Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1231/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-09-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6191 Żołnierze zawodowi
Hasła tematyczne: Żołnierze zawodowi
Skarżony organ: Minister Obrony Narodowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 11 ust. 2, art. 12 (1)
journal: Dz.U. 1989 nr 32 poz 172
law: Ustawa z dnia 24 maja 1989 r. o szczególnych uprawnieniach niektórych osób do ponownego nawiązania stosunku pracy.
article: art. 35 ust. 1
journal: Dz.U. 1977 nr 23 poz 101
law: Ustawa z dnia 21 maja 1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenia honoru i  godności żołnierza - tekst jednolity
article: par. 24,25
journal: Dz.U. 2004 nr 141 poz 1497
law: Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 8 czerwca 2004 r. w sprawie dodatków do uposażenia zasadniczego żołnierzy zawodowych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek sędzia NSA Jolanta Rajewska (spr.) sędzia del. NSA Jerzy Krupiński Protokolant asystent sędziego Marcin Rączka po rozpoznaniu w dniu 24 września 2014 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 stycznia 2013 r. sygn. akt II SA/Wa 1907/12 w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie przyznania od 1 lipca 2011 r. dodatku za długoletnią służbę wojskową oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 31 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Wa 1908/12, oddalił skargę A. B. na decyzję Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o przyznaniu od dnia 1 lipca 2011 r. dodatku za długoletnią służbę wojskową.

Wyrok zapadł w następujących okolicznościach prawnych oraz faktycznych sprawy.

A. B. pełnił zawodową służbę wojskową od dnia [...] sierpnia 1974 r. Minister Obrony Narodowej – na wniosek Sądu Honorowego [...] – rozkazem personalnym z dnia [...] listopada 1982 r. nr [...] ukarał A. B. pozbawieniem stopnia oficerskiego i przeniósł go do rezerwy. Zwolnienie żołnierza z zawodowej służby wojskowej nastąpiło z dniem 20 listopada 1982 r.

Wnioskiem z dnia 19 lutego 1991 r. A. B. wystąpił o rozpatrzenie sprawy zwolnienia go w okresie stanu wojennego z zawodowej służby wojskowej i degradacji ze stopnia porucznika do stopnia szeregowego. W odpowiedzi, pismem z dnia 26 marca 1991 r., Szef Oddziału VI Departamentu Kadr Ministerstwa Obrony Narodowej poinformował A. B., że sprawa zostanie wnikliwie zbadana. Jednocześnie wyjaśnił, że z dniem 30 czerwca 1990 r., upłynął termin zgłaszania roszczeń o powrót do służby, z której zwolnienie nastąpiło po sierpniu 1980 r. z uwagi na działalność związkową, przekonania polityczne bądź religijne. Następnie Minister Obrony Narodowej rozkazem personalnym nr [...] z dnia [...] maja 1991 r., wydanym na podstawie art. 33 ust. 3, art. 34 ust. 4 i art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 21 maja 1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenia honoru i godności żołnierskiej (Dz. U. z 1977 r. Nr 23, poz. 101), uchylił w trybie nadzoru orzeczenie Sądu Honorowego [...] z dnia [...] sierpnia 1982 r. oraz rozkaz personalny Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] listopada 1982 r. nr [...], na mocy których A. B. utracił stopień oficerski. Jednocześnie Minister Obrony Narodowej utrzymał w mocy zwolnienie żołnierza ze służby z zachowaniem wszelkich uprawnień przysługujących żołnierzom zawodowym zwalnianym z tej służby z przyczyn, które nie powodują utraty tych uprawnień oraz przyznaniem należności z tego tytułu według aktualnie obowiązujących stawek. Kolejnym rozkazem z dnia [...] listopada 1991 r. nr [...] Minister Obrony Narodowej - po rozpatrzeniu prośby A. B. z dnia 30 września 1991 r. - ponownie powołał wymienionego do zawodowej służby wojskowej. Służbę tę A. B. pełnił do dnia 10 marca 1993 r. Rozwiązanie z nim stosunku służbowego nastąpiło na podstawie decyzji Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] stycznia 1993 r. nr [...]. Rozkazem personalnym z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] Szef Sztabu Generalnego WP po raz kolejny powołał A. B. do zawodowej służby wojskowej. Żołnierz z dniem 1 lutego 2008 r. został wyznaczony na stanowisko służbowe młodszego specjalisty w Dowództwie Wojsk Specjalnych. Dowódca Wojsk Specjalnych decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie § 24 i § 25 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 8 czerwca 2004 r. w sprawie dodatków do uposażenia zasadniczego żołnierzy zawodowych (Dz. U. z 2009 r. Nr 141, poz. 1497 ze zm. – dalej jako "rozporządzenie z dnia 8 czerwca 2004 r."), przyznał A. B. od 1 lipca 2011 r. dodatek za długoletnią służbę wojskową w wysokości 15% uposażenia zasadniczego. Z dniem 31 stycznia 2012 r. A. B. - wskutek upływu okresu dokonanego przez siebie wypowiedzenia stosunku służbowego - został zwolniony z zawodowej służby wojskowej.

Szef Sztabu Generalnego WP decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 156 § 1 pkt 2, art. 157 § 1 i art. 158 § 1 k.p.a., stwierdził z urzędu nieważność decyzji Dowódcy Wojsk Specjalnych z dnia [...] lipca 2011 r. W uzasadnieniu swej decyzji Szef Sztabu Generalnego WP wskazał, że wysokość dodatku za długoletnią służbę wojskową zależy od okresów pełnienia służby wymienionych w § 25 rozporządzenia z dnia 8 czerwca 2004 r. Zatem mimo uchylenia orzeczenia Sądu Honorowego z dnia [...] sierpnia 1982 r. oraz rozkazu personalnego z dnia [...] listopada 1982 r. – w świetle przepisów powołanego rozporządzenia – przerwa w pełnieniu przez A. B. służby wojskowej nie może podlegać zaliczeniu do okresu, od którego zależy wysokość dodatku za długoletnią służbę wojskową. Takiej podstawy nie mogą również stanowić przepisy szczególne zawarte w ustawie z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz. U. Nr 32, poz. 172 ze zm.- dalej w skrócie "ustawa z dnia 24 maja 1989 r."). A. B. nie zgłosił bowiem na piśmie gotowości podjęcia służby do dnia 30 czerwca 1990 r. (art. 1 w zw. z art. 121), a zatem nie ma możliwości traktowania tego okresu jako okresu pełnienia służby wojskowej w myśl art. 11 ust. 2 w zw. z art. 121 ustawy z dnia 24 maja 1989 r.

Z powyższych względów nie było podstaw do przyznania oficerowi dodatku za długoletnią służbę wojskową w wysokości 15% uposażenia zasadniczego, gdyż posiadany okres 13 lat 1 miesiąca i 3 dni służby wojskowej uprawniał jedynie do dodatku w wysokości 5% uposażenia zasadniczego. Decyzję z dnia [...] lutego 2008 r. sprzeczną z niebudzącym wątpliwości stanem prawnym przy bezspornym stanie faktycznym należy więc uznać za wydaną z rażącym naruszeniem prawa.

Minister Obrony Narodowej decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] po rozpatrzeniu odwołania A. B. decyzję Szefa Sztabu Generalnego WP z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] utrzymał w mocy.

W uzasadnieniu organ stwierdził, że treść rozstrzygnięcia decyzji Dowódcy Wojsk Specjalnych z dnia [...] kwietnia 2012 r. pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z przepisami § 24 pkt 5 i § 25 rozporządzenia z dnia 8 czerwca 2004 r. Z przepisów tych, a także art. 17a ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 593 ze zm.) wynika, że do okresu czynnej służby wojskowej wlicza się wyłącznie okresy pełnienia lub odbywania służby wojskowej (w różnych jej formach) oraz okresy pełnienia służby w innych formacjach mundurowych. Nie podlega natomiast wliczeniu okres pracy cywilnej oraz okresy uznawane na gruncie różnych ustaw jako okresy równorzędne z okresem zatrudnienia. Podstawą prawną rozkazu personalnego Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] października 1982 r. o pozbawieniu A. B. stopnia oficerskiego i zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej był art. 14 ust. 1 pkt 17 ustawy z dnia 21 maja 1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierskiej, przewidujący karę dyscyplinarną pozbawienia żołnierza posiadanego stopnia wojskowego. Z kolei utrata stopnia wojskowego stanowiła, w myśl art. 50 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. Nr 16, poz. 134 ze zm.), obligatoryjną przesłankę do zwolnienia żołnierza ze służby wojskowej. A. B. w odpowiedzi na jego pismo z dnia 19 lutego 1991 r. został poinformowany, że jego prośba nie może zostać rozpatrzona w oparciu o przepisy ustawy z dnia 24 maja 1989 r., gdyż przewidziany w tej ustawie termin zgłaszania wniosków upłynął z dniem 30 czerwca 1990 r. Zauważyć również należy, że postępowanie nadzorcze w sprawie orzeczenia Sądu Honorowego oraz rozkazu personalnego Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] listopada 1982 r. doprowadziło do uchylenia tylko części rozkazu personalnego nr [...], a mianowicie części odnoszącej się do ukarania żołnierza karą pozbawienia stopnia wojskowego, co skutkowało zweryfikowaniem uprawnień związanych z należnościami pieniężnymi związanymi ze zwolnieniem ze służby wojskowej. Ponadto postępowanie to prowadzone było w oparciu o ówcześnie obowiązujące przepisy art. 33 ust. 3, art. 34 ust. 4 i art. 35 ust. 1 ustawy o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierskiej. Przepisy te nie powodowały automatycznej reaktywacji stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej. Nie przewidywały również, aby w razie uchylenia kary dyscyplinarnej okres pozostawania poza służbą (jako skutek takiej kary dyscyplinarnej), podlegał wliczeniu do okresu pełnienia zawodowej służby wojskowej.

Zdaniem Ministra Obrony Narodowej, biorąc pod uwagę okresy pełnienia przez A. B. czynnej służby wojskowej: od [...] sierpnia 1975 r. do [...] listopada 1982 r., od [...] listopada 1991 r. do [...] marca 1993 r. oraz od [...] lutego 2008 r. do [...] stycznia 2012 r., należy stwierdzić, że w dniu 15 lipca 2011 r. nie posiadał on 15-letniego stażu czynnej służby wojskowej uprawniającego do dodatku za długoletnią służbę wojskową w wysokości 15%. Tym samym Dowódca Wojsk Specjalnych, przyznając A. B. dodatek w wysokości 15% kwoty uposażenia zasadniczego, dopuścił się rażącego naruszenia przepisów rozporządzenia z dnia 8 czerwca 2004 r. Dowódca Wojsk Specjalnych nie był bowiem uprawniony do wliczenia żołnierzowi do okresu czynnej służby wojskowej okresów pracy w latach 1982-1991, gdyż takiej możliwości § 25 rozporządzenia z dnia 8 czerwca 2004 r.nie przewiduje.

Do wliczenia powyższego okresu pracy nie uprawniały również przepisy ustawy z dnia 24 maja 1989 r. Organy nie mogły w ogóle procedować w trybie tej ustawy, ponieważ w terminie wynikającym z jej art. 1 A. B. nie złożył stosownego wniosku. Tym samym w sprawie nie można zastosować przepisu art. 11 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., wskazywanego przez oficera jako przepisu szczególnego. Przepis ust. 3 powołanego artykułu stanowi, że jeżeli osoba, z którą stosunek pracy ustał z przyczyn wskazanych w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., podjęła pracę w innym zakładzie pracy, okres zatrudnienia w tym zakładzie wlicza się do stażu pracy w zakładzie pracy, z którym stosunek pracy ustał, jeżeli jest to korzystniejsze dla pracownika. Z treści art. 1 ustawy wynika jednak, że jej przepisy mają zastosowanie do osób, które w terminie do dnia 30 czerwca 1990 r. zgłosiły na piśmie gotowość ponownego podjęcia pracy w tym zakładzie pracy. Powyższy przepis nie stanowił podstawy do ponownego powołania A. B. do zawodowej służby wojskowej, a tym samym nie można w sprawie stosować także art. 11 ust. 3 tej ustawy. Zatem także ze wskazanej przyczyny okres pracy cywilnej A. B. nie podlegał zaliczeniu do okresu czynnej służby wojskowej.

Decyzję Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] A. B. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji Szefa Sztabu Generalnego WP z dnia [...] kwietnia 2012 r. Zaskarżonej decyzji zarzucił: błędną interpretację art. 11 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. oraz nieuwzględnienie art. 11 ust. 6 tej ustawy, a nadto naruszenie art. 32 Konstytucji RP poprzez zróżnicowanie sytuacji skarżącego w stosunku do osób, które zostały pozbawione zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne.

Powołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2012 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), oddalił skargę A. B. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, że w sprawie okoliczności faktyczne są bezsporne. Rozważenia wymaga natomiast kwestia, czy wobec uchylenia orzeczenia sądu honorowego oraz kary dyscyplinarnej usunięcia z zawodowej służby wojskowej, okres od dnia 20 listopada 1982 r. do dnia 29 listopada 1991 r. może być traktowany jako okres pełnienia przez A. B. zawodowej służby wojskowej, o którym mowa w § 25 pkt 1 rozporządzenia z dnia 8 czerwca 2004 r. Stosownie do treści art. 35 ust. 1 ustawy o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierskiej, w razie uchylenia kary dyscyplinarnej wyznaczenia na niższe stanowisko służbowe, obniżenia stopnia wojskowego albo usunięcia z zawodowej służby wojskowej, a także w razie uchylenia orzeczenia sądu honorowego, w wyniku którego pozbawiono żołnierza stopnia oficerskiego, chorążego lub podoficerskiego, ulegają uchyleniu skutki, jakie spowodowało wymierzenie kary dyscyplinarnej albo pozbawienie stopnia. Powyższe nie oznacza wcale, że okres pozostawania poza służbą wojskową automatycznie traktuje się jako okres pełnienia zawodowej służby wojskowej. Uchylenie skutków, o których mowa w powołanym przepisie, należy zatem odnosić do uchylenia sposobu rozwiązania stosunku służbowego oraz uchylenia negatywnych konsekwencji dotyczących uprawnień do świadczeń związanych ze zwolnieniem ze służby. Dał temu wyraz Minister Obrony Narodowej w swym rozkazie z dnia [...] maja 1991 r., utrzymując w mocy zwolnienie z zawodowej służby wojskowej.

W ocenie Sądu I instancji nie jest uprawniony zarzut naruszenia przepisów ustawy o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., pracownik uspołecznionego zakładu pracy, z którym stosunek pracy został rozwiązany z przyczyn wymienionych w tym przepisie, może w terminie do dnia 30 czerwca 1990 r. zgłosić na piśmie gotowość ponownego podjęcia pracy w tym zakładzie pracy. Natomiast, stosownie do treści art. 11 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., przy ustalaniu uprawnień i świadczeń, do których prawo powstaje lub których wymiar określa się, poczynając od dnia wejścia w życie ustawy, rozwiązanie umowy o pracę w trybie i z przyczyn, o których mowa w art. 1, traktuje się jak rozwiązanie z pracownikami umowy o pracę za wypowiedzeniem dokonanym przez zakład pracy (ust. 1). Okresy pozostawania bez pracy po ustaniu stosunku pracy z osobą, o której mowa w art. 1, wlicza się do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze, w tym również z ubezpieczenia społecznego (art. 2). Jeżeli osoba, z którą stosunek pracy ustał z przyczyn wskazanych w art. 1, podjęła pracę w innym zakładzie pracy, okres zatrudnienia w tym zakładzie wlicza się do stażu pracy w zakładzie pracy, z którym stosunek pracy ustał, jeżeli jest to korzystniejsze dla pracownika (art. 3). Informację wynikającą z treści przepisu art. 1 zakład pracy jest zobowiązany zamieścić w wydanym pracownikowi świadectwie pracy i w opinii o pracy (art. 4). Przepisy art. 1-4 mają zastosowanie także do osób wymienionych w art. 1 i art.10, które nie skorzystają z prawa do ponownego nawiązania stosunku pracy (art. 6).

Wreszcie w myśl art. 121 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., przepisy tej ustawy stosuje się odpowiednio do byłych żołnierzy zawodowych, funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, Służby Więziennej i Pożarnictwa, którzy zgłoszą wniosek o przyjęcie do służby, o ile spełniają oni warunki przewidziane w odrębnych przepisach. Oznacza to, że przepisów omawianej ustawy m.in. do byłych żołnierzy zawodowych nie stosuje się wprost, lecz jedynie odpowiednio, a nadto, że muszą oni zgłosić wniosek o przyjęcie do służby. Zdaniem Sądu chodzi tu o zgłoszenie w terminie przewidzianym w art. 1 ustawy. Takie rozwiązanie podyktowane jest odmiennym od stosunku pracy charakterem stosunku zawodowej służby wojskowej jako stosunku administracyjnego. Potwierdzeniem powyższego toku rozumowania może być okoliczność, że w wersji pierwotnej ustawy nie uwzględniono służb mundurowych, a omawiany przepis został dodany przez art. 1 pkt 8 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. (Dz. U. Nr 64, poz. 391) zmieniającej ustawę z dniem 1 listopada 1989 r.

Zdaniem Sądu I instancji za chybiony należy również uznać zarzut naruszenia art. 32 Konstytucji RP ustanawiającego zasadę równości. Zasada ta oznacza bowiem nakaz jednakowego traktowania podmiotów i sytuacji podobnych (identycznych), a więc kryje się w niej założenie nierównego traktowania podmiotów i sytuacji, które nie mają podobnego (identycznego) charakteru. Nie ulega wątpliwości, że podmiot stosunku administracyjnego nie jest identyczny z podmiotem stosunku pracy.

W skardze kasacyjnej A. B., reprezentowany przez radcę prawnego, zaskarżył wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Wa 1908/12 w całości, domagając się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenia od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Zaskarżonemu wyrokowi A. B. zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 121 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. poprzez jego błędną interpretację i uznanie, że byli żołnierze zawodowi, aby można było do nich stosować odpowiednio przepisy tej ustawy, muszą zgłosić pisemny wniosek o przyjęcie do służby w terminie przewidzianym w art. 1 powołanej ustawy, tj. do 30 czerwca 1990 r.,

2. art. 121 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. poprzez jego błędną interpretację i uznanie, że byli żołnierze zawodowi, aby można było do nich stosować odpowiednio przepisy tej ustawy, muszą zgłosić pisemny wniosek o przyjęcie do służby w terminie przewidzianym w art. 1 tej ustawy, za czym ma przemawiać pierwotne brzmienie ustawy, nieuwzględniające służb mundurowych oraz dodanie art. 121 ustawy przez art. 1 pkt 8 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. zmieniającej ustawę z dniem 1 listopada 1989 r.;

3. art. 11 ust. 2 w zw. z art. 12 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. poprzez jego błędną interpretację i uznanie, że okresy pozostawania bez pracy po ustaniu stosunku pracy z osobami, do których odnosi się powyższa ustawa, ustawodawca wlicza do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze, w tym również z ubezpieczenia społecznego, jedynie w sytuacji, gdy dana osoba zgłosiła pisemny wniosek w terminie do dnia 30 czerwca 1990 r.;

4. art. 11 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. poprzez jego niezastosowanie do stanu faktycznego ustalonego w niniejszej sprawie;

5. art. 11 w zw. z art. 1 i art. 121 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. poprzez jego błędną interpretację i uznanie, że możliwość domagania się zaliczenia przez byłych żołnierzy zawodowych okresu po zwolnieniu ze służby do okresu jej pełnienia ustawodawca uzależnił od zachowania terminu, o jakim mowa w art. 1 tej ustawy;

6. art. 35 ust. 1 ustawy o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierskiej poprzez jego błędną interpretację i uznanie, że uchylenie skutków, jakie spowodowało wymierzenie kary dyscyplinarnej i pozbawienie stopnia oficerskiego, nie oznacza, że okres pozostawania poza służbą wojskową traktuje się jako okres pełnienia zawodowej służby wojskowej;

7. § 24 i § 25 rozporządzenia z dnia 8 czerwca 2004 r. w sprawie dodatków do uposażenia zasadniczego żołnierzy zawodowych poprzez błędną wykładnię i uznanie, że powyższy przepis nie daje podstawy do zaliczenia okresu po zwolnieniu ze służby wskutek orzeczenia sądu honorowego i orzeczenia kary dyscyplinarnej usunięcia z zawodowej służby wojskowej do okresu jej pełnienia wskutek uchylenia orzeczenia sądu honorowego i kary dyscyplinarnej usunięcia z zawodowej służby wojskowej.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu I instancji, że uchylenie skutków, jakie spowodowało wymierzenie A. B. kary dyscyplinarnej polegającej na przeniesieniu go do rezerwy wojskowej, nie oznacza, że okres pozostawania przez skarżącego w rezerwie wojskowej należy traktować jako równoznaczny z pełnieniem przez niego służby wojskowej. Zgodnie z brzmieniem art. 35 ust. 1 ustawy o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierskiej, w razie uchylenia kary dyscyplinarnej wyznaczenia na niższe stanowisko służbowe, obniżenia stopnia wojskowego albo usunięcia z zawodowej służby wojskowej oraz w razie uchylenia orzeczenia sądu honorowego, w wyniku którego pozbawiono żołnierza stopnia oficerskiego, chorążego lub podoficerskiego, ulegają uchyleniu wszystkie skutki, jakie spowodowało wymierzenie kary dyscyplinarnej albo pozbawienie stopnia. Skutkiem wymierzenia A. B. kary dyscyplinarnej było przeniesienie go do rezerwy wojskowej i pozbawienie skarżącego stopnia oficerskiego. Zatem uznać należy, że w przypadku uchylenia orzeczenia sądu honorowego okres pozostawania przez skarżącego w rezerwie wojskowej winien być traktowany jak okres pełnienia przez skarżącego zawodowej służby wojskowej. Zdaniem autora skargi kasacyjnej w przypadku A. B. uchylenie skutków wskazanych w art. 35 powołanej ustawy nie sprowadzało się jedynie do uchylenia sposobu rozwiązania stosunku służbowego oraz uchylenia negatywnych konsekwencji dotyczących uprawnień do świadczeń związanych ze zwolnieniem ze służby. Ustawodawca nie bez powodu w 1977 r. zmodyfikował brzmienie art. 35 ust. 1, wykreślając z treści przepisu zdanie wskazujące, że skutki, jakie spowodowało wymierzenie kary dyscyplinarnej albo pozbawienie stopnia, zostaje uchylone w zakresie ustalonym w decyzji o uchyleniu kary dyscyplinarnej lub orzeczenia sądu honorowego (Dz. U. 1970 Nr 25, poz. 203). Gdyby intencją ustawodawcy było ograniczenie skutków, jakie spowodowało wymierzenie kary dyscyplinarnej albo pozbawienie stopnia, nie doszłoby do modyfikacji powyższego przepisu. Stąd twierdzenia Sądu w powyższym zakresie nie mogą zasługiwać na aprobatę.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 121 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., skarżący kasacyjnie zwrócił uwagę na literalne brzmienie tego przepisu. Norma ta stanowi, że przepisy dotyczące ustalania uprawnień i świadczeń osób pozbawionych zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (art. 11 ustawy) stosuje się odpowiednio do byłych żołnierzy zawodowych, którzy zgłoszą wniosek o przyjęcie do służby. Z powyższego wynika, że sam fakt zgłoszenia wniosku o przyjęcie do służby jest przesłanką wystarczającą do odpowiedniego stosowania przepisów art. 11 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. Wbrew twierdzeniom Sądu I instancji wskazany w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. termin do złożenia gotowości ponownego podjęcia pracy nie ma zastosowania w przypadku wniosków o przyjęcie do służby do zgłaszanych przez osoby określone w art. 121. Stanowisko Sądu I instancji jest błędne również z tego względu, że pozostaje w sprzeczności z odmiennym poglądem przyjętym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 8 marca 2013 r. o sygn. akt II SA/Wa 1391/12. W tym ostatnim wyroku inaczej rozstrzygnięto kwestię możliwości zastosowania przepisu art. 11 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. w stosunku do osób, które w terminie do dnia 30 czerwca 1990 r., nie zgłosiły gotowości ponownego podjęcia pracy. Stwierdzono tam, że możliwości domagania się zaliczenia okresu po zwolnieniu ze służby do okresu jej pełnienia ustawodawca nie uzależnił od zachowania terminu, o jakim mowa w art. 1. Przedmiotową materię uprawnień i świadczeń pracowniczych reguluje art. 11 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. Wbrew poglądowi organu z treści powyższego przepisu nie wynika, aby ustawodawca możliwość skorzystania z uprawnień, o jakich mowa w tym przepisie, uzależnił od złożenia oświadczenia określonego w art. 1 ustawy. Wręcz przeciwnie, prawodawca w art. 11 ust. 6 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. stwierdził, że przepisy ust. 1-4 mają zastosowanie także do osób wymienionych w art.1 i 10, które nie skorzystają z prawa do ponownego nawiązania stosunku pracy. Wobec powyższego uznać należy, że pomimo faktu niezłożenia przez skarżącego pisemnego wniosku w terminie, o którym mowa w art. 1 ustawy, na mocy art. 11 ust 6 przysługują mu wszelkie uprawnienia wynikające z powołanej ustawy, w tym prawo do wliczenia do okresu zawodowej służby wojskowej okresu od dnia 21 listopada 1982 r. do dnia 28 listopada 1991 r., w trakcie którego skarżący pozostawał w rezerwie wojskowej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Obrony Narodowej wniósł o jej oddalenie jako pozbawionej usprawiedliwionych podstaw. Podkreślił między innymi, że przepis art. 121 w związku z art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. wprowadził możliwość stosowania przewidzianego w niej "dobrodziejstwa" także w stosunku do byłych żołnierzy zawodowych, o ile zgłosili oni na piśmie - w terminie do dnia 30 czerwca 1990 r. - gotowość ponownego podjęcia służby w wojsku. Dla zastosowania przepisów tej ustawy nieistotnym było, czy służbę tę następnie faktycznie oni podjęli czy też jej nie podjęli. Istotnym było jednak dochowanie terminu do zgłoszenia na piśmie gotowości do ponownego podjęcia zawodowej służby wojskowej. Inne rozumienie tego przepisu powodowałoby sytuację, w której były żołnierz, nie będąc związany żadnym terminem, mógłby zgłosić chęć powrotu chociażby za kolejne 10 lat. Inna wykładnia tego przepisu powodowałaby także trudną do zaakceptowania z punktu widzenia stabilności i pewności prawa sytuację, w której były żołnierz zgłaszałby po wielu latach roszczenie o wliczenie tego okresu do okresu służby i uprawnień z tym związanych.

Za niezasadny Minister uznał również zarzut błędnej interpretacji art. 35 ust. 1 ustawy o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierskiej, zwłaszcza że w dacie uchylenia A. B. kary pozbawienia stopnia wojskowego powołany przepis miał inne brzmienie niż przytoczono to w skardze kasacyjnej. Zwrot "w zakresie ustalonym w decyzji o uchyleniu kary dyscyplinarnej lub orzeczenia sądu honorowego" nie został wykreślony w 1977 r. – jak twierdzi skarżący kasacyjnie, lecz dopiero z dniem 9 grudnia 1991 r.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisów rozporządzenia z dnia 8 czerwca 2004 r., Minister podkreślił, że § 25 rozporządzenia enumeratywnie wylicza, jakie okresy uwzględnia się do stażu służby, od której uzależniona jest wysokość dodatku za długoletnią służbę. Zatem na podstawie tego przepisu niedopuszczalne było zaliczenie do stażu służby A. B. czasu pozostawania poza służbą, to jest okresu od 1982 r. do 1991 r. Jedyną podstawą zaliczenia tego okresu mogłyby być przepisy ustawy z dnia 24 maja 1989 r., o ile skarżący zgłosiłby na piśmie w terminie do dnia 30 czerwca 1990 r. gotowość ponownego podjęcia zawodowej służby wojskowej. Tymczasem A. B. warunku tego nie spełnił, gdyż gotowość taką zgłosił w dniu 19 lutego 1991 r., a więc po dopuszczalnym terminie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje konkretną sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę wyłącznie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach enumeratywnie wymienionych w § 2 tego artykułu. W badanej sprawie nie można dopatrzeć się żadnej z takich wad, która mogłaby świadczyć o nieważności postępowania prowadzonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Dlatego skarga kasacyjna podlegała rozpatrzeniu w granicach wyznaczonych sformułowanymi w niej zarzutami. Analizując wniesiony środek odwoławczy w tym zakresie, uznać należy, że nie zasługuje on na uwzględnienie, gdyż postawione w nim zarzuty są niezasadne.

Rozpatrywana skarga kasacyjna oparta jest na zarzutach naruszenia zaskarżonym wyrokiem prawa materialnego, to jest art. 11 ust. 2, art. 121 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz. U. Nr. 32, poz. 172 ze zm.) oraz art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 21 maja 1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru godności żołnierza (Dz. U. z 1977 r., Nr 23 poz. 101), a ponadto § 24 i 25 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 8 czerwca 2004 r. w sprawie dodatków do uposażenia zasadniczego żołnierzy zawodowych (Dz. U. Nr 141 poz. 1497 ze zm.).

Z uzasadnienia tak sformułowanych podstaw kasacyjnych wynika, że w ocenie skarżącego przerwa w pełnieniu obowiązków służbowych spowodowana usunięciem go z zawodowej służby wojskowej wskutek orzeczenia Sądu Honorowego [...] z dnia [...] sierpnia 1982 r. i rozkazu personalnego Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] listopada 1982 r. nr [...] powinna zostać zaliczona do okresu, od którego zależy wysokość dodatku za długoletnią służbę wojskową.

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. pracownik uspołecznionego zakładu pracy, z którym stosunek pracy został rozwiązany w jakikolwiek sposób w związku z przekonaniami politycznymi, religijnymi pracownika albo z jego przynależnością do związku zawodowego, prowadzeniem działalności związkowej lub samorządowej w okresie od sierpnia 1980 r., albo uczestniczeniem w działalności związkowej prowadzonej w sposób niezgodny z przepisami ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277, z 1988 r. Nr 11, poz. 84 i z 1989 r. Nr 20, poz. 105), może w terminie do dnia 30 czerwca 1990 r. zgłosić na piśmie gotowość ponownego podjęcia pracy w tym zakładzie pracy.

Z mocy art. 121 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. jej przepisy stosuje się odpowiednio także do byłych żołnierzy zawodowych, funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, Służby Więziennej i Pożarnictwa, którzy zgłoszą wniosek o przyjęcie do służby, o ile spełniają oni warunki przewidziane w odrębnych przepisach.

Zgodnie natomiast z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. okresy pozostawania bez pracy po ustaniu stosunku pracy z osobą, o której mowa w art. 1, wlicza się do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze, w tym również z ubezpieczenia społecznego. Należy przy tym wyjaśnić, że okres pozostawania bez pracy nie jest ani okresem zatrudnienia, ani okresem uznawanym za okres zatrudnienia, lecz jedynie okresem podlegającym wliczeniu do tzw. stażu pracy. Nie przyjmuje się tu bowiem fikcji prawnej pozostawania przez wspomniany okres w stosunku pracy. Orzeczenie o przywróceniu do pracy nie unieważnia zwolnienia z pracy z mocą wsteczną. Restytuuje ono stosunek pracy wyłącznie na przyszłość, to jest doprowadza do powstania stosunku pracy, jak istniał przed bezprawnym zwolnieniem pracownika z pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2010 r. sygn. akt II PK 265/09, LEX nr 602244). Zatem wymieniony przepis ustawy z dnia 24 maja 1989 r. stanowi jedynie ogólną zasadę doliczania do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze i uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, okresów pozostawania bez pracy, czyli – najogólniej rzecz ujmując – okresu od chwili rozwiązania stosunku pracy na warunkach opisanych w hipotezie art. 1 do daty przywrócenia do pracy na zasadach określonych w ustawie z dnia 24 maja 1989 r. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 2009 r., akt sygn. II UK 391/08, Lex 1341673 i wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 21 lipca 2010 r. sygn. akt III AUa 174/10 Lex 738015).

W uzasadnieniu wyroku z dnia 25 października 1999 r. sygn. akt II SA 1456/99 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że wprowadzony ustawą z dnia 24 maja 1989 r. mechanizm "ponownego zatrudnienia" osób represjonowanych z prawnego punktu widzenia oznacza, że nie uznano wcześniejszych zwolnień z pracy (służby) za niebyłe. Nie przyjęto więc, że nie było w ogóle przerwy pomiędzy rozwiązaniem stosunku pracy (stosunku służbowego), a ponownym jego nawiązaniem na podstawie ustawy z dnia 24 maja 1989 r. Okresy pozostawania bez pracy z omawianych przyczyn podlegają zaliczeniu do stażu pracy, gdyż ustawodawca dopuścił taką możliwość specjalnym przepisem prawnym, to jest art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r.

Warunkiem skorzystania z przedmiotowych uprawnień przez żołnierza zawodowego było złożenie stosownego wniosku na zasadach określonych w omawianej ustawie, to jest zgłoszenie na piśmie gotowości ponownego podjęcia służby w terminie do dnia 30 czerwca 1990 r. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska zaprezentowanego w skardze kasacyjnej, że uprawnienia, o jakich mowa w art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., przysługują niezależnie od tego czy, zgłoszenie gotowości do pracy nastąpiło w terminie wynikającym z art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. Nie zasługuje też na aprobatę wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 marca 2013 r. II SA/Wa 1391/12, w którym zakwestionowano stanowisko, zgodnie z którym ustawodawca uzależnił możliwość domagania się zaliczenia okresu po zwolnieniu ze służby do okresu jej pełnienia od zachowania terminu określonego w art. 1 ustawy.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przesłanką do zastosowania art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. było zgłoszenie w terminie określonym w art. 1 ustawy gotowości do służby w tej samej jednostce wojskowej, z której nastąpiło zwolnienie z przyczyn wymienionych w ustawie. Szczególne uprawnienia przysługujące osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne uzależnione są co do zasady od podjęcia zatrudnienia w danym zakładzie pracy, chyba że osoby, które chociaż zgłosiły gotowość do pracy w zakreślonym terminie, ostatecznie nie skorzystały z prawa do ponownego nawiązania stosunku pracy (stosunku służbowego). Należy mieć na uwadze, że analizowana ustawa miała rekompensować osobom represjonowanym niesłuszne pozbawienie ich zatrudnienia. Rekompensata ta miała następować poprzez ponowne zatrudnienie osoby, o której mowa w art. 1 ustawy. Wyłącznie w razie złożenia pisemnej gotowości do podjęcia zatrudnienia były uruchamiane wszystkie procedury przewidziane w ustawie, w wyniku których osoba zainteresowana powinna zostać ponownie zatrudniona (art. 2 ust. 1). W przypadku odmowy zatrudnienia wniosek o ponowne zatrudnienie podlegał ocenie przez Społeczną Komisję Pojednawczą (art. 3), a w razie oddalenia roszczenia przez Komisję orzekał w sprawie właściwy wojewódzki sąd pracy i ubezpieczeń społecznych (art.10 ust. 2).

Nieskorzystanie z prawa do ponownego nawiązania stosunku pracy, o jakim mowa w art. 11 ust. 6 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., przysługiwało wyłącznie osobom, które wyraziły gotowość podjęcia zatrudnienia w warunkach przewidzianych w art. 1 ustawy, pomimo to nie zostały zatrudnione, np. w związku z zawarciem ugody, o jakiej mowa w art. 6 ust. 6 ustawy. Przepis art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. uzależnia zastosowanie przedmiotowej regulacji od łącznego spełnienia przez osobę represjonowaną dwóch warunków: 1) rozwiązania umowy o pracę w związku z przekonaniami politycznymi, religijnymi, w związku z przynależnością do związku zawodowego, prowadzeniem działalności związkowej, samorządowej w okresie od sierpnia 1980 r., 2) zgłoszenia gotowości ponownego podjęcia pracy w terminie do dnia 30 czerwca 1990 r.

Termin wynikający z analizowanego przepisu jest terminem prawa materialnego, z upływem którego pracownik traci uprawnienia wynikające z ustawy. Art. 11 ust. 2 ustawy pozwalający na wliczenie do stażu pracy okresu pozostawania bez pracy, po ustaniu stosunku pracy z osobą, o której mowa w art. 1, nie może być wykładany w oderwaniu od treści art. 1 ustawy. Uprawnienie przewidziane w art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. jest pochodne w stosunku do podstawowego uprawnienia, jakim jest zapewnienie osobom represjonowanym prawa powrotu do pracy, przy spełnieniu warunków określonych w art. 1 ustawy. Przepis art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. należy interpretować przy zastosowaniu metod wykładni celowościowej. Zasadniczym celem ustawodawcy było zaś stworzenie możliwości – w zakreślonych ramach czasowych – przywrócenia do pracy osób represjonowanych. Termin na skorzystanie z tego prawa został przez ustawodawcę ściśle określony – do dnia 30 czerwca 1990 r. Także skorzystanie z innych uprawnień, będących pochodną prawa do ponownego zatrudnienia, wymaga więc zachowania warunków określonych w art. 1 ustawy. Przepis art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. odsyła bowiem do osób, o których mowa w art. 1 i nie ma zastosowania w razie niespełnienia przez pracownika warunków w nim określonych. Jednym z nich jest właśnie zachowanie terminu do złożenie oświadczenia o gotowości na ponowne podjęcie pracy (służby). Innymi słowy w sytuacji, gdy osoba wymieniona w art. 1 ustawy nie wdrożyła procedury zmierzającej do ponownego nawiązania stosunku pracy, poczynając od złożenia na piśmie gotowości podjęcia zatrudnienia, nie przysługują jej inne uprawnienia określone w ustawie z dnia 24 maja 1989 r..

Z tych względów zarzuty przedstawione w pkt 1 – 5 skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny uznał za niezasadne. Ustawa o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne nie znajduje zastosowania w stanie faktycznym sprawy. Skarżący we właściwym czasie i właściwej formie nie skorzystał bowiem z przywilejów przyznanych jemu i innym osobom represjonowanym.

Nietrafny jest też zarzut naruszenia art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 21 maja 1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierza. Zgodnie z tym przepisem w razie uchylenia kary dyscyplinarnej wyznaczenia na niższe stanowisko służbowe, obniżenia stopnia wojskowego albo usunięcia z zawodowej służby wojskowej oraz w razie uchylenia orzeczenia sądu honorowego, w wyniku którego pozbawiono żołnierza stopnia oficerskiego, chorążego lub podoficerskiego, ulegają uchyleniu skutki, jakie spowodowało wymierzenie kary dyscyplinarnej albo pozbawienie stopnia. W dacie uchylenia przez Ministra Obrony Narodowej orzeczenia Sądu Honorowego [...] oraz rozkazu personalnego z dnia [...] listopada 1982 r., tj. w dniu [...] maja 1991 r., przepis art. 35 ust. 1 posiadał inne brzmienie i skutki związane z uchyleniem orzeczenia odnosił wprost do zakresu ustalonego w decyzji o uchyleniu kary dyscyplinarnej lub orzeczenia sądu honorowego. Przepis ten – czego chyba nie zauważył autor skargi kasacyjnej – został zmieniony dopiero z dniem 9 grudnia 1991 r., kiedy wykreślono w nim zwrot "w zakresie ustalonym w decyzji o uchyleniu kary dyscyplinarnej lub orzeczenia sądu honorowego". Okoliczność ta ma w niniejszej sprawie istotne znaczenie, gdyż z rozkazu personalnego z dnia [...] maja 1991 r. jednoznacznie wynika, że Minister Obrony Narodowej uchylił powyższe orzeczenia jedynie w części, natomiast samo zwolnienie A. B. z zawodowej służby wojskowej utrzymał w mocy.

Chybiony jest też zarzut naruszenia § 24 i § 25 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 8 czerwca 2004 r. w sprawie dodatków do uposażenia zasadniczego żołnierzy. Wbrew wywodom zawartym w skardze kasacyjnej powołane przepisy nie stwarzają jakiejkolwiek podstaw do uwzględniania przy ustalaniu stażu służby innych okresów niż enumeratywnie wymienione w § 25 rozporządzenia. W świetle powołanych przepisów przy ustalaniu okresów służby wojskowej na użytek obliczenia dodatku za długoletnią służbę wojskową nie ma zatem żadnych prawnych możliwości do uwzględnienia okresu pozostawania przez żołnierza zawodowego poza służbą wojskową.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.