Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 231/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2020-10-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 229, art. 136 ust. 3, art. 137
journal: Dz.U. 2018 poz 2204
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o  gospodarce nieruchomościami  - tekst jedn.
article: art. 105 par. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 64 ust. 2, art. 7
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza (sprawozdawca) Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska Protokolant Referent Natalia Kondraciuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2020 r. sprawy ze skargi H. P., M. K. oraz M. R. na decyzję Wojewody z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] r., znak: [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2204 ze zm., dalej: k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania H. S. P., M. S. R. i M. A. K., Wojewoda uchylił decyzję Prezydenta Miasta L. z [...] r., znak: [...] odmawiającą zwrotu nieruchomości wywłaszczonej orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z [...] r., znak: [...], oznaczonej uprzednio jako działka nr [...], obecnie jako działki nr [...] i [...], położonej w L. przy ul. [...] i umorzył postępowanie w sprawie.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Orzeczeniem z 20 września 1956 r., znak: [...] Prezydium Wojewódzkiej Rady N. w L. wywłaszczyło na rzecz F. im. B. B. w L. nieruchomość oznaczoną jako działka nr [...] o pow. [...] (w rejestrze pomiarowym zachowanym w aktach wywłaszczeniowych nr [...] jako działka nr [...]), stanowiącą własność P. P.. Wywłaszczenie nieruchomości nastąpiło w trybie przepisów dekretu z 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U.R.P. z 1952 r. nr 4, poz. 31).

W dniu 10 września 1964 r. zmarł P. P., a spadek po nim nabyła W. P. (postanowienie Sądu Powiatowego w L. z [...] r., II Ns [...]). Następnie w dniu [...] r. zmarła W. P., a spadek po niej, zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w L. z [...] r. (II Ns [...]), nabył Z. P., którego spadkobierczyniami zostały: H. S. P., M. S. R. oraz M. A. K..

Wnioskiem z 17 lipca 2018 r. H. S. P., M. S. R. oraz M. A. K. wystąpiły o zwrot wywłaszczonej działki nr [...].

Postanowieniem z [...] r. Prezydent Miasta L. wyłączył ze sprawy prowadzonej pod znakiem: [...] o zwrot dawnej działki nr [...] do odrębnego postępowania prowadzonego pod znakiem: [...] żądanie zwrotu części działki nr [...], oznaczonej jako działki ewidencyjne nr [...] i nr [...], położonej w L. przy ul. [...]. Zatem w niniejszej sprawie do rozpoznania pozostał wniosek o zwrot części dawnej działki nr [...], a następnie nr [...], oznaczonej aktualnie jako działki nr [...] i [...], które, zgodnie z aktualną informacją z rejestru gruntów (k. 46-47 akt adm.) oraz treścią ksiąg wieczystych nr [...] oraz nr [...], stanowią własność Skarbu Państwa i znajdują się w użytkowaniu wieczystym "A. " sp. z o.o. (k. 40 i k. 44 akt adm.).

W toku postępowania organ pierwszej instancji ustalił, że w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, zatwierdzonym uchwałą Rady Miasta L. nr [...] z 17 marca 2005 r., działki nr [...] i [...] zlokalizowane są poza pasem drogowym drogi publicznej wojewódzkiej - ul. [...]. Jednakże we wskazanym planie przeznaczone są w części pod tereny dróg publicznych oznaczonych symbolem "[...]".

Z decyzji Wojewody z [...] r., znak: [...] wynika, że nieruchomość gruntowa położona w L. przy ul. [...], obejmująca między innymi działkę nr [...], objętą księgą wieczystą Nr [...], będącą w dniu 5 grudnia 1990 r. w zarządzie F. S. w L., stała się z tym dniem przedmiotem użytkowania wieczystego, które ustanowiono na 99 lat, przy czym bieg terminu rozpoczął się z dniem 5 grudnia 1990 r.

Z treści zawiadomienia Sądu Rejonowego w L. z 22 czerwca 1995 r. wynika, że prawo użytkowania wieczystego działki nr [...] przepisano z księgi wieczystej KW nr [...] do księgi wieczystej KW nr [...] w dniu 6 lutego 1993 r. (k. 514).

Na mocy uchwały Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników Fabryki Samochodów w L. (akt notarialny z 10 października 1995 r., Rep. A nr [...]), Fabryka Samochodów w L. sp. z o.o. została przekształcona w D. M. P. sp. z o.o. w L.. Następnie na mocy aktu notarialnego z 30 maja 2000 r., Rep. A Nr [...] D. M. P. sp. z o.o. w L. zobowiązała się do pokrycia udziałów w spółce Salon D.U. sp. z o.o. wkładem niepieniężnym w postaci prawa użytkowania wieczystego gruntu położonego przy ul. [...], obejmującego m.in. działkę nr [...]. Zgodnie z treścią aktu notarialnego z 19 stycznia 2004 r., Rep. A Nr [...], spółka [...] sp. z o.o. połączyła się z "A. B." sp. z o.o.

Zgodnie z odpisem z księgi wieczystej Nr [...] z 23.09.2004 r., działka nr [...] stanowi własność Skarbu Państwa i znajduje się w użytkowaniu wieczystym "A. sp. z o.o. w L., która jest właścicielem budynków znajdujących się na tym gruncie.

Decyzją Prezydenta Miasta L. z [...] r., znak: [...] 1-1/10 zatwierdzono podział nieruchomości położonej przy ul. [...], oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o pow. 1.1028 ha na działki: nr [...] o pow. 0,6034 ha i nr [...] o pow. 0,4994 ha.

Decyzją z [...] r., nr [...], Prezydent Miasta L. odmówił zwrotu nieruchomości wywłaszczonej orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady N. w L. z 20 września 1956 r., w części wykazanej w dokumentacji geodezyjno-prawnej, zarejestrowanej w Państwowym Zasobie Geodezyjnym i Kartograficznym pod nr [...], jako działki ewidencyjne nr [...] i [...], położone w L. przy ul. [...].

W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji stwierdził, że wywłaszczona nieruchomość została oddana w użytkowanie wieczyste na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami. Z treści art. 229 ustawy wynika jednoznacznie, że nieruchomości wywłaszczone, jeżeli zostały sprzedane lub oddane w użytkowanie wieczyste, nie podlegają zwrotowi i to niezależnie od tego, czy stały się zbędne na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, co ma miejsce w niniejszej sprawie.

Od tej decyzji odwołanie wniosły H. S. P., M. S. R. i M. A. K., wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji przez orzeczenie zwrotu przedmiotowej nieruchomości na rzecz uprawnionych.

W powołanej na wstępie decyzji z [...] r. Wojewoda uchylił decyzję pierwszoinstancyjną i umorzył postępowanie w sprawie.

Organ przytoczył na wstępie treść art. art. 229 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2018 r. poz. 2204 ze zm., dalej: "u.g.n."), w myśl którego roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3, nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy tj. przed 1 stycznia 1998 r. nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej.

Wojewoda podniósł, że wywłaszczona działka nr [...], w części wchodząca w obszar ewidencyjnych działek nr [...] i nr [...], od dnia 5 grudnia 1990 r. do chwili obecnej nie była i nie jest we władaniu Skarbu Państwa, ponieważ została oddana w użytkowanie wieczyste na rzecz F. S. w L., które to przedsiębiorstwo po komercjalizacji przekształciło się w D. M. P. sp. z o.o. Następnie na mocy aktu notarialnego z 30 maja 2000 r., Rep. A Nr [...] D. M. P. sp. z o.o. w L. zobowiązała się do pokrycia udziałów w spółce S. sp. z o.o. wkładem niepieniężnym w postaci prawa użytkowania wieczystego gruntu położonego przy ul. [...], obejmującego m.in. działkę [...], z której powstały działki nr [...] i [...]. Zgodnie z treścią aktu notarialnego z 19 stycznia 2004 r., Rep. A Nr [...] spółka S. sp. z o.o. połączyła się z "A. B." sp. z o.o. Z odpisu z księgi wieczystej Nr [...] z 23.09.2004 r. wynika, że dla działki nr [...] (z której podziału powstały działki nr [...] i nr [...]), w dziale II wpisano Skarb Państwa, a jako użytkownika wieczystego gruntu oraz właściciela budynków "A. B." sp. z o.o. w L.. Prawo użytkowania wieczystego przedmiotowego terenu ustanowione na rzecz tego podmiotu, będącego w rozumieniu art. 229 u.g.n. osobą trzecią, nadal trwa (KW [...] i KW [...]).

Wojewoda podkreślił, że art. 229 u.g.n. wyłącza roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości w sytuacji, gdy przed dniem wejścia w życie tej ustawy (1 stycznia 1998 r.) nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. W takiej sytuacji roszczenie o zwrot nie przysługuje, co należy uznać za przejaw zapewnienia bezpieczeństwa obrotu prawnego, przy jednoczesnym ograniczeniu, w wyraźnie zakreślonych ramach, konstytucyjnej zasady ochrony własności.

Spełnienie w okolicznościach konkretnej sprawy przesłanki ustalonej w art. 229 u.g.n. wyklucza dalsze merytoryczne badanie wniosku, zwłaszcza w zakresie, w jakim art. 136 ust. 3 w zw. z art. 137 ust. 1 u.g.n. wiąże możliwość zwrotu nieruchomości z ustaleniem jej zbędności na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

W ocenie organu, w niniejszej sprawie ma zatem zastosowanie art. 229 ustawy, ponieważ na przedmiotowej działce ustanowione zostało użytkowanie wieczyste, a w księdze wieczystej KW nr [...] został dokonany stosowny wpis, co nastąpiło w dniu 6 lutego 1993 r., na wniosek z dnia 1 lutego 1993 r., tj. przed 1 stycznia 1998 r. - przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami. Prawo użytkowania wieczystego istnieje aktualnie, co potwierdzają odpisy z ksiąg wieczystych: KW [...] i KW [...] W związku z powyższym zachodzi podstawa do umorzenia postępowania o zwrot przedmiotowej nieruchomości w oparciu o dyspozycję art. 105 § 1 k.p.a. jako bezprzedmiotowego.

W tej sytuacji, zdaniem Wojewody, zarzut niewykorzystania wywłaszczonej nieruchomości na cel określony w decyzji o jej wywłaszczeniu, jakim była budowa F. w L. oraz braku w tej kwestii stosownych ustaleń, nie jest zasadny, bowiem stosując art. 229 ustawy, organ prowadzący mniejsze postępowanie nie miał obowiązku badania przesłanek zwrotu nieruchomości, wynikających z art. 137 ustawy, choćby te przesłanki były spełnione (m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 8 grudnia 2008 r., II CSK 275/08; wyrok NSA z 17 września 2014 r., I OSK, LEX nr 1569530).

W skardze na decyzję Wojewody wnioskodawczynie zarzuciły:

I. naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

1) art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. i art. 105 § 1 k.p.a. wyrażające się w uznaniu, że stwierdzenie zaistnienia negatywnej przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości określonej w art. 229 u.g.n. obliguje organ administracji publicznej do umorzenia postępowania, a nie do wydania decyzji o odmowie zwrotu nieruchomości;

2) art. 6 k.p.a. i art. 11 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie stronie zasadności przesłanek, którymi kierował się organ przy załatwieniu sprawy;

3) art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez wadliwe uzasadnienie decyzji przez organy obu instancji, a w szczególności nieodniesienie się do wszystkich okoliczności wskazanych przez stronę, co skutkuje naruszeniem zasady praworządności oraz pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej.

II. naruszenie prawa materialnego, tj.

1) art. 229 u.g.n. przez nieprawidłową wykładnię pojęcia "osoba trzecia", skutkującą zastosowaniem tego przepisu i umorzeniem w całości postępowania w sprawie zwrotu nieruchomości wywłaszczonej na rzecz F. im. B. B. w L.;

2) art. 136 ust. 3 u.g.n. poprzez brak poczynienia ustaleń, czy działki nr [...] i [...] zostały oddane w użytkowanie wieczyste na taki sam cel, w jakim działka nr [...] została wywłaszczona.

W oparciu o powyższe zarzuty wnioskodawczynie zażądały uchylenia zaskarżonej decyzji i uchylenia decyzji organu pierwszej instancji w całości oraz zasądzenia na ich rzecz kosztów postępowania sądowego według norm przepisanych.

W ocenie skarżących, należało dokonać analizy przesłanek do zwrotu nieruchomości. Kluczową kwestią jest bowiem ocena, czy działki oznaczone aktualnie numerami [...] i [...] zostały oddane w użytkowanie wieczyste na taki sam cel, w jakim działka nr [...] została wywłaszczona. Zdaniem skarżących, Wojewoda nie ustosunkował się do zarzutu nieustalenia, czy użytkowanie wieczyste nie było czynnością fikcyjną (pozorną), skoro na przedmiotowym terenie nie powstały żadne budynki, budowle i urządzenia służące prowadzonej przez fabrykę samochodów działalności. Nie zajął nadto stanowiska wobec zarzutu naruszenia art. 21 ust. 1 i 2 i art. 64 Konstytucji poprzez naruszenie zasady ochrony własności skarżących, mimo że prawo do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości ma charakter prawa konstytucyjnego, które nie może być ograniczane w sposób naruszający istotę tego prawa ani przez ustawodawcę, ani tym bardziej przez organy stosujące prawo.

W ocenie skarżących, organ nie przeanalizował wątpliwości co do ustalenia, czy fabryka samochodów, na rzecz której ustanowiono użytkowanie wieczyste, ma w istocie przymiot osoby trzeciej w rozumieniu art. 229 u.g.n.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna. Zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.

Nie ulega wątpliwości, że wnioskowane do zwrotu działki, oznaczone aktualnie numerami: nr [...] i [...], położone w L. przy ul. [...], stanowią własność Skarbu Państwa i znajdują się w użytkowaniu wieczystym "A. B." sp. z o.o.

Z niewadliwych ustaleń organów obu instancji wynika, że nieruchomość położona przy ul. [...], której częścią są wnioskowane do zwrotu działki, została wywłaszczona orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady N. w L. z [...] r., znak: [...] na rzecz F. im. B. B. w L. w trybie przepisów dekretu z 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych.

L. F. im. B. B. była przedsiębiorstwem państwowym (państwową osobą prawną), założonym w 1950 r. W 1989 zmieniono nazwę przedsiębiorstwa na "F. w L." ([...], dostęp na dzień 02.11.2020 r.).

Również z niekwestionowanych w tej części ustaleń zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wynikało, że F. w L. była przedsiębiorstwem państwowym, które w wyniku komercjalizacji przekształciło się D. M. P. spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością.

W okolicznościach sprawy istotne jest, że w dniu 5 grudnia 1990 r. weszła w życie ustawa z 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz.U. nr 79, poz. 464), na mocy której grunty państwowe będące w dniu 5 grudnia 1990 r. w zarządzie państwowych osób prawnych stały się z tym dniem z mocy prawa przedmiotem użytkowania wieczystego. Wnioskowane do zwrotu działki (będące częścią ówczesnej działki nr [...]), stanowiące własność Skarbu Państwa, były w tej dacie w faktycznym zarządzie F. w L.. W związku z tym aktualne działki nr [...] i [...] stały się z mocy prawa przedmiotem użytkowania wieczystego F. w L., co potwierdza decyzja Urzędu Wojewódzkiego w L. z 1. r., ustalająca czas użytkowania wieczystego na 99 lat, liczonych od 5 grudnia 1990 r. (k. 480 akt adm.). Ustawa ta dotyczyła gruntów będących w zarządzie państwowych osób prawnych w związku z czym fakt wydania tego rodzaju decyzji potwierdza także fakt, że F. w L., jako przedsiębiorstwo państwowe, była odrębną od Skarbu Państwa państwową osobą prawną.

W konsekwencji powyższego przysługujące F. w L. prawo użytkowania wieczystego działki nr [...] (aktualnie działek nr [...] i [...]) przepisano w dniu 6 lutego 1993 r. z księgi wieczystej nr [...] do księgi wieczystej nr [...] (k. 514 akt adm.).

W sprawie nie budzi więc wątpliwości, że ustanowienie prawa użytkowania wieczystego nastąpiło na rzecz osoby trzeciej, różnej od Skarbu Państwa.

Jak trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 3013/18 osobą trzecią w rozumieniu przepisu art. 229 u.g.n. na rzecz której na nieruchomości ustanowiono prawo użytkowania wieczystego jest każda osoba fizyczna, a także każda osoba prawna, niebędącą Skarbem Państwa lub jednostką samorządu terytorialnego.

Tego rodzaju odrębną osoba prawną niebędącą Skarbem Państwa lub jednostką samorządu terytorialnego była więc także F. w L., będąca przedsiębiorstwem państwowym.

W roku 1995 r. nastąpiła komercjalizacja przedsiębiorstwa "F. w L.", polegająca na przekształceniu go w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, której większościowym udziałowcem był koreański koncern D. . Od 1995 r. spółka występowała pod firmą "D. M. P. sp. z o.o."

Następnie na mocy aktu notarialnego z 30 maja 2000 r., Rep. A Nr [...] D. M. P. sp. z o.o. w L. zobowiązała się do pokrycia udziałów w spółce S. sp. z o.o. wkładem niepieniężnym w postaci prawa użytkowania wieczystego gruntu położonego przy ul. [...], obejmującego m.in. działkę [...], z której wydzielono działki nr [...] i [...]. Z kolei zgodnie z treścią aktu notarialnego z 19 stycznia 2004 r., Rep. A Nr [...] S. sp. z o.o. połączyła się z "A. B." sp. z o.o.

Zarówno działka nr [...], jak i działka nr [...], w dacie złożenia wniosku o ich zwrot oraz w dacie orzekania w przedmiocie ich zwrotu, nie pozostawały we władaniu Skarbu Państwa, ale były przedmiotem użytkowania wieczystego spółki "A. B." sp. z o.o. Z odpisu z księgi wieczystej nr [...] z 23.09.2004 r. wynika, że dla działki nr [...] (z której podziału powstały działki nr [...] i nr [...]), w dziale II jako właściciela wpisano Skarb Państwa, a jako użytkownika wieczystego gruntu oraz właściciela budynków - "A. B." sp. z o.o. w L..

Stosownie do treści art. 136 ust. 3 u.g.n., poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z wnioskiem o zwrot nieruchomości lub jej części występuje się do starosty, wykonującego zadanie z zakresu administracji rządowej, który zawiadamia o tym właściwy organ. Warunkiem zwrotu nieruchomości jest zwrot przez poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercę odszkodowania lub nieruchomości zamiennej stosownie do art. 140.

Jednak, w myśl art. 229 u.g.n., roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3, nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, tj. przed dniem 1 stycznia 1998 r., nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej.

Przepis ten, jasny i jednoznaczny w swej treści, wyklucza zatem zwrot wywłaszczonej nieruchomości, nawet wtedy, gdy nieruchomości tej nie wykorzystano na cel, na który została wywłaszczona, jeżeli przed dniem 1 stycznia 1998 r. rozporządzono tą nieruchomością w sposób określony w art. 229 u.g.n. i fakt ten został ujawniony w księdze wieczystej (por. wyroki NSA z dnia 30 stycznia 2007 r., I OSK 386/06, Lex nr 290617 i z dnia 10 maja 2001 r., I SA 2572/99, Lex nr 54754).

Odnosząc się do zarzutu dotyczącego naruszenia art. 64 ust. 2 i art. 7 Konstytucji, stwierdzić należy, że zarzut ten nie zasługuje na uwzględnienie. Konstytucyjna ochrona własności nie ma bowiem charakteru bezwzględnego. Nie jest dopuszczalne wydanie decyzji o zwrocie nieruchomości zbędnej na cel określony w decyzji wywłaszczeniowej, jeżeli Skarb Państwa lub gmina nie władają taką nieruchomością na skutek m.in. ustanowienia na niej prawa użytkowania wieczystego. W takiej sytuacji sam fakt utraty władania tą nieruchomością przez Skarb Państwa stanowi negatywną przesłankę orzeczenia o jej zwrocie, a zatem okoliczność, czy nieruchomość jest wykorzystana zgodnie z celem, na jaki została wywłaszczona, czy też wykorzystano ją na inny cel bądź w ogóle nie wykorzystano, nie mogła mieć znaczenia dla wyniku sprawy.

Art. 229 ustawy, określający przypadki, kiedy dawnemu właścicielowi nie przysługuje roszczenie o zwrot nieruchomości, ma na celu ochronę praw podmiotów, które w dobrej wierze uzyskały prawo użytkowania wieczystego lub prawo własności nieruchomości. Stanowi on równocześnie przeszkodę do skutecznego domagania się zwrotu nieruchomości. Za tym stanowiskiem przemawia cywilnoprawny charakter roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Realizacja tego roszczenia - przeniesienie własności nieruchomości ze Skarbu Państwa z powrotem na wywłaszczonego właściciela lub na jego następcę - następuje w drodze postępowania administracyjnego. Ostateczna decyzja o zwrocie nieruchomości ma charakter konstytutywny, wywołuje skutek rzeczowy w postaci przejścia prawa własności na poprzedniego właściciela i stanowi podstawę wpisu w księdze wieczystej. Z tych względów postępowanie administracyjne może się toczyć, jeśli istnieje niebudzący wątpliwości stan prawny, z którego wynika, że Skarb Państwa (lub jednostka samorządu terytorialnego) jest właścicielem nieruchomości (uchwała Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 1996 r., III CZP 29/96, OSNC 1996, nr 7-8, poz. 102).

Jeżeli zatem w sprawie o zwrot nieruchomości ujawni się okoliczność, że nieruchomość wywłaszczona została sprzedana albo oddana w użytkowanie wieczyste przed dniem 1 stycznia 1998 r., a prawa nabywcy zostały przed tą datą ujawnione w księdze wieczystej, postępowanie administracyjne w sprawie zwrotu nieruchomości podlega umorzeniu na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. jako bezprzedmiotowe (por. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2000 r., I SA 276/99, OSP 2001, z. 5, poz. 80). Innymi słowy, uprawnienie do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości przysługuje wyłącznie przeciwko Skarbowi Państwa albo jednostce samorządu terytorialnego. Zatem brak tytułu prawnego do nieruchomości po stronie obowiązanego podmiotu publicznoprawnego, oznacza brak podstaw do orzeczenia o zwrocie, ponieważ decyzja taka byłaby niewykonalna.

Z taką sytuacją mamy do czynienia w przypadku objętych wnioskiem o zwrot wywłaszczonych działek nr [...] i [...], które w dniu 5 grudnia 1990 r. zostały oddane w użytkowanie wieczyste F. w L., tj. poprzednikowi prawnemu spółki A. B. i prawo to zostało wpisane do księgi wieczystej. Skoro działki zostały oddane w użytkowanie wieczyste przed dniem wejścia w życie obowiązującej ustawy o gospodarce nieruchomościami i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej, skarżącym nie przysługuje roszczenie o jej zwrot, co czyni postępowanie w zakresie zwrotu tych działek bezprzedmiotowym.

Z tych też względów podzielić należy przeważający w orzecznictwie pogląd, że ustalenie przez organ administracji istnienia przesłanki z art. 229 u.g.n. powoduje brak możliwości merytorycznego orzekania o zwrocie nieruchomości, co skutkować powinno umorzeniem postepowania, a nie odmową zwrotu nieruchomości. Tym samym od strony formalnej za prawidłowe należy uznać rozstrzygnięcie organu odwoławczego, a nie organu pierwszej instancji. Natomiast jeżeli chodzi o samą istotę sprawy to rozstrzygnięcia organów obu instancji są w pełni ze sobą tożsame.

Organom administracji nie można zatem zarzucić ani naruszenia przepisów prawa materialnego, ani naruszenia zasad postępowania administracyjnego, co uzasadnia oddalenie skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.).