Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1656/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-02-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rozwoju, Pracy i Technologii
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 16 par. 1 i art. 156 par. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz, Sędziowie sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj (spr.), sędzia WSA Łukasz Trochym, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 lutego 2022 r. sprawy ze skargi M. A., P.H. i A. R. na decyzję Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...],[...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii na rzecz M. A., P. H. i A. R. solidarnie kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych z tytułu zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] kwietnia 2021 r. [...], Minister Rozwoju, Pracy i Technologii, na podstawie art. 158 § 1 w związku z art. 157 § 1 i 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735, z późn. zm.),dalej "kpa", w związku z art. 16 ustawy z 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 935), po rozpatrzeniu wniosku: [...] (w miejsce którego, w ramach następstwa prawnego, wstąpili [...]) odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r., dalej "orzeczenie nr [...]", o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...], dalej "Spółka/przedsiębiorstwo".

Stan sprawy przedstawiał się w sposób następujący.

Na wniosek z [...] grudnia 1996 r., złożony przez [...] zostało wszczęte postępowanie administracyjne w sprawie o stwierdzenie nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa: [...]. W toku wieloletniego postępowania administracyjnego, prowadzonego przez poprzedników prawnych Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii wydano w niniejszej sprawie szereg wyroków sądów administracyjnych, tj.:

• wyrok Sądu Najwyższego z [...] marca 2001 r., sygn. akt [...], oddalający rewizję od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego /dalej: NSA/ z 2 lutego 2000 r., sygn. akt IV SA1495/99, uchylającego decyzję Ministra Gospodarki z [...] lipca 1999 r. znak: [...] i poprzedzającą ją decyzję z [...] kwietnia 1999 r. znak: [...], stwierdzającą nieważność orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej ww. przedsiębiorstwa. • wyrok NSA z 13 maja 2005 r., sygn. akt OSK 1402/04, oddalający skargi kasacyjne od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie /dalej: WSA w Warszawie/ z 29 czerwca 2004 r., sygn. akt IV SA 2477/03, uchylającego decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z [...] maja 2003 r. znak: [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z [...] stycznia 2003 r. znak: [...], stwierdzającą nieważność orzeczenia Nr [...] w części dotyczącej objęcia zabudowanych nieruchomości położonych w [...] przy ul. [...], zapisanych w księgach wieczystych tom IV wykaz I.62; tom V wykaz I. 97; tom VIII wykaz I. 183 - z wyłączeniem parceli, na której była posadowiona fabryka kwasu węglowego [...] oraz nieruchomości fabrycznej opisanej w tomie VIII wykaz I. 181;

• wyrok WSA w Warszawie z 26 sierpnia 2008 r., sygn. akt IV SA/Wa 986/08, uchylający decyzję Ministra Gospodarki z [...] kwietnia 2008 r. znak: [...] umarzającą postępowanie z wniosku [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją ww. organu z [...] września 2007 r. znak: [...], niestwierdzającą nieważności orzeczenia Nr [...];

• wyrok WSA w Warszawie z 24 listopada 2008 r., sygn. akt IV SA/Wa 1339/08, uchylający decyzję Ministra Gospodarki z [...] czerwca 2008 r. znak: [...] i poprzedzającą ją decyzję z [...] września 2007 r. znak: [...], odmawiającą wszczęcia postępowania z wniosku [...] o stwierdzenie nieważności orzeczenia Nr [...]

• wyrok NSA z 26 marca 2010 r., sygn. akt I OSK 788/09 uchylający wyrok WSA w Warszawie z 27 stycznia 2009 r. sygn. akt IV SA/Wa 987/08 [uchylający decyzję Ministra Gospodarki z [...] kwietnia 2008 r. znak: [...] umarzającą postępowanie z wniosku spółki [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z [...] września 2007 r. znak: [...], odmawiającą wszczęcia postępowania z wniosku [...] w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...] oddalający odwołanie na ww. decyzję i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania przez WSA w Warszawie;

• wyrok WSA w Warszawie z 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 1/13 oddalający skargę na decyzję Ministra Gospodarki z [...] kwietnia 2008 r. znak: [...] umarzającą postępowanie z wniosku spółki [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z [...] września 2007 r. znak: [...], odmawiającą wszczęcia postępowania z wniosku [...] o stwierdzenie nieważności orzeczenia Nr 30

• wyrok NSA z 21 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1409/16 oddalający skargę kasacyjną od wyroku WSA w Warszawie z 29 stycznia 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 178/15 uchylającego /w pkt I/ decyzję Ministra Gospodarki z [...] listopada 2014 r. znak: [...] oraz decyzję z [...] września 2007 r. znak: [...], niestwierdzającą nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa oraz umarzającego /w pkt II/ postępowanie administracyjne.

Zgodnie z art. 153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.), dalej "ppsa" ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przepisy art. 153 i art. 170 ppsa mają charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie może pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże go w sprawie. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa, jako podstawy do wydania decyzji. W ponownym postępowaniu organ nie może formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem sądu, lecz zobowiązany jest do podporządkowania mu się w pełnym zakresie, a uchybienie temu obowiązkowi stanowi naruszenie prawa, skutkujące koniecznością uchylenia aktu, wydanego w kolejnym postępowaniu administracyjnym, gdy strona akt ten zaskarży do sądu administracyjnego. Moc wiążąca prawomocnego wyroku sądu administracyjnego związana jest z tożsamością stosunku prawnego będącego przedmiotem sprawy. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego jest wyłączony jedynie w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego. Taką zmianę stanu prawnego lub zmianę stanu faktycznego na moment orzekania organy administracyjne są obowiązane uwzględniać z urzędu.

W świetle powyższego przepisu oraz w następstwie dokonanej przez organ analizy stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy, brak jest w ocenie Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii podstaw do uznania, iż przytoczone przez [...] w ww. piśmie z [...] marca 2018 r. argumenty oraz dokumentacja źródłowa, która jak wskazano w przedmiotowym piśmie znajdowała się w aktach administracyjnych sprawy od 2006 r., powoduje zmianę okoliczności faktycznych skutkujących przyjęciem, że ocena prawna dokonana przez orzekające w niniejszej sprawie sądy administracyjne w ww. prawomocnych wyrokach staje się nieaktualna. W ostatnich wydanych w sprawie - ww. wyrokach NSA z 21 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1409/16 oraz WSA w Warszawie z 29 stycznia 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 178/15, Sądy te zajęły jednoznaczne stanowisko co do związania ocenami prawnymi wyrażonymi w poprzednich wyrokach. Związanie to byłoby wyłączone tylko w sytuacji zmiany stanu prawnego, na podstawie którego wydane zostały powołane orzeczenia lub poprzez ujawnienie się nowych dowodów lub dokumentów, w inny niż dotychczas sposób ukazujących stan faktyczny sprawy nacjonalizacji przedsiębiorstwa. Żadna jednak ze wskazanych okoliczności w niniejszej sprawie nie zaistniała.

Skutkiem tych wyroków jest wyłącznie ocena istnienia przesłanek do stwierdzenia nieważności w związku z wnioskiem z [...] grudnia 1996 r.

Zgodnie z art. 156 § 1 pkt 2 kpa organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. Przesłanka rażącego naruszenia prawa, o jakiej mowa w art. 156 § 1 pkt 2 kp, wymaga spełnienia łącznie trzech elementów, tj. oczywistości naruszenia prawa, uwzględnienia charakteru przepisu oraz skutków społeczno-gospodarczych decyzji niemożliwych do zaakceptowania z punktu widzenia obowiązującej zasady praworządności. Oczywistość naruszenia prawa polega zaś na niebudzącej żadnych wątpliwości sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia, a przepisem prawa stanowiącym jego podstawę prawną. Przedmiotem postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej nie jest ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy przez prowadzenie postępowania dowodowego, przy czym dowód w postępowaniu administracyjnym, powinien dotyczyć faktu, nie zaś jego interpretacji.

Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym dokumentacji źródłowej pozyskanej m.in. z Archiwum Akt Nowych w [...] (zespół akt: Główna Komisja do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...] sygn. [...]; Komitet Drobnej Wytwórczości sygn. [...]; Ministerstwo Przemysłu Drobnego i Rzemiosła sygn. [...]; Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego sygn. [...]) i Archiwum Państwowego w [...] (zespół akt: Zakłady Przemysłu Metalowego [...] lata 1945-1995, sygn. 42; Sąd Okręgowy w [...] lata 1928-1939 sygn. [...];[...] Urząd Wojewódzki lata 1945-1950 sygn. [...]; Sądowy Rejestr Przedsiębiorstw lata 1895-1982 sygn. [...]; Izba Przemysłowo-Handlowa w [...] lata 1919-1951 sygn. [...]), a także nadesłanej przez strony niniejszego postępowania ustalono, iż na podstawie umowy z [...] lipca 1928 r. [...] sprzedał spółce pn. [...] /zarejestrowanej wówczas w Sądzie Okręgowym w [...]/ i reprezentowanej w tej dacie przez [...], nieruchomość fabryczną położoną w [...], zapisaną w KW Sądu Powiatowego w [...], w księdze wieczystej [...], tom IV w.l. 62, tom V w.l. 97 i tom VII w. l. 183 /częściowo z wyłączeniem parceli, na której była posadowiona fabryka kwasu węglowego "[...] "/ oraz część nieruchomości, objętej KW tom VIII w. l. 181. Przedmiotem ww. umowy była również sprzedaż określonych w treści tej umowy maszyn i urządzeń. W dniu [...] listopada 1928 r. [...] wystąpił przeciw spółce [...] do Sądu Okręgowego w [...] z powództwem o unieważnienie całości umowy z [...] lipca 1928 r., podtrzymanym następnie pismem z [...] września 1933 r. adwokata [...] - pełnomocnika ww. powoda.

Wyrokiem z [...] marca 1934 r. Sąd Okręgowy w [...] oddalił ww. powództwo, jednakże wyrokiem z [...] kwietnia 1936 r. [...], na skutek skargi apelacyjnej [...], Sąd Apelacyjny w [...] zmienił zaskarżony wyrok, ustalając, że "kontrakt kupna-sprzedaży z [...] lipca 1928 r. /nr [...] rej. Not. Dra [...] w [...] na rok 1928 r./, odnoszący się do nieruchomości zapisanych w księdze wieczystej [...] / tom V kata 97, t. IV.62, 183 i t. VIII. K. 181 jest nieważny", zasądzając jednocześnie opróżnienie i oddanie powyższych nieruchomości "wraz z urządzeniem fabrycznym w rozmiarach i stanie, w jakim zostały jej wedle treści kontraktu notarialnego z [...] lipca 1928 r. (...) oddane (...)". Wyrokiem z [...] marca 1938 r. sygn. akt [...], Sąd Najwyższy uchylił ww. wyrok z [...] kwietnia 1936 r., przekazując sprawę do ponownego rozpoznania, stwierdziwszy uchybienia w toku postępowania wyjaśniającego, w konsekwencji czego ostatecznie Sąd Apelacyjny w [...] wyrokiem częściowym z [...] marca 1939 r. sygn. [...] orzekł, że kontrakt kupna sprzedaży z [...] lipca 1928 r., odnoszący się do nieruchomości zapisanych w księdze wieczystej [...] tom V, wykaz hip. [...], tom IV wykaz hip. [...] wykaz hip. [...] i tom VIII wykaz hip. [...] jest nieważny.

Wobec uprawomocnienia się wyroku Sądu Apelacyjnego w [...] z [...] marca 1939 r. [...] odzyskał ze skutkiem ex tunc własność ww. mienia, co zostało pośrednio potwierdzone postanowieniem częściowym Sądu Grodzkiego w [...] z [...] lipca 1945 r. znak: [...] o przywróceniu posiadania, jednakże wobec objęcia przedmiotowego przedsiębiorstwa przez państwowe jednostki organizacyjne spadkobiercy [...] nie przejęli przedmiotowego mienia w faktyczne użytkowanie.

W dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. [...] lutego 1946 r., przedsiębiorstwo pn. [...] zorganizowane było na nieruchomościach objętych księgami wieczystymi Sądu Grodzkiego w [...]: tom V wykaz hip. [...], tom IV wykaz hip. [...], tom VIII wykaz hip. [...], tom VIII, wykaz hip. [...] i tom VI, wykaz hip. [...] i stanowiło własność spadkobierców zmarłego w dniu [...] września 1941 r., [...], czyli: [...] /z domu [...] / i [...].

W wiążącym w sprawie wyroku WSA w Warszawie z 29 stycznia 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 178/15, stwierdzono, że w dacie wejścia w życie ustawy przedsiębiorstwo nie należało do spółki niemieckiej, bo zawarta w 1928 r. umowa kupna sprzedaży tego przedsiębiorstwa powołanym wyrokiem Sądu Apelacyjnego została unieważniona. Dokumenty zgromadzone w aktach sprawy dawały podstawę do przyjęcia, że przedmiotem nacjonalizacji było przedsiębiorstwo należące do spadkobierców [...] i że dla oznaczenia tego przedsiębiorstwa w wykazie przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji na podstawie art. 3 ustawy z 3 stycznia 1946 r. stanowiącym załącznik do orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. posłużono się jedynie nazwą firmy [...] - dla jednoznacznego określenia, o jakie przedsiębiorstwo chodzi. Nie oznaczało to w żadnym wypadku, że przedmiotem przejęcia jest przedsiębiorstwo należące do tej firmy. Przedsiębiorstwo należące do spółki [...] nie mogłoby bowiem podlegać nacjonalizacji na podstawie art. 3 pow. ustawy, lecz przeszłoby na własność Państwa z mocy samego prawa na podstawie art. 2 tej ustawy i wydawanie orzeczenia administracyjnego w tej kwestii pozbawione byłoby podstawy prawnej.

Mocą zarządzenia Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...] (dalej: Wojewódzka Komisja w [...]) z [...] września 1946 r., przedsiębiorstwo to zostało umieszczone w pierwszym wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa, na zasadzie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej. Zarządzenie to, wraz z ww. wykazem, zostało ogłoszone w Poznańskim Dzienniku Wojewódzkim Nr 22, poz. 199 z 30 września 1946 r. Z powyższego wynika, że postępowanie nacjonalizacyjne zostało wszczęte w dniu 30 września 1946 r., a więc z zachowaniem terminu określonego w art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej, tj. przed dniem 31 marca 1947 r. Powyższe ustalenia organu znajdują potwierdzenie w stanowisku wyrażonym przez Sąd Najwyższy w wiążącym w sprawie ww. wyroku z [...] marca 2001 r., sygn. akt [...].

Zgodnie z § 27 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa {Dz.U. Nr 16, poz. 62 z późn. zm.) – (dalej: rozporządzenie Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 r.), instytucje wymienione w art. 3 ust. 2 ustawy nacjonalizacyjnej, mogły zgłosić do wojewódzkiej komisji swoje prawa do przedsiębiorstw, objętych wykazem, a właściciele przedsiębiorstw mogli zgłosić zarzuty, że przedsiębiorstwo nie przechodzi albo nie podlega przejęciu na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego. Prawa lub zarzuty winny być zgłoszone w 30 - dniowym terminie od daty ogłoszenia wykazu i poparte, w miarę potrzeby, dowodami (§ 28 ww. rozporządzenia).

W dniu [...] października 1946 r., z prawa takiego skorzystali spadkobiercy [...] - [...], zgłaszając do Wojewódzkiej Komisji w [...] żądanie wykreślenia z omawianego wykazu przedsiębiorstwa pn. [...], jako nieprzechodzącego ani niepodlegającego przejęciu na własność Państwa.

Postanowieniem z [...] sierpnia 1947 r. Wojewódzka Komisja w [...] postanowiła dokonać naoczni przedsiębiorstwa przez Delegata Ministra Przemysłu dyr. [...] i Delegata Ministra Skarbu inspektora [...] przy współudziale biegłego z Izby Przemysłowo - Handlowej. W konsekwencji powyższego, wskazani wyżej delegaci /bez udziału biegłego/ dokonali lustracji omawianego przedsiębiorstwa, stwierdzając, że stanowi ono jedną całość produkcyjną, prowadząc dział mechaniczny, odlewnię i stolarnię i w oparciu o wykazany park maszynowy zdolne było zatrudniać, w dniu 5 lutego 1946 r., przy produkcji 168 osób. Wskazani delegaci podnieśli ponadto, że przedmiotowe przedsiębiorstwo w dacie sporządzania ww. dokumentu (z powodu martwego sezonu) zatrudniało 147 pracowników, a zdolne było zatrudnić ponad 300 pracowników przy produkcji. Wskazali również na możliwość wyłączenia spod upaństwowienia parceli leżącej pomiędzy torem kolejowym, a szosą przy ul. [...] oraz pas ziemi o szerokości 40 m, biegnący wzdłuż ul. [...].

Następnie, postanowieniem z [...] października 1947 r., Wojewódzka Komisja w [...] na podstawie art. 2 i 3 ustawy z 3 stycznia 1946 r. (Dz.U.R.P. Nr 3, poz. 17) i § 47 i inn. Rozp. Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 r. (Dz. U R.P. nr 16, poz. 62) orzekła o przedstawieniu Ministrowi Przemysłu i Handlu wniosku o wydanie orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa na zasadzie art. 3. Odwołanie od ww. postanowienia Wojewódzkiej Komisji w [...] do Głównej Komisji ds. Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...] (dalej: Główna Komisja) pismem z [...] października 1947 r. złożyli spadkobiercy [...], reprezentowani przez [...], wnosząc jego zmianę i wyłączenie z procesu nacjonalizacji parceli leżącej pomiędzy torem kolejowym, a szosą przy ul. [...] oraz pasa ziemi o szerokości 40 m biegnącego wzdłuż ul. [...].

W następstwie powyższego odwołania, Główna Komisja postanowieniem z [...] lutego 1948 r. znak: [...] zatwierdziła postanowienie Wojewódzkiej Komisji z [...] października 1947 r. z tą zmianą, że nie uznała za przynależność przedsiębiorstwa działki gruntu leżącej pomiędzy ul. [...] i torem kolejowym oraz działki o szerokości około 40 m, biegnącej wzdłuż ul. [...] w [...]. W uzasadnieniu ww. postanowienia podniesiono, że Komisja Główna uznała za słuszne ustalenie Komisji Wojewódzkiej w [...], co do samej zasady upaństwowienia, uznała jednak, zgodnie z odwołaniem, że powyżej wskazane nieruchomości nie stanowią "części nieruchomości przeznaczonej na potrzeby czysto przemysłowe".

W dniu [...] maja 1948 r. Minister Przemysłu i Handlu wydał orzeczenie Nr [...], na mocy którego na własność Państwa przejęto m in. przedsiębiorstwo pn. [...]. Orzeczenie to zostało opublikowane w Monitorze Polskim z 26 czerwca 1948 r. Nr 58, poz. 351. W uwagach do ww. orzeczenia wskazano, że "składniki majątkowe podlegające przejęciu na własność Państwa określi protokół zdawczo-odbiorczy, zgodnie z postanowieniem Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw z [...] lutego 1948 r. Nr [...]"

Zarządzeniem Ministra Przemysłu i Handlu z [...] września 1948 r. znak: [...], na podstawie § 72 ww. rozporządzenia Rady Ministrów z 30 stycznia 1947r. zarządzono objęcie przedmiotowego przedsiębiorstwa przez [...] Dyrekcję Przemysłu Miejscowego w [...]. Decyzja ta miała charakter jedynie porządkowy, potwierdzając dysponowanie i administrowanie znacjonalizowanym przedsiębiorstwem, między poszczególnymi jednostkami państwowymi.

Objęcie poszczególnych składników majątkowych omawianego przedsiębiorstwa nastąpiło protokołem zdawczo-odbiorczym z [...] listopada 1949 r. Jak wynika z wyżej wskazanego protokołu nie zostały do niego zgłoszone żadne zastrzeżenia.

Zgodnie z cytowanym wyżej wyrokiem WSA w Warszawie z 29 czerwca 2004r. organ stwierdził, iż z analizy przepisów ww. rozporządzenia Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 r. (§ 71 w zestawieniu z § 66) wynika, iż "z reguły protokół zdawczo-odbiorczy sporządzany był po wydaniu orzeczenia o nacjonalizacji i nie stanowił (bo nie mógł) integralnej części orzeczenia".

Określenie, które składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym z przejęcia przedsiębiorstwa przez państwowe jednostki organizacyjne stanowią część składową przedsiębiorstwa i przechodzą lub zostają przejęte wraz z nim na własność Państwa, albo państwowych osób prawnych prawa publicznego, następowało poprzez zatwierdzenie, przez właściwego ministra, ww. protokołu zdawczo-odbiorczego. Dopiero zatwierdzony protokół stawał się integralną częścią orzeczenia właściwego ministra o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa albo osób prawnych prawa publicznego /§ 75a/. Bez zatwierdzenia protokół zdawczo-odbiorczy nie miał mocy prawnej, a jedynie był faktycznym spisem określonego mienia.

W przedmiotowej sprawie protokół zdawczo-odbiorczy z [...] listopada 1949 r. nie został zatwierdzony orzeczeniem właściwego ministra. Został on ponadto sporządzony wadliwie, zawierając liczne rozbieżności pomiędzy częścią opisową, wpisami w księgach wieczystych i planem sytuacyjnym stanowiącym załącznik do protokołu. Nie uwzględniał ponadto pełnej treści ww. postanowienia Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw z [...] lutego 1948 r. Nr [...], na podstawie której wyłączono spod upaństwowienia teren przylegający do ul. [...] (właściwie [...]) o szerokości 10 m (zgodnie z zał. nr 5 do ww. protokołu teren przechodzący przez parcele nr [...] o powierzchni ca [...]) oraz teren leżący między ul. [...] i torem kolejowym - teren ten, jak wynika z planu sytuacyjnego przedsiębiorstwa obejmuje parcele nr [...] z KW [...] oraz nr [...] z KW [...]. Jak wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 29 czerwca 2004 r., sygn. akt IV SA 2477/03 "w skardze wniesionej do Sądu Administracyjnego trafnie podniesiono, że przejęcie przedsiębiorstwa w trybie ustawy nacjonalizacyjnej obejmowało wszystkie składniki niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania, niezależnie od tego, czyją stanowiły własność. To stwierdzenie, znajdujące oparcie w treści art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. nie uzasadnia jednak przyjęcia, że także i sporne działki, podlegały przejęciu, skoro Główna Komisja d/s upaństwowienia przedsiębiorstw na podstawie dowodów przedstawionych przez spadkobierców [...] ustaliła, że nie należą do "przynależności" przedsiębiorstwa i nie stanowią części nieruchomości, przeznaczonej na potrzeby czysto przemysłowe. Jednocześnie ww. sąd w wiążącym w sprawie wyroku podkreślił, że "w świetle więc orzeczenia o nacjonalizacji - nakazującego uwzględnienia w protokole zdawczo-odbiorczym postanowienia Głównej Komisji z dnia [...] lutego 1948 r. pominięcie to było błędem. Jeśli więc faktycznie ta nieruchomość została przejęta - to należałoby uznać, że przejęcie to nastąpiło bez tytułu prawnego. Należy przy tym zwrócić uwagę, że zgodnie z § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 11 kwietnia 1946 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu, Przemysłu, Aprowizacji i Handlu, Żeglugi i Handlu Zagranicznego oraz Komunikacji o określeniu trybu ujawniania w księgach hipotecznych, rejestrach handlowych i innych rejestrach publicznych przejścia na własność Państwa i osób prawa publicznego przedsiębiorstw, nieruchomości i praw hipotekowanych (Dz. U z 1946 r. Nr 17 poz.116) tytułem do ujawnienia w księgach hipotecznych przejścia prawa własności przedsiębiorstw i nieruchomości do nich należących oraz praw hipotekowanych na własność państwa lub osób prawnych prawa publicznego jest odpis orzeczenia o przejściu tych praw, a nie protokół zdawczo-odbiorczy (stosownie do art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. przepisy pow. rozporządzenia mają zastosowanie także do przedsiębiorstw przejętych na podstawie art. 3 tej ustawy).

Kwestia, czy sam brak wydania orzeczenia właściwego ministra o zatwierdzeniu protokołu może stanowić o rażącym naruszeniu prawa przez orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. była przedmiotem oceny przez WSA w Warszawie w ww. wyroku z 29 czerwca 2004 r. oraz wyroku NSA w Warszawie z 13 maja 2005 r. Stwierdzono w nim, że tylko w przypadku zgłoszenia do protokołu zdawczo-odbiorczego zarzutów - właściwy minister rozstrzygał o zasadności bądź bezzasadności tych zarzutów orzeczeniem". W odniesieniu do powyższego Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 13 maja 2005r. stwierdził natomiast, iż nawet przy przyjęciu, że ww. wykładnia nie jest trafna, to i tak nie można byłoby uznać, że brak zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego jest rażącym naruszeniem prawa, w rozumieniu art. 156 § 1 k.p.a., stanowiącym podstawę do stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, ponieważ niesporne jest, że do protokołu zdawczo-odbiorczego nie zgłoszono żadnych zastrzeżeń".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w ww. wyroku z 29 czerwca 2004 r. stwierdził ponadto, że "orzeczenie to nie wymieniało poszczególnych parceli, na których znajdowało się przedsiębiorstwo. "Przedmiotem tego orzeczenia było przedsiębiorstwo, a nie poszczególne składniki majątkowe należące do [...] ".

W tym stanie rzeczy organ stwierdził, iż orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. nie wymieniało poszczególnych składników majątkowych przedsiębiorstwa (jedynie w uwagach do ww. orzeczenia wskazano, że składniki majątkowe podlegające przejęciu na własność Państwa określi protokół zdawczo-odbiorczy, zgodnie z postanowieniem Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw z [...] lutego 1948 r. Nr [...]), bowiem jego przedmiotem było wyłącznie przedsiębiorstwo. Integralnej części ww. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu nie stanowił m.in. niezatwierdzony, wątpliwy co do prawidłowości jego sporządzenia protokół zdawczo-odbiorczy z [...] listopada 1949 r., ani jego załączniki, w postaci m.in. map sytuacyjnych nieruchomości położonych w [...], przy ul. [...], czy wykazy mienia nieruchomego i ruchomego. Przepisy ww. rozporządzenia Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 r. (§75a) stanowią, iż integralną częścią orzeczenia właściwego ministra o przejściu lub przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa albo osób prawnych prawa publicznego jest jedynie zatwierdzony protokół zdawczo-odbiorczy (wraz z załącznikami), a nie jakiekolwiek inne dokumenty. Określenie w uwagach do przedmiotowego orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu, iż "składniki majątkowe podlegające przejęciu na własność Państwa określi protokół zdawczo-odbiorczy, zgodnie z postanowieniem Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw z [...] lutego 1948 r. Nr [...] ", nie czynią ani z wyżej wskazanych: protokołu zdawczo-odbiorczego, ani postanowienia Głównej Komisji integralnej części omawianego orzeczenia. Jak wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 29 czerwca 2004 r. organ administracyjny w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji nie orzeka co do istoty sprawy rozstrzygniętej w zaskarżonej decyzji, lecz orzeka jako organ kasacyjny. W związku z tym w swej decyzji rozstrzyga wyłącznie, co do nieważności decyzji albo jej niezgodności z prawem, a nie jest władny rozstrzygać o innych kwestiach dotyczących istoty sprawy.

Postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji traktowane jest jako nowe postępowanie w sprawie i toczy się według przepisów art. 156 kpa Tryb ten jest wyjątkiem od wyrażonej w art. 16 kpa zasady ogólnej trwałości decyzji administracyjnej, a organ administracji publicznej orzekający w tym trybie, posiada jedynie uprawnienia kasacyjne, tzn. rozstrzyga tylko i wyłącznie w kwestii istnienia - w dacie wydania kontrolowanej w tym trybie decyzji - przesłanek z art. 156 § 1 kpa Wskazane postępowanie jest więc samodzielnym postępowaniem administracyjnym, ograniczonym przesłankami wynikającymi z ww. przepisu.

Zadaniem organu prowadzącego postępowanie o stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji jest zatem, ocena takiej decyzji pod kątem kwalifikowanej niezgodności z prawem, tj. czy wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 kpa) lub spełnienia innych przesłanek określonych w art. 156 § 1 kpa. Postępowanie takie - o stwierdzenie nieważności decyzji - ma zatem odrębną podstawę prawną i nie może być traktowane tak, jakby chodziło o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją ostateczną, rozstrzygającą o zastosowaniu przepisów prawa materialnego do danego stosunku administracyjno-prawnego. W związku z tym, w ramach postępowania prowadzonego w sprawie stwierdzenia nieważności ww. decyzji koniecznym jest ustalenie zaistnienia kryteriów upaństwowienia, wskazanych w przepisach ustawy nacjonalizacyjnej.

Jako podstawę prawną wydania ww. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. wskazano m.in. art. 3 ust. 1 i 5 ustawy nacjonalizacyjnej. Zgodnie z tym przepisem za odszkodowaniem przejmuje Państwo na własność m.in. przedsiębiorstwa przemysłowe niewymienione pod A, jeżeli zdolne są zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Jednocześnie w dalszej treści tego przepisu uregulowano, że rozporządzenie Rady Ministrów może podwyższyć dolną granicę 50-ciu pracowników w przemyśle wyrobów niepowszechnego użytku bądź mało zmechanizowanym, bądź o charakterze pionierskim lub sezonowym.

Szczegółową regulacją w tym zakresie było rozporządzenie Rady Ministrów z 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (Dz. U. z 1946 r., nr 2, poz. 7). Z ww. przepisów wynika, że na własność Państwa mogły zostać przejęte przedsiębiorstwa o charakterze odlewni i stolarni, produkujące wyroby niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowane, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym, które w dniu wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. 5 lutego 1946 r. posiadały zdolność zatrudnienia powyżej 100 pracowników lub przedsiębiorstwa niespełniające kryteriów, określonych w ww. rozporządzeniu Rady Ministrów z 19 grudnia 1946 r., których zdolność zatrudnienia wynosiła powyżej 50 pracowników na jedną zmianę w ww. dacie.

Wyróżnikiem kwalifikującym do podwyższenia dolnej granicy zdolności zatrudnienia nie były ustalone nazwy przedsiębiorstw tj. np. odlewnia żelaza, stolarnia, leczy ich wyraźnie określone cechy produkcyjne (np. produkcja wyrobów niepowszechnego użytku; produkcja w sposób mało zmechanizowany, bądź produkcja wyrobów o charakterze pionierskim i sezonowym). Istotne również jest, że powyższe ustalenia należało dokonać w odniesieniu do całego przedsiębiorstwa, jako zorganizowanej całości, a nie do jego poszczególnych oddziałów produkcyjnych.

Przedmiotem działalności prowadzonej przez ww. przedsiębiorstwo, wskazanym w orzeczeniu Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r., była budowa cieplarń i odlewnia kotłów do centralnego ogrzewania. W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego, ustalono ponadto, że przedsiębiorstwo produkowało wyroby związane z budową cieplarń, szklarń, inspektów, ogrzewania i ocieplania pomieszczeń, zaś wyposażenie parku maszynowego pozwalało na produkcję: szklarni drewnianych i metalowych, ram inspektów i ram okiennych oszklonych, kotłów grzewczych, odlewów żeliwnych handlowych, prostych maszyn rolniczych (kieraty); mebli biurowych i mieszkalnych, elementów budowlanych (np. skrzynie dla wojska), wyrobów drewno-betonowych. Powyższy charakter produkcji potwierdzają w szczególności znajdujące się w aktach dokumenty źródłowe pochodzące z okresu nacjonalizacji, tj.: kwestionariusz z [...] października 1946 r. Nr [...]; kwestionariusz Nr [...] sporządzony przez Dyrekcję Zjednoczenia Przemysłu Metalowego Województwa [...]; kwestionariusz Nr [...] sporządzony dla Izby Przemysłowo-Handlowej w [...]; kwestionariusz skierowany do Urzędu Wojewódzkiego w [...]; spis przedsiębiorstw branży przemysłu metalowego podlegających w województwie [...] przejęciu na własność Państwa sporządzony przez Izbę Przemysłowo-Handlową w październiku 1946 r., pismo z [...] października 1946 r. skierowane przez adwokata [...] do Wojewódzkiej Komisji w [...]; protokół z dokonanej "naoczni" w dniu [...] października 1947 r. sporządzony przez delegatów Ministerstwa Przemysłu i Ministerstwa Skarbu; wyciągi z formularzy statystycznych GUS z kwietnia-grudnia 1947 r.; protokół zdawczo-odbiorczy z [...] listopada 1949 r., jak również sporządzone w toku postępowania nieważnościowego: ekspertyza biegłego doc. dr inż. [...] z [...] listopada 2005 r. oraz opracowanie rzeczoznawcy inż. [...] z [...] czerwca 2001 r.

Powyższy materiał dowodowy potwierdza, że charakter produkcji omawianego przedsiębiorstwa nie pozwalał zakwalifikować go, jako podpadającego pod przepisy ww. rozporządzenia Rady Ministrów z 19 grudnia 1946 r. Przedmiotowe przedsiębiorstwo produkowało bowiem: wyroby powszechnego użytku (szklarnie, kotły, okna, drzwi, płyty wiórowo- cementowe), przy znacznym zmechanizowaniu produkcji (ponad 40 maszyn i obrabiarek, maszyn formierskich i rdzeniarskich), różnorodność asortymentowa produkowanych wyrobów pozwalała na prowadzenie produkcji przez cały rok (a nie sezonowo), zaś produkowane wyroby nie miały charakteru pionierskiego.

Przy ustaleniu kryterium warunkującym nacjonalizację przedmiotowego przedsiębiorstwa organ prowadzący postępowanie, obowiązany był zatem do określenia rzeczywistej zdolności zatrudnienia www. przedsiębiorstwie pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą, w dacie 5 lutego 1946 r., w celu dokonania oceny, czy podpadało ono pod przepis art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej.

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, przez "zdolność zatrudnienia", o której stanowi art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej, należy rozumieć "rzeczywistą zdolność zatrudnienia" wynikającą z potencjału (realnych możliwości) konkretnego przedsiębiorstwa w dniu 5 lutego 1946 r., a nie faktyczne (rzeczywiste) zatrudnienie czy też to, które np. wynika z listy płac (por. m.in. wyrok NSA w wyroku z 8 czerwca 2018 r. sygn. akt I OSK 1869/16/) przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego, znajdującego się na wyposażeniu tego przedsiębiorstwa w ww. dacie, jego stanu technicznego, niezależnie od tytułu własności do niego. Zgodnie z jednolitym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, do pracowników "bezpośrednio produkcyjnych" w rozumieniu ustawy nacjonalizacyjnej należy zaliczyć również: majstrów, kierowników technicznych, transport międzyoperacyjny, magazynierów i pracowników obsługujących składy, ekipę remontowo-konserwatorską, tj. osoby wprost związane z bezpośrednią produkcją i bez których prawidłowe funkcjonowanie linii produkcyjnej byłoby niemożliwe.

Wobec faktu, że ustawa nacjonalizacyjna weszła w życie w dniu 5 lutego 1946r. (art. 11 ustawy), okoliczności prawne i faktyczne z tej daty należy brać pod uwagę przy ocenianiu, czy w odniesieniu do danego przedsiębiorstwa zostały spełnione ustawowe przesłanki do jego przejścia lub przejęcia na własność Państwa. W toku postępowania wyjaśniającego pozyskano źródłowy materiał dowodowy wskazujący bezpośrednio lub pośrednio na zdolność zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie w dacie najbardziej zbliżonej do daty wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. m.in.:

1) kwestionariusz z [...] października 1946 r. Nr [...] /bez wskazania podmiotu go sporządzającego/, w treści którego w rubryce dotyczącej ilości pracowników, których przedsiębiorstwo zdolne jest zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę wskazano: w dniu [...] stycznia 1946 r. - 53 pracowników;

2) kwestionariusz Nr [...] /bez daty/ sporządzony przez Dyrekcję Zjednoczenia Przemysłu Metalowego Województwa [...], w którym czytamy, że przedmiotowe przedsiębiorstwo posiada zdolność zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę na poziomie 80 pracowników;

3) kwestionariusz Nr [...] /bez daty i podmiotu go sporządzającego/, wykonany dla Izby Przemysłowo-Handlowej w [...], w którym określono, iż przedmiotowe przedsiębiorstwo posiada zdolność zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę wynoszącą 100 pracowników;

4) kwestionariusz /bez daty i podania podmiotu sporządzającego/ skierowany do Urzędu Wojewódzkiego w [...], zgodnie z którym zdolność zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianę w omawianym przedsiębiorstwie wynosiła 81 pracowników;

5) wyciągi z formularzy statystycznych GUS za miesiące kwiecień-grudzień 1947 r., przesyłane do Urzędu Wojewódzkiego [...], zgodnie z którymi stan zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie na przestrzeni ww. miesięcy wynosił odpowiednio: kwiecień - 127 pracowników {110 fizycznych i 17 umysłowych); maj - 130 pracowników (114 fizycznych i 17 umysłowych); czerwiec - 147 pracowników (130 fizycznych i 17 umysłowych); lipiec - 170 pracowników (154 fizycznych i 16 umysłowych); sierpień - 167 pracowników (152 fizycznych i 15 umysłowych); wrzesień - 159 pracowników (143 fizycznych i 16 umysłowych); październik - 156 pracowników (142 fizycznych i 14 umysłowych); listopad - 161 pracowników (142 fizycznych i 19 umysłowych); grudzień -187 pracowników (168 fizycznych i 19 umysłowych);

6) protokół z dokonanej "naoczni" w dniu [...] października 1947 r. sporządzony przez delegatów Ministerstwa Przemysłu i Ministerstwa Skarbu odpowiednio [...]. W dokumencie tym stwierdzono, iż przedmiotowe przedsiębiorstwo, prowadząc dział mechaniczny, odlewnię i stolarnię, stanowi "jedną całość produkcyjną" oraz zdolne było zatrudniać w dniu 5 lutego 1946 r., z uwzględnieniem istniejącego w wskazanego w ww. dokumencie parku maszynowego - 168 pracowników. We wskazanym dokumencie wskazano także, iż w dacie jego sporządzenia, przedsiębiorstwo zatrudniało (z uwagi na martwy sezon) 147 pracowników, a zdolne było zatrudnić 300 pracowników przy produkcji;

7) "Ekspertyza w sprawie ustalenia zdolności zatrudnienia pracowników przy produkcji jednozmianowej na dzień 5.02.1946 r. w [...] w oparciu przedłożoną dokumentację archiwalną", wykonana na zlecenie wnioskodawców przez rzeczoznawcę inż. [...] z [...] czerwca 2001 r., w której wskazano, iż przedsiębiorstwo składało się z dwóch oddzielnych zakładów, niezwiązanych ze sobą zależnością produkcyjną i kwalifikacjami zawodowymi pracowników, tj.: zakład budowy kotłów centralnego ogrzewania z odlewnią żeliwa, którego zdolność zatrudnienia wynosiła - 52 pracowników na jednej zmianie produkcyjnej oraz zakład budowy stolarki budowlanej - mogący zatrudnić 75 pracowników na jednej zmianie roboczej;

8) ekspertyza biegłego doc. dr inż. [...] a z [...] listopada 2005 r. wraz z opinią uzupełniającą z [...] grudnia 2005 r., w której wskazano, że omawiane przedsiębiorstwo stanowiące jedną całość organizacyjną, obejmującą: kierownictwo i administrację, oddziały produkcyjne i pomocnicze (odlewnia, obróbka metali, obróbka drewna, wyroby cementowe), działy usługowe (montaż) posiadało w dniu 5 lutego 1946 r. zdolność zatrudnienia wynoszącą 151 pracowników na jednej zmianie roboczej.

Dokonując w pierwszej kolejności oceny wartości dowodowej ujętych w pkt. 1, 2, 3, 4 kwestionariuszy, organ stwierdził, iż nie mogą one stanowić dowodu na wykazywaną okoliczność, z uwagi na braki formalne tych dokumentów, w postaci braku wskazania daty ich sporządzenia (pkt. 2, 3, 4) i jednostki organizacyjnej je sporządzającej (pkt. 1, 3, 4). Brak jest również uzasadnienia do określonej w tych kwestionariuszach wielkości zdolności zatrudnienia pracowników przy produkcji w przedmiotowym przedsiębiorstwie. Dodatkowo, kwestionariusze te zostały sporządzone w toku wstępnego "kwalifikowania" ww. przedsiębiorstwa do postępowania nacjonalizacyjnego przez podmioty zainteresowane jego upaństwowieniem i na jego potrzeby, na co wskazuje zapis: "art. 2 ustawy z dnia 3.1.1946 r." - oznaczający podstawę prawną upaństwowienia, co może sugerować brak obiektywizmu przy ich sporządzaniu.

Wyciągi z formularzy GUS z 1947 r. (pkt 5) nie posiadają, w ocenie organu, pełnej wartości dowodowej, gdyż ich treść jest bardzo ogólna i lakoniczna, a także z uwagi na fakt, że dane w nich zawarte pochodzą z 1947 r. i odnoszą się do faktycznego zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie, nie zaś do zdolności zatrudnienia, jako kryterium upaństwowienia wskazanego w ustawie nacjonalizacyjnej. Organy nacjonalizacyjne nie badały faktycznego zatrudnienia, lecz rzeczywistą zdolność zatrudnienia wdanym przedsiębiorstwie, którą oblicza się przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego, znajdującego się na wyposażeniu tego przedsiębiorstwa w ww. dacie, jego stanu technicznego, niezależnie od tytułu własności do niego. Należy przy tym zauważyć, iż zdolność zatrudnienia jest wartością co najmniej równą faktycznemu zatrudnieniu lub wyższą. Zgodnie z zasadami logiki rzeczywista zdolność zatrudnienia nie może być niższa niż stan faktyczny zatrudnienia w danym okresie. W związku z powyższym, jeżeli faktyczne zatrudnienie kształtowało się na poziomie od 127 do 187, to zdolność zatrudnienia nie mogła być niższa od tej liczby.

Odnośnie protokołu z "dokonanej naoczni" z [...] października 1947 r. /pkt 6/ podniesiono, że dokument ten sporządzony został na zlecenie Wojewódzkiej Komisji w [...] oraz w następstwie lustracji przedsiębiorstwa i terenu, na którym ono funkcjonowało, dokonanej przez ww. delegatów Ministerstwa Przemysłu i Ministerstwa Skarbu. W przedmiotowym dokumencie, poza wskazaniem faktycznej liczby pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwie - 147 osób (z powodu martwego sezonu), dokonano ustaleń zdolności zatrudnienia na dzień 5 lutego 1946 r. W tym zakresie szczegółowo określono liczbę pracowników niezbędnych do obsługi konkretnych maszyn i urządzeń produkcyjnych, znajdujących się na wyposażeniu poszczególnych działów przedsiębiorstwa, tj.: odlewnia i formownia -32 + 1 majster; wykańczalnia odlewów - 10; mechaniczna obróbka /ślusarnia/ - 40; malarnia - 3; mechaniczna obróbka drewna - 51; stolarnia - 13; szklarnia - 8; wyroby "drzewno-betonowe" - 5; 1 kierownik techniczny + 4 techników - wskazując, że w dniu 5 lutego 1946 r. przedsiębiorstwo to zdolne było zatrudnić ponad 100 pracowników przy produkcji, a na dzień lustracji zdolność ta wynosi 300 pracowników. Wartość dowodową przedmiotowego protokołu obniża jednak brak określenia, czy wskazana wielkość zatrudnienia dotyczy zatrudnienia pracowników na jedną zmianę roboczą. W ww. dokumencie brak również informacji pozwalających na potwierdzenie posiadania przez członków ww. komisji tj. [...] uprawnień do sporządzania tego typu opinii. Z postanowienia Wojewódzkiej Komisji w [...] z [...] sierpnia 1947 r., na podstawie którego przeprowadzono powyższy dowód, wynika, iż "dokonanie naoczni" miało nastąpić przy współudziale biegłego z Izby Przemysłowo-Handlowej, który jednakże nie wziął udziału w dokonaniu przedmiotowej czynności. W tym stanie rzeczy, przedmiotowy dokument nie może stanowić wystarczającego dowodu na ocenianą okoliczność. Jednakże mając na uwadze zawarte w nim szczegółowe dane dotyczące parku maszynowego znajdującego się w przedmiotowym przedsiębiorstwie oraz fakt, że ustalenia dokonane przez ww. delegatów nie zostały w żaden sposób zakwestionowane przez pełnomocnika spadkobierców [...] w odwołaniu do Głównej Komisji z [...] października 1947 r. - w ocenie organu dowód ten może stanowić materiał poglądowy w określeniu ww. zdolności.

W odniesieniu do "ekspertyzy" rzeczoznawcy inż. [...] z [...] czerwca 2001 r. /pkt 7/, wskazano, że przedmiotowe opracowanie nie stanowi opinii w rozumieniu art. 84 kpa Przyjmuje się bowiem, że przedstawienie prywatnej opinii biegłego przez stronę jest w rzeczywistości przedstawieniem własnego poglądu strony przy zaakcentowaniu, że pogląd ten odpowiada stanowisku rzeczoznawcy Stanowisko biegłego, jako inny dowód przewidziany w art. 75 § 1 kpa, podlega ocenie w treści decyzji.

Biegły w swoim opracowaniu przyjął, iż znacjonalizowane przedsiębiorstwo składało się z dwóch oddzielnych zakładów niezwiązanych ze sobą zależnością produkcyjną i kwalifikacjami zawodowymi pracowników, tj. zakładu budowy kotłów centralnego ogrzewania z odlewnią żeliwa, który zajmował się produkcją odlewów żeliwnych, obróbką mechaniczną odlewów oraz budową i montażem kotłów centralnego ogrzewania oraz zakładu stolarki budowlanej, w którym dokonywano obróbki mechanicznej drewna, produkowano stolarkę budowlaną (okna, drzwi, okna inspektowe i szklarniowe). Ustalając zdolność zatrudnienia na jedną zmianę w dniu 5 lutego 1946 r. w "zakładzie budowy kotłów centralnego ogrzewania" oraz w "zakładzie stolarki budowlanej", biegły uwzględniając wielkość powierzchni kubaturowej hal produkcyjnych i wyposażenie techniczne oraz możliwości produkcyjne obu zakładów, przedstawił cykl technologiczny, istniejący w tych zakładach, a następnie przypisał odpowiednią liczbę pracowników niezbędnych do obsłużenia maszyn i urządzeń znajdujących się na ich wyposażeniu, wskazując że proces produkcji w "zakładzie budowy kotłów centralnego ogrzewania" obejmował: obsługę żeliwniaka, naprawę wymurówki pieca i wylepianie szamotem kadzi odlewniczych - 2 pracowników (piecowy i pomocnik piecowego); przygotowanie masy formierskiej - 2 pracowników (przy obsłudze maszyny do urabiania masy formierskiej i obsłudze przesiewarki piasku); wykonawstwo modeli odlewniczych oraz naprawę uszkodzonych modeli - 2 pracowników; wykonywanie rdzeni odlewniczych - 2 pracowników; formowanie form - 12 pracowników (4 zatrudnionych przy obsłudze czterech maszyn formierskich i 8 zajmujących się formowaniem ręcznym); zalewanie form odlewniczych (czynność wykonywana przez formierzy); oczyszczanie odlewów i usuwanie nadlewków - 3 pracowników (po jednym pracowniku przy: obsłudze szlifierki 2-tarczowej, obsłudze szlifierki ręcznej i czyszczeniu szczotką stalową); transportu surowców i odlewów - 3 pracowników; obróbkę mechaniczną odlewów - 8 pracowników (po jednym zatrudnionym przy: tokarce, przecinarce, szlifierce, pilarce i po dwóch trudniących się obsługą wiertarek i pras); obsługę kuźni polowej - 2 pracowników (kowal i pomocnik kowala); montaż pieców centralnego ogrzewania - 10 pracowników (w tym 3 ślusarzy i 7 monterów); obsługa transportu - 3 pracowników; pracownicy techniczni - 3 pracowników (mistrz odlewni, mistrz obróbki mechanicznej i kierownik zakładu) - łącznie 52 osoby.

Z kolei proces produkcji w "zakładzie stolarki budowlanej" związany był według biegłego z obróbką mechaniczną drewna - 36 pracowników (po jednym przy obsłudze wiertarki słupowej, tokarki, piły tarczowej-listwiarki i piły tarczowej, piły taśmowej, strugarki wyrówniarki, prasy stolarskiej; po dwóch - przy obsłudze rowkarki, strugarki czterostronnej, po czterech - przy obsłudze frezarki 6-wrzecionowej, pił tarczowych poprzecznych, maszyny ciesielskiej i przy stołach stolarskich. Ponadto 9 pracowników było zatrudnionych przy stołach monterskich) oraz obejmował prace: w stolarni -11 pracowników (po jednym - przy obsłudze wiertarki słupowej, piły tarczowej, piły taśmowej, frezarki pionowej, rowkarki, dwóch pracowników przy obsłudze strugarki 3 - stronnej i 4 - przy stołach stolarskich); w malarni - 3 pracowników; w szklarni - 4 pracowników; przy wyrobach płyt drewno- betonowych - 5 pracowników; przy montażu szklarni - 8 pracowników (kierowca ciągnika i 7 monterów); robotników transportowych - 5 pracowników; pracowników technicznych -3 pracowników (mistrz obróbki mechanicznej drewna, mistrz stolarni i kierownik zakładu) - łącznie 75 pracowników.

O ile zastosowana przez biegłego metodologia przy ustalaniu zdolności zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie nie budzi w ocenie organu, co do zasady, zastrzeżeń, dokonana bowiem została w oparciu o istniejący zespół maszyn i urządzeń, do których biegły przyporządkował pracowników niezbędnych do ich obsługi, to jednak za nieuzasadnione organ uznał przejęcie przez biegłego, że znacjonalizowane przedsiębiorstwo składało się z "dwóch oddzielnych zakładów, niezwiązanych ze sobą zależnością produkcyjną i kwalifikacjami zawodowymi pracowników". Powyższe ustalenie, że w ramach firmy [...], funkcjonowały dwa odrębne zakłady jest sprzeczne z materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie, w tym m.in. z dokonaną i niekwestionowaną przez spadkobierców [...] naoczną lustracją przedsiębiorstwa z [...] października 1947 r., przeprowadzoną w trakcie procesu nacjonalizacji, w treści której jednoznacznie stwierdzono, że "przedsiębiorstwo prowadząc dział mechaniczny, odlewnię i stolarnię stanowi jedną całość produkcyjną". Proces produkcyjny w przedsiębiorstwach produkcyjnych z założenia oznacza zespół czynności w ramach, których następuje przekształcenie surowca w wyrób gotowy - produkt przeznaczony na sprzedaż. Mając na uwadze wskazywany w dokumentach źródłowych /z okresu przedwojennego oraz powojennego/ główny przedmiot działalności przedsiębiorstwa [...] - budowa cieplarni, organ przyjął, że wykonywanie różnego rodzaju odlewów żeliwnych oraz budowa i montaż kotłów centralnego ogrzewania jest obok działalności stolarni, na którą składała się produkcja okien szklarniowych, inspektowych, drzwi drewnianych, konstrukcji szklarniowych - jednym z elementów procesu produkcyjnego przedsiębiorstwa, którego końcowym produktem są m.in. szklarnie (cieplarnie) wyposażone w uprzednio wykonane przez przedsiębiorstwo piece centralnego ogrzewania. Biegły pominął również istotną w tym zakresie okoliczność, że ww. działy przedsiębiorstwa [...] wraz z działami pomocniczymi zlokalizowane były na jednym wspólnym terenie, ogrodzonym i zabezpieczonym, co potwierdza załączony do przedmiotowego opracowania załącznik Nr 1 do protokołu zdawczo-odbiorczego z [...] listopada 1949 r., stanowiący "Opis techniczny Zakładów", zgodnie z treścią którego "Zakłady Przemysłu Ogrodniczego i Budownictwa położone są przy ul. [...] (...) jest otoczony częściowo murem i częściowo płotem drewnianym. (...) W chwili przejmowania przedsiębiorstwa pod Zarząd Państwowy t.j. 1.111.1945. przedsiębiorstwo było w znacznym stopniu ca 50% zniszczone. Zachowały się nieuszkodzone względnie uszkodzone w nieznacznym stopniu pomieszczenia magazynowe, hala mieszcząca odlewnię i ślusarnię, budynek administracyjny oraz drewniana hala "O" mieszcząca obróbkę drewna. Reszta budynków i zabudowań fabrycznych została zniszczona względnie w znacznym stopniu uszkodzona".

Mając na uwadze powyższe, w ocenie organu orzekającego, nie można przypisać temu opracowaniu w pełni wiarygodnego dowodu w sprawie, choć z uwagi na spójność metodologii obliczeń zdolności zatrudnienia pracowników w przedmiotowym przedsiębiorstwie na jedną zmianę /przy założeniu, że nie są to dwa odrębne zakłady/, omawianemu opracowaniu nie odmówiono całkowicie waloru dowodu na powyższą okoliczność. Stąd ww. ekspertyza została uwzględniona jako dowód o charakterze porównawczym i poglądowym.

W wykonanej na zlecenie organu prowadzącego postępowanie "Ekspertyzie dotyczącej potencjalnej zdolności zatrudnienia w przedsiębiorstwie [...] w dniu 5 lutego 1946 r.", sporządzonej przez doc. dr inż. [...] - rzeczoznawcę Stowarzyszenia Inżynierów Mechaników Polskich z [...] listopada 2005 r. oraz Opinii uzupełniającej z [...] grudnia 2005 r. /pkt 8/, ww. biegły dokonując analizy regulacji prawnych dotyczących nacjonalizacji przedsiębiorstw oraz dokumentów źródłowych sprawy, w kontekście celu opracowania, stwierdził, że przedsiębiorstwo [...], w lutym 1946 r. stanowiło jedną całość organizacyjną, obejmującą: kierownictwo i administrację, oddziały produkcyjne, działy pomocnicze i działy usługowe. Produkcja wykonywana była w następujących oddziałach, prowadzonych zazwyczaj przez mistrzów i brygadzistów, tj. w odlewni, przy obróbce metali, przy obróbce stolarskiej, montażu i szkleniu oraz przy produkcji wyrobów cementowych. Przedsiębiorstwo wytwarzało głównie wyroby dla ogrodnictwa i warzywnictwa w zakresie budowy szklarni (cieplarni) i inspektów oraz ich ogrzewania i ocieplania. Poszczególne oddziały produkcyjne uczestniczyły we wspólnym procesie wytwarzania wyrobów, a mianowicie: odlewnia przekazywała odlewy dla obróbki metali — obróbka metali przekazywała części do montażu i szklenia (np. szklarnie o konstrukcji metalowej) — obróbka stolarska i montaż otrzymywały części z odlewni i obróbki metali; wyroby cementowe wykonywane były z odpadów obróbki stolarskiej.

Biegły doc. dr inż. [...] podniósł również, że wszystkie działy i oddziały pomocnicze zlokalizowane były na jednym wspólnym, ogrodzonym i zabezpieczonym terenie. Posiadały wspólne zasilanie wodno-energetyczne i obsługę, w tym kotłownię i stację TRAFO, urządzenia socjalne i sanitarne, gospodarkę magazynową i transport. Według biegłego, informacje o strukturze organizacyjnej przedsiębiorstwa zawarte w dostępnych materiałach archiwalnych wykazują, że w lutym 1946 r. przedsiębiorstwo stanowiło jeden typowy w swojej organizacji i różnorodności technologicznej zakład przemysłowy. Nie ma żadnych podstaw do wnioskowania o tym, że na terenie przedsiębiorstwa działały dwa oddzielne zakłady. Przedmiotowe przedsiębiorstwo nastawione było na produkcję wyrobów dla przedsiębiorstw i gospodarstw ogrodniczo-warzywniczych, w zakresie: budowy szklarni (cieplarni) i inspektów, ogrzewania pomieszczeń, ocieplania pomieszczeń. W lutym 1946 r. posiadało ono wyposażenie do produkcji: szklarni drewnianych i metalowych, ram inspektów i ram okiennych, oszklonych, kotłów grzewczych, odlewów żeliwnych handlowych, prostych maszyn rolniczych (kieraty), mebli biurowych i mieszkalnych, różnych elementów budowlanych i innych (np. skrzynie dla wojska), wyrobów drewno- betonowych. Przedsiębiorstwo prowadziło również montaż konstrukcji na terenie klienta /zespoły montażowe/.

W dalszej kolejności biegły wskazał na procesy technologiczne, obejmujące następujące grupy operacji technologicznych: odlewnictwo (przygotowanie mas formierskich, wykonanie modeli odlewniczych, przygotowanie rdzeni, formowanie na maszynach formierskich, formowanie na skrzynkach formierskich, topienie metalu, zalewanie form, wybijanie odlewów i oczyszczenie, gruntowanie malarskie), obróbkę metali (cięcie materiału, trasowanie, obróbka wiórowa, tłoczenie, kucie, obróbka ręczna), obróbkę drewna (przygotowanie materiału, suszenie, cięcie, obróbki: wstępna, mechaniczna, ręczna oraz powierzchni, malowanie, znakowanie, wykańczanie, opakowanie transportowe), montaż (montowanie części, połączenie nierozłączne, spawanie, zabezpieczanie antykorozyjne, malowanie, opakowanie transportowe, montaż końcowy i szklenie, montaż poza zakładem - zespoły montażowe), wyroby cementowe (przygotowanie wsadu, wiórów drzewnych i zaprawy cementowej, formowanie, prasowanie, przygotowanie transportowe).

Ponadto w odniesieniu do poszczególnych działów produkcyjnych przedstawił wykaz 41 podstawowych maszyn i 15 głównych narzędzi, wskazując, że każdy z wydziałów wyposażony był w uzupełniające maszyny, urządzenia i oprzyrządowanie pomocnicze oraz urządzenia do transportu międzyoperacyjnego i składowania. Na tej podstawie (z uwzględnieniem danych o powierzchni przemysłowej głównych budynków przedsiębiorstwa/ ww. biegły obliczył liczbę pracowników przedmiotowego przedsiębiorstwa, którzy mogli być zatrudnieni w lutym 1946 r. przy produkcji na jedną zmianę. Określając miejsce pracy przy danej czynności technologicznej w poszczególnych działach biegły stwierdził, że potencjalna zdolność zatrudnienia na jedną zmianę w przedsiębiorstwie [...], w dniu 5 lutego 1946 r. wynosiła 151 pracowników, wykazując przy tym, iż:

- przy odlewaniu można było zatrudnić 31 pracowników /przygotowanie materiałów wsadowych i formierskich - 3 osoby, prowadzenie pieca żeliwiaka - 2 pracowników, formowanie na maszynach formierskich (4 maszyny formierskie) i formowanie ręczne (w skrzynkach formierskich) - 14 zatrudnionych, wykonanie i konserwacja modeli odlewniczych - 4 pracowników, wykonanie rdzeni odlewniczych - 2 osoby, wybijanie odlewów, odcinanie nadlewników, oczyszczanie odlewów

- 6 pracowników, malowanie (gruntowanie) - 1 pracownik/;

- przy obróbce metali można było zatrudnić 23 pracowników /obróbka maszynowa [13 maszyn x współczynnik obciążenia 0,65 = 8,45] - 9 osób, roboty traserskie i ślusarskie, obróbka ręczna -14 osób/;

- obróbka drewna - park maszynowy pozwalał na zatrudnienie 35 osób, w tym przy przygotowaniu materiału, obróbce wstępnej - 2 osoby, obróbce maszynowej [19 maszyn x współczynnik wykorzystania 0,65 = 12,35] - 13 osób, przy pracach stolarskich - 15 pracowników, prace wykończeniowe, obróbka powierzchni, malowanie - 5 osób; -przy montażu - 28 pracowników, w tym: montaż pieców grzewczych - 5 osób, montaż konstrukcji metalowych - 3 osoby, montaż konstrukcji drewnianych (szklarni, ram i innych), - 7 pracowników, szklenie - 2 pracowników, malowanie - 1 pracownik, opakowywanie i ekspedycja -2 pracowników, montażu poza zakładem (zespoły montażowe) - 8 pracowników; - wyroby cementowe (przygotowanie wsadu, formowanie, przygotowanie transportowe) -8 pracowników;

- transport wewnętrzny oraz obsługa składów i magazynów - 10 pracowników; -obsługa narzędziowa - 2 pracowników; -remonty i konserwacja - 2 pracowników; -obsługa kotłowni i instalacji energetycznych - 3 pracowników; -kierownictwo techniczne /4 mistrzów, 3 techników, 1 kierownik techniczny/ - 8 pracowników. W dalszej kolejności, biegły dokonał sprawdzenia obliczonej zdolności zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie na jedną zmianę w dniu 5 lutym 1946 r., dokonanej w oparciu o rzeczywisty stan wyposażenia przedsiębiorstwa oraz istniejące procesy technologiczne, poprzez zastosowanie wskaźnika powierzchni przemysłowej na 1 pracownika, ogółem 1 zmiany roboczej, podnosząc, że wskaźnik ten kształtuje się na poziomie ok. 15 - 18 m2/pracownika. Uwzględniając przestrzenność produkowanych wyrobów, rzeczoznawca przyjął górną wartość wskaźnika, obliczając: [...] pow. przemysłowej: 18 m2/pracownika = 179 pracowników. Powierzchnię przemysłową ww. biegły wyliczył na podstawie kubatury budynków odlewni, ślusarni i montażu, hali obróbki drewna i budynku stolarni, doliczając szacunkowo 12% powierzchni pomocniczych obiektów budowlanych, /m.in. magazynów, cementowni, suszarni drewna/. W opinii zaznaczono, że po zakończeniu II wojny światowej podstawowe budynki przedsiębiorstwa: hala odlewni i ślusarni, hala obróbki drewna i stolarnia, budynek administracji oraz pomieszczenia magazynowe zachowały się w nieuszkodzone, względnie uszkodzone w nieznacznym stopniu.

W opinii uzupełniającej z [...] grudnia 2005 r., biegły podniósł także, iż podstawowa różnica w ustaleniu zdolności zatrudnienia na jedną zmianę w przedmiotowym przedsiębiorstwie w dniu 5 lutego 1946 r. (wg opinii inż. [...] - 127 pracowników, a ekspertyzą doc. dr inż. [...] - 151 pracowników) polega na niedoszacowaniu w pierwszym z ww. opracowań następujących pracowników: wykonywania modeli i oczyszczania odlewów - 5 pracowników, robót traserskich i obróbki ręcznej - 14 pracowników, obsługi narzędziowej i remontowej oraz obsługi kotłowni i instalacji - 8 pracowników.

Organ orzekający uznał tę opinię za rzetelną i wiarygodną, sporządzoną na podstawie całokształtu dostępnego materiału dowodowego w sprawie, opartej na szczegółowych wyliczeniach wynikających z wiedzy specjalistycznej, spójnej pod względem obliczeń i logicznej. Przedmiotowa ekspertyza opracowana została zgodne z zasadami projektowania procesów technologicznych, jakie mogły być realizowane w 1950 r. Tym samym, w ocenie organu, opisana powyżej opinia, ma charakter szczegółowy, pełny i profesjonalny, nie zawiera wewnętrznych sprzeczności i niespójności oraz jest jasna, co do wniosków końcowych, które biegły dodatkowo zweryfikował wykorzystując metodę wskaźnikową.

Szczegółowa ocena materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie pozwala na ustalenie, że przedmiotowe przedsiębiorstwo w dniu 5 lutego 1946 r. posiadało rzeczywistą zdolność zatrudnienia przekraczającą kryterium upaństwowienia, a zatem organ nacjonalizacyjny prawidłowo ustalił, że spełniało ono kryteria jego upaństwowienia. Brak jest zatem podstaw by twierdzić, że treść ww. decyzji nacjonalizacyjnej pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią zastosowanego w sprawie przepisu prawa. Tym samym orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Skarżący [...] wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnosząc o uchylenie decyzji organu II instancji i zwrot kosztów postępowania sądowego.

Zaskarżonej decyzji zarzucili niedokonanie w zaskarżonej decyzji oceny poszczególnych dowodów powołanych w piśmie pana [...] z dnia [...] marca 2018 r. mających moc dokumentów urzędowych, a co za tym idzie nie wyjaśnienie przyczyn, dla których Organ przyjął, że dowody te nie powodują zmiany "okoliczności faktycznych skutkujących przyjęciem, że ocena prawna dokonana przez orzekające w niniejszej sprawie sądy administracyjne w prawomocnych wyrokach staje się nieaktualna, nieprzystająca do nowych okoliczności faktycznych sprawy, tj. naruszenie art. 7, art. 8 §1, art. 11, art. 77 §1, art. 78 §1 i art. 80 kpa w związku z art. 156 § 1 pkt 2 kpa oraz w związku z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zmianami), dalej "ppsa".

Skarżący [...] uzupełnił skargę zarzucając naruszenie art. 133 § 1 ppsa i 154 ppsa polegające na pominięciu istotnej części dowodów zmieniających stan faktyczny w sprawie poprzez nie dokonanie oceny nowych dowodów z których wynikało, że spadkobiercy [...] nie prowadzili żadnego przedsiębiorstwa, które podlegałoby nacjonalizacji a także sam [...] po sprzedaży przedsiębiorstwa wykreślił z rejestrów handlowych swe przedsiębiorstwo. Poza tym [...] zarzucił nie ustalenie w decyzji przedmiotu nacjonalizacji poprzez nie odniesienie się do aktualnych nr geodezyjnych działek, nie ustalenie czy przedmiotem nacjonalizacji stał się pas gruntu o szerokości 40 m wzdłuż ówczesnej ulicy [...], nie ustalono kręgu podmiotów – stron postępowania – co powinno skutkować stwierdzeniem nieważności decyzji. Zdaniem skarżącego w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej nieruchomości nie stanowiły własności ani spółki niemieckiej ani przedsiębiorstwa obywatela polskiego lecz w całości lub w przeważającej części stanowiły przedmiot współwłasności spadkobierców [...].

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie skargi podobnie jak uczestnik postępowania Fabryka Mebli [...].

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga jest zasadna.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2021, poz. 137, ze zm.) oraz art. 3 § 1 ppsa sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. Ponadto wskazać należy, że Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą, ale rozstrzyga jedynie w granicach danej sprawy, jak stanowi art. 134 § 1 ustawy ppsa przy czym stosownie do art. 135 ppsa Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Jednocześnie zgodnie z art. 153 ppsa organ i sąd ponownie rozpoznający sprawę jest związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego prowadzenia postępowania wyrażonymi w rozstrzygnięciu sądu poprzednio rozpoznającego sprawę. Naruszenie art.153 ppsa stanowi podstawę do uchylenia decyzji. Tylko w sytuacji w której uległy zmianie przepisy prawa organy nie są związane wytycznymi.

Zadaniem organu prowadzącego postępowanie o stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji jest ocena takiej decyzji pod kątem kwalifikowanej niezgodności z prawem, co wymaga ustalenia czy decyzja została wydana bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 kpa), lub czy wypełnienia inne przesłanki nieważnościowe określone w art. 156 § 1 kpa.. Postępowanie takie - o stwierdzenie nieważności decyzji - ma zatem odrębną podstawę prawną i nie może być traktowane tak, jakby chodziło o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją ostateczną, rozstrzygającą o zastosowaniu przepisów prawa materialnego do danego stosunku administracyjno-prawnego. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1996 r.,sygn. akt. III ARN 70/95 OSNP 1996/18/258).

Zagadnienie rażącego naruszenia prawa było wielokrotnie przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ostatecznie utrwalił się pogląd, że o rażącym naruszeniu prawa decydują 3 przesłanki: oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu, który został naruszony oraz racje ekonomiczne lub gospodarcze - skutki, które wywołuje decyzja ( m.in. orzeczenie NSA z 9 lutego 2005 r. OSK 1134/04, Lex 165717).

Naczelny Sąd Administracyjny wskazał przy tym, że oczywistość naruszenia prawa polega na rzucającej się w oczy sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia, a przepisem prawa stanowiącym jego podstawę prawną. W sposób rażący może zostać naruszony wyłącznie przepis, który może być stosowany w bezpośrednim rozumieniu, to znaczy taki, który nie wymaga stosowania wykładni prawa. Cechą rażącego naruszenia prawa jest to, że treść decyzji pozostaje w sprzeczności z treścią przepisu przez proste ich zestawienie ze sobą. Skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności zarówno skutki gospodarcze jak i społeczne naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa. Postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji jest wyjątkiem od obowiązującej w postępowaniu administracyjnym wyrażonej w art. 16 K.p.a. zasady trwałości ostatecznej decyzji administracyjnej. A zatem nie jest dopuszczalne "podciąganie" wypadków zwykłego naruszenia prawa pod naruszenie kwalifikowane, rażące, ani - tym bardziej - uznawanie za naruszające prawo w sytuacji - gdzie nie jest wyjaśnione, czy do naruszenia prawa w ogóle doszło. W konsekwencji takiego stanowiska w orzecznictwie sądowoadministracyjnymi utrwalił się pogląd, że dla ustalenia czy kontrolowana decyzja została podjęta z rażącym naruszeniem prawa nie wystarczy stwierdzenie, że dokonano błędnej wykładni prawa, ale niezbędne jest wykazanie, że przekroczenie prawa nastąpiło w sposób jasny i niedwuznaczny (tak m.in. WSA w Warszawie wyrok z dnia 4 marca 2004 r. IVSA 3121/02 Lex 156916).

Kierując się wyrażoną w art. 16 § 1 kpa zasadą trwałości decyzji administracyjnych, wątpliwości w zakresie zebranych dowodów czy podejmowanych czynności procesowych należy ocenić na korzyść ostatecznych decyzji a nie strony. Decyzja ostateczna jako wprowadzona do obrotu prawnego korzysta z domniemania legalności a nieważności nie można domniemywać. Oznacza to, że tylko w sytuacji w której zostanie wykazane, że decyzja obarczona jest jakąkolwiek z wad z art. 156 § 1 kpa istnieje podstawa do stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej. Aby zatem strona wnioskująca o stwierdzenie nieważności mogła skutecznie postawić organowi zarzut działania z rażącym naruszeniem prawa musi wykazać, że kwestionowana decyzja jest obciążona wadą określoną w przepisie art. 156 § 1 kpa Domniemanie legalności wydanej decyzji oznacza, że niemożliwym jest stwierdzenie jej nieważności przy braku dowodów wydania decyzji z naruszeniem prawa. (p. wyroki NSA z: 23 lutego 2018 r. sygn. akt. I OSK 745/16, 13 grudnia 2017r., I OSK 1448/17, 31 października 2017 r., I OSK 3447/15, 18 października 2017 r., I OSK 1322/17).

W niniejszej sprawie zapadło szereg decyzji i wyroków sądowych, które zostały powołane w skarżonej decyzji. Jednym z nich jest wyrok NSA I OSK 1402/04 z 13 maja 2005 r. który rozpoznawał skargę kasacyjną od wyroku WSA w Warszawie z 29 czerwca 2004 r. IV SA/WA 2477/03 w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia administracyjnego nr [...]. W wyroku tym WSA prawomocnie uznał, że brak protokołu zdawczo-odbiorczego w dacie wydawania badanego orzeczenia nr [...] nie może być oceniany jako podstawa do stwierdzenia nieważności orzeczenia . Nie przedłożenie do zatwierdzenia protokołu zdawczo odbiorczego także nie może być oceniane jako przesłanka do stwierdzenia nieważności orzeczenia o nacjonalizacji.

Po drugie WSA uznał, że błędem było pominięcie w protokole zdawczo-odbiorczym postanowienia Głównej Komisji z [...] lutego 1948 r. zgodnie z którym wymienione i opisowo wskazane nieruchomości nie podlegały nacjonalizacji. Jeżeli więc faktycznie te nieruchomości zostały przejęte to należałoby uznać, że nieruchomość została przejęta w tym zakresie bez tytułu prawnego,

Z kolei NSA w wyroku z 13 maja 2005 r., sygn. OSK 1402/04 oddalił skargi kasacyjne co oznacza, że zaakceptował zgodność z prawem zaskarżonego wyroku WSA wskazując, że przedmiotem postępowania nacjonalizacyjnego było przedsiębiorstwo a nie poszczególne działki należące do [...] i że obejmowało składniki przedsiębiorstwa bez względu na to czyją stanowiło własność.

Należy nadto wskazać, że w sprawie stwierdzenia nieważności, w wyroku NSA z 2 lutego 2000 r. IV SA/WA 1494/99 tenże sąd przesądził, że postępowanie nacjonalizacyjne zakończone wydaniem orzeczenia nr [...] było prowadzone w trybie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej. Sąd wskazał, że zmiana kwalifikacji z art. 2 na 3 była dopuszczalna wobec § 45 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 t. (D.U: Nr 16, poz. 62) a postępowanie nacjonalizacyjne wszczęto w terminie określonym w art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej. Argumenty te zostały powielone i uznane za trafne w wyroku SN z 8 marca 2001 r III RN 176/00. SN stwierdził w nim że podstawę prawną prowadzonego postępowania rozstrzygała komisja w postępowaniu kończącym postępowanie wyjaśniające przy czym mogła być to inna podstawa niż ta wskazana w urzędowym ogłoszeniu o przedsiębiorstwach podlegających nacjonalizacji (§ 47 ust. 2 rozporządzenia). Postępowanie nacjonalizacyjne wszczęto 30 września 1946r. czyli z datą publikacji dziennika urzędowego nr 22 o wykazie przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji, co oznacza, że postępowanie zostało wszczęte przed 31 grudnia 1946 r. – art. 1 pkt 1 dekretu z 20 grudnia 1946 r. (D.U. 72, poz.349).

Wszystkie te wyroki zapadły w sprawie wywołanej wnioskami o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] w których brali udział następcy prawni [...]. Oznacza to, że organ ponownie rozpoznający sprawę oraz sąd są związani oceną prawną zawartą w tych wyrokach. Prawidłowe są ustalenia, że właścicielem nieruchomości, które zostały sprzedane na podstawie kontraktu z [...] lipca 1928 r. a następnie którego stwierdzono nieważność wyrokiem częściowym Sądu Apelacyjnego w [...] z [...] marca 1939r. [...] był [...].

Jak wynikało z kontraktu przedmiotem sprzedaży były następujące nieruchomości:

-[...] tom V, wykaz liczba 97;

-[...] tom IV, wykaz liczba 62;

-[...] wykaz liczba 183, z wyłączeniem parceli na której znajduje się fabryka kwasu węglowego [...];

-z nieruchomości [...] tom VIII, karta 181 część położona między kolejką powiatową z jednej strony, nieruchomością [...] z drugiej strony a odgraniczona od reszty parceli [...] położonej na Północ-Zachód murem, który ciągnie się od budynku składowego na północ a w dalszym ciągu płotem aż do kolejki (zaznaczone na mapie stanowiącej załącznik do kontraktu na czerwono). Przedmiotem sprzedaży były także wymienione w § 2 aktu urządzenia począwszy od pieca odlewniczego do drobnych narzędzi.

Wyrok częściowy Sądu Apelacyjnego w [...] z [...] marca 1939 r. wymienia ww. nieruchomości.

W protokole zdawczo odbiorczym z [...] listopada 1949 r. wymieniony jest teren fabryczny o pow. [...] zgodnie z księgą wieczystą tom VIII karta 181, księga wieczysta tom IV [...], księga wieczysta [...] tom V [...]. Z protokołu wynika także że spod upaństwowienia wyłączono teren przylegający do ulicy [...] o szerokości 40 m przechodzący przez parcele nr [...] o pow. ca[...] będący własnością spadkobierców [...].

W świetle natomiast wyroku WSA z 29 stycznia 2016 r, I SA/WA 178/15 należy przyjąć, że przedsiębiorstwo nie należało do spółki niemieckiej i prowadzone było na wielu nieruchomościach. Organ opisał postępowanie nacjonalizacyjne i ustalenia jakie z niego wynikały i sąd w tym zakresie nie kwestionuje tych ustaleń jako znajdujących poparcie w przywołanych przez organ dowodach z dokumentów. Główna Komisja zatwierdziła postanowienie Wojewódzkiej Komisji z [...] października 1947 r. z tą zmianą że nie uznała za przynależność przedsiębiorstwa działki gruntu leżącej pomiędzy ulicą [...] i torem kolejowym oraz działki o szerokości około 40 m biegnącej wzdłuż ulicy [...] w [...] – jako nie stanowiących części nieruchomości przeznaczonej na potrzeby przemysłowe.

Następnie Minister Przemysłu i Handlu wydał orzeczenie nr [...], które zostało opublikowane w Monitorze Polskim z 26 czerwca 1946 r. nr 58, poz. 351.

Objęcie składników majątkowych nastąpiło protokołem zdawczo odbiorczym z [...] listopada 1949 r. który organ w zaskarżonej decyzji uznał za sporządzony wadliwie m.in. jako nie uwzględniający pełniej treści postanowienia z [...] lutego 1948r. o wyłączeniu spod upaństwowienia terenu przylegającego do ulicy [...] o szerokości 10 m. oraz teren pomiędzy ulicą [...] i torem kolejowym.

Na kwestie związane z wyłączeniem zwrócił uwagę Sąd w wyroku o sygn. IV SA/WA 2477/03, którym to organ był związany.

Zwrócić jednak należy uwagę, że przedsiębiorstwo niemieckie prowadzone było nie tylko na nieruchomościach które były przedmiotem kontraktu z 1928 r. ale i na innych. Ustalenia te potwierdza organ w niniejszej sprawie wskazując, że było ono posadowione na nieruchomościach hip, [...]. Nie ma przy tym wątpliwości w świetle umowy sprzedaży, że nie były jej przedmiotem nier. Hip [...], część nieruchomości hipotecznej [...] nie mówiąc już o tym że sam podmiot nacjonalizujący wyłączył z niej dwa fragmenty działek, choć z ustaleń faktycznych nie wynika czy były to nieruchomości pochodzące z tych stanowiących własność [...] a potem jego następców prawnych.

Mimo związania organu wytycznymi co do konieczności ustalenia co było przedmiotem faktycznego przejęcia organ nie ustalił czy faktycznie spod upaństwowienia zostały wyłączone dwa fragmenty nieruchomości: działka położona pomiędzy ulicą [...] a torami kolejowymi oraz działka o szerokości 40 m położona wzdłuż ulicy [...]. Sąd przy tym zwraca uwagę, że nie zostało do tej pory ustalone a przynajmniej nie znajduje odzwierciedlenia w decyzji jakim nieruchomościom obecnie odpowiada znacjonalizowana nieruchomość a w konsekwencji nie ustalono czy przedmiotem nacjonalizacji były także tereny wyłączone spod upaństwowienia i którym działkom ewidencyjnym odpowiadają obecnie. Nie ustalono jaki grunt był przedmiotem nacjonalizacji. Prawidłowo przeprowadzone postępowanie administracyjne w przedmiocie stwierdzenia nieważności powinno dać odpowiedź na pytanie jakie nieruchomości zostały faktycznie wywłaszczone (w szczególności w świetle wskazanych stwierdzeń sądu o możliwości wywłaszczenia nie tylko nieruchomości wchodzących w skład przedsiębiorstwa), i jakim obecnie działkom ewidencyjnym one obecnie odpowiadają. W świetle stwierdzenia nieważności kontraktu z 1928 r. organ zobowiązany był ustalić które konkretnie działki zostały "odzyskane" przez [...] na mocy wyroku sądu apelacyjnego i jaka jest relacja pomiędzy tymi nieruchomościami a nieruchomościami wchodzącymi w skład przedsiębiorstwa [...] tj czy przedsiębiorstwo składało się tylko z nieruchomości nabytych od [...] czy też innych. Dopiero tak ustalony stan faktyczny byłby stanem pełnym i pozwalającym na ustalenie zakresu przejęcia.

Sąd obecnie rozpoznający sprawę, jest związany oceną prawną wyrażoną przez inne sądy wcześniej rozpoznające tę sprawę a w konsekwencji musi przyjąć, że przedmiotem upaństwowienia było przedsiębiorstwo [...]. Sąd zwraca jedynie uwagę, że [...] zmarł w 1941 r. a ustawa o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzie gospodarki narodowej weszła w życie 5 lutego 1946 r. a więc w kilka lat po jego śmierci a więc wtedy gdy właścielem nieruchomości byli jego następcy prawni.

Poglądowo zwrócić jedynie można uwagę na wyrok NSA z 5 sierpnia 2010 r., I OSK 1365/09 w tezie którego stwierdzono, że "w orzecznictwie NSA prezentowane jest stanowisko, że zgodnie z celem określonym w art. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, przepis art. 6 ust. 1, który nie zawierał definicji "przedsiębiorstwa" a zatem nie wskazywał jakie składniki majątku przedsiębiorstwa były objęte nacjonalizacją, interpretowano poprzez art. 40 kodeksu handlowego, precyzując składniki majątkowe przedsiębiorstwa w przypadku jego zbycia. Z powyższych regulacji wywodzono, że wraz z przedsiębiorstwem jako zorganizowaną całością nie mogły być przejmowane na własność Państwa nieruchomości i ruchomości niestanowiące własności przedsiębiorstwa". Sąd w tym składzie w pełni podziela te wywody NSA z których wynika, że przedmiotem nacjonalizacji nie mogły być składniki mienia które stanowiły własności osób trzecich. Nie zmienia to jednak oceny, że zgodnie z art. 3.1.B ustawy z 3 stycznia 1946 r. przedmiotem przejęcia za odszkodowaniem były przedsiębiorstwa przemysłowe które były zdolne zatrudniać przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników – ta przesłanka, jak wynika z ustaleń organu, została spełniona. Wobec nie ustalenia przez organ czy przedmiotem przejęcia były składniki mienia wyłączone mocą orzeczenia wywłaszczeniowego spod przejęcia, Sąd uznał, że organ dopuścił się naruszenia art. 153 ppsa, co stanowi podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji jako naruszającej przepisy postępowania administracyjnego.

Odnosząc się do zarzutów wskazanych w skardze co do przedmiotu nacjonalizacji sąd musi zgodzić się z wykładnią dokonaną przez inne sądy co do tego, że przedmiotem nacjonalizacji było przedsiębiorstwo należące do [...] a nie przedsiębiorstwo spółki niemieckiej. Okoliczności te są prawomocnie przesądzone. Powoływane przez skarżących argumenty o tym, że [...] zaprzestał, po sprzedaży nieruchomości, prowadzenia działalności gospodarczej i nie prowadzili ich następcy prawni były znane Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie rozpoznającemu skargę kasacyjną i nie zostały przez ten Sąd uwzględniona w sprawie I OSK 1409/16 – str. 13 wydruk z Lex). Podnoszenie obecnie tych samych argumentów nie może odnieść zamierzonego skutku.

Organ nie może naruszyć art. 133 ppsa gdyż przepis ten skierowany jest do sądu a nie organu. Poza tym w ww. wyroku NSA tenże uznał za niezasadny zarzut naruszenia przez organ tego przepisu.

Niezrozumiały jest zarzut naruszenia przez organ art., 154 ppsa gdyż przepis ten dotyczy bezczynności i możliwości wymierzenia organowi grzywny w postępowaniu tego dotyczącym a nie w postępowaniu nieważnościowym.

Kwestia stron postępowania również została przesądzona przez sądy poprzednio rozpoznające sprawę które nie negowały katalogu stron toczącego się postępowania nieważnościowego.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględniając zaprezentowaną ocenę prawną i mając na uwadze treść art. 2 pkt 2 ustawy z 11 sierpnia 2021 r o zmianie ustawy kodeks postępowania administracyjnego (D.U. 2021, poz. 1491), wyda rozstrzygnięcie odpowiadające prawu.

Z tych względów i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c ppsa Sąd orzekł jak w wyroku. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 ppsa zasądzając od przegrywającego organu na rzecz skarżących solidarnie 697zł zł tytułem zwrotu kosztów postępowania w tym 200 zł tytułem uiszczonego przez skarżących wpisu 480 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego na podstawie § 14pkt 1c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. D.U. 2018.265 ). Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnymi nastąpiło na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid -19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (D.U: 2020, poz. 1842).