Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 1195/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2017-07-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6550
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
journal: Dz.U.UE.L 2004 nr 141 poz 18 art. 73 ust. 5
law: Rozporządzenie Komisji (WE) nr 796/2004 z dnia 21 kwietnia 2004 r. ustanawiające szczegółowe zasady wdrażania wzajemnej zgodności, modulacji  oraz zintegrowanego systemu administracji i kontroli przewidzianych w rozporządzeniu Rady (WE) nr 1782/2003 ustanawiającego wspólne zasady dla  systemów pomocy bezpośredniej w zakresie wspólnej polityki rolnej oraz określonych systemów wsparcia dla rolników

SENTENCJA

Dnia 6 lipca 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Szymon Widłak ( spr.) Sędziowie WSA Mirella Ławniczak WSA Izabela Paluszyńska Protokolant: ref. staż. Marta Chocianowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 czerwca 2017 roku przy udziale sprawy ze skargi M. T. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z dnia [...] września 2016r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie i nadmiernie pobranych płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w S. z [...] czerwca 2016 roku, nr [...], 2. zasądza od Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. na rzecz skarżącego kwotę [...]- zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] września 2016 r., nr [...], Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: "ARiMR") w P., po rozpatrzenia odwołania M. T. (dalej: "strona", "beneficjent", "producent rolny") od decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w S. z [...] czerwca 2016 r., nr [...], o ustaleniu kwoty nienależnie i nadmiernie pobranych płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym.

W dniu [...] lipca 2006 r. strona złożyła w Biurze Powiatowym ARiMR w S. wniosek o przyznanie płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt (dalej: "płatności PRŚ") na rok 2007, w którym zadeklarowała, że ubiega się o przyznanie płatności za realizację programu rolnośrodowiskowego w ramach pakietu S02 – rolnictwo ekologiczne w wariancie S02d01 – uprawy sadownicze, w tym jagodowe (bez certyfikatu zgodności), na działce rolnej o powierzchni 7,00 ha.

Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w S. decyzją z [...] stycznia 2008 r. przyznał stronie płatności PRŚ w wysokości [...] zł do deklarowanej powierzchni działki rolnej. Płatności te przekazane zostały na rachunek bankowy beneficjenta [...] lutego 2008 r.

W dniu [...] maja 2008 r. strona złożyła wniosek o przyznanie płatności PRŚ na rok 2008, w którym zadeklarowała, że ubiega się o przyznanie tych płatności za realizację programu rolnośrodowiskowego w ramach wariantu S02d01 na działce rolnej o powierzchni 7,00 ha. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w S. decyzją z [...] stycznia 2009 r. przyznał stronie płatności PRŚ w wysokości [...] zł do deklarowanej powierzchni działki. Płatności te zostały przekazane beneficjentowi [...] lutego 2009 r.

W dniu [...] kwietnia 2009 r. strona złożyła wniosek o przyznanie płatności PRŚ na rok 2009, w którym zadeklarowała, że ubiega się o te płatności za realizację programu rolnośrodowiskowego w ramach wariantu S02d01 na działce rolnej o powierzchni 7,00 ha. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w S. decyzją z [...] listopada 2009 r. przyznał stronie płatności PRŚ w wysokości [...] zł do deklarowanej powierzchni działki rolnej. Płatności te przekazane zostały beneficjentowi [...] stycznia 2010 r.

W dniu [...] maja 2010 r. strona złożyła wniosek o przyznanie płatności PRŚ na rok 2010, a w dniu [...] maja 2010 r. korektę wniosku i zmianę do wniosku. Producent rolny ubiegał się o przyznanie płatności PRŚ za realizację programu rolnośrodowiskowego w ramach pakietu S02 w wariancie S02d02 – uprawy sadownicze, w tym jagodowe (z certyfikatem zgodności) na działce rolnej o powierzchni 7,00 ha. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w S. decyzją z [...] listopada 2010 r. przyznał stronie płatności PRŚ w wysokości [...] zł do deklarowanej powierzchni działki rolnej. Płatności te przekazane zostały na rachunek beneficjenta [...] listopada 2010 r.

W dniu [...] kwietnia 2011 r. strona złożyła wniosek o przyznanie płatności PRŚ na rok 2011, a następnie [...] kwietnia 2011 r. korektę do wniosku. Producent rolny ubiegał się o przyznanie płatności PRŚ za realizację programu rolnośrodowiskowego w ramach wariantu S02d02 na działce rolnej o powierzchni 7,00 ha. W gospodarstwie rolnym strony [...] sierpnia 2011 r. przeprowadzono kontrolę metodą FOTO, której wyniki odzwierciedlono w raporcie z czynności kontrolnych w zakresie kwalifikowalności powierzchni nr [...]. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w S. decyzją z [...] stycznia 2012 r. przyznał stronie płatności PRŚ w wysokości [...] zł do deklarowanej powierzchni działki rolnej. Płatności te przekazane zostały beneficjentowi [...] lutego 2012 r.

W dniach [...] lutego i [...] marca 2012 r. w gospodarstwie rolnym przeprowadzona została kolejna kontrola na miejscu, której wyniki zawarte zostały w protokole z czynności kontrolnych nr [...]. W trakcie tej kontroli stwierdzono nieprawidłowości: DR7 – nie stwierdzono deklarowanej uprawy rośliny; stwierdzona uprawa należy do niższej grupy płatności; DR13 – zadeklarowana powierzchnia całkowita działki rolnej jest mniejsza od powierzchni całkowitej stwierdzonej; DR23 – kontrola działki rolnej przeprowadzona została po zbiorze deklarowanej grupy upraw/uprawy i został rozpoczęty proces przygotowania gruntu pod kolejny sezon wegetacyjny; E10 – nieutrzymywanie minimalnej obsady drzew i krzewów. Inspektorzy terenowi wskazali, że brak było możliwości identyfikacji granic upraw, dlatego działki rolne A i B zostały pomierzone łącznie. Wskazali, że w trakcie kontroli nie stwierdzili sadzonek orzecha włoskiego, a na działkach znajdował się ugór czarny. Producent rolny nie wniósł żadnych uwag do protokołu.

Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P. decyzją z [...] grudnia 2014 r. stwierdził nieważność decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w S. z [...] stycznia 2012 r. Stronie ostatecznie odmówiono płatności PRŚ na rok 2011 decyzją Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w S. z [...] lutego 2016 r., utrzymaną w mocy decyzją Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P. z [...] kwietnia 2016 r.

Pismem z [...] maja 2016 r. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w S. zawiadomił stronę o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia kwot nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania przedsięwzięć rolnośrodowiskowych przyznanych na mocy decyzji tego organu z [...] stycznia 2008 r., [...] stycznia 2009 r., [...] listopada 2009 r., [...] listopada 2010 r. oraz [...] stycznia 2012 r., aby następnie decyzją z [...] czerwca 2016 r. ustalić stronie kwotę nienależnie i nadmiernie pobranych płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych w łącznej wysokości [...] zł, w tym kwotę nienależnie pobranych płatności w wysokości [...] zł oraz kwotę nadmiernie pobranych płatności w wysokości [...] zł. Organ ARiMR podał w motywach rozstrzygnięcia, że płatności za lata 2007-2010 uznać należało za nienależnie pobrane ze względu na niezachowanie obsady orzecha włoskiego przez cały okres zobowiązania rolnośrodowiskowego, a więc zaprzestanie realizacji tego zobowiązania. Z kolei konieczność zwrotu płatności za rok 2011 wynika z faktu wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji przyznającej tę płatność i ostatecznej odmowy jej przyznania.

W odwołaniu, wnosząc o uchylenie decyzji organu I instancji, producent rolny nie zgodził się z ustaleniami poczynionymi w oparciu o protokoły kontrolne. Wskazał, że jego gospodarstwo rolne prowadzone było według dobrej praktyki rolnej. Wiedział on o pewnych problemach związanych z uprawą ale był przekonany, że wszystkie organy znały stan bieżący jego upraw. Wydanie przez organ ARiMR decyzji o dopłatach utwierdziło odwołującego w przekonaniu, że działa zgodnie z zasadami gospodarstwa rolnośrodowiskowego. W ocenie odwołującego działał on w dobrej wierze i sam nie mógł wykryć powstałego błędu.

Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P., utrzymując w mocy decyzję organu I instancji, podniósł, że odwołujący zobowiązał się do przestrzegania warunków uczestnictwa w programie rolnośrodowiskowym przez okres 5 lat od dnia rozpoczęcia jego realizacji oraz niezwłocznego informowania na piśmie ARiMR o każdej zmianie powstałej w okresie trwania zobowiązania w szczególności, gdy dotyczy ona wykorzystania gruntów rolnych (część XI wniosku).

Realizację 5-letniego zobowiązania rolnośrodowiskowego, jak w dalszej kolejności wskazał organ II instancji, odwołujący rozpoczął z dniem [...] marca 2007 r. W kolejnych czterech latach uczestnictwa w programie rolnośrodowiskowym występował z wnioskami kontynuacyjnymi o przyznanie płatności PRŚ, w których corocznie oświadczał, że realizuje program rolnośrodowiskowy w ramach podjętego zobowiązania na działce rolnej o powierzchni 7,00 ha, otrzymując wskazane płatności. Decyzja Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w S. z [...] stycznia 2012 r. przyznająca płatność za rok 2011 została jednakże unieważniona, a płatność ta ostatecznie odmówiona. Wyjaśniono przy tym, że przeprowadzone w gospodarstwie rolnym odwołującego kontrole na miejsce w sierpniu 2011 roku oraz w lutym 2012 roku potwierdziły brak realizacji pakietu objętego wnioskiem. Ze zdjęć wykonanych w trakcie kontroli metodą FOTO, przeprowadzoną [...] sierpnia 2011 r., wynika, że w tym czasie na działce objętej zobowiązaniem rolnośrodowiskowym, na której znajdować się powinien orzech włoski w ilości nie mniejszej niż 75 szt. na 1 ha, znajdowały się trawy i samosiejki różnych drzew. Z kolei kontrola przeprowadzona [...] lutego 2012 r. stwierdziła na przedmiotowej działce ugór czarny, a więc brak jakiejkolwiek obsady orzecha włoskiego. Odwołujący pomimo podjętego zobowiązania 5-letniego nie realizował zatem pakietu objętego wnioskiem. Działka rolna, na której miał znajdować się orzech włoski została zaorana, powodując zmniejszenie powierzchni działki z orzechem włoskim do 0,00 ha.

Wobec powyższego, w ocenie organu odwoławczego, płatności PRŚ za lata 2007-2010 podlegają zwrotowi jako nienależnie pobrane. Natomiast płatność PRŚ za rok 2011 uznać trzeba za podlegającą zwrotowi jako nadmiernie pobraną, ze względu na fakt wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji ją przyznającej i ostateczną odmowę jej przyznania.

Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P. nie znalazł przy tym podstaw do odstąpienia od ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych płatności i obowiązku ich zwrotu. Organ ten wskazał zwłaszcza, że nie ma zastosowania zwolnienie z obowiązku zwrotu w sytuacji, w której błąd ARiMR spowodował wypłatę nienależnych płatności i jednocześnie brak było możliwości wykrycia tego błędu przez rolnika. Konieczność zwrotu płatność PRŚ za lata 2007-2010 wynika bowiem z faktu niezrealizowania przez odwołującego pakietu objętego wnioskiem i zmniejszenia obszaru, na którym powinno być realizowane zobowiązanie rolnośrodowiskowe. Natomiast płatność PRŚ za rok 2011 wprawdzie uznać trzeba za wypłaconą na skutek pomyłki organu ARiMR, skoro organ ten już w dniu wydania decyzji z [...] stycznia 2012 r. posiadał informacje, z których wynikało, że nie powinna być ona przyznania, jednakże błąd ten mógł zostać wykryty przez odwołującego w zwykłych okolicznościach. Odwołujący w piątym roku uczestnictwa w programie zdawał sobie sprawę z tego, że nie posiadając na działce rolnej objętej zobowiązaniem praktycznie żadnej obsady orzecha włoskiego, a tym bardziej zaorując tę działkę, nie realizuje wnioskowanego pakietu, a więc nie spełnia warunków i wymogów do otrzymania płatności PRŚ. Odwołujący nie wniósł żadnych zastrzeżeń do wyników kontroli przeprowadzonej w sierpniu 2011 roku oraz lutym 2012 roku. Otrzymując te dokumenty zdawał sobie sprawę z tego, że organ ARiMR powziął informację o nieprawidłowościach w realizacji zobowiązania, nie wykazując żadnej inicjatywy celem wyjaśnienia okoliczności zaistniałej sytuacji, co mogło być spowodowane jego przekonaniem, że skoro ARiMR wypłaciło już płatność za rok 2011, to nie zauważy swojej pomyłki i odwołujący będzie mógł zatrzymać otrzymane płatności. Potwierdza to fakt, że dopiero w zawiadomieniu o wszczęciu postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji przyznającej płatność za rok 2011 odwołujący złożył pisemne wyjaśnienia, z których wynika, że już wiosną 2011 roku nastąpiło gwałtowne wysychanie roślin, a mimo uzupełnienia sadzonek proces ten nasilił się w kolejnych miesiącach. Wpływ na ubytek w obsadzie miała mieć również zwierzyna leśna. Podjął wobec tego decyzję o gruntownej rekonstrukcji uprawy. Odwołujący w roku 2011 nie spełniał w konsekwencji wymogu utrzymania minimalnej obsady drzew, a przez wskazane wyjaśnienia próbował uniknąć odpowiedzialności za niedotrzymanie zobowiązania wieloletniego. Organ odwoławczy zauważył przy tym, że już w dalszym toku postępowania odwołujący podkreślał, że wskazane okoliczności spowodowały pewne ubytki w obsadzie drzew, jednak nie na tyle istotne, aby mogły zagrozić ich minimalnej obsadzie. Wyjaśnienia odwołującego stały się niespójne, nie potwierdzając jego twierdzenia, co do realizacji zobowiązania 5-letniego.

Zdaniem organu II instancji nie można uznać, aby odwołujący działał w rozpatrywanej sprawie w dobrej wierze. Odwołujący zdawał sobie sprawę z nie spełnienia warunków otrzymania płatności PRŚ. Pomimo posiadania wiedzy o stanie uprawy orzecha włoskiego na działce rolnej objętej zobowiązaniem oraz stwierdzenia okoliczności tej sytuacji nie poinformował organu ARiMR o nieprawidłowościach, jakie wystąpiły w gospodarstwie i ich przyczynach. Zresztą odwołujący nie wykazał swojego działania w dobrej wierze. Powoduje to, że w rozpoznawanej sprawie przyjąć trzeba podstawowy, dziesięcioletni okres przedawnienia. Tymczasem pomiędzy wypłatą poszczególnych płatności uznanych za nienależne a datą pierwszego powiadomienia o ich nieuzasadnionym charakterze okres ten nie upłynął.

Wreszcie organ ARiMR podniósł, że twierdzenia odwołującego o gwałtownym wysychaniu sadzonek orzecha włoskiego, w świetle zgromadzonych akt sprawy, nie można uznać za jedną z kategorii siły wyższej. Nawet gdyby uznać ją za siłę wyższą, to i tak nie mogłoby to stanowić przyczyny usprawiedliwiającej zwolnienie od obowiązku zwrotu części lub całości płatności PRŚ. Odwołujący obowiązany był bowiem do zawiadomienia Kierownika Biura Powiatowego na piśmie w terminie 10 dni roboczych od dnia, w którym mógł dokonać tej czynności. Natomiast jak wynika z akt sprawy o okolicznościach mających miejsce w roku 2011 odwołujący powiadomił organ ARiMR dopiero [...] grudnia 2014 r. Trudno zatem uznać, aby dotrzymał wymaganego terminu.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżący, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, zarzucił naruszenie: 1) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 oraz art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, przez dowolną i jednostronną ocenę zebranego materiału dowodowego, pominięcie argumentacji skarżącego prowadzące do błędnych ustaleń faktycznych skutkujących przyjęciem, że płatności PRŚ za lata 2007-2011 podlegają zwrotowi, 2) art. 8 oraz art. 11 Kodeksu postępowania administracyjnego, przez przyjęcie, że co prawda wypłata płatności PRŚ za rok 2011 nastąpiła na skutek błędu organu, jednakże błąd ten mógł zostać wykryty w zwykłych okolicznościach przez skarżącego, gdy skarżący działał w zaufaniu do organów władzy publicznej i był przekonany, że postępuje zgodnie z zasadami programu rolnośrodowiskowego, 3) art. 138 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, przez utrzymanie w mocy decyzji pierwszoinstancyjnej, a nie jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, pomimo wydania jej z naruszeniem art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, 4) art. 73 ust. 4 rozporządzenia Komisji (WE) nr 796/2004, art. 80 ust. 3 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009 oraz art. 5 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 1234/2007, przez ich niezastosowanie, gdy skarżący działał w zaufaniu do organów państwa, które przyznały mu płatności PRŚ na rok 2011, a nadto podjął działania zmierzające do przywrócenia deklarowanej obsady orzecha włoskiego, spełniając łączne przesłanki umożliwiające niestosowanie obowiązku zwrotu płatności, 5) art. 73 ust. 5 rozporządzenia Komisji (WE) nr 796/2004, przez jego niezastosowanie, gdy skarżący działał w dobrej wierze, co pozwala na zastosowanie 4-letniego terminu przedawnienia, 6) art. 39 rozporządzenia Komisji (WE) nr 817/2004, przez jego niezastosowanie, gdy z okoliczności faktycznych sprawy wynika, iż gwałtowne wysychanie sadzonek orzecha włoskiego pozwala na uznanie tej okoliczności, jako jednej z kategorii siły wyższej.

W uzasadnieniu skargi strona podniosła w szczególności, że uzasadnione jest twierdzenie o nadmiernym pobraniu płatności za rok 2011. Wypłata tej płatności nastąpiła jednakże na skutek pomyłki Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w S., co wykazane zostało w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z [...] stycznia 2012 r. Organ ten w dniu wydania rzeczonej decyzji posiadał informacje, z których wynikało, że płatności za rok 2011 nie powinny zostać przyznane. Nie można jednak zgodzić się z argumentacją organu, że błąd ten mógł zostać wykryty przez skarżącego. Stan gospodarstwa rolnego, stwierdzony podczas kontroli w lutym 2012 roku był skutkiem usychania sadzonek orzecha włoskiego. Pomimo uzupełnienia sadzonek proces ten narastał. Stwierdzony ugór czarny i brak sadzonek wynikał z faktu rozpoczęcia procesu przywrócenia pełnej uprawy orzecha włoskiego planowanej na koniec marca 2012 roku. Skarżący nie podejmował czynności zmierzających do zmiany wykorzystywania przedmiotowej działki. Wobec narastającej utraty orzecha włoskiego podjął natomiast działania mające na celu przywrócenie deklarowanej obsady orzecha włoskiego, stąd stwierdzony w kontroli stan gospodarstwa rolnego. Nie sposób twierdzić, że miał on możliwość wykrycia błędu właściwego organu, skoro działał w zaufaniu do niego, mając na celu przywrócenie obsady orzecha włoskiego. Nie jest ponadto, w ocenie skarżącego, możliwe orzekanie o zwrocie pobranego świadczenia, jeżeli brak jest winy umyślnej lub zaniedbania po stronie osoby pobierającej świadczenie. Działanie skarżącego w oparciu o dokumenty, to jest decyzję przyznającą płatność na rok 2011, świadczy o dobrej wierze. Skarżący stwierdził przy tym, że sam fakt podpisania deklaracji nie oznacza, że nie mogło zachodzić usprawiedliwione przekonanie skarżącego, że działał zgodnie z prawem, zwłaszcza, gdy na podstawie błędu organu ARiMR płatność PRŚ na rok 2011 została mu przyznana, a on sam podejmował działania zmierzające do utrzymania obsady drzewem orzecha włoskiego. Skarżący był przekonany, że skoro organ kontrolujący powziął informacje o stanie gospodarstwa i stwierdził określone uchybienia w utrzymaniu obsady drzewek orzecha włoskiego, a mimo to przyznał płatność PRŚ, to działa on zgodnie z zasadami gospodarstwa rolnośrodowiskowego. Odnośnie płatności za lata 2007-2010 znajduje w konsekwencji zastosowanie czteroletni okres przedawnienia, z uwagi na to, że skarżący działał w dobrej wierze. Wreszcie, zdaniem skarżącego, gwałtowne wysychanie sadzonek orzecha włoskiego jest niewątpliwie okolicznością wpisującą się w kategorię siły wyższej.

Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P., w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zaskarżona decyzja Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P. z [...] września 2016 r., jak i utrzymana przez nią w mocy decyzja Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w S. z [...] czerwca 2016 r., wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co zgodnie z art. 135 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") oznacza konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego.

W ramach kontrolowanej sprawy organ ARiMR ustalił skarżącemu kwotę nienależnie oraz nadmiernie pobranych płatności PRŚ za lata 2007-2011.

Nie jest sporne pomiędzy stronami ani nie budzi wątpliwości tut. Sądu, że płatności PRŚ pobrane przez skarżącego za lata 2007-2011 należy uznać za płatności nienależne (lata 2007-2010) oraz nadmiernie pobrane (rok 2011). Jak ustalił bowiem organ ARiMR, a co się tyczy płatności PRŚ za rok 2011, płatności te wypłacone zostały na podstawie decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w S. z [...] stycznia 2012 r., która została ex tunc wyeliminowana z obrotu prawnego na skutek stwierdzenia jej nieważności decyzją Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w P. z [...] grudnia 2014 r. Płatności PRŚ za rok 2011 zostały ostatecznie odmówione skarżącemu decyzją Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w S. z [...] lutego 2016 r., utrzymaną w mocy decyzją organu II instancji z [...] kwietnia 2016 r. W tych okolicznościach bezsprzecznie płatności PRŚ za 2011 rok pobrane przez skarżącego w oparciu o decyzję wyeliminowaną następnie z obrotu prawnego i to z mocą wsteczną (od dnia jej wydania) stanowią płatności przez niego nadmiernie pobrane. Z kolei, co się tyczy płatności PRŚ za lata 2007-2010, organ ARiMR ustalił, powołując się na przeprowadzone kontrole w sierpniu 2011 roku oraz w lutym 2012 roku, że już w sierpniu 2011 roku na działce skarżącego objętej 5-letnim zobowiązaniem rolnośrodowiskowym, podjętym przez skarżącego z dniem 1 marca 2007 r., znajdowały się trawy i samosiejki, nie była natomiast zachowana wymagana obsada orzecha włoskiego – 75 sztuk na 1 hektar. W lutym 2012 roku stwierdzono na przedmiotowej działce ugór czarny, a więc brak jakiejkolwiek obsady orzecha włoskiego. W tych okolicznościach nie budzi najmniejszych zastrzeżeń przyjęcie, że skarżący nie zrealizował pakietu objętego wnioskiem (§ 17 ust. 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z 20 lipca 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na wspieranie przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt objętej planem rozwoju obszarów wiejskich, Dz. U. z 2004 r. Nr 174, poz. 1809 ze zm.).

Istota sporu do jakiego doszło w kontrolowanej sprawie sprowadza się do stwierdzenia czy skarżący, pomimo uznania nienależności bądź nadmierności płatności PRŚ, obowiązany jest do ich zwrotu, to jest czy w okolicznościach tej sprawy nie wystąpił, któryś z przypadków zwalniających skarżącego spod obowiązku tego zwrotu.

Mając na względzie tak zakreślone granice sporu, a także zważywszy na zarzuty i argumentację przedstawioną w skardze, nie sposób zgodzić się ze skarżącym, że w sprawie mógł znaleźć zastosowanie art. 73 ust. 4 rozporządzenia Komisji (WE) nr 796/2004 z 21 kwietnia 2004 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wdrażania zasady współzależności, modulacji oraz zintegrowanego systemu administracji i kontroli przewidzianych w rozporządzeniach Rady (WE) nr 1782/2003 i (WE) nr 73/2009, oraz wdrażania zasady współzależności przewidzianej w rozporządzeniu Rady (WE) nr 479/2008 (Dz. Urz. UE Seria L z 2004 r. Nr 141, poz. 18 ze zm., dalej: "rozporządzenie 796/2004") bądź art. 39 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 817/2004 z 29 kwietnia 2004 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenie Rady (WE) nr 1257/1999 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR; Dz. Urz. UE Seria L z 2004 r. Nr 153, poz. 30 ze zm., dalej: "rozporządzenie 817/2004"). W tym miejscu trzeba zauważyć, że nie jest trafne powoływanie się przez organ ARiMR oraz skarżącego na dalsze rozporządzenia unijne, odnoszące się do późniejszego okresu programowania niż okres, w ramach którego przyznano skarżącemu płatności PRŚ. Nie ma to jednakże o tyle znaczenia dla rozstrzygania kontrolowanej sprawy, że treść przepisów, na które powołano się w tym względzie odpowiada treści przepisów poddanych analizie w niniejszym uzasadnieniu.

Zgodnie z art. 73 ust. 4 rozporządzenia 796/2004 obowiązek zwrotu określony w ust. 1 tego artykułu (to jest obowiązek zwrotu nienależnej płatności – przyp. tut. Sądu) nie ma zastosowania, jeżeli dana płatność została dokonana na skutek pomyłki właściwego organu lub innego organu oraz jeśli błąd nie mógł zostać wykryty przez rolnika. Jednakże w przypadku gdy błąd dotyczy elementów stanu faktycznego związanych z obliczaniem danej płatności, akapit pierwszy stosuje się jedynie, jeśli o decyzji o zwrocie nie powiadomiono zainteresowanego w terminie 12 miesięcy od płatności.

Rozważanie zastosowania ostatnio przywołanej regulacji względem obowiązku zwrotu przez skarżącego płatności za lata 2007-2010, już z tego względu jest bezzasadna, że ich wypłata nie nastąpiła na skutek pomyłki organu ARiMR, jak bowiem spostrzeżono w zaskarżonej decyzji płatności te zostały przyznane w oparciu o niekwestionowane decyzje. Bez wątpienia natomiast z pomyłką organu ARiMR mamy do czynienia w przypadku płatności PRŚ za rok 2011, gdzie doszło do unieważnienia decyzji je przyznającej. Jednakże i w tym względzie rację należy przyznać organowi ARiMR, że błąd, którego dopuszczono się przy ich przyznaniu mógł zostać wykryty przez rolnika. Skarżący w istocie nie przedstawia żadnej argumentacji, która przeczyłaby temu twierdzeniu. Chociaż pobierając płatności w takich okolicznościach jak w kontrolowanej sprawie rolnik może działać w zaufaniu do organu ARiMR, to uchybienie temu zaufaniu wynika już z samej istoty omawianej instytucji – dokonanie płatności na skutek pomyłki właściwego organu. Przesłanka ta nie może zatem sama w sobie usprawiedliwiać niedostrzeżenia przez rolnika popełnionego przez organ ARiMR błędu. Skarżący natomiast co roku deklarował znajomość zasad przyznawanych płatności, a także świadomość skutków niewykonania podjętego wieloletniego zobowiązania, przez co bez wątpienia powinien dostrzec pominięcie przez organ ARiMR – przy przyznaniu płatności PRŚ na rok 2011 – istotnych w tym względzie okoliczności, wskazujących na zaprzestanie realizacji rzeczonego zobowiązania. Nie sposób przy tym uznać, aby skarżący nie miał świadomości wystąpienia istotnych ubytków w obsadzie orzecha włoskiego. Świadomość tę skarżący manifestuje zresztą także w skardze do tut. Sądu, podkreślając podjęte przez siebie ówcześnie działania naprawcze. Pomimo zatem, że wypłata płatności PRŚ na rok 2011 nastąpiła na skutek pomyłki organu ARiMR, błąd mógł zostać przez skarżącego wykryty.

Odnosząc się w dalszej kolejności do art. 39 ust. 1 rozporządzenia 817/2004 wskazać trzeba, że przepis ten stanowi, iż bez uszczerbku dla rzeczywistych okoliczności, które należy uwzględnić w indywidualnych przypadkach, Państwa Członkowskie mogą uznać, w szczególności, następujące kategorie siły wyższej: a) śmierć rolnika; b) długoterminowa niezdolność rolnika do wykonywania zawodu; c) wywłaszczenie dużej części gospodarstwa, jeżeli wywłaszczenie to nie mogło być przewidziane w dniu podjęcia zobowiązania; d) klęska żywiołowa poważnie dotykająca grunty rolne gospodarstwa; e) wypadek powodujący zniszczenie budynków dla zwierząt gospodarskich; f) choroba epizootyczna dotykająca część lub całość należących do rolnika zwierząt gospodarskich. Zgodnie natomiast z ust. 2 przywołanego artykułu, o przypadkach siły wyższej zawiadamia się na piśmie właściwy organ, wraz z odpowiednimi dowodami zadowalającymi ten organ w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym rolnik jest w stanie dokonać tej czynności. Ten termin może zostać przedłużony o 20 dni roboczych, w przypadku gdy taka możliwość przewidziana jest w dokumencie programowania.

W ustalonym w kontrolowanej sprawie stanie faktycznym, jak słusznie stwierdził organ ARiMR, brak jest podstaw do przyjęcia zaistnienia siły wyższej, o której mowa w powyżej przywołanej regulacji. Abstrahując już od kwestii prawidłowo wytkniętej przez ten organ braku spójności wyjaśnień skarżącego co do przesłanek powodujących niedotrzymanie zobowiązania rolnośrodowiskowego (skarżący wskazał na zwierzynę leśną, aby w późniejszych pismach przerzucić swoje podejrzenia na czynnik ludzki – "sabotaż"), nie można przyjąć, aby "gwałtowne wysychanie sadzonek orzecha włoskiego" samo w sobie wpisywało się w kategorię siły wyższej, skoro skarżący na żadnym etapie postępowania nie wyjaśnił nawet precyzyjnie, czym proces ten był spowodowany. Nawet gdyby uznać, że w kontrolowanej sprawie siła wyższa jednak wystąpiła to – jak prawidłowo zauważył organ ARiMR – skarżący nie dochował terminu z art. 39 ust. 2 rozporządzenia 817/2004, wymaganego do zawiadomienia o jej wystąpieniu. Swoje wyjaśnienia w tym względzie skarżący zaczął składać dopiero na etapie postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji przyznającej płatność za rok 2011, to jest w roku 2014.

Z powyższych względów bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 73 ust. 4 rozporządzenia 796/2004 oraz art. 39 rozporządzenia 817/2004. Organ ARiMR nie dopuścił się w tym zakresie także istotnego naruszenia art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1 czy art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm., dalej: "K.p.a.").

Ostatnio przywołane przepisy prawa procesowego, to jest art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a., lecz także i art. 107 § 3 K.p.a., zostały jednakże przez organ ARiMR naruszone w sposób istotny przy wyjaśnieniu okoliczności mających znaczenie dla zastosowania art. 73 ust. 5 rozporządzenia 796/2004. Zgodnie z tym przepisem obowiązek zwrotu określony w ust. 1 (nienależnej płatności – przyp. tut. Sądu) nie ma zastosowania, jeżeli okres między datą płatności pomocy a datą pierwszego powiadomienia beneficjenta przez właściwe władze o nieuzasadnionym charakterze danej płatności jest dłuższy niż dziesięć lat. Jednakże jeśli beneficjent działał w dobrej wierze, okres wskazany akapicie pierwszym jest ograniczony do czterech lat. Jako że w odniesieniu do płatności PRŚ za lata 2007-2010 bezsprzecznie upłynął okres czterech lat pomiędzy ich wypłatą a datą pierwszego powiadomienia o ich nieuzasadnionym charakterze, konieczne jest wyjaśnienie, czy w tym zakresie skarżący działał w dobrej wierze, to jest czy wraz z upływem tego okresu nastąpiło przedawnienie obowiązku ich zwrotu. Odmiennej konstatacji, co w zasadzie umknęło uwadze organu ARiMR, wymaga płatność PRŚ za rok 2011, gdzie okres pomiędzy jej wypłatą ([...] lutego 2012 r.) a pierwszym powiadomieniem skarżącego o jej nieuzasadnionym charakterze (doręczenie zawiadomienia z [...] grudnia 2014 r. o wszczęciu postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności i decyzji z [...] grudnia 2014 r. stwierdzającej nieważność decyzji o przyznaniu tej płatności) nie przekracza krótszego, czteroletniego okresu przedawnienia.

Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych to, czy w określonej sytuacji faktycznej występuje dobra lub zła wiara wiąże się ze sferą faktów i ich oceną. Kwestia zaś właściwego określenia działania beneficjenta w dobrej lub w złej wierze wymaga wskazania, że obowiązujące przepisy prawa w tej mierze nie zawierają żadnych definicji. Pojęcia te wiąże się z tzw. klauzulami generalnymi w prawie. Ich istotą jest możliwość uwzględnienia w ocenie stanu faktycznego różnych okoliczności faktycznych, które w oderwaniu od konkretnej sprawy nie mogą być ocenione raz na zawsze i w jednakowy sposób według schematu o walorze bezwzględnym. Dla oceny dobrej lub złej wiary istotna jest świadomość beneficjenta. Generalnie przyjmuje się, że dobra wiara polega na usprawiedliwionym w danych okolicznościach przekonaniu, że podmiotowi przysługuje prawo czyli, że działał zgodnie z prawem. Może to być więc błędne, ale w danych okolicznościach usprawiedliwione przekonanie, że działa zgodnie z prawem. Dobra wiara jest oparta na przesłankach obiektywnych, wywodzących się ze stosunku będącego podstawą i przyczyną konkretnego stanu faktycznego. W dobrej wierze jest ten, kto powołuje się na pewne prawo lub stosunek prawny, mniemając, że one istnieją, choćby mniemanie to było błędne, jeżeli tylko błędność mniemania można w danych okolicznościach uznać za usprawiedliwioną. W złej wierze jest zaś ten, kto powołując się na pewne prawo lub stosunek prawny wie, że owo prawo lub stosunek prawny nie istnieje, albo też wprawdzie tego nie wie, ale jego braku wiedzy w danych okolicznościach nie można uznać za usprawiedliwiony. Określenie dobrej lub złej wiary oparte jest więc na istnieniu mniemania, wiedzy o prawie, przy uwzględnieniu usprawiedliwionego błędu. Zła wiara występuje, gdy brak świadomości o nieistnieniu pewnego prawa lub stosunku jest wynikiem niedbalstwa, niezachowania normalnej w danych okolicznościach stosowności. Strona będąca w złej wierze nie wie o prawie, ale przyjąć należy, że wiedziałaby, gdyby się zachowała należycie, a więc gdyby w konkretnej sytuacji postępowała rozsądnie i zgodnie z zasadami współżycia społecznego. Ocena okoliczności konkretnej sytuacji (np. co do uznania błędu za usprawiedliwiony) i zasadności postępowania z ogólnie przyjętymi normami postępowania powinna być poddana bardzo surowym i ostrym kryteriom (zob. wyrok NSA z 18 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1209/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Organ ARiMR dokonując oceny ustalonych w sprawie okoliczności faktycznych pod kątem zaistnienia po stronie skarżącego dobrej wiary przyjął, że skarżący doskonale zdawał sobie sprawę, że w roku 2011 nie spełniał warunków otrzymania płatności PRŚ, bowiem nie realizował pakietu objętego wnioskiem. Objaśnienia organu w tym względzie odnoszą się zatem bezpośrednio jedynie do okoliczności, które miały miejsce w 2011 roku i wynikającej stąd świadomości skarżącego co do braku spełnienia warunków do otrzymania płatności PRŚ. Uznać zatem trzeba, że brak spełniania przez skarżącego w roku 2011 warunków do otrzymania płatności PRŚ i istniejąca na ten moment świadomość co do tych okoliczności nie może sama w sobie wstecznie prowadzić do przyjęcia, że także występując o płatności PRŚ za lata poprzednie, to jest za lata 2007-2010, skarżący nie działała w dobrej wierze. Organ ARiMR powinien oceniając ów dobrą wiarę w analizowanym obecnie zakresie wziąć pod uwagę, dokonując uprzednio niezbędnych w tym zakresie ustaleń, okoliczności istotne dla lat, za które skarżącemu zostały przyznane płatności PRŚ, uwzględniając jednocześnie przyczyny, które doprowadziły do tego, że zostały one przez ten organ uznane za płatności nienależne.

Ponownie rozpoznając sprawę organ ARiMR uwzględni ocenę prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu, a także zawarte w nim wskazania, co do dalszego postępowania.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c w zw. z art. 135 P.p.s.a., orzeczono jak pkt 1. sentencji wyroku. O kosztach postępowania postanowiono w pkt 2 sentencji wyroku na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 P.p.s.a.