ustawodawca, nakazuje zwrot świadczenia nienależnie pobranego a nie świadczenia nienależnego. Należy założyć racjonalne posługiwanie się przez ustawodawcę pojęciem świadczenia nienależnie pobranego a nie nienależnego.

Powyższe przemawia za uznaniem, że organy stosując błędną wykładnię art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów niezasadnie uznały wypłacone skarżącemu świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązały go do zwrotu tego świadczenia. W ocenie Sądu, badanie stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie nie zostało ograniczone jedynie do przypadku, gdy świadczenie zostało przyznane lub wypłacone w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd organu przez tą osobę (art. 2 pkt 7 lit.b ustawy), lecz do każdego przypadku enumeratywnie wymienionego w art. 2 pkt 7 ustawy. Z uwagi na powyższe, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a., o czym orzeczono jak w punkcie pierwszym wyroku. Rozstrzygnięcie dotyczące kosztów postępowania, zawarte w punkcie drugim wyroku, uzasadnia przepis art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. Na wysokość tych kosztów, składa się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącego w kwocie 480 zł oraz opłata skarbowa uiszczona od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ pierwszej instancji mając na uwadze treść art. 153 P.p.s.a. uwzględni sformułowane powyżej poglądy prawne i dokona prawidłowej wykładni art. 2 pkt 7 ustawy, ponadto uzupełni materiał dowodowy w przedstawionych wyżej kierunkach w szczególności ustali, czy skarżący został pouczony przez organ o zasadach ustalania członków rodziny, a w konsekwencji, czy w sprawie wystąpiła przesłanka umyślnego wprowadzenia organu w błąd przez skarżącego. Dopiero bowiem pełne ustalenia faktyczne i kompletne rozważania prawne pozwolą na wydanie prawidłowej decyzji, to jest takiej, która spełniać będzie wszystkie wymagania przewidziane w art. 107 § 3 K.p.a.