Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 1126/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-04-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak, Sędziowie: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski, Sędzia WSA Jolanta Sudoł (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 22 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 8 października 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy C. z dnia 30 lipca 2020 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Wójt Gminy C. decyzją wydaną w dniu 30 lipca 2020 r. (nr [...]) m.in. na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.; powoływanej dalej także jako: "u.ś.r." lub "ustawa"), odmówił przyznania A. G. (zwanej dalej także jako: "wnioskodawczyni", "strona", "skarżąca") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowaną na osobę niepełnosprawną - matkę Z. G., legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym.

Organ pierwszej instancji w uzasadnieniu decyzji wskazał, że warunkiem koniecznym ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 u. ś. r jest przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych wobec osoby wymagającej opieki obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W przedmiotowej sprawie wnioskodawczyni jest córką Z. G., czyli obowiązek opieki ciąży na niej w pierwszej kolejności. A. G. w oświadczeniu z dnia 1 lipca 2020 r. wyjaśniła, że jest jedyną osobą, która chce i może sprawować opiekę nad schorowaną matką. Z. G. ma męża nieposiadającego orzeczenia o niepełnosprawności oraz dwie córki - A. G. (wnioskodawczynię) oraz I. K. Mąż A. G. nie jest w stanie wypełniać swoich obowiązków względem niepełnosprawnej żony. Nie jest zdolny sprawować przedmiotowej opieki w pierwszej kolejności, gdyż od lat małżonkowie pozostają w nieformalnej separacji, prowadząc odrębne gospodarstwa domowe. Problem alkoholowy u męża Z. G. przyczynił się do rozkładu życia rodzinnego. Córka I. K. mieszka oddzielnie w miejscowości znacznie oddalonej od miejsca zamieszkania matki i praktycznie nie jest w stanie sprawować rzeczywistej opieki nad nią, natomiast córka A. G. mieszka z matką w ich domu rodzinnym i od początku choroby sprawuje nad nią opiekę.

Bezsprzecznie zatem matka wnioskodawczyni pozostaje w związku małżeńskim, co stanowi negatywną przesłankę zawartą w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u. ś. r., będącą podstawą do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia dla córki. Jednak, zdaniem organu pierwszej instancji, obowiązek zapewnienia opieki niepełnosprawnej matce ciąży w pierwszej kolejności na jej córce, bowiem mąż Z. G. jest osobą na tyle uzależnioną od alkoholu, że nie może się nią zając w pierwszej kolejności.

Następnie organ pierwszej instancji wskazał, że na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego ustalono, że A. G. mieszka z mężem, dziećmi oraz matką i ojcem. Od 2013 r. wnioskodawczyni zajmuje się schorowaną matką. Z. G. jest osobą pampersowaną, wymagającą pielęgnacji w zakresie higieny osobistej (zapobiegania odparzeniom i podrażnieniom), karmienia, pomocy w wykonywaniu czynności samoobsługowych (toalety osobistej, kąpieli, zmiany bielizny), w prowadzeniu gospodarstwa domowego (pranie ubrań i pościeli, utrzymywanie czystości w mieszkaniu, wietrzenie pomieszczeń, gotowanie) oraz ułatwiania kontaktów z otoczeniem. Opieka dotyczy przygotowywania i podawania lekarstw, przygotowywania potraw o odpowiednim składzie i konsystencji, uczestnictwa w wizytach lekarskich i zachęcania do aktywności ruchowej i towarzyszenia jej podczas ćwiczeń. Zakres wymaganej i rzeczywiście sprawowanej opieki nad Z. G. przez jej córkę - stanowi przyczynę niepodejmowania przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i jej takiej możliwości pozbawia. Ponadto, w oparciu o oświadczenie strony z dnia 1 lipca 2020 r., rodzinny wywiad środowiskowy oraz zgromadzone dokumenty potwierdzające zatrudnienie, ustalono że wnioskodawczyni była aktywna zawodowo do 30 czerwca 2011 r., a od 13 lipca 2012 r. do 7 marca 2016 r. była zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad obłożnie chorą matką, nie podejmuje żadnej aktywności zawodowej, niejednokrotnie miała możliwość podjęcia pracy, z której niestety musiała zrezygnować, ponieważ nie byłaby w stanie pogodzić obowiązków zawodowych z zapewnieniem kompleksowej opieki matce. Z. G. wymaga pomocy we wszystkich codziennych czynnościach oraz czynnościach pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, a obciążenia wynikające z zaspokojenia tych potrzeb skazują stronę na pozostawanie w bierności zawodowej. Z przedstawionych okoliczności sprawy wynika, że opieka sprawowana przez córkę ma charakter stały i codzienny, trwa nieprzerwanie przez wszystkie dni tygodnia.

Biorąc pod uwagę przepis art. 17 ust. 1 u. ś. r. organ pierwszej instancji ocenił, że konieczność sprawowania opieki nad matką stanowiło przyczynę niepodejmowania pracy zawodowej przez wnioskodawczynię

Organ pierwszej instancji dodał, że wnioskodawczyni ma przyznane prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego od dnia 7 marca 2016 r. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u. ś. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, jednak zgodnie z art. 27 ust. 5 u. ś. r. w przypadku zbiegu uprawnień do świadczeń, zwłaszcza świadczenia pielęgnacyjnego oraz specjalnego zasiłku opiekuńczego, przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną. W niniejszej sprawie wnioskodawczyni w oświadczeniu wyraźnie sprecyzowała, że w razie przyznania wnioskowanego świadczenia, zrezygnuje przyznanego specjalnego zasiłku opiekuńczego. Takie oświadczenie złożyła razem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Organ uznał zatem, że wnioskodawczyni dopełniła ciążącego na niej obowiązku wynikającego z art. 27 ust. 5 u. ś. r.

Jednakże, zdaniem organu, w sprawie nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność matki wnioskodawczyni nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Z. G. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności o nr [...] z dnia 15 kwietnia 2016 r., wydanym do 30 kwietnia 2021 r. W orzeczeniu tym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 59 roku życia (pkt IV orzeczenia), natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 7 marca 2016 r. (pkt V orzeczenia), czyli od 60 roku życia. Organ pierwszej instancji podkreślił, że pomimo, iż art. 17 ust. 1b z dniem 23 października 2014 r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, to ustawodawca nie dokonał dotychczas zmiany brzmienia ww. przepisu.

Samorządowego Kolegium Odwoławcze w [...] (zwane dalej również jako: "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez A. G., decyzją z dnia 8 października 2020 r. (nr [...]), wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz.U. z 2020 r., poz. 256, dalej w skrócie - "k.p.a.") w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Wójta Gminy C.

SKO nie podzieliło zasadności argumentacji organu pierwszej instancji dotyczącej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W tym zakresie SKO wskazało, że podziela linię orzeczniczą sądów administracyjnych, która w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Zatem, zdaniem organu odwoławczego, Wójt Gminy C. błędnie przyjął, że istnieje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

SKO uznało jednak, że w rozpoznawanej sprawie brak było podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego A. G. na niepełnosprawną Z. G., bowiem przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast z akt sprawy wynika, że Z. G. pozostaje w związku małżeńskim z A. G., małżonkowie razem mieszkają. A. G. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

SKO argumentując swoje stanowisko w tym zakresie wskazało, że sądowego wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności (tutaj mąż) nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2020 r. I OSK 599/20). Jak stwierdził w przywołanym wyroku Naczelny Sąd Administracyjny " (....) ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym.

A. G. nie zgadzając się z rozstrzygnięciem zawartym w powołanej powyżej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę.

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że mąż Z. G. jest alkoholikiem oraz przebywa codziennie poza domem. Na skutek tego nie jest on zdolny do sprawowania opieki nad małżonką.

Mając na uwadze powyższe oraz fakt nieprzerwanej opieki nad niepełnosprawna w stopniu znacznym matką – Z. G., skarżąca wniosła o uchylenie decyzji i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i wnosząc o rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3).

W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Badając legalność zaskarżonej w tej sprawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], mając na uwadze powyższe kryteria, Sąd doszedł do wniosku, że wniesiona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie organ pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że w sprawie nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność w stopniu znacznym Z. G. powstała w 60 roku życia, a niepełnosprawność istnieje od 59 roku życia.

Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu pierwszej instancji w zakresie przesłanki uregulowanej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Uznał jednak, wbrew zapatrywaniom organu pierwszej instancji, że należało odmówić skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na pozostawanie przez matkę skarżącej w związku małżeńskim oraz nielegitymowanie się przez jej małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast stosownie do art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Wyjaśnić w tym miejscu należy, że powyższa regulacja art. 17 ust. 1b ustawy stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Skutkiem tego wyroku jest ustalenie, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18 roku życia, przedmiotowa przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie doprowadził wprawdzie do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, jednak jego treść wiąże - w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP - i stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną. W konsekwencji organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego miały obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W związku z tym, jak słusznie uznało SKO, wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności matki skarżącej nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia. Z tego względu błędne w tej mierze było stanowisko organu pierwszej instancji, który za podstawę odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przyjął okoliczność, że niepełnosprawność matki skarżącej powstała po upływie okresów życia wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Organ odwoławczy oparł swoje rozstrzygnięcie na przepisie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Bezspornymi natomiast okazały się okoliczności istnienia związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącą pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, jak również fakt rzeczywistego sprawowania przez skarżącą stałej i bezpośredniej opieki nad matką.

W rozpoznawanej sprawie zatem punktem wyjścia dla zbadania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji była prawidłowość zastosowania przez organ odwoławczy przepisów prawa materialnego, tj. przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w kontekście wystąpienia negatywnej przesłanki, o której mowa w jej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, która uniemożliwiała - zadaniem SKO - przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Podkreślenia wymaga, że SKO orzekające w niniejszej sprawie przychyliło się do poglądu prezentowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20), zgodnie z którym wykładania językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym.

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę poglądu tego, z przedstawionych poniżej względów, zaakceptować nie mógł. W procesie wykładni prawa bowiem sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który się wydaje językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy go skonfrontujemy z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2014 r., sygn. akt II FSK 381/12). Tego rodzaju sytuacja zachodzi w kontrolowanej sprawie.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie akceptuje pogląd sformułowany w orzecznictwie sądów administracyjnych, że systemowa i celowościowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wykracza poza językowe brzmienie tego przepisu, lecz jest uzasadniona koniecznością takiego odczytywania norm prawnych, aby ich treść nie pozostawała w sprzeczności z Konstytucją RP. Negatywna przesłanka zawarta w ww. przepisie, rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby, gdyby taki związek małżeński nie istniał. Tak rozumiany przepis oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1622/15, nie publ., wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 października 2015 r., sygn. akt I OSK 352/15 oraz z dnia 18 października 2016 r., sygn. akt I OSK 1171/15).

W praktyce więc obowiązkiem organów rozpatrujących wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, czy zachodzi sytuacja, gdy małżonek jest w wieku lub stanie zdrowia uniemożliwiającym sprawowanie opieki nad inną osobą. W ocenie Sądu rzeczywista niemożność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (tu: przez jej współmałżonka), w braku orzeczenia o niepełnosprawności, wykazana być może również innymi dowodami, dopuszczonymi przez k.p.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 listopada 2015r., sygn. akt I OSK 1230/14). Dokonując wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych należy bowiem mieć na względzie także cel regulacji zawartej w jej art. 17 - przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.

Naczelny Sąd Administracyjny omawiając szeroko prezentowany powyżej pogląd, w wyroku z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. I OSK 2103/20, konkludował, że: "Powyższe stanowisko uwzględnia cel i istotę świadczenia pielęgnacyjnego, które przysługuje nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje, rezygnując z tego powodu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to ma za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie, zdejmując tym samym z Państwa obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych formach" oraz że: "obowiązek dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi uregulowany w przepisach ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r., poz.1359), nie stanowi przeciwwagi dla możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę sprawującą opiekę, spełniającą przesłanki z art. 17 ust. 1 lub ust. 1a ustawy, w sytuacji obiektywnej niemożliwości sprawowania opieki przez współmałżonka."

Podkreślić należy, że wykładnia celowościowa i systemowa przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, obecnie dominuje w orzecznictwie sądów administracyjnych, w którym przyjmuje się, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować (por. m.in. wyrok WSA we Wrocławiu z 8 marca 2012r., sygn. akt IV SA/Wr 848/11; wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 13 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Rz 121/12; wyrok WSA w Poznaniu z dnia z 13 czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Po 242/12; wyrok WSA w Białymstoku z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 642/12; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 22 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 1391/12; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. akt IV SA/Wr 924/14; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 19 grudnia 2018 r., sygn. akt IV SA/Gl 925/18; wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 24 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 522/19; wyrok WSA w Białymstoku z dnia 26 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Bk 649/19; wyrok WSA w Krakowie z dnia 20 stycznia 2020 r., sygn. akt III SA/Kr 1248/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 5 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 1373/19; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 12 marca 2020 r., sygn. akt II SA/Ol 28/20; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 14 maja 2020 r., sygn. akt II SA/Po 25/20).

W konsekwencji, zdaniem Sądu, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że jej matka pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Podkreślić należy, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Obowiązkiem organów było zatem poczynienie ustaleń i ich ocena, czy istnieją obiektywne przeszkody po stronie małżonka Z. G. - A. G., uniemożliwiające mu wykonywanie obowiązków nałożonych przez art. 23 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeśli współmałżonek nie jest w stanie tego obowiązku wypełnić, a w jego zastępstwie tę pomoc jest w stanie realizować skarżąca, to brak jest podstaw do odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia.

Organ odwoławczy nie powołał się na jakiekolwiek ustalenia faktyczne dotyczące możliwości sprawowania opieki nad Z. G. przez jej małżonka A. G. Organ ten ograniczył się wyłącznie do ustalenia, że małżonek matki skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tymczasem organ pierwszej instancji stanął na stanowisku, że obowiązek zapewnienia opieki niepełnosprawnej znacząco Z. G. ciąży w pierwszej kolejności na jej córce - A. G., bowiem mąż Z. G. - A. G., jest osobą na tyle uzależnioną od alkoholu, że nie może się nią zająć w pierwszej kolejności.

Z przedłożonych przez skarżącą do wniosku dokumentów wynika, że matka skarżącej, mająca obecnie 64 lata, leczona jest onkologicznie z powodu raka szyjki macicy. Ponadto, w dniu 26 lutego 2019 r. została przyjęta na Oddział Neurologii z Oddziałem Udarowym Szpitala Specjalistycznego im. [...] w W., gdzie rozpoznano u niej udar niedokrwienny prawej półkuli mózgu z niedowładem połowicznym lewostronnym, nikotynizm oraz niedomykalność zastawki aortowej (karta informacyjna leczenia szpitalnego w aktach admin.). Orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 6 kwietnia 2020 r. ustalono, że Z. G. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. W orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności z dnia 15 kwietnia 2016 r. wskazano natomiast, że Z. G. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W oświadczeniu z dnia 9 lipca 2020 r., złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, A. G. wskazała, że mąż jej matki – A., nie może sprawować opieki nad matką ponieważ nadużywa alkoholu od bardzo dawna. Nie łoży na rodzinę, nie pomaga w opiece. Ze względu na relacje między rodzicami, jej matka nie chce, żeby jej małżonek się nią opiekował.

W wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym w dniu 9 lipca 2020 r. w miejscu zamieszkania Z. G., pracownik socjalny wskazał, że Z. G. wymaga stałej pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Ma duże problemy z poruszaniem. Jest osobą pampersowaną. Nie może zostać sama w domu bez opieki z powodu zasłabnięć i upadków. Jedyną osobą, która może zapewnić Z. G. opiekę jest jej córka - A. G. W wywiadzie tym, co jest istotne, pracownik socjalny podkreślił, że Mąż Z. G. - A., jest osobą nadużywającą alkoholu, nie jest wstanie zapewnić żonie właściwej pomocy i opieki. A. G. od wielu lat nie wykonuje żadnego zatrudnienia, ani pracy zarobkowej. Nie wspomaga Z. G. w codziennym funkcjonowaniu.

Sąd, mając na uwadze powyższe, przychyla się do stanowiska organu pierwszej instancji, że małżonek matki skarżącej - A. G., pomimo, iż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem żony, bowiem jest od wielu lat uzależniony od alkoholu, nie posiada także żadnych środków finansowych, aby zapewnić opiekę żonie poprzez łożenie na tą opiekę. Podkreślić należy, że Z. G. jest osobą bardzo ciężko chorą (choroba nowotworowa, niedowład połowiczny lewostronny), wymagającą nieustannej opieki. Jej mąż - na co wskazywała skarżąca w postępowaniu administracyjnym, a co znalazło potwierdzenie w ustaleniach pracownika socjalnego - od wielu lat nadużywa alkoholu, nie interesuje go stan żony, nie wspomaga żony w codziennym funkcjonowaniu. Znamienne jest również to - na co organ pierwszej instancji zwracał uwagę w uzasadnieniu swojej decyzji - że od lat małżonkowie G. pozostają w nieformalnej separacji, prowadząc odrębne gospodarstwa domowe. Problem alkoholowy u męża Z. G. przyczynił się do rozkładu życia rodzinnego.

Z podanych wyżej powodów Sąd doszedł do wniosku, że zaskarżona decyzja została wydana na skutek nieprawidłowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Natomiast decyzja organu pierwszej instancji została wydana na skutek błędnego zastosowania art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Niezależnie od tego, zdaniem Sądu, decyzja organu odwoławczego została wydana także z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ ten naruszył bowiem wynikający z art. 7 k.p.a. wymóg podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Uchybił również wymogom art. 77 § 1 k.p.a., z którego wynika obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Wydanie decyzji bez zachowania tych wymogów stanowi ponadto naruszenie, zawartej w art. 80 k.p.a., zasady swobodnej oceny dowodów.

Mając na względzie powyższe, Sąd - stwierdzając naruszenie przez organ pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, a przez organ odwoławczy przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c uchylił zaskarżoną decyzję, natomiast na podstawie art. 145 § 1 lit. a w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił decyzję Wójta Gminy C.

Ponownie rozpatrując sprawę organy uwzględnią stanowisko Sądu, dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP, a także że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że w sprawie nie zachodzi przesłanka negatywna przyznania świadczenia określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., bowiem alkoholizm męża matki skarżącej wyklucza możliwość sprawowania przez niego opieki nad żoną. Jednocześnie organy wezmą pod uwagę okoliczność, że w aktach administracyjnych sprawy znajduje się oświadczenie skarżącej o rezygnacji z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w przypadku przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym nie może budzić wątpliwości, że skarżąca dokonała wyboru świadczenia na podstawie art. 27 ust. 5 u.ś.r. (zob. w tej materii wyroki: NSA z dnia 18 grudnia 2018 r. w sprawie I OSK 1676/18 oraz z dnia 10 grudnia 2019 r. w sprawie I OSK 200/19, dotyczące zagwarantowania stronie przez organy prawa do wyboru świadczenia).

Odnosząc się do zawartego w skardze wniosku skarżącej o przyznanie jej przez Sąd wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, należy wyjaśnić, że w myśl przepisu art. 145 § 1 p.p.s.a. uprawnienia wojewódzkiego sądu administracyjnego są ograniczone do orzekania o charakterze kasacyjnym. Sąd administracyjny nie może zatem wkraczać w kompetencje organu administracji publicznej zastępując go

w rozstrzyganiu sprawy administracyjnej.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).