Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 811/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2019-02-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Jarosz (spr.) Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak Asesor sądowy WSA Maria Grzymisławska-Cybulska Protokolant sekr. sąd. Agata Żebrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lutego 2019 r. sprawy ze skargi P. W. na decyzję Wojewody z dnia [...] czerwca 2018 r., nr [...] w przedmiocie odszkodowania za nieruchomość oddala skargę w całości


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] maja 2018 r., nr [...], Starosta [...] na podstawie art. 104 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 z późn. zm., dalej: "k.p.a."), art. 37a ust. 7-9 ustawy z dnia [...] września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "[...] [...]" (Dz. U. z 2014 r., poz. 1160 z późn. zm., dalej: "u.P.K.P.") oraz art. 103 ust. 1 i 2, art. 132 ust. 1a i art. 134 ustawy z dnia [...] sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2018 r., poz. 121 z późn. zm., dalej: "u.g.n.") ustalił odszkodowanie na rzecz G. T. za nieruchomość położoną przy ul. [...] w G., oznaczonej jako działka nr [...], obręb G., arkusz mapy [...], której własność z dniem [...] czerwca 2003 r. nabył Skarb Państwa jako grunt wchodzący w skład linii kolejowej z równoczesnym nabyciem prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności urządzeń znajdujących się na gruncie przez [...]." lub "skarżąca"). Do zapłaty powyższej kwoty zobowiązano [...] S.A. w terminie 14 dni od dnia, w którym niniejsza decyzja stanie się ostateczna.

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że na mocy umowy z dnia [...] lutego 1885 r., zawartej w formie aktu notarialnego, [...] obciążył swoją nieruchomość służebnością gruntową na rzecz [...]. (dalej: "Cukrownia G."). Treścią powyższego prawa rzeczowego była zgoda na przejazd kolejki wąskotorowej, wybudowanej w latach 1883-1884 dla zaspokojenia potrzeb związanych z produkcją cukru z buraków cukrowych. Na podstawie zarządzenia z dnia [...] października 1885 r. wspomniana służebność została wpisana do księgi wieczystej G. t. VIII k. 249, prowadzonej dla gruntu Cukrowni G.. Działka nr [...] stanowi część dawnej nieruchomości należącej do V. . Nieruchomości władnącej z daty ustanowienia omawianego prawa rzeczowego odpowiada natomiast teren dzisiejszego dworca kolejowego "G. wąsk." i okolic, tj. lokomotywownia, warsztat i część budynku dworca kolejowego. Następnie w dniu [...] stycznia 1893 r. Sejmik Powiatu W. podjął uchwałę o odkupieniu od Cukrowni G. kolejki wąskotorowej z G. do O. wraz z taborem i wyposażeniem. Zdecydowano także o rozbudowie kolejki o dodatkowe odcinki, w tym o budowie późniejszego dworca "G. wąsk.". Za datę powstania "[...]" uznaje się dzień [...] sierpnia 1894 r. W wykonaniu uchwały z dnia [...] stycznia 1893 r. powiat W. i C. G. zawarły w dniu [...] lipca 1893 r. umowę w formie aktu notarialnego, na mocy której wspomniana jednostka samorządu terytorialnego nabyła parcele nr [...], [...], [...], [...], [...] stanowiące: 1) część "trójkąta widoczności" przy szosie W. 2) tereny przy dworcu niezbędne do rozbudowy torów przy dworcu i przesunięcia torów kolejki poza dziedziniec Cukrowni G.. P. W. nie został jednak wpisany do księgi wieczystej jako ich właściciel. Po odzyskaniu niepodległości powiat W. został przemianowany na powiat witkowski, a później zniesiony na mocy rozporządzenia Prezydenta [...] z dnia [...] lutego 1927 r. o zniesieniu powiatu witkowskiego w województwie poznańskim (Dz. U. Nr 17, poz. 130). Majątek wspomnianej jednostki samorządu terytorialnego przejął powiat gnieźnieński, poza odcinkami linii kolejowej, które biegły w nowych granicach powiatu wrzesińskiego. Kolejka wąskotorowa zmieniła wtedy nazwę na "G. Kolej Powiatową". Następnie z dniem [...] stycznia 1949 r. na mocy zarządzenia Ministra Administracji Publicznej z [...] grudnia 1948 r., nr SG [...], i zarządzenia Ministra Komunikacji z dnia [...] grudnia 1948 r., nr [...]/14/22/48, G. i W. Kolej Dojazdowa zostały przejęte na własność Skarbu Państwa. Zarządzenia te dotyczyły: 1) gruntu pod dworcem "G. wąsk."; 2) tory kolejki na południe od Cmentarza Parafialnego; 3) tory kolejki przy ul. [...], za gruntami które w przeszłości stanowiły własność [...] i zostały w 1885 r. obciążone służebnością gruntową. Z protokołu zdawczo-odbiorczego z 1949 r. wynika, że pozostałe tereny G. Kolej Powiatowa użytkowała na podstawie "dzierżawy wieczystej", czego nie udało się jednak w niniejszej sprawy zweryfikować. Procedura przejęcia własności wspomnianych nieruchomości przez Skarb Państwa nie została zakończona, gdyż nie zawarto umowy w formie aktu notarialnego, czego wymagał art. 46 dekretu z dnia [...] października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz. U. z 1946 r. Nr 57, poz.319 z późn. zm.). Ze zgromadzonych dokumentów wynika, że w 1949 r. w ocenie osób koordynujących nacjonalizację G. Kolejki Powiatowej, Powiat G. był właścicielem następujących nieruchomości: 1) części terenu pod dworcem "G. wąsk."; 2) terenu pod fragmentem toru na południe od Cmentarza Parafialnego; 3) terenu pod fragmentem toru na południowy wschód wzdłuż ul. [...] od przecięcia z ul. [...]. Stanowisko to nie jest jednak w pełni trafne w ocenie organu I instancji. P. W. musiał bowiem nabyć grunt niezbędny na rozbudowę kolejki dojazdowej i budowę dworca wraz z lokomotywownią i warsztatami. Po przejęciu G. Kolejki Powiatowej przez Skarb Państwa połączono ją z W. Kolejką Powiatową i podporządkowano Zarządowi W. Kolei Wąskotorowej w G., podległemu Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Ł. . Następnie w 1957 r. został utworzony Centralny Zarząd Kolei Dojazdowych w W., w wyniku czego kolejka zmieniła nazwę na "W. Kolej Dojazdową", a z dniem [...] lipca 1958 r. podporządkowano ją Zarządowi Kolei Dojazdowych w P. przy Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w P.. Następnie z dniem [...] stycznia 1959 r. kolejkę włączono w skład [...] Kolei Dojazdowych, podporządkowanych Zarządowi Kolei Dojazdowych w K. przy Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w P.. Przedmiotowa kolejka odzyskała samodzielność administracyjną w dniu [...] grudnia 1991 r., gdy sieć [...] Kolei Dojazdowych podzielono na trzy odrębne koleje: K., S. i [...]. Regularny ruch pociągów osobowych na trasie G. zawieszono w dniu [...] stycznia 1989 r. Od tego czasu pociągi osobowe uruchamiano tylko na zamówienie. Nadal jednak na tej linii odbywał się ruch towarowy. W dniu [...] marca 2003 r. G. Kolej Dojazdowa została przekazana przez [...] S.A. Starostwu Powiatowemu w G.. Następnie Starosta [...] przytoczył i omówił niemieckie i polskie regulacje z zakresu prawa rzeczowego, obowiązujące od daty zawarcia umowy z dnia [...] lutego 1885 r. Na tej podstawie organ I instancji stwierdził, że kolejne zmiany prawa rzeczowe nie wygasiły rozważanej służebności gruntowej. Taki skutek nie mógł nie mógł również wystąpić nawet w razie przyjęcia, że prawo to nie było używane. Jednocześnie treść wspomnianej służebności gruntowej odpowiada treści służebności przewidzianej w obecnie obowiązującym prawie cywilnym. Tym samym należy uznać, że pozostawała ona w mocy do [...] czerwca 2003 r. Decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r., nr [...], Wojewoda stwierdził bowiem nabycie przez Skarb Państwa z mocy prawa z dniem [...] czerwca 2003 r. prawa własności działki [...], stanowiącego do dnia [...] maja 2003 r. współwłasność G. T. (udział [...]) i G. F. (udział [...]). Jednocześnie decyzja ta stwierdzała nabycie z dniem [...] czerwca 2003 r. przez [...] S.A. prawa użytkowania wieczystego gruntu i prawa własności znajdujących się tam urządzeń. Tym samym wymieniona służebność gruntowa wygasła w wyniku konfuzji, gdyż prawo użytkowania wieczystego pochłonęło ograniczone prawo rzeczowe. Rozważając poprzednio obowiązujące przepisy prawa rzeczowego, organ I instancji stwierdził, że wpis powiatu W. do księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości władnącej nie był konieczny do przeniesienia własności i związanego z nią uprawnienia do korzystania z nieruchomości obciążonej. Inwestycje poczynione przez tę jednostkę samorządu terytorialnego dodatkowo przemawiają za wnioskiem, że powiat W. nabył nieruchomość władnącą. Po odzyskaniu niepodległości przez [...] prawo własności tego gruntu przysługiwało zatem powiatowi witkowskiemu, a po jego likwidacji – powiatowi gnieźnieńskiemu. Mienie tej jednostki samorządu terytorialnego zostało z kolei przejęte przez Skarb Państwa w dniu [...] kwietnia 1950 r., tj. w chwili wejścia w życie art. 32 ust. 2 ustawy z dnia [...] marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14 , poz. 130 z późn. zm.). Jeżeli natomiast nieruchomość władnąca nie została nabyta przez powiat W., Skarb Państwa uzyskał jej własność od Cukrowni G. w dniu [...] września 1944 r., tj. w chwili wejścia w życie dekretu [...] Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz.13 z późn zm.). Analizując art. 37a u.P.K.P., organ I instancji wyjaśnił najpierw istotę posiadania, wskazując, że posiadaczem samoistnym jest tylko podmiot władający rzeczą jak właściciel. Posiadaczem zależnym jest natomiast podmiot władający rzeczą na podstawie innego tytułu prawnego, w szczególności jako uprawniony ze służebności. Następnie Starosta [...] szczegółowo wyliczył poprzedników [...] S.A., zaliczając do nich przedsiębiorstwo państwowe [...] oraz Skarb Państwa – Ministra Komunikacji i Ministra Kolei Żelaznych. Przedsiębiorstwo państwowe [...] w okresie od dnia [...] lutego 1952 r., tj. od wejścia w życie Konstytucji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej z dnia [...] lipca 1952 r. (Dz. U. z 1952 r. Nr 33, poz. 232 z późn. zm., dalej: "Konstytucja PRL") do dnia [...] lutego 1989 r., tj. do wejścia w życie ustawy z dnia [...] stycznia 1989 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. z 1989 r. Nr 3, poz. 11) zarządzało mieniem powierzonym w imieniu Skarbu Państwa w ramach jednolitego funduszu własności państwowej. W ramach tego funduszu poprzednik prawny [...] S.A. korzystał ze służebności gruntowej ustanowionej w 1885 r. Tereny wokół dworca "G. wąsk." stanowiły od dnia [...] września 1944 r. (tj. od momentu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej) własność Skarbu Państwa. Przedsiębiorstwo państwowe [...] zarządzało tymi terenami od momentu przejęcia Gnieźnieńskiej i Wrzesińskiej Kolei Dojazdowej przez Skarb Państwa. Zarząd ten był sprawowany w imieniu Skarbu Państwa i obejmował także nieruchomość władnącą. Konsekwentnie zatem poprzednik prawny [...] S.A. uzyskał tylko posiadanie zależne wspomnianych nieruchomości. Skarżąca nie może zatem w tym okresie powoływać się na samoistne posiadanie działki nr [...]. Nietrafne jest również twierdzenie, zgodnie z którym poprzednicy prawni [...] S.A. korzystali bezumownie z tych terenów. Wobec tego negatywna przesłanka wypłaty odszkodowania z art. 37a ust. 7 u.P.K.P. nie wystąpiła w niniejszej sprawie. Organ I instancji dodał ponadto, że rzeczoznawca majątkowy sporządził operat szacunkowy z dnia [...] lutego 2018 r., w którym ustalono wysokość odszkodowania na kwotę [...]zł. Organ I instancji uznał, że dowód w postaci operatu szacunkowego jest wiarygodny i może stanowić podstawę ustalenia wartości rynkowej nieruchomości stosownie do art. 130 ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 37a ust.7 u.P.K.P.

Od powyższej decyzji odwołała się [...] S.A., zarzucając organowi I instancji naruszenie:

1. art. 37a ust. 1 w zw. z art. 37a ust. 7 zd. 1 u.P.K.P. przez bezpodstawne zastosowanie;

2. art. 37a ust. 7 zd. 3 u.P.K.P. przez błędne przyjęcie, że działka nr [...] nie pozostawała nieprzerwanie w posiadaniu samoistnym [...] S.A. przez okres 30 lat i nieuwzględnienie faktycznego władania nieruchomością jak właściciel od ok. 1875 r.;

3. art. 37a ust. 9 u.P.K.P. w zw. z art. 130 ust. 1 u.g.n. przez błędną wykładnię i ustalenie odszkodowania według stanu na dzień wydania zaskarżonej decyzji, a nie według stanu na dzień [...] czerwca 2003 r.;

4. art. 134 ust. 1, art. 135 ust. 1 i 2 u.g.n. w zw. z art. 37a ust. 7 i 9 u.P.K.P. przez ich błędną wykładnię i przyjęcie za podstawę ustalenia wysokości odszkodowania wartości rynkowej, a nie wartości odtworzeniowe wywłaszczonej nieruchomości;

5. art. 9 i art. 10 k.p.a. przez nieinformowanie strony o stanie faktycznym i prawnym sprawy oraz niedopuszczenie jej do czynnego udziału w postępowaniu, w szczególności przez niedoręczenie opinii biegłego;

6. art. 6 k.p.a. przez nieprawidłowe ustalenie normy prawnej wynikającej z art. 37a ust. 7 u.P.K.P.;

7. art. 107 § 3 k.p.a. przez niewskazanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia;

8. art. 77 § 1 k.p.a. przez

a. niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy, w tym kwestii samoistnego posiadania przez skarżącą przedmiotowej działki przez okres 30 lat;

b. brak jednoznacznego stanowiska co do stanu prawnego rozważanej nieruchomości;

c. brak jednoznacznego uzasadnienia stanowisko co do ustanowienia służebności i jej nabycia w sytuacji, gdy przedsiębiorstwo państwowe [...] władało całymi nieruchomościami;

d. błędną ocenę dowodów i faktów dotyczących przedmiotowej sprawy.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że działka nr [...] była użytkowana przez [...] S.A. i jej poprzedników prawnych nieprzerwanie od ok. 1875 r., gdyż na tym terenie biegnie linia kolejowa. Okoliczności te zostały wykazane dokumentami złożonymi do akt administracyjnych. Skarżąca była zatem posiadaczem samoistnym wymienionej działki do dnia [...] maja 2003 r., korzystając z niej w sposób ciągły przez co najmniej 30 lat od lat 70. ubiegłego wieku. Wniosek ten nie został jednak dostrzeżony przez organ I instancji. Starosta [...] nie wziął w szczególności pod uwagę faktu, że poprzednicy prawni [...] S.A. przeprowadzili w latach 50. ubiegłego wieku modernizację wspomnianej linii kolejowej. Skarżąca ponosiła także opłaty publicznoprawne związane z tą działką. Jednocześnie art. 339 k.c. wprowadza domniemanie samoistnego posiadania. Tym samym to wnioskodawcy powinni wykazać, że posiadanie działki nr [...] przez [...] S.A. nie było samoistne, czego nie uczyniono w niniejszej sprawie. Organ I instancji nie dostrzegł również, że rozważana służebność gruntowa została ustanowiona na rzecz Cukrowni G.. Prowadzenie transportu kolejowego przez poprzedników prawnych skarżącej wyklucza zatem uznanie ich za posiadaczy zależnych. Z tej perspektywy od chwili zawarcia umowy z 1893 r. działka nr [...] mogła być już użytkowana bez wymienionej służebności gruntowej, gdyż tereny te były wykorzystywane na cele powszechne, niezwiązane z działalnością gospodarczą Cukrowni G.. Wspomniane prawo rzeczowe utraciło zatem swoje pierwotne znaczenie. Ponadto od chwili nabycia części dawnej nieruchomości władnącej przez Skarb Państwa w 1944 r. w wyniku wejścia w życie dekretu o reformie rolnej poprzednik prawny skarżącej posiadał przedmiotową działkę. Podmiot ten i jego następcy, a także skarżąca wykonywali prawa do tej nieruchomości jak właściciele. Bez znaczenia jest więc posiadanie przez przedsiębiorstwo kolejowe działek wchodzących uprzednio w skład nieruchomości władnącej. Jednocześnie w latach 1949-1989 odbywały się regularne przewozy kolejowe po omawianej działce. Wobec obowiązującej ówcześnie socjalistycznej koncepcji własności trudno jest przyjąć, że poprzednicy prawni [...] S.A. nie byli posiadaczami samoistnymi. Trzeba także mieć na uwadze fakt, że prowadzenie przewozów kolejowych było objęte monopolem państwowym, a zatem posiadaczem gruntów kolejowych mogła być tylko skarżąca lub jej poprzednicy prawni, nawet jeżeli nie byli oni w stanie wskazać tytułu prawnego do zajmowanej nieruchomości. Skarżąca dodała również, że w okresie obowiązywania art. 128 k.c. państwowym osobom prawnym nie przysługiwała w rzeczywistości pełna osobowość prawna. W praktyce podmioty te funkcjonowały podobnie do obecnych stationes fisci, a przysługującym im zarząd majątkiem państwowym nie stanowił ich własnego, odrębnego prawa. Organ I instancji błędnie ustalił wysokość odszkodowania według wartości rynkowej nieruchomości, a nie wartości odtworzeniowej. Nie zapewniono też skarżącej aktywnego udziału w postępowaniu, a w szczególności nie doręczono jej opinii biegłego o wysokości odszkodowania za wywłaszczenie. Ponadto uzasadnienie organu I instancji jest sporządzone w sposób niejasny i niezrozumiały.

Od decyzji organu I instancji odwołała się także G. T., zarzucając Staroście G. nieprawidłowe określenie wielkości jej udziału w działce nr [...]. Odwołująca dodała, że organ administracji publicznej błędnie oparł się na danych dotyczących powierzchni tego gruntu zawartych w księdze wieczystej, które w jej ocenie nie są zgodne z faktycznym użytkowaniem terenu.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r., nr [...], Wojewoda na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zarzuty odwołania są bezzasadne. Wojewoda uznał za niezrozumiały zarzut błędnego ustalenia wysokości odszkodowania według stanu nieruchomości na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej, tj. na dzień [...] czerwca 2016 r. Stan nieruchomości uwzględniono bowiem zgodnie z żądaniem skarżącej, tj. na dzień [...] czerwca 2003 r. Organ odwoławczy nie przychylił się również do zarzutu naruszenia art. 10 k.p.a. W ocenie Wojewody skarżąca była informowana o stanie sprawy, a w szczególności miała możliwość zapoznania się z aktami i wypowiedzenia się w kwestii zgromadzonych tam dowodów. Organ odwoławczy nie podzielił również zarzutów G. T., wskazując, że organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na domniemaniu zgodności z prawdą wpisu w księdze wieczystej. Domniemanie to nie podlega natomiast wzruszeniu w postępowaniu przed organem administracji publicznej. W pozostałym zakresie Wojewoda podzielił w pełni stanowisko organu I instancji.

Skargę na powyższą decyzję złożyła [...] S.A., zarzucając organowi odwoławczemu naruszenie:

1. art. 6 k.p.a. przez nieprawidłowe ustalenie normy prawnej wynikającej z art. 37a ust. 7 u.P.K.P.;

2. art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. przez niezebranie i nierozpatrzenie całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący, a w szczególności przez:

a. niezebranie i niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych;

b. niedokonanie przez Wojewodę wszechstronnej oceny materiału dowodowego, a w szczególności błędne przyjęcie, że skarżąca nie posiadała samoistnie przedmiotowej nieruchomości przez okres 30 lat;

c. błędną ocenę dowodów i faktów dotyczących przedmiotowej sprawy;

d. niezgromadzenie pełnego materiału dowodowego i niezweryfikowanie okoliczności podniesionych przez skarżącą w odwołaniu

- a w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i sporządzenie uzasadnienia niezgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.

3. art. 107 § 2 k.p.a. przez nierozpoznanie wszystkich zarzutów podniesionych w odwołaniu i niewskazanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia;

4. art. 8 i art. 107 § 3 k.p.a. przez sformułowanie zbyt ogólnego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, nieodniesienie się do wszystkich zarzutów odwołania i niewyjaśnienie, które okoliczności zostały uznane za udowodnione i na których dowodach oparto to rozstrzygnięcie;

5. art. 9 i art. 10 k.p.a. przez nieinformowanie strony o stanie faktycznym i prawnym w sprawie i niedopuszczenie jej do czynnego udziału w postępowaniu, a w szczególności zaniechanie doręczenia stronie opinii biegłego w zakresie oszacowania wysokości odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomości.

6. art. 37a ust. 1 w zw. z art. 37a ust. 7 zd. 1 u.P.K.P. przez błędne zastosowanie;

7. art. 37a ust. 7 zd. 3 u.P.K.P. przez błędne uznanie, że przedmiotowa działka nie pozostawała do dnia [...] maja 2003 r. nieprzerwanie w posiadaniu samoistnym skarżącej przez okres 30 lat oraz błędne nieuwzględnienie faktu władania przez skarżącą tą nieruchomością jak właściciel od ok. 1875 r. i niedoliczenie okresu posiadania poprzednika prawnego skarżącej;

8. art. 37a ust. 9 u.P.K.P. w zw. z art. 130 ust. 1 u.g.n. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na ustaleniu wysokości odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomością według stanu na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej, a nie na dzień [...] czerwca 2003 r.;

9. art. 134 ust. 1 i art. 135 ust. 1 i 2 u.g.n. w zw. z art. 37a ust. 7 i 9 u.P.K.P. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że podstawę ustalania wysokości odszkodowania stanowi wartość rynkowa nieruchomości, chociaż w niniejszej sprawie należało ją określić na podstawie wartości odtworzeniowej i to oddzielnie dla gruntu i oddzielnie dla pozostałych części składowych.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że organ II instancji nie odniósł do zarzutów zgłoszonych przez nią w odwołaniu. W pozostałym zakresie [...] S.A. powtórzyła argumentację zawartą w odwołaniu.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga okazała się bezzasadna.

Podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiły przepisy powołanej ustawy z dnia [...] września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "[...] Koleje Państwowe". Zgodnie z art. 37a ust. 1 u.P.K.P. grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu [...] lutego 2003 r. we władaniu [...] S.A., niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub [...] S.A. stają się z dniem [...] czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem art. 37a ust. 7 u.P.K.P. Jak wynika przy tym z art. 37a ust. 2 u.P.K.P., do gruntów, o których mowa powyżej, [...] S.A. przysługuje z mocy prawa z dniem [...] czerwca 2003 r. prawo użytkowania wieczystego i prawo własności budynków, lokali i innych urządzeń znajdujących się na tych gruntach.

Ustawodawca wskazuje ponadto w art. 37a ust. 7 u.P.K.P., że odszkodowanie, o którym mowa w art. 37a ust. 1 u.P.K.P., będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia [...] czerwca 2003 r. do dnia [...] grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie to nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w art. 37a ust. 1 u.P.K.P., pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym [...] S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. W świetle art. 37a ust. 8 u.P.K.P. odszkodowanie to wypłaca [...] S.A. Jak przewiduje z kolei art. 37a ust. 9 u.P.K.P., podstawę do ustalenia wysokości odszkodowania stanowi wartość gruntu według stanu z dnia [...] czerwca 2003 r., przy czym nie uwzględnia się wzrostu jego wartości spowodowanego trwałymi nakładami poczynionymi po utracie władania gruntem przez dotychczasowego właściciela.

Kluczowe wątpliwości, jakie wyłoniły się w niniejszej sprawie, dotyczą pytania, czy [...] S.A. i jej poprzednicy prawni posiadali samoistnie działkę nr [...] przez okres co najmniej 30 lat przed dniem [...] maja 2003 r. Skarżąca wywodziła, że przesłanka ta została spełniona, wobec czego ustalenie odszkodowania na rzecz G. T. było nieprawidłowe. Z kolei organy administracji publicznej konsekwentnie podnosiły, że wspomniana podstawa odmowy ustalenia odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość nie zachodziła w niniejszej sprawie. Skarżąca i jej poprzednicy prawni byli bowiem tylko posiadaczami zależnymi, a nie posiadaczami samoistnymi działki nr [...]. Ten ostatni pogląd zasługuje na aprobatę w ocenie Sądu.

Ustawodawca nie definiuje w art. 37a ust. 7 u.P.K.P. wyrażenia "posiadanie samoistne". Należy zatem odwołać się w tym zakresie do art. 336 k.c., zgodnie z którym posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). Tym samym na posiadanie składa się element faktycznego władztwa nad rzeczą (corpus) oraz element subiektywny w postaci nastawienia władającego do rzeczy, jaką dysponuje (animus). Trzeba jednocześnie zaznaczyć, że właśnie ten ostatni element pozwala odróżnić posiadanie samoistne od posiadania zależnego.

W niniejszej sprawie żadna ze stron nie kwestionowała faktycznego władztwa [...] S.A. i jej poprzedników prawnych nad działką nr [...]. Kontrowersje dotyczyły natomiast pytania, czy posiadanie to miało charakter samoistny. Kluczowego znaczenia z tej perspektywy nabiera umowa z dnia [...] lutego 1885 r. w formie aktu notarialnego, na mocy której Vincenty Krupski obciążył swoją nieruchomość służebnością gruntową. Treścią tego ograniczonego prawa rzeczowego było wyrażenie zgody na przejazd kolejowy po nieruchomości obciążonej. Beneficjentem powyższej służebności była natomiast Cukrownia G., która korzystała z kolejki w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej. Okoliczności te należy uznać za bezsporne, gdyż nie były kwestionowane przez żadną ze stron postępowania. Podobnie nie ulega wątpliwości, że działka nr [...] odpowiada dawnej nieruchomości obciążonej.

Materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy obejmuje ponadto umowę z dnia [...] sierpnia 1893 r. w formie aktu notarialnego, na podstawie której powiat W. nabył od Cukrowni G. omawianą kolejkę, w tym także nieruchomość władnącą. Pewne wątpliwości w ocenie organów administracji publicznej budził brak odnotowania faktu przeniesienia własności tego gruntu w księgach wieczystych. Organy administracji publicznej skłaniały się przy tym do przyjęcia, że prawdopodobnie własność wspomnianej nieruchomości przeszła na wymienioną jednostkę samorządu terytorialnego. Pogląd ten można w zasadzie uznać za przekonująco uzasadniony. Definitywne przesądzenie tej kwestii nie było jednak konieczne do rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Przewidziana w art. 37a ust. 7 u.P.K.P. przesłanka odmowy wypłaty odszkodowania zachodzi wtedy, gdy po odzyskaniu niepodległości przez [...], a przed dniem [...] maja 2003 r. [...] S.A. lub jej poprzednik prawny posiadał wywłaszczoną nieruchomość przez okres co najmniej 30 lat. W niniejszej sprawie żadna ze stron nie kwestionowała stwierdzenia, że okres ten rozpoczynał swój bieg w dniu [...] września 1926 r., tj. w momencie wejścia w życie rozporządzenia Prezydenta [...] o utworzeniu przedsiębiorstwa "P. ".

Mając na uwadze dotychczasowe rozważania, należy stwierdzić, że w tak wyznaczonym przedziale czasu nie można wskazać okresu, w którym [...] S.A. lub jej poprzednik prawny posiadałby samoistnie działkę nr [...] przez okres co najmniej 30 lat. Jeżeli bowiem umowa z 1893 r. nie wywołała skutku rzeczowego, to własność nieruchomości władnącej pozostała przy Cukrowni G.. Niemniej w 1944 r. w wyniku wejścia w życie dekretu o reformie rolnej mienie tego przedsiębiorstwa nabył Skarb Państwa, w tym także własność powyższego gruntu. Jeżeli natomiast umowa z 1893 r. wywołała skutek rzeczowy, własność nieruchomości władnącej przeszła na powiat W., a następnie na powiat witkowski i później na powiat g. . Na skutek wejścia w życie ustawy o terenowych organach jednolitej władzy państwowej mienie jednostek samorządu terytorialnego najpóźniej w 1950 r. zostało przejęte przez Skarb Państwa. Tym samym niezależnie od oceny skutków prawnych umowy z 1893 r. ostateczny rezultat jest taki sam. Różnica dotyczy jedynie chwili nacjonalizacji nieruchomości władnącej.

W rozpatrywanej sprawie okoliczność ta nie ma istotnego znaczenia, gdyż nawet w najkorzystniejszym dla skarżącej wariancie od chwili powstania przedsiębiorstwa [...] do momentu nabycia nieruchomości władnącej przez Skarb Państwa nie upłynęło 30 lat samoistnego posiadania działki nr [...]. W tym okresie przedsiębiorstwo [...] niewątpliwie było posiadaczem zależnym wymienionej działki, korzystając ze wspomnianej służebności gruntowej.

Od dnia [...] lutego 1952 r., tj. momentu wejścia w życie Konstytucji PRL, do dnia [...] lutego 1989 r., tj. do dnia wejścia w życie ustawy z dnia [...] stycznia 1989 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, obowiązywała zasada jednolitego funduszu własności państwowej. W jej świetle własność państwowa przysługiwała wyłącznie Skarbowi Państwa, a poszczególne osoby prawne jedynie zarządzały tym majątkiem w wyznaczonym zakresie. Taki zarząd sprawowało również przedsiębiorstwo państwowe [...]. Trzeba przy tym zaznaczyć, że powyższy zarząd polegał na wykonywaniu cudzego, a nie własnego prawa podmiotowego. Konsekwentnie zatem w tym okresie poprzednik [...] S.A. nie mógł posiadać działki nr [...] jak właściciel. Przeciwnie korzystał z niej na mocy służebności gruntowej ustanowionej w 1885 r., zarządzając w imieniu Skarbu Państwa nieruchomością władnącą. Tym samym przedsiębiorstwo państwowe [...] było w tym okresie nadal posiadaczem zależnym. Dlatego też wykluczone jest przyjęcie wniosku, że [...] S.A. lub jej poprzednik był posiadaczem samoistnym działki nr [...] przez 30 lat pomiędzy 1926 r. i 2003 r.

Należy ponadto zaznaczyć, że organ I instancji wnikliwie przedstawił i zbadał zmiany w niemieckim i polskim prawie rzeczowym, jakie wystąpiły od chwili zawarcia umowy z 1885 r. Rozważania te zasługują w ocenie Sądu na aprobatę, jednoznacznie wskazując, że wspomniana służebność gruntowa nie wygasła na mocy kolejnych aktów normatywnych regulujących prawo rzeczowe. Nie zachodzą również inne okoliczności, takie jak wykreślenie wpisu w księdze wieczystej, które stanowiłyby podstawę do przyjęcia, że służebność ustanowiona w 1885 r. została usunięta z obrotu prawnego przed 2003 r. Wspomniane prawo rzeczowe wygasło bowiem dopiero w wyniku konfuzji, do której doszło w dniu 1 czerwca maja 2003 r. w następstwie decyzji Wojewody z dnia [...] czerwca 2012 r. W akcie tym stwierdzono bowiem, że działka [...] stanowi od dnia [...] czerwca 2003 r. własność Skarbu Państwa, przy czym [...] S.A. nabyła użytkowanie wieczyste tego gruntu. To ostatnie prawo rzeczowe pochłonęło zatem węższą od niego treściowo służebność gruntową z 1885 r.

Trzeba podkreślić, że okoliczności te również co do zasady nie były kwestionowane przez strony postępowania. Skarżąca wywodziła jedynie, że umowa z 1893 r. uchyliła zasadność korzystania ze służebności gruntowej, gdyż tereny odpowiadające działce nr [...] realizowały cel publiczny. Stanowisko to nie zasługuje jednak na aprobatę. Umowa ta nie tworzyła nowego tytułu do nieruchomości. Podobnie przeznaczenie tego terenu dla inwestycji zaspokajającej lokalne potrzeby jako takie również nie uprawniało do zajęcia cudzego gruntu. Wykorzystywanie kolei także do innych celów niż obsługa Cukrowni G. nie stanowi natomiast okoliczności uzasadniającej wygaśnięcie lub przekształcenie rozważanej służebności gruntowej.

Tym samym organy administracji publicznej prawidłowo ustaliły odszkodowanie na rzecz G. T.. W tej mierze zarzut naruszenia art. 6 k.p.a. w zw. z art. 37a ust. 7 u.P.K.P. podnoszone przez skarżącą okazały się nietrafne. Na aprobatę nie zasługiwał również zarzut naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. przez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego. W ocenie składu orzekającego w rozpatrywanej sprawie organy administracji publicznej zebrały dowody wystarczające do wydania kontrolowanych decyzji. W tej mierze pozyskano umowy z 1885 r. i 1893 r. oraz wypisy z ksiąg wieczystych, przetłumaczono dokumenty z języka niemieckiego, a także przeprowadzono kwerendę archiwalną. Zrekonstruowany stan faktyczny jest wiarygodny i kompletny, obrazując dokładnie sytuację prawnorzeczową związaną z działką nr [...].

Sąd częściowo podziela stanowisko skarżącej, która wskazywała na brak odniesienia się przez organ II instancji do zarzutów podniesionych w odwołaniu. Analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji wskazuje bowiem, że Wojewoda skoncentrował się przede wszystkim na przedstawieniu obszernego stanu faktycznego. Uwagi dotyczące zarzutów odwołania cechuje natomiast zwięzłość. Niemniej w ocenie Sądu organ II instancji nie naruszył art. 8 i art. 107 § 3 k.p.a Trzeba bowiem zauważyć, że szeroka rekonstrukcja stanu faktycznego odpowiadała na zarzuty skarżącej dotyczące prawidłowości zgromadzonego materiału dowodowego i jego oceny przez organ I instancji. W pozostałym zakresie Wojewoda w wystarczającym stopniu wyjaśnił swoje stanowisko, wskazując dowody, na których oparł wydane rozstrzygnięcie. Organ II instancji udzielił także dostatecznej odpowiedzi na wątpliwości sygnalizowane w odwołaniu.

Nietrafny okazał się również zarzut naruszenia art. 9 i art. 10 k.p.a. przez nieinformowanie stron o stanie faktycznym i prawnym sprawy. Dokumenty zgromadzone w aktach sprawy wskazują jednoznacznie, że [...] S.A. miała zapewniony czynny udział w postępowaniu. Co więcej, skarżąca mogła złożyć zastrzeżenia do opinii biegłego także na etapie postępowania odwoławczego, czego jednak nie uczyniła. Zastrzeżenia podnoszone obecnie w skardze mają charakter ogólnikowy i nie pozwalają zakwestionować kontrolowanych rozstrzygnięć.

Za bezzasadny należy także uznać zarzut naruszenia art. 37a ust. 3 u.P.K.P. w zw. z art. 130 ust. 1 u.g.n. przez ustalenie wysokości odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość według stanu na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej, a nie na dzień [...] czerwca 2003 r. W operacie szacunkowym załączonym do akt sprawy podano bowiem wyraźnie, że wartość nieruchomości została określona według stanu przedmiotu wyceny na dzień [...] czerwca 2003 r. (k. 6 operatu szacunkowego).

Sąd nie przychylił się także do zarzutu naruszenia art. 134 ust. 1 i art. 135 ust. 1 i 2 u.g.n. w zw. z art. 37a ust. 7 i 9 u.P.K.P. przez błędne ustalenie wysokości odszkodowania na podstawie wartości rynkowej wywłaszczonej nieruchomości, a nie na podstawie jej wartości odtworzeniowej. Zgodnie z art. 134 ust. 1 u.g.n. 1. Podstawę ustalenia wysokości odszkodowania stanowi, z zastrzeżeniem art. 135 u.g.n., wartość rynkowa nieruchomości. Jak wynika z art. 135 ust. 1, jeżeli ze względu na rodzaj nieruchomości nie można określić jej wartości rynkowej, gdyż tego rodzaju nieruchomości nie występują w obrocie, określa się jej wartość odtworzeniową. Ustawodawca dodaje zarazem w art. 135 ust. 2 u.g.n., że przy określaniu wartości odtworzeniowej nieruchomości, oddzielnie określa się wartość gruntu i oddzielnie wartość jego części składowych.

Z operatu szacunkowego załączonego do akt sprawy wynika, że odwołanie się do bezpośrednio cen rynkowych gruntów kolejowych było niemożliwe z uwagi na brak popytu na takie nieruchomości na rynku lokalnym. Stwierdzenie to nie budzi w ocenie Sądu wątpliwości. Biegły ustalił więc wysokość odszkodowania na podstawie skorygowanej średniej cenie rynkowej nieruchomości przeznaczonych pod budownictwo. Skład orzekający w rozpatrywanej sprawie nie znalazł podstaw do zakwestionowania powyższej metody wyceny działki nr [...]. Rzeczoznawca majątkowy przekonująco wyjaśnił powody, które przemawiały za zastosowaniem tego sposobu szacowania wartości gruntu, a także wyczerpująco przedstawił i omówił dane wyjściowe. Poczynione w tej mierze ustalenia są spójne, logiczne i przekonujące. Konsekwentnie zatem przedmiotowy operat szacunkowy mógł służyć do określenia wysokości odszkodowania.

W tej sytuacji Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi. Skarga jako bezzasadna podlegała zatem oddaleniu na mocy art. 151 ustawy z dnia [...] sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 z późn. zm.).