Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 582/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2011-10-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust 1 i 2, art. 2 pkt 9 i 10, art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4, art. 41, art. 42 ust. 2, art. 43 ust. 1
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.
article: art. 16
journal: Dz.U. 2005 nr 86 poz 732
law: Ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 1 i 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 153, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janina Guść Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Sędzia WSA Jolanta Sudoł Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Małgorzata Kuba po rozpoznaniu w dniu 19 października 2011 r. na rozprawie sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 maja 2011 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza z dnia 7 marca 2011r., nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 8 lutego 2010 roku, nr [...], Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działający z upoważnienia Burmistrza, zobowiązał Z. W. do zwrotu należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną – E. W. świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 października 2008 roku do dnia 30 września 2009 roku w łącznej kwocie 2.120,37 zł oraz ustawowych odsetek od należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego naliczonych od dnia 1 listopada 2008 roku do dnia wydania decyzji, tj. do dnia 8 lutego 2010 roku, w wysokości 222,56 zł. Decyzja została doręczona Z. W. w dniu 10 lutego 2010 roku.

Pismem z dnia 10 stycznia 2011 roku Z. W. wniósł o umorzenie należności alimentacyjnych, ponieważ przebywa w zakładzie karnym, w którym nie jest zatrudniony, a koniec kary przypada na dzień 1 stycznia 2015 roku. W piśmie z dnia 25 stycznia 2011 roku wyjaśnił dodatkowo, że jego kondycja zdrowotna jest zła, co uniemożliwia mu podjęcie nawet lekkiej pracy.

Decyzją z dnia 4 lutego 2011 roku Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działający z upoważnienia Burmistrza, zobowiązał Z. W. do zwrotu należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną – E. W. świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 października 2009 roku do dnia 30 września 2010 roku w łącznej kwocie 3000 zł oraz ustawowych odsetek od należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego naliczonych od dnia 22 października 2009 roku do dnia wydania decyzji, tj. do dnia 4 lutego 2011 roku, w wysokości 326,25 zł.

Pismem z dnia 4 lutego 2011 roku Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej zwrócił się do Z. W. o sprecyzowanie wniosku o umorzenie należności alimentacyjnych z dnia 10 stycznia 2011 roku poprzez wskazanie jakiego zadłużenia alimentacyjnego dotyczy prośba. Wnioskodawca tego zobowiązania nie wykonał.

Decyzją z dnia 7 marca 2011 roku, nr [...], wydaną na podstawie art. 2 pkt 2, 3, 8, 9, 10, 11, art. 25, art. 27 ust. 1, 1a, 2, 3, art. 28 ust. 1, art. 30, art. 41 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 roku, nr 1, poz. 7 ze zm.) oraz art. 12 ust. 1 i art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 roku, nr 86, poz. 732 ze zm.) Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działający z upoważnienia Burmistrza:

1) odmówił umorzenia w całości należności ustalonych decyzją nr [...] z dnia 8 lutego 2010 roku z tytułu wypłaconych E. W. świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z ustawowymi odsetkami;

2) odmówił umorzenia w całości należności ustalonych decyzją nr [...] z dnia 4 lutego 2010 roku z tytułu wypłaconych E. W. świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z ustawowymi odsetkami;

3) odmówił umorzenia w całości należności z tytułu wypłaconych E. W. zaliczek alimentacyjnych w wysokości 9.712,50 zł.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że wnioskodawca nie sprecyzował wniosku o umorzenie, w związku z czym organ przyjął, mając na uwadze art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 roku, nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej jako k.p.a.), że wnosił on o umorzenie całości zadłużenia.

Wskazując na treść art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ wyjaśnił, że wnioskodawca nie spełnia warunków umorzenia należności zawartych w tym przepisie bowiem egzekucja wobec niego nie jest skuteczna przez ostatnie 7, 5 lub 3 lata.

Organ I instancji wyjaśnił również, iż rozważył możliwość umorzenia należności wnioskodawcy na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i na podstawie art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej.

Organ I instancji stwierdził, że na mocy wyroku Sądu Rejonowego w B. Roki Sądowe w M. z dnia 27 września 2002 roku, sygn. akt [...], wnioskodawca jest zobowiązany do płacenia alimentów na rzecz E. W. w kwocie 250 zł miesięcznie. Stosownie do zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w M. z dnia 8 października 2009 roku egzekucja świadczeń alimentacyjnych od wnioskodawcy na rzecz E. W. okazał się bezskuteczna. W związku z powyższym- decyzją z dnia 19 października 2009 roku, przyznano na okres od dnia 1 października 2009 roku do dnia 30 września 2010 roku na rzecz E. W. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 250 zł miesięcznie. Na rzecz E. W. wypłacano również świadczenia w okresie świadczeniowym od dnia 1 sierpnia 2009 roku do dnia 30 września 2009 roku, na podstawie decyzji nr [...], z dnia 8 lutego 2010 roku. Ponadto na rzecz ww. wypłacono w okresie od dnia 1 września 2005 roku do dnia 30 września 2008 roku zaliczki alimentacyjne w łącznej kwocie 9250 zł. Powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania wnioskodawcy, które polegało na wieloletnim niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka. Do dnia wystawienia decyzji, tytułem spłaty zadłużenia wnioskodawcy, komornik sądowy przekazał łącznie kwotę 1578,06 zł.

Organ I instancji stwierdził nadto, iż z informacji Dyrektora Zakładu Karnego w C. wynika, że wnioskodawca odbywa karę pozbawienia wolności w okresie od dnia 1 stycznia 2005 roku do dnia 1 stycznia 2015 roku, nie jest zatrudniony odpłatnie w tamtejszej jednostce, a także, że obecnie nie ma możliwości zatrudnienia wnioskodawcy z uwagi na brak wolnych miejsc pracy odpłatnej. Zdaniem organu, z przedłożonego przez wnioskodawcę orzeczenia o niepełnosprawności wynika, że zawarte w nim wskazania dotyczące odpowiedniego dla wnioskodawcy zatrudnienia obejmują otwarty rynek pracy.

Organ I instancji podniósł, że zobowiązania alimentacyjne, zgodnie z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59 ze zm.), w przypadku rodziców w stosunku do dzieci mają charakter obligatoryjny. W ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów mowa jest o tym, że konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. Ustawodawca w powołanej ustawie nie przewidział szczegółowego postępowania wobec dłużników alimentacyjnych przebywających w zakładach karnych. Są oni traktowani na takich samych zasadach jak pozostali zobowiązani do alimentacji. Ponadto, w przypadku osób osadzonych istnieje realna możliwość zatrudnienia i uzyskiwania dochodów. Reguluje to ustawa z dnia 6 czerwca 1997 roku - Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. nr 90, poz. 557 ze zm.) w art. 121 § 1, który stanowi, że skazanemu zapewnia się w miarę możliwości świadczenie pracy. Zgodnie z art. 121 § 2 tej ustawy pracę zapewnia się przede wszystkim skazanym zobowiązanym do świadczeń alimentacyjnych, a także mającym trudną sytuację materialną, osobistą lub rodzinną.

Zdaniem organu I instancji, wnioskodawca nie wykazał w jakikolwiek sposób by czynił rzeczywiste starania w celu podjęcia zatrudnienia. Z orzeczenia przedłożonego przez wnioskodawcę wynika, że stan jego zdrowia nie uniemożliwia mu podjęcia pracy, co więcej - nie ma żadnych ograniczeń co do charakteru pracy, którą mógłby podjąć. Ponadto w poprzednim zakładzie karnym wnioskodawca pracował w okresie od stycznia 2009 roku do września 2010 roku. Okoliczności te wskazują, że wnioskodawca nie podejmuje starań zmierzających do chociażby częściowego spłacenia zadłużenia. Przy należytym zainteresowaniu wnioskodawca miałby realną możliwość uzyskania zatrudnienia. Obecnie, jak wynika z zaświadczenia z Zakładu Karnego w I., wnioskodawca nie jest zatrudniony z uwagi na brak miejsc pracy. Nie oznacza to by w dalszej perspektywie nie zaistniała możliwość podjęcia zatrudnienia. W związku z powyższym, zdaniem organu, nieuzasadnione wydaje się umorzenie długu wnioskodawcy wobec Skarbu Państwa, z uwagi na fakt, że w przyszłości mógłby on ten dług uregulować w całości bądź też w części. Organ podniósł, że nie ma obowiązku wskazywania ewentualnych możliwości zarobkowania, jak również nie ma obowiązku wskazywania możliwości spłaty należności przez dłużnika. Obowiązek taki nie wynika bowiem z ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, natomiast wprost z ustawy wynika obowiązek spłaty zadłużenia przez dłużnika. W ocenie organu, fakt przebywania w zakładzie karnym nie może stanowić okoliczności usprawiedliwiającej podjęcie ewentualnej decyzji o umorzeniu należności. W przeciwnym bowiem przypadku okoliczność ta stanowiłaby podstawę do umorzenia należności dla wszystkich dłużników alimentacyjnych przebywających w zakładach karnych. Takie rozumowanie byłoby sprzeczne z przyjętymi, słusznymi normami społecznymi, a także nieracjonalne z punktu widzenia szeroko pojętego interesu społecznego. Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego są środkami publicznymi, wydatkowanymi z budżetu państwa, a zwrot tych należności stanowi dochód budżetu państwa.

Ponadto organ I instancji podkreślił, że kwota zadłużenia będąca przedmiotem niniejszych rozważań nie jest na tyle wysoka, iż jej spłata uniemożliwiałaby wnioskodawcy normalne funkcjonowanie i zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Wnioskodawca jest obecnie osadzony w zakładzie karnym, gdzie ma zapewnione całodobowe utrzymanie i w związku z tym nie ponosi jakichkolwiek kosztów swojego utrzymania. Na jego utrzymaniu nie pozostają żadne osoby. Odmowa umorzenia należności nie wpłynie w jakimkolwiek stopniu na sytuację materialną i rodzinną wnioskodawcy.

W odwołaniu od powyższej decyzji Z. W. wniósł o odroczenie płatności zaległości na okres do jego wyjścia z zakładu karnego jak również o umorzenie części zadłużenia. W uzasadnieniu wskazał, że przebywa w zakładzie karnym, nie posiada żadnych dochodów, jest osobą schorowaną z orzeczoną III grupą inwalidzką, bez prawa do renty.

Decyzją z dnia 12 maja 2011 roku, nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że przedmiotem rozstrzygnięcia było zadłużenie z tytułu wypłaconych na rzecz E. W. świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczek alimentacyjnych. Kolegium stwierdziło, że egzekucja prowadzona przez okres ostatnich 3, 5 i 7 lat była bezskuteczna, co nie zezwala na dokonanie umorzeń w trybie art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Odnosząc się do treści art. 30 ust. 2 tej ustawy Kolegium stwierdziło, że fakt pobytu w zakładzie karnym nie stanowi uzasadnienia dla bardziej liberalnego traktowania dłużnika alimentacyjnego w zakresie realizacji obowiązków alimentacyjnych i następstw ich niezrealizowania, zwłaszcza że nie ponosi on w tym okresie kosztów swojego utrzymania. Za negatywną przesłankę zastosowania umorzenia uznało również fakt, iż potwierdzony dokumentacją stan zdrowia wnioskodawcy nie uniemożliwia mu podjęcia pracy, zaś wnioskodawca nie wykazał aby starał się, w celu wypełnienia swoich zobowiązań, jakąkolwiek pracę uzyskać.

W skardze na powyższą decyzją Z. W. wskazał, że jest w ciężkiej sytuacji materialnej i finansowej. Wyjaśnił, iż nie chce umorzenia całego długu lecz wstrzymania egzekucji komorniczej. Zapewnił również, iż po opuszczeniu zakładu karnego spłaci resztę zadłużenia.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta co do zasady sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U. nr 153, poz. 1269).

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.). Oznacza to między innymi, że sąd nie musi w ocenie legalności zaskarżonej decyzji ograniczać się tylko do zarzutów sformułowanych w skardze, ale może wadliwości kontrolowanego aktu podnosić z urzędu. W myśl art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Organy obu instancji, rozstrzygając przedmiotową sprawę, orzekały odnośnie umorzenia należności skarżącego z tytułu różnych świadczeń obejmujących pomoc osobom uprawnionym do alimentów. Rozstrzygnięcia dotyczyły bowiem zarówno odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, określonych ustawą z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity: Dz.U. z 2009 roku, nr 1, poz. 7 ze zm.), jak również odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, uregulowanych w nieobowiązującej już ustawie z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej

(Dz. U. nr 86, poz. 732 ze zm.). Jako podstawę prawną decyzji organ I instancji przyjął zarówno art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jak i art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Z kolei organ odwoławczy, jako podstawę prawną swojej decyzji wskazał art. 30 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przy czym w decyzji odniósł się do zasadności wniosku zarówno w zakresie umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak również z tytułu zaliczek alimentacyjnych.

Rozważając kwestię właściwości miejscowej organu I instancji Sąd miał na względzie, że w trybie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów orzeka organ właściwy dłużnika, zaś w trybie art. 30 ust. 2 tej ustawy właściwym rzeczowo jest organ właściwy wierzyciela.

Zgodnie z art. 2 pkt 9 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przez organ właściwy dłużnika należy rozumieć wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dłużnika alimentacyjnego. Zgodnie zaś z art. 2 pkt 10 tej ustawy, przez organ właściwy wierzyciela należy rozumieć wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej.

W przedmiotowej sprawie osoba uprawniona do alimentów zamieszkuje w M., zaś skarżący - będący dłużnikiem alimentacyjnym, przed umieszczeniem w zakładzie karnym, również zamieszkiwał w tej miejscowości. Zdaniem Sądu, oznacza to, że Burmistrz był organem właściwym miejscowo i rzeczowo zarówno w zakresie rozstrzygnięć opartych na art. 30 ust. 1, jak i art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy dłużnika może umorzyć należności o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości:

1) 30 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

2) 50 % jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

3) 100 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów.

W art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ww. ustawy mowa jest o następujących należnościach:

▪ należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacone osobie uprawnionej na podstawie ustawy,

▪ należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej,

▪ należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 roku o funduszu alimentacyjnym.

Z brzmienia cytowanych przepisów wynika, że organ I instancji, działając jako organ właściwy dłużnika, mógł z urzędu orzekać na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zarówno w przedmiocie umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak również w przedmiocie umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Z materiału dowodowego zgromadzonego w przedmiotowej sprawie wynika, że skarżący nie spełniał przesłanek do zastosowania wobec niego art. 30 ust. 1 ww. ustawy, albowiem egzekucja wobec niego nie była skuteczna przez ostatnie odpowiednio 3, 5 lub 7 lat. Orzeczenia oparte na tym przepisie, zarówno organu I instancji, jak i organu odwoławczego, były zatem zgodne z prawem.

Art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stanowi, iż organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną dłużnika. Z literalnego brzmienia tego przepisu wynika, iż może on stanowić podstawę prawną orzekania wyłącznie w przedmiocie wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Nie dotyczy on natomiast należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych, wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (tak też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 października 2010 roku, sygn. akt I OSK 980/10, Baza Orzeczeń LEX nr 745401).

Przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobom uprawnionym na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej reguluje obecnie jedynie art. 30 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Kategoryczne sformułowanie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie pozostawia przy tym wątpliwości, że nawet bardzo trudna sytuacja materialna dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani samodzielnej, ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 8 października 2009 roku, sygn. akt II SA/Lu 292/09, Baza Orzeczeń LEX nr 580331, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 26 sierpnia 2010 roku, sygn. akt II SA/Bk 289/10, Baza Orzeczeń LEX nr 752272).

Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że organ - oprócz art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przy rozstrzyganiu o umorzeniu należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego zastosował również art. 30 ust. 2 tej ustawy, a o umorzenie należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych orzekł także na podstawie art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej.

Natomiast organ II instancji swoje rozstrzygnięcie odnośnie odmowy umorzenia należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych oparł - poza art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, również na treści art. 30 ust. 2 tej ustawy. Stanowiło to naruszenie przepisu prawa materialnego, to jest art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepis ten może mieć zastosowanie przy umorzeniu należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych. Jak bowiem wskazano powyżej, z literalnego brzmienia tego przepisu wynika, iż może on stanowić podstawę prawną orzekania wyłącznie w przedmiocie wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Nie dotyczy on natomiast należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych, wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej.

Odnośnie rozstrzygnięcia organu I instancji w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych opartego na treści art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej należało mieć na względzie, że ustawa ta obowiązywała do dnia 30 września 2008 roku, albowiem została uchylona przez ustawę z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, która weszła w życie w dniu 1 października 2008 roku. Zgodnie z przepisami przejściowymi nowej ustawy, dotychczasowe przepisy, to jest przepisy ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, mają zastosowanie jedynie do spraw o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy (art. 41 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów), spraw o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne (art. 42 ust. 2 tejże ustawy) i egzekucji należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (art. 43 ust. 1 tej samej ustawy). Sprawa o umorzenie należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej nie należy do żadnej z kategorii spraw wymienionych w przepisach przejściowych nowej ustawy. Z tego względu nie może być rozpatrywana na podstawie dotychczasowych przepisów (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 listopada 2009 roku, sygn. akt I OW 89/09 i z dnia 22 grudnia 2009 roku, sygn. akt I OW 113/09, a także wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 23 marca 2011 roku, sygn. akt II SA/Gd 44/11, wszystkie orzeczenia znajdują się w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jedynym przepisem, który obecnie pozwala na umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, jest - jak to już podnoszono powyżej, art. 30 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż organ I instancji, rozstrzygając wniosek skarżącego o umorzenie należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych na podstawie art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, naruszył ww. przepis prawa materialnego, poprzez jego błędne zastosowanie.

Opisane powyżej uchybienia organów obu instancji stanowiły naruszenia przepisów prawa materialnego, które miały wpływ na wynik sprawy, albowiem skutkowały wydaniem rozstrzygnięć w przedmiocie wniosku o umorzenie należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych na podstawie przepisów, które nie znajdowały zastosowania w sprawie. Przepisy prawa materialnego, określając przesłanki przyznania uprawnienia lub nałożenia obowiązku zna stronę, wyznaczają zakres postępowania wyjaśniającego, zatem błędne zastosowanie prawa materialnego ma wpływ na wynik sprawy.

Odnośnie rozstrzygnięcia dotyczącego odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (zawartego w punktach 1. i 2. decyzji organu I instancji i utrzymanego w mocy przez organ odwoławczy) w trybie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, Sąd uznał nadto, że narusza ono przepisy postępowania w sposób mający wpływ na wynik sprawy.

Sąd miał na uwadze, że art. 30 ust. 2 ww. ustawy określa przesłankę umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a także odroczenia ich płatności oraz rozłożenia na raty, poprzez nakazanie właściwemu organowi uwzględnienia sytuacji rodzinnej i dochodowej wnioskującego dłużnika alimentacyjnego. Uznaniowy charakter wydawanej w tym trybie decyzji nie zwalnia właściwego organu z obowiązku dokładnego i wyczerpującego zebrania całego materiału dowodowego mającego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia. Okoliczności sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy winny zostać poddane ocenie organu na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Analiza materiału dowodowego musi przy tym uwzględniać wszystkie dowody zebrane w sprawie w celu uzyskania pełnej informacji o sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy. Wyniki przeprowadzonej analizy winny znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu faktycznym decyzji. Tak przeprowadzone postępowanie administracyjne spełnia wymogi zawarte w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a.

Organy obu instancji, oceniając sytuację dochodową skarżącego, nie zachowały opisanych wyżej wymogów postępowania administracyjnego.

Po pierwsze wskazać należało, że sam fakt pobytu skarżącego w zakładzie karnym nie może uzasadniać odmownego załatwienia wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Co do zasady słuszne rozważania organów obu instancji, które podnosiły, że fakt przebywania w zakładzie karnym nie może stanowić okoliczności usprawiedliwiającej podjęcie ewentualnej decyzji o umorzeniu należności oraz że okoliczność ta nie stanowi uzasadnienia dla bardziej liberalnego traktowania dłużnika alimentacyjnego w zakresie realizacji obowiązków alimentacyjnych, nie mogły stanowić wyczerpującego uzasadnienia dla wydanych decyzji. Mieć bowiem należało na uwadze, że przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie zawierają ograniczeń podmiotowych w zakresie żądania zastosowania ulg w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W szczególności nie wykluczają z kręgu wnioskodawców osób przebywających w zakładzie karnym. Zatem rozstrzygnięcie powinno się opierać na ustawowych przesłankach, to jest na ocenie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, nie zaś tworzyć dodatkowe kryteria oceny zasadności wniosku.

Po drugie wskazać należało, że możliwości uzyskania dochodu w trakcie pobytu w zakładzie karnym są ograniczone. Odnośnie zaś sytuacji skarżącego były one całkowicie wykluczone. Organy obu instancji dysponowały informacją Dyrektora Zakładu Karnego w I. z dnia 13 stycznia 2011 roku, w której wskazano, że skarżący nie jest zatrudniony w tamtejszej jednostce, ponieważ obecnie nie ma możliwości zatrudnienia go z uwagi na brak wolnych miejsc pracy odpłatnej. Organy jednak w żaden sposób nie ustosunkowały się do tej informacji, mimo że ma ona istotne znaczenie dla oceny sytuacji dochodowej skarżącego. Wobec uzyskania informacji o takiej treści niezrozumiałe jest stwierdzenie organu I instancji, że skarżący nie wykazał aby czynił rzeczywiste starania w celu podjęcia zatrudnienia oraz że przy należytym zainteresowaniu ma on realną możliwość uzyskania zatrudnienia. Również organ odwoławczy, bez jakiegokolwiek uzasadnienia stwierdził, że skarżący nie wykazał aby starał się - w celu wypełnienia swoich zobowiązań, jakąkolwiek pracę uzyskać. W sytuacji braku miejsc odpłatnej pracy w zakładzie karnym, w którym skarżący przebywa, traci na znaczeniu okoliczność wynikająca z posiadanego przez skarżącego orzeczenia o lekkim stopniu niepełnosprawności, które nie ogranicza możliwości zatrudnienia. Nie budzi bowiem wątpliwości fakt, że uzyskanie odpłatnego zatrudnienia w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności nie jest uzależnione od woli odbywającego karę, lecz od możliwości zapewnienia takiego zatrudnienia przez zakład karny. Również przywołane przez organ I instancji przepisy karno-wykonawcze, dotyczące zapewnienia pracy w pierwszej kolejności skazanym zobowiązanym do świadczeń alimentacyjnych, mogą nabrać rzeczywistego znaczenia dopiero gdy zakład karny jest w stanie zapewnić skazanym jakiekolwiek miejsca pracy odpłatnej.

Po trzecie, wskazywana przez organ I instancji okoliczność, że istniejący aktualnie brak miejsc pracy odpłatnej w zakładzie karnym nie oznacza, by w dalszej perspektywie nie zaistniała możliwość podjęcia przez skarżącego zatrudnienia, nie mogła stanowić podstawy odmowy uwzględnienia wniosku. Podobnie okoliczność, że był on uprzednio zatrudniony w Zakładzie Karnym w C. nie może stanowić przesłanki dla oceny wniosku rozpatrywanego obecnie przez organy. Przy rozpatrywaniu przedmiotowej sprawy organy miały obowiązek dokonania analizy bieżącej, aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 19 listopada 2010 roku, sygn. akt II SA/Łd 1048/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Organy administracji publicznej orzekają bowiem według stanu faktycznego istniejącego w chwili wydawania rozstrzygnięcia. Brak jest podstaw prawnych, aby podejmowaną decyzję opierały na zdarzeniach przeszłych albo niepewnych. Organ I instancji uzasadnienie wydanego rozstrzygnięcia oparł na ocenie zdarzeń przeszłych, które - w obecnej sytuacji skarżącego - nie mają wpływu na jego sytuację dochodową oraz ewentualnych zdarzeń, które w przyszłości niekoniecznie dojdą do skutku. Uchylił się natomiast od analizy bieżącej, aktualnej sytuacji dochodowej skarżącego. Również organ odwoławczy nie dokonał analizy w tym zakresie. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji sprowadza się bowiem do powtórzenia argumentacji organu I instancji, nie zawiera zaś oceny materiału dowodowego dokonanej przez organ odwoławczy.

Powyższe uchybienia stanowią naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., albowiem organy obu instancji nie wyjaśniły dokładnie stanu faktycznego sprawy, zaś zebrany materiał dowodowy nie został w całości rozpatrzony. Organy uznały za udowodnioną okoliczność, iż sytuacja dochodowa skarżącego nie uzasadnia uwzględnienia wniosku, nie odnosząc się do wszystkich dowodów zgromadzonych w sprawie, w tym przede wszystkim nie analizując informacji Dyrektora Zakładu Karnego w I. z dnia 13 stycznia 2011 roku. W konsekwencji ocena sytuacji dochodowej skarżącego dokonana przez organ I instancji i zaakceptowana przez organ odwoławczy, została dokonana z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów i musi być uznana za dowolną, co stanowi także naruszenie art. 80 k.p.a. Zgodnie z art. 107 § 1 i 3 k.p.a. decyzja powinna zawierać uzasadnienie faktyczne, które powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. W świetle powyższych uchybień należało stwierdzić, iż uzasadnienia decyzji organów obu instancji nie spełniają wymogów zawartych w tym przepisie.

Ponadto, w ocenie Sądu, Kolegium winno było odnieść się do treści odwołania, w którym skarżący wskazał, że domaga się odroczenia terminu płatności lub umorzenia części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Kolegium winno było rozważyć żądanie skarżącego w zakresie określonym w odwołaniu. Mieć należało na uwadze, że identyczne są przesłanki umorzenia, jak i odroczenia terminu płatności należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wymaga bowiem, aby rozpatrując żądanie dłużnika alimentacyjnego, zarówno w zakresie umorzenia, jak i odroczenia terminu płatności, dokonać oceny jego sytuacji dochodowej i rodzinnej.

Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż decyzje organów obu instancji zostały wydane z opisanym powyżej naruszeniem przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania, i z tych przyczyn - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy właściwe organy uwzględnią powyższe rozważania Sądu zgodnie z art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten są oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Rozpatrując ponownie wniosek skarżącego organy winny wziąć przede wszystkim pod uwagę, że o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych mogą rozstrzygać wyłącznie w oparciu o art. 30 ust. 1 w zw. z art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zaś art. 30 ust. 2 tej ustawy może stanowić podstawę do rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie, jak również odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty, jedynie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ponadto, oceniając sytuację dochodową i rodzinną skarżącego, winny uwzględnić bieżący, aktualny stan faktyczny sprawy, nie zaś okoliczności mogące wystąpić w przyszłości.