Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 244/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2020-12-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 119 pkt 2, art. 120, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 153, art. 250 par. 1
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 par. 1, art. 77 par. 1, art. 80, art. 138 par. 1 pkt 1, art. 145 par. 1 pkt 5, art. 146 par. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: par. 2 pkt 1, par. 4 ust. 1-3, par. 21 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 18
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu - tekst jedn.
article: art. 17 ust. 1 pkt 1, art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: art. 4 ust. 1
journal: Dz.U. 2019 poz 1455
law: Ustawa z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Asesor WSA Anna Dębowska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi E.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat A.U. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. A 17 lok. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej E. S. z urzędu. dc


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.), powołanej dalej jako: "u.ś.r.", Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z [...] r., nr [...] o uznaniu za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych – świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki na dzieckiem T. S. za okres od 1 maja do 31 grudnia 2014 r. w wysokości 800,00 zł miesięcznie, za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 r. w wysokości 1 200,00 zł miesięcznie, za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2016 r. w wysokości 1 300,00 zł miesięcznie, za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2017 r. w wysokości 1 406,00 zł miesięcznie, za okres od 1 stycznia do 30 września 2018 r. w wysokości 1 477 zł miesięcznie oraz o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych – świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem T.S. za okres od 1 maja do 31 grudnia 2014 r. w wysokości 800,00 zł miesięcznie, za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 r. w wysokości 1 200,00 zł miesięcznie, za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2016 r. w wysokości 1 300,00 zł miesięcznie, za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2017 r. w wysokości 1 406,00 zł miesięcznie, za okres od 1 stycznia do 30 września 2018 r. w wysokości 1 477 zł miesięcznie, łącznie w kwocie 66 565,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi do dnia wydania decyzji z 15 listopada 2019 r. w wysokości 14 670,95 zł, co łącznie stanowi kwotę 81 235,95 zł.

W uzasadnieniu organ drugiej instancji przedstawiając stan faktyczny i prawny sprawy podniósł, że wskazaną decyzją organ pierwszej instancji orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem oraz o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia w łącznej kwocie wraz z odsetkami w wysokości 81 235,95 zł.

W odwołaniu od tej decyzji E.S. zaprzeczyła, że celowo i świadomie wprowadziła organ w błąd składając wniosek o przyznanie świadczeń oraz, że została pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń. Wskazała, że jest osobą niepełnosprawną, niezdolną do pracy oraz posiadającą ograniczona zdolność rozumienia przepisów administracyjnych, w tym regulujących zasady przyznawania świadczeń.

Organ drugiej instancji utrzymując w mocy decyzję z [...] r. podniósł, że 27 maja 2014 r. E.S. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko T.S.. We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem T.S., skarżąca poprzez złożenie podpisu potwierdziła, że została pouczona o przesłankach warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W treści druku wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca została pouczona o zasadach przyznania tego świadczenia wynikających z art. 17 u.ś.r. Ponadto formularz wniosku zawiera oświadczenia dotyczące ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz pouczenie o obowiązku informowania organu o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczeń (część 2 wniosku). Skarżąca potwierdziła własnoręcznym podpisem, że zapoznała się z tymi pouczeniami. Podpisała także sformułowane we wniosku oświadczenie, że zawarte we wniosku dane są prawdziwe oraz pouczenie, że niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowania w sprawie świadczeń rodzinnych o zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Skarżąca miała obowiązek zapoznania się z pouczeniem. Złożenie pod nim podpisu stanowi dowód na zapoznanie się z jego treści. Skarżąca starając się o świadczenia powinna przynajmniej w minimalnym zakresie zapoznać się z przepisami regulującymi zasady przyznawania świadczeń, gdyż jest wnioskodawcą i bierze pełną odpowiedzialność za dane zawarte w dokumentach. 27 maja 2014 r. skarżąca, pouczona o odpowiedzialności karnej, złożyła oświadczenie, w którym wspomniała o rencie rodzinnej po zmarłym ojcu.

Prezydent Miasta Ł. decyzją z [...] r., nr [...], zmienioną decyzją z [...] r., nr [...], zmienioną decyzją z [...] r., nr [...] przyznał skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem T.S. na okres od 1 maja do 31 grudnia 2014 r. w wysokości 800,00 zł miesięcznie, na okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 r. w wysokości 1 200,00 zł miesięcznie, na okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2016 r. w wysokości 1 300,00 zł miesięcznie, na okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2017 r. w wysokości 1 406,00 zł miesięcznie, na okres od 1 stycznia do 30 września 2018 r. w wysokości 1 477,00 zł miesięcznie.

31 maja 2019 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. wpłynęła informacja z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie ustalenia niezbędnego okresu ubezpieczenia, w której stwierdzono, że skarżąca ma ustalone prawo do renty socjalnej od 1 października 2003 r.

16 lipca 2019 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. wpłynęła informacja z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w której stwierdzono, że skarżąca ma ustalone prawo do renty socjalnej od 1 maja 2004 r.

23 sierpnia 2019 r. skarżąca składając wniosek o zasiłek rodzinny oświadczyła, że otrzymuje rentę rodzinną oraz rentę socjalną od wielu lat.

W ocenie organu drugiej instancji, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od 1 maja 2014 r. nastąpiło zatem w związku ze świadomym działaniem skarżącej polegającym na wprowadzeniu w błąd przez przemilczenie faktu ustalenia prawa do renty socjalnej od 1 maja 2004 r., co miało wpływ na przyznanie i wypłatę świadczenia pielęgnacyjnego od 1 maja 2014 r. Nie można pobierać jednocześnie renty socjalnej i świadczenia pielęgnacyjnego. Wobec tego prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko nie przysługuje skarżącej.

Skarżąca wprowadziła organ administracji w błąd, ponieważ składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 27 maja 2014 r. poprzez złożenie podpisu potwierdziła, że została pouczona o przesłankach warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca pouczona o odpowiedzialności karnej świadomie wprowadziła w błąd Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. przemilczając prawo do renty socjalnej. Składając fałszywe oświadczenia doprowadziła inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd w celu osiągnięcia korzyści majątkowej w postępowaniu prowadzonym na podstawie u.ś.r.

Organ drugiej instancji stwierdził dalej, że w związku z wystąpieniem w sprawie nowych okoliczności, nieznanych organowi w dniu wydania decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i upływem okresu 5 lat, o którym mowa art. 146 § 1 k.p.a., uchylenie decyzji z 5 czerwca 2014 r., zmienionej decyzjami z 5 stycznia 2017 r. i z 4 stycznia 2018 r., z przyczyny określonej w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. nie mogło nastąpić.

W związku z nowym brzmieniem art. 30 ust. 3 i 5 u.ś.r., nadanym ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. poz. 1302), zasadnym jest wydanie jednej decyzji orzekającej o uznaniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń.

Skarżąca nienależnie pobrała świadczenie pielęgnacyjne na dziecko T.S. za okres od 1 maja 2014 r. do 30 września 2018 r. w wysokości 66 565,00 zł i jest zobowiązana do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.

Nadto organ drugiej instancji podniósł, że skarżąca nie jest osobą ubezwłasnowolnioną i pomimo legitymowania się orzeczeniem o niepełnosprawności, posiada pełną zdolność do czynności prawnej. W szczególnie uzasadnionych okolicznościach organ, który wydał decyzję może kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części umorzyć, odroczyć termin płatności albo rozłożyć spłatę zadłużenia na raty (art. 30 ust. 9 u.ś.r.).

W skardze na powyższą decyzję E.S. wniosła o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją organu pierwszej instancji.

Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła:

1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a. oraz w związku z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji i niedostrzeżenie w ten sposób zaistniałych w toku postępowania przed organem pierwszej instancji naruszeń proceduralnych polegających na niezebraniu i nierozpatrzeniu w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego w sprawie, a co za tym idzie niewyjaśnieniu jej w sposób dostateczny, w szczególności w odniesieniu do okoliczności posiadanego przez skarżącą orzeczenia o niepełnosprawności, ograniczonej zdolności rozumienia przez skarżącą przepisów administracyjnych, w tym regulujących zasady przyznawania świadczeń oraz faktu nierozumienia przez skarżącą treści podpisywanych dokumentów;

b. art. 7 k.p.a. w związku z art. 77 k.p.a. poprzez brak dokładnego przeanalizowania zgromadzonej dokumentacji i niezweryfikowanie możliwości rozumienia przez skarżącą treści podpisywanych dokumentów i w konsekwencji błędne przyjęcie, że skarżąca celowo i świadomie wprowadziła organ w błąd poprzez przemilczenie faktu ustalenia prawa do renty socjalnej;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. poprzez błędne uznanie, że skarżąca celowo i świadomie wprowadziła organ administracji w błąd składając wniosek o przyznanie świadczeń oraz, że została pouczona o braku prawa do ich pobierania, podczas gdy skarżąca jest osobą niepełnosprawną, niezdolną do pracy oraz posiadającą ograniczoną zdolność rozumienia przepisów administracyjnych.

W uzasadnieniu skargi skarżąca zarzuciła, że organ administracji nie wyjaśnił stanu faktycznego w części dotyczącej podnoszonych przez nią okoliczności, w tym w szczególności w zakresie ograniczonej zdolności rozumienia przepisów prawa. Organ administracji nie poczynił ustaleń zmierzających do jednoznacznego stwierdzenia, czy skarżąca była w stanie zrozumieć treść podpisywanych dokumentów. Organ zaniechał ustalenia, czy skarżąca została pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń na etapie składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad synem T.S.

Ponadto skarżąca podniosła, że jest osobą niepełnosprawną, niezdolną do pracy oraz posiadającą ograniczoną zdolność rozumienia przepisów administracyjnych. Dysponuje orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy na stałe. Jej jedynym źródłem dochodu jest renta rodzinna i socjalna, która po potrąceniach dokonanych wskutek prowadzonych wobec skarżącej postępowań egzekucyjnych, wynosi łącznie 1 200 zł. Mąż skarżącej, wobec którego wydano orzeczenie o częściowej niezdolności do pracy, zarabia około 1 680 zł jako pracownik ochrony. Skarżąca posiada czwórkę niepełnosprawnych dzieci: M., P., M. oraz T., z których każde dotknięte jest niepełnosprawnością umysłową. Koszty utrzymania rodziny przekraczają uzyskiwane przez skarżącą i jej męża dochody.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie wyjaśnić należy, że sprawę niniejszą rozpoznano w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.".

Zgodnie z art. 119 pkt 3 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W rozpatrywanej sprawie strony zgodnie wniosły o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).

W dalszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem stosując środki określone w ustawie.

W myśl art. 145 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c); 2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach; 3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w k.p.a. lub innych przepisach. W razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).

Jednocześnie należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (przepis art. 57a nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż dotyczy skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej). Jednakże zgodnie z art. 134 § 2 p.p.s.a. sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Z przepisów tych wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w świetle powołanych wyżej kryteriów sąd stwierdził, że skarga jest zasadna.

W niniejszej sprawie organy administracji obu instancji zgodnie przyjęły, że skarżąca w okresie od 1 maja 2014 r. do 30 września 2018 r. nienależnie pobrała świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem T.S..

Podstawą takiego stanowiska organów administracji była informacja przekazana przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, że skarżąca ma ustalone prawo do renty socjalnej.

Ze znajdujących się w aktach sprawy informacji w sprawie ustalenia niezbędnego okresu ubezpieczenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 27 maja 2019 r. oraz pisma Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 10 lipca 2019 r. wynika, że prawo do renty socjalnej skarżąca ma ustalone od 1 października 2003 r. i pobiera ją od 1 maja 2004 r.

Nie budzi wątpliwości, że w świetle art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jednakże art. 17 ust. 5 u.ś.r. wymienia przesłanki negatywne, których zaistnienie wyłącza możliwość ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. I tak zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie przysługuje m.in. wtedy, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty socjalnej. Z uwagi na to, że skarżąca w momencie składania wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 27 maja 2014 r. miała ustalone prawo do renty socjalnej, w dacie wydania decyzji z [...] r. spełniona była negatywna przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Zgodnie z założeniami ustawodawcy celem świadczeń opiekuńczych, do których należy świadczenie pielęgnacyjne, jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnemu dziecku lub niepełnosprawnej osobie dorosłej. Świadczenie pielęgnacyjne ma charakter świadczenia zasiłkowego, które miało zastąpić instytucję zasiłku stałego z ustawy o pomocy społecznej. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć lub z której musi zrezygnować osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Z powyższych uwag wynika zatem, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to jest zatem skierowane do osób zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy lub z niej rezygnują w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki. Jest to świadczenie rekompensujące brak możliwości uzyskiwania dochodu z pracy zarobkowej w związku z niepodjęciem lub rezygnacją z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W związku z tak wyznaczonymi celami i funkcjami świadczenia pielęgnacyjnego racjonalne i uzasadnione systemowo oraz funkcjonalnie jest wyłączenie z katalogu podmiotów uprawnionych do nabycia prawa do tego świadczenia osób, które nie są zdolne i gotowe do podjęcia lub kontynuowania pracy zarobkowej ze względu na całkowitą niezdolność do pracy oraz które uzyskują w związku z tym świadczenia o charakterze rentowym. Nie ma zatem wątpliwości, że zgodne z systemowymi relacjami wewnątrz porządku prawnego oraz celami i funkcjami świadczenia pielęgnacyjnego oraz renty socjalnej było włączenie do katalogu podmiotów, które nie mogą nabyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, osób, które mają ustalone prawo do renty socjalnej. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 1455 ze zm.) renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18. roku życia, w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25. roku życia lub w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Jeśli zatem osoby, które spełniają warunki nabycia prawa do renty socjalnej, nie były od początku i nie są nadal (na stałe lub okresowo) zdolne do podjęcia pracy zarobkowej, ze względu na powstałą w dzieciństwie lub przed podjęciem pierwszej aktywności zawodowej całkowitą niezdolność do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, to tym samym zasadnicza przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego postaci niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie może zostać spełniona. Skoro więc osoby mające ustalone prawo do renty socjalnej nie są zdolne do podjęcia pracy zarobkowej, to odpada zasadnicza racja przyznania im świadczenia pielęgnacyjnego za brak podjęcia pracy zarobkowej, nawet jeśli osobiście opiekują się niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z 21 sierpnia 2018 r., I OSK 1124/18).

Organy administracji przyjęły również, że skarżąca składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego świadomie wprowadziła organ administracji w błąd, gdyż okoliczności, że ma ustalone prawo renty socjalnej nie ujawniła. Podpisała zawarte we wniosku oświadczenie, że nie ma ustalonego prawa do renty socjalnej. Podpisała także pouczenie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty socjalnej.

Organy administracji uznały, że w związku z tym w sprawie wystąpiły nowe okoliczności nieznane organowi w dniu wydania decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, lecz z uwagi na upływ okresu 5 lat, o którym mowa art. 146 § 1 k.p.a., uchylenie decyzji z [...] r., zmienionej decyzjami z [...] r. i z [...] r., z przyczyny określonej w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. nie mogło nastąpić.

W konsekwencji tego organy administracji przyjęły, że podstawą uznania za nienależnie pobrane świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 maja 2014 r. do 30 września 2018 r. jest art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., a skarżąca jest zobowiązana do jego zwrotu na podstawie art. 30 ust. 1 u.ś.r.

Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

Poza sporem jest to, że przygotowane wcześniej pouczenie (oświadczenie) adresowane do strony winno być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 22 lutego 2002 r., III AUa 845/99, OSA 2000/10/43, akceptowane przez J. Ostałowskiego, Ustawa o świadczeniach rodzinnych- świadczenia nienależnie pobrane, Sam. Teryt. 2006/4/52). Z kolei pierwotny charakter nienależności świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r.), wiąże się ze świadomym wprowadzeniem w błąd organu przyznającego świadczenie przez złożenie niezgodnych z prawdą zeznań, bądź przedłożenie świadomie dokumentów, przedstawiających stan faktyczny niezgodnie z prawdą (J. Ostałowski - op. cit. s. 51).

W doktrynie wskazuje się, że "błąd" w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. stanowi następstwo świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki przyznania do niego prawa. Stosując cywilistyczną konwencję pojęciową, można przyjąć, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie wnioskodawcy przyjmujące postać dolus directus lub dolus eventualis. Świadomym wprowadzeniem w błąd jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się o świadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności. W tym kontekście doktryna zrównuje pojęcie "świadome wprowadzenie w błąd" z umyślnym działaniem w rozumieniu prawa cywilnego (R. Babińska-Górecka, M. Lewandowicz-Machnikowska, Świadczenia rodzinne. Komentarz, Gaskor 2010, s. 352-353).

W ocenie sądu, w rozpatrywanej sprawie, wbrew stanowisku organów administracji, nie zostało dostatecznie wykazane, że skarżąca umyślnie wprowadziła w błąd Prezydenta Miasta Ł., co do braku spełnienia przesłanki negatywnej wyłączającej możliwość ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z powodu ustalonego prawa do renty socjalnej. Przede wszystkim należy zauważyć, że wśród dokumentów załączonych do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się orzeczenie Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w Ł. z [...] czerwca 1990 r., z którego wynika, że skarżąca została zaliczona do drugiej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia. Inwalidztwo istnieje od dzieciństwa. Skarżąca jest całkowicie niezdolna do pracy. Wśród dokumentów znajduje się również decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 11 października 1996 r. o przyznaniu skarżącej renty rodzinnej oraz decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] czerwca 2004 r. o ustaleniu skarżącej prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Z pism Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 27 maja 2019 r. i 10 lipca 2019 r. nie wynika, decyzją z jakiej daty przyznano skarżącej prawo do renty socjalnej i czy w okresie pobierania przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego prawo do renty socjalnej nie podlegało zawieszeniu. Decyzji tej brak jest w aktach sprawy. Pomimo wskazania w odwołaniu, że skarżąca posiada ograniczoną zdolność rozumienia przepisów administracyjnych, w tym regulujących zasady przyznawania świadczeń, organy administracji nie przeprowadziły w tym zakresie żadnych czynności wyjaśniających, które zostałyby udokumentowane w aktach sprawy. Organy obu instancji z naruszeniem art. 10 § 1 k.p.a. nie zapewniły skarżącej przed wydaniem decyzji nawet możliwości wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Organ drugiej instancji nie wyjaśnił na czym oparł ustalenie, że skarżąca nie jest osobą ubezwłasnowolnioną i pomimo posiadania orzeczenia o niepełnosprawności posiada pełną zdolność do czynności prawnych. Nie wyjaśnił również dlaczego, w okolicznościach rozpatrywanej sprawy uznał, że złożenie przez skarżącą podpisów pod oświadczeniem i pouczeniami zawartymi we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego było, w jego ocenie, wystarczające dla uznania, że świadomie wprowadziła organ w błąd. Organy obu instancji nie podjęły żadnych czynności w celu ustalenia, z jakiej przyczyny skarżąca została uznana za całkowicie niezdolną do pracy. Należy przy tym zwrócić uwagę, że w rodzinie skarżącej wszyscy jej członkowie są niepełnosprawni i legitymują się orzeczeniami o niepełnosprawności od stopnia umiarkowanego do znacznego. Wszystkie dzieci skarżącej są niepełnosprawne intelektualnie.

W ocenie sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dawał wystarczających podstaw do przyjęcia, że skarżąca składając 27 maja 2014 r. wniosek miała zamiar wprowadzenia organu administracji w błąd i uczyniła to świadomie. W rozpatrywanej sprawie nie zostało dostatecznie wykazane, że skarżąca mogła w sposób prawidłowy rozumieć, że przesłanką negatywną ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest legitymowanie się prawem do renty socjalnej. Oświadczenia i pouczenia zawarte we wniosku z uwagi na ich obszerność, wielość elementów, ilość powołanych przepisów prawa dla osoby o ograniczonej zdolności percepcji mogły nie być w tym wypadku w wystarczającym stopniu zrozumiałe i jasne (por. wyrok NSA z 17 czerwca 2016 r., I OSK 2234/14).

Przyjęcie przez organy obu instancji w rozpatrywanym stanie faktycznym i prawnym, że skarżąca świadomie wprowadziła organ w błąd, nie ma dostatecznego oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym i narusza art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy administracji przedwcześnie uznając, że skarżąca świadomie wprowadziła w błąd organ ustalający prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, naruszyły również art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 u.ś.r. Przy czym zaskarżona decyzja naruszyła także art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez niedostrzeżenie, że decyzja z 15 listopada 2019 r. naruszała art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 u.ś.r., w zakresie wyżej przedstawionym.

Konsekwencją powyższych wadliwości jest konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w związku z § 2 pkt 1, § 4 ust. 1-3 i § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 18).

Rozpoznając sprawę ponownie, organ administracji, uwzględniając art. 153 p.p.s.a., uzupełni zebrany w sprawie materiał dowodowy, ustalając precyzyjnie: datę decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, którą ustalono skarżącej prawo do renty socjalnej oraz czy prawo do tej renty nie było zawieszone w okresie pobierania przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego. Organ administracji przede wszystkim jednak przeprowadzi dowody pozwalające ustalić, z jakiej przyczyny skarżąca została uznana za osobę niepełnosprawną i czy z uwagi na rodzaj niepełnosprawności oraz stan zdrowia mogła zrozumieć treść oświadczeń i pouczeń zawartych we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przeprowadzi dowody dla ustalenia przebiegu czynności związanych ze sporządzeniem wniosku z 27 maja 2014 r. i zakresu pouczeń udzielonych skarżącej (art. 9 k.p.a.) w toku tych czynności oraz świadomości skarżącej. Dokonawszy prawidłowej oceny zebranych dowodów (art. 80 k.p.a.), wyda decyzję, która uwzględni zaprezentowaną przez sąd w niniejszej sprawie wykładnię art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r.

dc