Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III RN 181/01
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 2002-10-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 618  Wywłaszczanie i zwrot nieruchomości
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Szkolnictwo wyższe
Powołane przepisy: article: art. 69 ust. 1
journal: Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127
law: Obwieszczenie Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 28 lutego 1991 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.
article: art. 182 ust. 1-2
journal: Dz.U. 1990 nr 65 poz. 385
law: Ustawa z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym.
Teza: Skoro z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym /Dz.U. nr 65 poz. 385/ byłemu właścicielowi lub jego następcy prawnemu przysługiwało roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości na podstawie art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /t.j. Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./, to uprawnienie to - zgodnie z art. 182 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym - zniwelowało regulację wynikającą z art. 182 ust. 1 tej ustawy dotyczącą nabycia z mocy prawa przez uczelnię prawa użytkowania wieczystego gruntów znajdujących się w jej władaniu.

Inaczej mówiąc, wywłaszczona nieruchomość, która w dniu 27 września 1990 r. pozostawała w zarządzie uczelni, nie mogła stać się dla niej ex lege przedmiotem użytkowania wieczystego, jeżeli przed tą datą zaktualizowały się przesłanki zwrotu takiej nieruchomości byłemu właścicielowi.

TEZY

Skoro z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym /Dz.U. nr 65 poz. 385/ byłemu właścicielowi lub jego następcy prawnemu przysługiwało roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości na podstawie art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /t.j. Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./, to uprawnienie to - zgodnie z art. 182 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym - zniwelowało regulację wynikającą z art. 182 ust. 1 tej ustawy dotyczącą nabycia z mocy prawa przez uczelnię prawa użytkowania wieczystego gruntów znajdujących się w jej władaniu.

Inaczej mówiąc, wywłaszczona nieruchomość, która w dniu 27 września 1990 r. pozostawała w zarządzie uczelni, nie mogła stać się dla niej ex lege przedmiotem użytkowania wieczystego, jeżeli przed tą datą zaktualizowały się przesłanki zwrotu takiej nieruchomości byłemu właścicielowi.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Akademii Górniczo-Hutniczej w K. na decyzję Wojewody K. z dnia 15 grudnia 1997 r. (...) w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego (...) od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Krakowie z dnia 7 listopada 2000 r., II SA/Kr 93/98 - oddala rewizję nadzwyczajną.


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu Rejonowego w K. decyzją z dnia 8 października 1997 r., wydaną na podstawie art. 69 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /t.j. Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./ orzekł o zwrocie działki nr 19/21 o powierzchni 293 m2, położonej w K.-K., na rzecz Kazimierza D. oraz o zwrocie na rzecz Skarbu Państwa kwoty 161.000 złotych z tytułu nakładów na tej nieruchomości. W uzasadnieniu decyzji podniesiono m.in., że działka ta stanowiła uprzednio część działek o nr 143/11 i 152/12, które orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia 27 lutego 1956 r. zostały wywłaszczone na cele dalszej rozbudowy Akademii Górniczo-Hutniczej w K. Ponadto ustalono, że zwracana nieruchomość nie pozostaje w użytkowaniu wieczystym Akademii. Jest natomiast zabudowana, bowiem znajduje się na niej część pawilonu gastronomicznego i kiosk spożywczy, podczas gdy z "wycinka planszy docelowego zagospodarowania terenu" wynika, że działka nr 19/21 miała stanowić teren zieleni wraz z ciągiem komunikacyjnym dla pieszych. Zdaniem organu, uzasadniona jest potrzeba zapewnienia pracownikom i studentom wyżywienia na terenie uczelni, jednak powinno się to odbywać w ramach struktur organizacyjnych Akademii, a nie poprzez wydzierżawienie gruntu osobom fizycznym w celu prowadzenia na nim działalności gospodarczej. Według Kierownika Urzędu Rejonowego, takie działanie stanowi naruszenie art. 47 ust. 4 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. W świetle tych ustaleń uznano, że nieruchomość jest zbędna na cel określony w orzeczeniu o wywłaszczeniu.

Wojewoda K. nie uwzględnił odwołania Akademii Górniczo-Hutniczej i decyzją z dnia 15 grudnia 1997 r. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Wojewoda podzielił argumenty Kierownika Urzędu Rejonowego w K. co do zbędności nieruchomości na cel określony w orzeczeniu o wywłaszczeniu, zaś odnośnie do użytkowania wieczystego stwierdził, że prawo to nie zostało ujawnione w księdze wieczystej na rzecz Akademii.

W skardze na decyzję Wojewody K. skierowanej do Naczelnego Sądu Administracyjnego Akademia Górniczo-Hutnicza podniosła m.in., iż orzeczenie o wywłaszczeniu z dnia 27 lutego 1956 r., obejmujące ponad jeden hektar gruntów, nie narzucało szczegółowego zagospodarowania wywłaszczonego terenu, a jedynie przewidywało kompleksową zabudowę wraz z infrastrukturą dla tworzących się wówczas nowych kierunków studiów. Wywłaszczone na podstawie tego orzeczenia nieruchomości weszły następnie w skład piętnastohektarowej działki ewidencyjnej nr 19/19, tworzącej zwarty kompleks dydaktyczny Akademii w obrębie ulic (...). Akademia, zgodnie z ustawą o szkolnictwie wyższym, złożyła wniosek o wpisanie jej jako użytkownika wieczystego tych nieruchomości. Skarżąca podniosła, że z pawilonu gastronomicznego i kiosku korzysta społeczność akademicka oraz że obiekty te nie kolidują z planem zagospodarowania AGH i nie stanowią przeciwwskazania dla celu wywłaszczenia.

Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Krakowie wyrokiem z dnia 7 listopada 2000 r. oddalił skargę. Sąd przyjął, że przedstawiona przez Akademię przy piśmie z 1 kwietnia 1996 r. dokumentacja, a zwłaszcza "plansza docelowego zagospodarowania terenu", wskazuje, że nieruchomość stanowiąca przedmiot wniosku o zwrot miała stanowić teren zieleni wraz z ciągiem komunikacyjnym dla pieszych. Postępowanie administracyjne wykazało, że przedmiotowa nieruchomość jest zabudowana częścią pawilonu gastronomicznego i kioskiem oraz że obiekty te zostały wybudowane i są użytkowane przez osoby fizyczne na podstawie umów dzierżawy zawartych z Akademią Górniczo-Hutniczą. W świetle powyższego zasadne jest, zdaniem Sądu, stanowisko Kierownika Urzędu Rejonowego w K., że takie rozporządzenie nieruchomością na rzecz osób trzecich narusza art. 47 ust. 5 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Za trafną uznał również Sąd ocenę organów administracji obu instancji, iż istniejący sposób zagospodarowania wywłaszczonej nieruchomości oznacza, że nie została ona wykorzystana na cel wywłaszczenia i na ten cel stała się zbędna.

Od powyższego wyroku rewizję nadzwyczajną wniósł Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wyrokowi temu zarzucił rażące naruszenie:

1/ art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./,

2/ art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./ oraz

3/ art. 182 ust. 1 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym /Dz.U. nr 65 poz. 385 ze zm./. wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Uzasadniając zarzuty rażącego naruszenia wskazanych w rewizji nadzwyczajnej przepisów prawa, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego zwrócił uwagę na to, że z treści art. 69 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości wyraźnie wynika, iż oceny zbędności nieruchomości dokonuje się przez porównanie celu wywłaszczenia, określonego w decyzji o wywłaszczeniu, z rzeczywistym stanem zagospodarowania nieruchomości w dniu złożenia wniosku o jej zwrot. Celem wywłaszczenia dokonanego orzeczeniem z dnia 27 lutego 1956 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej była "dalsza rozbudowa Akademii Górniczo-Hutniczej ". Zdaniem wnoszącego rewizję nadzwyczajną, przy takim ogólnym określeniu celu wywłaszczenia stwierdzenie, że w wielohektarowym kompleksie gruntów działka o powierzchni 293 m2 nie została wykorzystana na cele dalszej rozbudowy Akademii, wymaga oparcia się na dokumentach precyzujących przeznaczenie konkretnych wywłaszczonych nieruchomości.

W ocenie Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, takich dokumentów w postępowaniu administracyjnym nie zebrano. Orzekające w sprawie organy i Naczelny Sąd Administracyjny przyjęły natomiast, że dołączony do akt dokument, nazwany przez Akademię Górniczo-Hutniczą w piśmie z dnia 1 kwietnia 1996 r. fragmentem "planszy docelowego zagospodarowania terenu", stanowi wystarczającą podstawę do oceny, że nieruchomość jest zbędna na cele wywłaszczenia. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego zauważył, że przepis art. 69 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości nie przewiduje innych niż decyzja o wywłaszczeniu dokumentów, na podstawie których ocenia się zbędność nieruchomości. Dlatego ocena zbędności, dokonana na podstawie dokumentu, który nie jest decyzją o wywłaszczeniu, rażąco narusza powołany wyżej przepis.

Wnoszący rewizję nadzwyczajną zwrócił uwagę na to, że Naczelny Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku nie odniósł się do istotnego problemu władania gruntem przez Skarb Państwa. Sąd nie ocenił stanu prawnego nieruchomości, jaki powstał po wywłaszczeniu, i nie rozważył, czy nieruchomość pozostaje we władaniu Skarbu Państwa, a jeśli tak, to czy nie stanowi to przeszkody do orzeczenia o jej zwrocie. Ta zasadnicza dla sprawy zwrotu nieruchomości kwestia nie została wyjaśniona ani w postępowaniu administracyjnym, ani sądowym. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego powołał się na orzeczenia Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, w których wielokrotnie stwierdzano, że obciążenie nieruchomości wywłaszczonej na rzecz osób trzecich, np. prawem zarządu lub użytkowania wieczystego, stanowi istotną przeszkodę do jej zwrotu /por. zwłaszcza wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 1994 r., III ARN 22/94 - OSNAPU 1994 nr 7 poz. 108 oraz przytoczone w nim uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 23 września 1993 r. III AZP 13/93 i z dnia 22 grudnia 1993 r., III AZP 24/93/. W wyroku z dnia 12 maja 1994 r. Sąd Najwyższy stwierdził, iż organ administracji rządowej orzekając o zwrocie nieruchomości na podstawie art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości powinien zbadać nie tylko przesłanki zwrotu nieruchomości określone w tym przepisie, ale także aktualny w chwili orzekania stan prawny nieruchomości powstały po wywłaszczeniu i rozważyć, czy nie stanowi on przeszkody do zwrotu nieruchomości poprzedniemu właścicielowi.

Ponadto wnoszący rewizję nadzwyczajną wskazał, że poza rozważaniami Sądu pozostała także kwestia nabycia przez Akademię Górniczo-Hutniczą użytkowania wieczystego na podstawie art. 182 ust. 1 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym /Dz.U. nr 65 poz. 385 ze zm./. Zgodnie z tym przepisem, z dniem wejścia w życie ustawy grunty państwowe pozostające w zarządzie uczelni stają się przedmiotem użytkowania wieczystego, przy czym ustawa ta nie uzależnia powstania użytkowania wieczystego od wpisu w księdze wieczystej. Nierozważenie przez Sąd wpływu przewidzianego w art. 182 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym przekształcenia zarządu w prawo użytkowania wieczystego z mocy samego prawa powoduje, według wnoszącego rewizję nadzwyczajną, że wyrok wydany został z rażącym naruszeniem tego przepisu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna nie jest uzasadniona.

W związku z podniesionymi w niej zarzutami naruszenia prawa, rozważenia wymagają dwa zagadnienia. Po pierwsze, czy nieruchomość wywłaszczona mogła być zwrócona poprzedniemu właścicielowi lub jego następcy prawnemu ze względu na to, że stała się zbędna na cel określony w decyzji /orzeczeniu/ o wywłaszczeniu. Po drugie, czy możliwość zwrotu nieruchomości nie była wyłączona ze względu na prawa osób trzecich, w tym wypadku nabycie z mocy prawa przez Akademię Górniczo-Hutniczą użytkowania wieczystego przedmiotowej nieruchomości.

1. Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, nieruchomość wywłaszczona lub jej część podlega zwrotowi na rzecz poprzedniego właściciela lub jego następcy prawnego na jego wniosek, jeżeli stała się zbędna na cel określony w decyzji wywłaszczeniu. Podstawową zasadą konstrukcji wywłaszczenia jest zakaz przeznaczania wywłaszczonej nieruchomości na inne cele niż określone w decyzji o wywłaszczeniu /art. 47 ust. 4 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości/. W doktrynie podnosi się w związku z tym, że zakaz ten stanowi gwarancję, że instytucja wywłaszczenia nieruchomości nie będzie wykorzystywana w sposób sprzeczny z jej ratio legis, np. do przebudowy stosunków własnościowych, lub nadużywana ponad potrzeby wynikające z celów społecznych, które nie mogą być realizowane w inny sposób niż przez nabycie prawa do nieruchomości w drodze wywłaszczenia.

Oceny zbędności nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu dokonuje się przez porównanie celu wywłaszczenia określonego w decyzji z rzeczywistym stanem zagospodarowania nieruchomości w dniu złożenia wniosku o jej zwrot.

Nieruchomość wywłaszczona może być zwrócona poprzedniemu właścicielowi lub jego następcy prawnemu, jeżeli stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. W poprzednio obowiązującym stanie prawnym - pod rządami ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości - pojęcie "zbędność nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu" nie było zdefiniowane w ustawie. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowym zbędność nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu należało oceniać przez pryzmat faktycznego sposobu korzystania z tej nieruchomości. W związku z tym nieruchomość podlegała zwrotowi, jeżeli: /a/ nie została faktycznie użyta na ten cel /por. wyrok NSA z dnia 30 września 1991 r., IV SA 539/91 - ONSA 1991 Nr 3-4 poz. 81, wyrok NSA z dnia 21 października 1991 r., IV SA 914/91 - ONSA 1992 Nr 1 poz. 3/, /b/ nie została faktycznie użyta na ten cel, chociaż nadal jest przydatna do jego realizacji /por. wyrok NSA z dnia 30 września 1993 r., SA/Lu 273/93 - Wokanda 1994 nr 3 str. 29, wyrok NSA z dnia 22 października 1993 r., SA/Kr 477/93/, /c/ nie została faktycznie użyta na ten cel, chociaż jest przeznaczona na ten cel w planach zagospodarowania przestrzennego /por. wyrok NSA z dnia 30 września 1991 r. - ONSA 1991 Nr 3-4 poz. 81: "Przeznaczenie nieruchomości w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego na określony cel nie uzasadnia odmowy zwrotu nieruchomości wywłaszczonej, jeżeli mimo upływu wielu lat od nabycia nieruchomość ta nie została użyta na cel uzasadniający jej wywłaszczenie" oraz wyrok NSA z dnia 16 września 1993 r., SA/Ka 1104/93: "Planowe przeznaczenie terenu nie może uzasadniać odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości"/, /d/ nie została i nie może być faktycznie użyta na ten ze względu na zmianę planu zagospodarowania przestrzennego. Obecnie obowiązujące przepisy ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /t.j. Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543 ze zm./ zawierają w art. 137 ust. 1 legalną definicję zbędności nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

O zbędności nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu decydują albo przesłanki faktyczne, albo także przesłanki prawne. W obu tych przypadkach uznanie zbędności nieruchomości wiąże się z ustaleniem, że cel, na który została wywłaszczona nieruchomość, nie został zrealizowany. Pojęcie "cel" było różnie interpretowane w orzecznictwie: albo jako cel rozumiany bardzo ściśle /por. wyrok NSA z dnia 22 października 1993 r., SA/Kr 477/93/, albo jako cel rozumiany szeroko /por. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 1993 r., SA/Kr 455/93: "Skoro celem wywłaszczenia nieruchomości była budowa osiedla mieszkaniowego, to realizacja infrastruktury w postaci obiektów handlowo-usługowych oraz urządzeń towarzyszących, jak ciągi komunikacyjne, parkingi i inne tego typu urządzenia nie niweczy celu wywłaszczenia", wyrok NSA z dnia 29 lipca 1993 r., IV SA 1781/92:

"Wywłaszczenie gruntu pod zieleń osiedlową i budowę osiedla nie stoi na przeszkodzie, aby zbudować pawilon handlowy; jeżeli po wykorzystaniu wywłaszczonej nieruchomości zgodnie z celem określonym w decyzji o wywłaszczeniu, cel ten stał się nieaktualny i nieruchomość wykorzystywana jest na inny cel, to okoliczność ta nie stanowi podstawy do orzeczenia o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości"/, przyjmuje się jednak, że późniejsza zmiana celu nie jest dopuszczalna /por. wyrok SN z dnia 29 marca 1994 r., III ARN 7/94 - OSNAPU 1994 z. 1 poz. 3 oraz wyrok NSA z dnia 4 kwietnia 1993 r., SA/Wr 38/93: "O zbędności gruntów można mówić przy zmianie przeznaczenia gruntów w planach zagospodarowania przestrzennego."/.

W rozpoznawanej sprawie istniały podstawy /przesłanki/ faktyczne do oceny, że cel, na który została wywłaszczona nieruchomość, nie został zrealizowany.

Celem wywłaszczenia dokonanego w 1956 r. była "dalsza rozbudowa Akademii Górniczo-Hutniczej". Faktem jest, że cel ten został określony bardzo ogólnie i mieści w sobie nie tylko rozbudowę uczelni w znaczeniu wzniesienia nowych budynków i budowli mających służyć bezpośrednio realizacji jej celów naukowo-dydaktycznych, ale również w znaczeniu stworzenia koniecznej infrastruktury - niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania uczelni, zajmującej obszerny /piętnastohektarowy/ zwarty kompleks dydaktyczny, w tym ciągów pieszych i komunikacyjnych, terenów rekreacyjnych /zieleni/, a nawet boisk sportowych i pawilonów gastronomicznych. Wykraczało jednak poza ten cel wydzierżawienie przez Akademię Górniczo-Hutniczą części wywłaszczonej nieruchomości osobie trzeciej w celu prowadzenia przez nią działalności gospodarczej. Osoba ta - jako dzierżawca - wzniosła na gruncie oddanym jej w dzierżawę pawilon gastronomiczny, w którym rozpoczęła prowadzenie własnej działalności gastronomicznej. Z ustaleń Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawionych w zaskarżonym wyroku - których się nie kwestionuje ani nie podważa w rewizji nadzwyczajnej, choćby ze względu na brak stosownych zarzutów naruszenia prawa procesowego - wynika, że działka, o której zwrocie orzekł Kierownik Urzędu Rejonowego w K., jest zabudowana częścią pawilonu gastronomicznego-restauracji oraz kioskiem spożywczym; obiekty te - trwale związane z gruntem - zostały wybudowane i są użytkowane przez osoby fizyczne na podstawie umów dzierżawy zawartych przez nie z Akademią Górniczo-Hutniczą. Powyższe ustalenia faktyczne uprawniały Sąd do oceny, że takie rozporządzenie na rzecz osób trzecich wywłaszczoną nieruchomością stanowi naruszenie art. 47 ust. 4 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, a istniejący faktycznie sposób zagospodarowania wywłaszczonej nieruchomości oznacza, że nie została ona wykorzystana na cel, na który została wywłaszczona i na ten cel stała się zbędna. Celem tym przestała bowiem być "dalsza rozbudowa Akademii Górniczo-Hutniczej", a stało się faktycznie prowadzenie działalności gospodarczej przez osoby trzecie. Ustalenia co do faktycznego /rzeczywistego/ sposobu wykorzystania /zagospodarowania/ wywłaszczonej nieruchomości w dniu złożenia wniosku o jej zwrot nie zostały przy tym dokonane - wbrew zarzutom rewizji nadzwyczajnej - w oparciu o dokumenty o bliżej niesprecyzowanym charakterze prawnym /"plansze docelowego zagospodarowania terenu"/, lecz na podstawie oględzin nieruchomości przeprowadzonych w grudniu 1995 r. oraz dokumentacji geodezyjnej. Udostępnienie gruntu osobom trzecim na prowadzenie przez nie działalności gospodarczej przesądza o faktycznej zbędności nieruchomości na cele określone w orzeczeniu o wywłaszczeniu.

Jak wynika z powyższych rozważań. Naczelny Sąd Administracyjny miał podstawy do oceny, że decyzja o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości na rzecz byłego właściciela nie naruszała art. 69 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.

II. Przy orzekaniu o zwrocie nieruchomości należy badać stan prawny tej nieruchomości istniejący w dniu orzekania /wydania decyzji/ o zwrocie. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 1994 r., III ARN 22/94 - OSNAPU 1994 nr 7 poz. 108, organ administracji rządowej orzekając o zwrocie nieruchomości na podstawie art. 69 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości powinien zbadać nie tylko przesłanki zwrotu nieruchomości, określone w tym przepisie, ale także aktualny w chwili orzekania stan prawny nieruchomości powstały po wywłaszczeniu i rozważyć, czy nie stanowi on przeszkody do zwrotu nieruchomości poprzedniemu właścicielowi. Nie jest bowiem dopuszczalne wydanie decyzji o zwrocie nieruchomości zbędnej na cel określony w decyzji wywłaszczeniowej, jeżeli Skarb Państwa nie włada taką nieruchomością /por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1993 r., III AZP 13/93/, w szczególności zaś wtedy, gdy na nieruchomości tej zostało ustanowione użytkowanie wieczyste /nieruchomość ta została oddana w użytkowanie wieczyste/ /por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1993 r., III AZP 24/93 - nie publ./. Z przytoczonych orzeczeń wynika jednoznaczny pogląd, zgodnie z którym wtedy, gdy Skarb Państwa nie włada nieruchomością, której jest właścicielem, właściwy organ nie może bez uprzedniego rozwiązania umów użytkowania wieczystego bądź wygaszenia prawa zarządu lub użytkowania odebrać gruntu dotychczasowemu użytkownikowi i wydać decyzji o ich zwrocie poprzedniemu właścicielowi, choćby uznał, że stały się zbędne na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

W rewizji nadzwyczajnej podniesiono, że Naczelny Sąd Administracyjny nie odniósł się do kwestii ewentualnych uprawnień osób trzecich /np. prawa zarządu lub użytkowania wieczystego/ do wywłaszczonego gruntu, które mogłyby stanowić przeszkodę do orzeczenia o zwrocie. Jest to zarzut słuszny o tyle, o ile uzasadnienie zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zawiera jakichkolwiek rozważań na temat uprawnień Akademii Górniczo-Hutniczej do działki nr 19/21 znajdującego się w chwili wydawania decyzji o zwrocie nieruchomości w faktycznym władaniu tej uczelni.

Wydając decyzję o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości, Kierownik Urzędu Rejonowego w K. stwierdził, że nie jest ona obciążona prawami osób trzecich. Do takiej oceny uprawniała treść odpisu księgi wieczystej z 30 września 1992 r., z którego wynikało, że prawo własności działek, z których powstała działka nr 19/21 o powierzchni 293 m2 objęta decyzją o zwrocie, przysługuje "Skarbowi Państwa -Akademii Górniczo-Hutniczej ", a wpisu tej treści dokonano na podstawie orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia 27 lutego 1956 r. w sprawie wywłaszczeniu nieruchomości. Słusznie Kierownik Urzędu Rejonowego podniósł, że orzeczenie o wywłaszczeniu nie mogło stanowić podstawy do ujawnienia w księdze wieczystej prawa użytkowania wieczystego Akademii, które powinno zostać stwierdzone odrębną decyzją administracyjną. Wojewoda K. jako organ odwoławczy stwierdził z kolei, że do chwili wydania decyzji o zwrocie nieruchomości nie zostało ujawnione w księdze wieczystej przysługujące ewentualnie Akademii Górniczo-Hutniczej prawo użytkowania wieczystego. Można z tego wnosić, że do tej chwili Akademia nie dysponowała ani decyzją administracyjną, ani orzeczeniem sądu /w szczególności postanowieniem sądu wieczystoksięgowego/, z których wynikałoby, że jest użytkownikiem wieczystym przedmiotowej nieruchomości.

Wnoszący rewizję nadzwyczajną upatruje źródła nabycia przez Akademię Górniczo-Hutniczą prawa użytkowania wieczystego w przepisie art. 182 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym. Zgodnie z tym przepisem, z dniem wejścia w życie ustawy o szkolnictwie wyższym: 1/ grunty państwowe pozostające w zarządzie uczelni stają się przedmiotem użytkowania wieczystego uczelni, 2/ budynki i urządzenia związane trwale z gruntami państwowymi pozostającymi w zarządzie uczelni państwowej stają się jej własnością, 3/ pozostałe składniki mienia uczelni państwowej stają się jej własnością. Jednocześnie przepis art. 182 ust. 2 przewiduje, że przepisy ust. 1 nie naruszają praw osób trzecich, z wyłączeniem Skarbu Państwa.

W rozpoznawanej sprawie istnieją podstawy faktyczne i prawne do oceny, że Akademia Górniczo-Hutnicza nie nabyła z mocy prawa na podstawie art. 182 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym prawa użytkowania wieczystego działki nr 19/21 o powierzchni 293 m2, ponieważ stały temu na przeszkodzie uprawnienia osób trzecich, o których stanowi art. 182 ust. 2 tej ustawy, a mianowicie roszczenie Kazimierza D. o zwrot na jego rzecz wywłaszczonej nieruchomości na podstawie art. 69 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Kazimierz D. nabył to roszczenie przed dniem 27 września 1990 r., to jest przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym /art. 210 tej ustawy/, ponieważ - jak wynika z dowodów zgromadzonych w postępowaniu administracyjnym - umowa dzierżawy gruntu, na którym został wzniesiony przez dzierżawcę pawilon gastronomiczny została zawarta w 1979 r. i w tymże roku dzierżawca otrzymał pozwolenie na budowę pawilonu gastronomicznego, z operatu szacunkowego wynika, że budynek restauracyjny składa się z dwóch części - starszej wybudowanej ok. 1982 r. i nowszej dobudowanej w 1992 r., zaś kiosk spożywczo-gastronomiczny został wybudowany w 1979 r. Z faktów tych wynika, że wywłaszczona nieruchomość /działka nr 19/21/ stała się zbędna na cel określony w orzeczeniu o wywłaszczeniu jeszcze przed wejściem w życie ustawy o szkolnictwie wyższym.

Skoro z chwilą wejścia w życie ustawy o szkolnictwie wyższym Kazimierzowi D. przysługiwało roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości na podstawie art. 69 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, to uprawnienie to - zgodnie z art. 182 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym - zniwelowało regulację wynikającą z art. 182 ust. 1 tej ustawy dotyczącą nabycia z mocy prawa przez Akademię Górniczo-Hutnicza prawa użytkowania wieczystego gruntów znajdujących się w jej władaniu. Inaczej mówiąc, wywłaszczona nieruchomość, która w dniu 27 września 1990 r. pozostawała w zarządzie uczelni, nie mogła stać się dla niej ex lege przedmiotem użytkowania wieczystego, jeżeli przed tą datą zaktualizowały się przesłanki zwrotu takiej nieruchomości byłemu właścicielowi.

Podobny pogląd w odniesieniu do gruntów stanowiących własność Skarbu Państwa znajdujących się w zarządzie państwowych osób prawnych innych niż Skarb Państwa wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 lutego 1996 r., III ARN 65/96 - OSNAPU 1996 nr 16 poz. 219 i potwierdził w uchwale siedmiu sędziów z dnia 27 stycznia 2000 r., III ZP 14/99 - OSNAPU 2000 nr 8 poz. 294, zgodnie z którą: "Grunty stanowiące własność Skarbu Państwa lub własność gminy /związku międzygminnego/. z wyłączeniem gruntów Państwowego Funduszu Ziemi, będące w dniu 5 grudnia 1990 r. w zarządzie państwowych osób prawnych innych niż Skarb Państwa, nie stają się przedmiotem praw określonych w art. 2 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. nr 79 poz. 464 ze zm./, jeżeli w tym dniu były zbędne na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu /art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości - jednolity tekst: Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127 ze zm./, a uprawniony złożył wniosek o zwrot nieruchomości.". Z kolei w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że złożenie przez byłego właściciela wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości przed dniem, w którym miało nastąpić z mocy prawa nabycie użytkowania wieczystego gruntu państwowego przez państwową osobę prawną, nie stanowi koniecznej przesłanki późniejszego zwrotu tej nieruchomości. Złożenie dopiero po dniu 5 grudnia 1990 r. na podstawie art. 69 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości wniosku o zwrot nieruchomości, o której mowa w art. 2 ust. 1-3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, nie stanowi przeszkody w dochodzeniu tego roszczenia, w szczególności jeżeli w dniu 5 grudnia 1990 r. zostały spełnione przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości /por. uchwałę siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 1999 r., OPS 15/98 - ONSA 1999 Nr 3 poz. 757/. Państwowe osoby prawne nabywające z mocy prawa użytkowanie wieczyste na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, nie uzyskują tego prawa wobec nieruchomości, która była wywłaszczona i która podlega zwrotowi /por. wyrok NSA z 2 czerwca 1993 r., IV SA 1404/92/. Również w odniesieniu do przepisu art. 64 ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych /t.j. Dz.U. 2001 nr 33 poz. 338/ - analogicznego w swojej treści do przepisu art. 182 ustawy o szkolnictwie wyższym - w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażony został pogląd, zgodnie z którym grunty będące własnością Skarbu Państwa pozostające w zarządzie jednostki badawczo-rozwojowej mogły stać się z mocy prawa przedmiotem użytkowania wieczystego tej jednostki tylko wtedy, gdy nie naruszało to praw osób trzecich /por. wyrok z dnia 8 października 1998 r., III RN 25/98 - OSNAPU 1999 nr 12 poz. 382 oraz uchwałę siedmiu sędziów z dnia 22 kwietnia 1997 r., III ZP 1/97 - OSNAPU 1997 nr 23 poz. 453/.

W rozpoznawanej sprawie organy administracji publicznej obu instancji stwierdziły, że Akademia Górniczo-Hutnicza nie legitymuje się decyzją administracyjną stwierdzającą ustanowienie na jej rzecz albo nabycie przez nią z mocy ustawy prawa użytkowania wieczystego przedmiotowej nieruchomości /działki nr 19/21/, nie dysponuje również orzeczeniem sądu /w szczególności dokonanym przez sąd wieczystoksięgowy wpisem do księgi wieczystej prawa użytkowania wieczystego/. Oznacza to, że nie jest ujawnione w księdze wieczystej - i nigdy nie było - jej prawo użytkowania wieczystego w odniesieniu do tej nieruchomości. Akademia Górniczo-Hutnicza nie powołała się również na to, że było prowadzone postępowanie administracyjne mające na celu deklaratoryjne stwierdzenie nabycia przez nią z mocy prawa użytkowania wieczystego. W tych okolicznościach brak jest podstaw do kwestionowania stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego co do braku po stronie Akademii Górniczo-Hutniczej uprawnień do przedmiotowej nieruchomości, stanowiących przeszkodę do orzeczenia zwrotu tej nieruchomości na rzecz byłego właściciela Kazimierza D. Mimo że uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest niezwykle lakoniczne i nie wynikają z niego te rozważania, których poczynienie było niezbędne ze względu na pojawiające się w rozpoznawanej sprawie istotne problemy prawne, to taka niedoskonała konstrukcja uzasadnienia może stanowić jedynie naruszenie art. 328 par. 2 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 59 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, nie wpływa natomiast na prawidłowość samego rozstrzygnięcia w aspekcie przytoczonych w rewizji nadzwyczajnej przepisów prawa materialnego.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. /Dz.U. nr 78 poz. 483/ oraz art. 393[12] Kpc w związku art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ orzekł jak w sentencji.