Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt I SA/Rz 28/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-03-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 28 ust. 2, art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.
article: § 3 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S.WSA Grzegorz Panek /spr./, Sędzia WSA Jacek Boratyn, Sędzia WSA Małgorzata Niedobylska, Protokolant ref. Sabina Długosz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 marca 2022 r. sprawy ze skargi A.M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi A.M. (dalej: skarżący/wnioskodawca) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2020 r. nr [...], o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte o następujące okoliczności faktyczne i prawne. W dniu 20 marca 2020 r. A.M. złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek.

ZUS decyzją z dnia [...] października 2020 r. nr [...] odmówił umorzenia należności z tytułu składek, ponieważ w jego ocenie nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 266 ze zm.; dalej: u.s.u.s.). Nadto wnioskodawca nie wykazał zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego. Ww. nie wskazał, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń, jak również, że stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

A.M. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją ZUS z dnia [...] października 2020 r.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...], utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2020 r.

W uzasadnieniu decyzji ZUS wskazał, że podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie) oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W zakresie wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia stwierdził, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej bądź szczególnego zdarzenia, ale było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Jeżeli w danym okresie wnioskodawca nie posiadał wystarczających środków finansowych na opłacenie należnych składek w terminie, to obecnie jest on zobowiązany do ich uregulowania wraz z odsetkami za zwłokę.

ZUS wskazał, że wnioskodawca przedstawił orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [.] czerwca 2020 r., z którego wynika że jest on trwale częściowo niezdolny do pracy w związku ze [.]. Zaświadczenie o stanie zdrowia wskazuje, że cierpi na [...]. Jednak posiada on stałe źródło dochodu z tytułu świadczenia rentowego, które stanowi rekompensatę z tytułu utraty zdolności do pracy zarobkowej. W ocenie organu istnienie schorzeń wnioskodawcy nie stanowi przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Podniesione przez skarżącego okoliczności dotyczące sytuacji zdrowotnej miałyby zastosowanie wówczas, gdyby pozbawiałyby wnioskodawcę możliwości pozyskiwania dochodu. ZUS podkreślił, że skarżący zawiesił wykonywanie działalności gospodarczej, dlatego można domniemywać, że w przyszłości wznowi on jej prowadzenie i będzie w posiadaniu dodatkowego źródła dochodu. W związku z tym przesłanka wynikająca z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia nie zachodzi w niniejszej sprawie.

W ocenie organu ograniczone możliwości płatnicze wnioskodawcy, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.

Wnioskodawca oświadczył, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. ZUS wskazał, że uzyskiwany przez ww. dochód z tytułu renty w wysokości 878,81 zł jest niższy niż ustalony 16 listopada 2020 r. poziom minimum socjalnego za II kwartał 2020 r. podany przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, który dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego wynosi 1.277,93 zł. Jednocześnie zaznaczył, że uzyskiwany dochód przewyższa poziom minimum egzystencji w 2019 r. określony przez Instytut Pracy i spraw Społecznych 30 marca 2020 r. na kwotę 616,55 zł netto dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego. Podkreślił, że minimum egzystencji wyznacza poziom, poniżej którego zagrożony jest byt, a konsumpcja poniżej tego poziomu prowadzi do zagrożenia życia. Zatem powyższe nie wskazuje na całkowity stan ubóstwa. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że nie korzysta on z żadnych form pomocy skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku.

Wnioskodawca oświadczył, że ponosi wydatki związane z utrzymaniem w wysokości 609,00 zł miesięcznie, w z tytułu miesięcznych opłat 142,00 zł, z tytułu opłat eksploatacyjnych 267,00 zł oraz koszty związane z leczeniem 200,00 zł.

W miesięcznych kosztach utrzymania nie uwzględniono podstawowych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, czyli zakupu żywności, artykułów higienicznych, ubrań, itp. Ww. wydatki nie są nadzwyczajnymi kosztami, jakie Wnioskodawca musi ponosić, a ZUS nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi, podobnie jak ogół społeczeństwa, zwykłe koszty utrzymania.

ZUS zwrócił uwagę, że na sytuację finansową Wnioskodawcy wpływają nie tylko uzyskiwane dochody, ale także posiadane składniki majątkowe. Podkreślono, że ww. wycenił swój majątek firmowy na kwotę 3.000,00 zł. Natomiast zadłużenie wobec ZUS obejmuje kwotę 866,85 zł.

ZUS podał, że trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały. W przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja ma charakter definitywny. ZUS zauważył, że Wnioskodawca definitywnie nie zamknął prowadzonej działalności oraz posiada majątek firmowy, który może służyć spłacie zobowiązań wobec ZUS a w niedalekiej przyszłości może się on starać o uzyskanie świadczenia emerytalnego.

W ocenie organu, w toku postępowania, wnioskodawca nie udowodnił że sytuacja materialno-bytowa, rodzinna oraz zdrowotna definitywnie uniemożliwia mu spłatę należności z tytułu składek. Nie została również spełniona przesłanka interesu publicznego.

ZUS wskazał, że wnioskodawca pomimo powoływania się na swoją ciężką sytuację materialną nie wskazał, aby korzystał ze wsparcia instytucji socjalnych. Zatem jego postawa wydaje się nieracjonalna i niekonsekwentna. Z jednej strony Wnioskodawca nie sięga po opiekę i wsparcie należne osobom w trudnej sytuacji, a z drugiej domaga się przerzucenia na Skarb Państwa kosztów prowadzonej działalności gospodarczej. ZUS podkreślił, że obecna sytuacja finansowa nie wymusza konieczności sięgania po dodatkową pomoc ze strony państwa (zasiłki celowe, świadczenia pieniężne na zakup żywności itp.), aby zaspokoić niezbędne potrzeby egzystencjalne. To zaś w ocenie organu świadczy, że trudności finansowe nie mają charakteru trwałego i nawet w ciężkiej sytuacji finansowej podnoszonej we wniosku skarżący jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez konieczności sięgania po pomoc ze strony państwa.

ZUS stwierdził, że nie ma podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o zapisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s., gdyż okoliczności w nich wymienione nie zachodzą.

Wnioskodawca złożył skargę do WSA na ww. decyzję po rozpatrzeniu której WSA wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2021 r. I SA/Rz 140/21 uchylił zaskarżoną decyzję ZUS z dnia 17 grudnia 2020 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd zwrócił uwagę, że relewantnym z punktu widzenia rozpatrzenia sprawy przez organ było wyłożenie i zastosowanie zwrotu normatywnego: "zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych" (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Sąd podkreślił, że niewątpliwe normodawcy, działającego na podstawie upoważnienia ustawowego, nie chodziło o zachowanie standardu minimum koniecznego do przeżycia, ale o minimalnie godziwy poziom życia. Sama wykładnia językowa zwrotu uprawnia do stwierdzenia, że użycie wyrażeń - "niezbędne potrzeby życiowe" odnosi się do potrzeb objętych kryterium minimum socjalnego. "Minimum socjalne" oraz "minimum egzystencji" to odmienne standardy poziomu potrzeb bytowych i konsumpcyjnych; są normatywnymi modelami zaspokajania potrzeb bytowo-konsumpcyjnych na niskim poziomie. Kategorie te mają postać koszyków określonych ilościowo i wartościowo, które są zbudowane na podstawie norm odpowiadających danym grupom potrzeb. Przy konstruowaniu koszyka minimum socjalnego specjaliści mieli na uwadze wyznaczenie granicy wydatków gospodarstw domowych, pozwalających na zachowanie godziwych warunków życia (Małgorzata Raczkowska - "Minimum socjalne i minimum egzystencji - wzorce warunków bytu ludności żyjącej w sferze ubóstwa"). Minimum socjalne jest więc utrwalonym wzorcem zaspokajania fundamentalnych potrzeb bytowo-konsumpcyjnych na niskim poziomie, ale dostatecznym dla reprodukcji sił witalnych człowieka na każdym etapie jego biologicznego rozwoju, dla posiadania i wychowania potomstwa oraz dla zachowania więzi ze społeczeństwem (L. Deniszczuk, B. Sajkiewicz "Kategoria minimum Socjalnego"- 1997). Minimum egzystencji jest drugą linią stosowaną przy wyznaczaniu bezwzględnie granicy ubóstwa, a także miernikiem wyznaczającym dolną granicę obszaru ubóstwa absolutnego, inaczej mówiąc - granicę skrajnej biedy (M. Raczkowska, Ibidem). Definicja minimum egzystencji opiera się na przekonaniu, że życie ludzkie jest wartością najważniejszą i mówi, że minimum egzystencji to taki poziom wydatków (spożycia), który zapewnia utrzymanie człowieka przy życiu, w stanie zdrowia i zdolności do pracy (Mała encyklopedia ekonomiczna, PWN, Warszawa 1973).

Podstawową rolą omawianych pojęć w zakresie ich normatywnej wartości jest uwidocznienie, jaka powinna być materialna sytuacja gospodarstw domowych, aby zaspokoić potrzeby członków tych gospodarstw na umownie określonym standardzie poziomu życia. Dla minimum socjalnego jest to standard minimalnie godziwego poziomu życia, a dla minimum egzystencji to standard minimum koniecznego do przeżycia (M. Raczkowska, Ibidem).

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy ZUS decyzją z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2020 r.

ZUS przytoczył przepisy prawne dotyczące kwestii umorzenia należności tj. art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. stwierdzając, że żadna z nich w przedmiotowej sprawie nie występuje a także wskazał przesłanki umorzenia określone w rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W zakresie wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia stwierdził, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej bądź szczególnego zdarzenia, ale było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Podkreślił, że jeżeli w danym okresie wnioskodawca nie posiadał wystarczających środków finansowych na opłacenie należnych składek w terminie, to obecnie jest on zobowiązany do ich uregulowania wraz z odsetkami za zwłokę.

ZUS wskazał, że wnioskodawca przedstawił orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [.] czerwca 2020 r., z którego wynika że jest on trwale częściowo niezdolny do pracy w związku ze [.]. Organ podkreślił, że wnioskodawca posiada stałe źródło dochodu z tytułu świadczenia rentowego, które stanowi rekompensatę z tytułu utraty zdolności do pracy zarobkowej.

W ocenie organu istnienie schorzeń wnioskodawcy nie stanowi przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Podniesione przez ww. okoliczności dotyczące sytuacji zdrowotnej miałyby zastosowanie wówczas gdyby pozbawiałyby wnioskodawcę możliwości pozyskiwania dochodu. ZUS podkreślił, że skarżący nie został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy, zawiesił wykonywanie działalności gospodarczej, dlatego można domniemywać, że w przyszłości wznowi on jej prowadzenie i będzie w posiadaniu dodatkowego źródła dochodu. W związku z tym przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia nie zachodzi w niniejszej sprawie.

Zdaniem ZUS ograniczone możliwości płatnicze wnioskodawcy, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Organ podkreślił, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.

Organ potwierdził, że uzyskiwane dochody nie wystarczają na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych wnioskodawcy, jednak nie można traktować powyższego wskaźnika jako główną przesłankę do umorzenia, ponieważ źródłem dodatkowego dochodu ww. może być podjęcie zatrudnienia na stanowisku przystosowanym do stopnia jego niepełnosprawności.

Organ podkreślił, że mimo posiadania ku temu możliwości skarżący w żaden sposób nie dąży do osiągania dodatkowych dochodów, umożliwiających spłatę zaległości i codzienną egzystencję oraz nie podejmuje jakiegokolwiek starania o zatrudnienie. Organ podniósł, że z przedłożonych do sprawy dokumentów nie wynika, że przeszkodą w podjęciu zajęcia zarobkowego jest wiek lub stan zdrowia.

W ocenie organu skarżący nie udowodnił, że nie może uzyskiwać dochodów ze względu na własny stan zdrowia lub w związku z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.

Organ wskazał, że co prawda we wcześniej składanych wnioskach wnioskodawca podniósł, że musi opiekować się przewlekle chorą narzeczoną i maleńkim synem, ale obecnie nie ma wiedzy na temat stanu zdrowia D.B. (przedłożona dokumentacja medyczna dotyczy 2017 r.) ani na temat czy nadal wspólnie gospodarują i czy ich sytuacja życiowa jest ze sobą związana, bowiem w złożonym do postępowania oświadczeniu wnioskodawca w żaden sposób do tej kwestii się nie odniósł.

Zdaniem organu również bardzo ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości.

Organ podkreślił, że ciężar udowodnienia faktów, na które powołuje się strona spoczywa na tym, kto z tych faktów wywodzi skutki prawne. Zdaniem ZUS skarżący nie udowodnił, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności z tytułu składek, gdyż skutkowałoby to brakiem możliwości zapewnienia podstawowych potrzeb bytowych.

Organ wskazał, że dnia 12 lipca 2021 r. do ZUS wpłynęło oświadczenie "o stanie rodzinnym i majątkowym ..." wypełnione przez skarżącego i z uwagi na informacje tam zawarte obrazujące najbardziej aktualną sytuację finansową, organ posłużył się nimi przy analizie w aktualnie rozpatrywanej sprawie.

Organ zaznaczył, że z analizy oświadczenia wynika, że wnioskodawca jest stanu wolnego i gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie. Pobiera rentę (nr świadczenia [...]) przyznaną od dnia [.] września 2020 r. na stałe w wysokości 1.170,50 zł brutto która pomniejszana jest o kwotę 84,08 zł tytułem miesięcznych potrąceń egzekucyjnych na rzecz zaległości z tytułu składek, więc wypłacane świadczenie wynosi 916,07 zł netto.

Organ porównał wskazane kwoty dochodów wnioskodawcy z szacunkowymi wartościami minimum socjalnego i minimum egzystencji w gospodarstwie jednoosobowym i stwierdził, że wykazany w ten sposób dochód (916,07 zł) kształtuje się na poziomie znacznie niższym od ustalonego wg Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych z 30 sierpnia 2021 r. w I kwartale 2021 r. minimum socjalnego jednoosobowego gospodarstwa zarówno emeryckiego (1.282,74 zł), jak i pracowniczego (1.299,75 zł).

Organ stwierdził, że, pomimo tego wnioskodawca reguluje bieżące zobowiązania związane z utrzymaniem. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby zalegał z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu, wody itp.

W ocenie organu miesięczne stałe wydatki w łącznej kwocie 674,00 zł, oszacowane przez wnioskodawcę nie są nadzwyczajnymi kosztami jakie musi ponosić. Natomiast wskaźnikiem służącym do oceny kryterium ubóstwa jest kwota określająca minimum egzystencji. ZUS stwierdził, że budżet gospodarstwa domowego wnioskodawcy jest wyższy niż poziom minimum egzystencji w roku 2020, określony przez Instytut Pracy i Spraw Społecznych dnia 9 kwietnia 2021 r., który wynosi 609,65 zł netto dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego i 641,74 zł dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego.

ZUS zwrócił uwagę na fakt, że wnioskodawca nie korzystał ze środków z pomocy społecznej (decyzją Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] czerwca 2021 r. przyznano jedynie dodatek mieszkaniowy w wysokości 189,20 zł, w tym ryczałt na zakup opału 61,40 zł miesięcznie na okres od dnia 1 czerwca 2021 r. do dnia 30 listopada 2021 r.), co prowadzi do wniosku, że posiada środki finansowe wystarczające na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych bez konieczności sięgania po wsparcie z instytucji socjalnych.

ZUS wskazał, że udzielenie pomocy ze środków z pomocy społecznej poprzedzone jest szczegółowym, obowiązkowym wywiadem środowiskowym. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. (Dz. U. z 2018 r., poz. 1358) w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej od dnia 1 października 2018 r. obowiązuje kwota kryterium dochodowego z pomocy społecznej dla osoby samotnie gospodarującej w wysokości 701,00 zł.

ZUS podkreślił, że rozpoznając wniosek o umorzenie zadłużenia zobligowany jest zatem każdorazowo badać całokształt indywidualnej sytuacji zobowiązanego (rodzinnej, zdrowotnej, finansowej, majątkowej) i nie może poprzestawać jedynie na stwierdzeniu, że kwota dochodu na osobę w gospodarstwie domowym zobowiązanego odpowiada co najmniej wysokości określonego minimum.

ZUS zaznaczył także, że na podstawie danych widniejących w bazie PESEL - KEP, ustalił także, że pod wskazanym przez wnioskodawcę adresem: [...], zameldowane są jeszcze dorosłe dzieci, tj. córka - i A.M. i syn – A.M., które, w ocenie organu, zapewne partycypują w kosztach utrzymania mieszkania.

ZUS podkreślił ponadto, że skorzystanie z prawa do umorzenia zobowiązań wobec ZUS uzasadnione jest wówczas, gdy faktycznie nie ma szansy na odzyskanie tych należności.

W ocenie ZUS w przedmiotowej sprawie istnieje możliwość (jeżeli nie obecnie, to w przyszłości, gdy za kilka miesięcy wnioskodawca uzyska uprawnienia do świadczenia emerytalnego) chociażby w formie układu ratalnego, na wywiązanie się z zobowiązań składkowych.

Zdaniem ZUS podjęcie więc decyzji o umorzeniu na chwilę obecną byłoby przedwczesne i nieuzasadnione.

ZUS podkreślił, że instytucja prawna umorzenia zaległości służy wsparciu obywateli w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi, chorobą czy innymi niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, tj. w sytuacjach, gdy status materialny zobowiązanych nie rokuje pozytywnie w kontekście spłaty ciążącego na nich zobowiązania, bądź też, gdy ewentualna próba ściągnięcia należności mogłaby w sposób negatywny odbić się na sytuacji osobistej zobowiązanych czy ich rodzin.

Jeśli zatem nie istnieją szczególne przesłanki natychmiastowego umorzenia zaległości, tj. osobie zobowiązanej nie grozi niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych, niemożność odbudowania majątku po klęsce żywiołowej, czy też konieczność sprawowania opieki nad chorym członkiem trudno dopatrywać się przesłanek do umorzenia zaległości.

Organ podkreślił, że w przedmiotowej sprawie zadłużenie z tytułu składek jest wynikiem prowadzonej działalności gospodarczej. Negatywne skutki działalności gospodarczej mieszczą się w sferze działań objętych ryzykiem gospodarczym, a skutków tego ryzyka gospodarczego, nie powinno się przerzucać bezpośrednio na Skarb Państwa, a pośrednio na całe społeczeństwo.

W ocenie organu, w toku postępowania, wnioskodawca nie udowodnił, że sytuacja materialno-bytowa, rodzinna oraz zdrowotna definitywnie uniemożliwia mu spłatę należności z tytułu składek. Nie została również spełniona przesłanka interesu publicznego.

Wnioskodawca nie zgodził się z decyzją ZUS z dnia [...] listopada 2021 r. i zaskarżył ją do WSA wnosząc o umorzenie należności wobec ZUS.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że ZUS w zaskarżonej decyzji nie wziął pod uwagę wskazań, zawartych w wyroku WSA dnia 8 kwietnia 2021 r.

Podkreślił, że nie zgadza się treścią zaskarżonej decyzji gdyż w jego odczuciu ZUS oparł się na nieprawidłowych ustaleniach okoliczności faktycznych.

Skarżący dodatkowo wskazał na swoją trudną sytuację zdrowotną i finansową i przytoczył okoliczności związane z jego stanem zdrowia, stanem zdrowia partnerki oraz kwestie dotyczące braku wykonywania działalności gospodarczej.

Skarżący podkreślił, że nie jest w stanie pracować, gdyż stan zdrowia i sytuacja rodzinna nie pozwala mu na podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Wyjaśnił, że obszernej dokumentacji dołączonej do wcześniejszych wniosków o umorzenie zaległości wobec ZUS szczegółowo przedstawił sytuację zdrowotną swojej partnerki. Wskazał, że po operacji usunięcia tętniaków została częściowo sparaliżowana i do dziś podlega rehabilitacji a ponadto ma jeszcze do usunięcia pozostałe tętniaki, które wciąż są zagrożeniem dla jej życia, co powoduje, że nie może być pozostawiona na dłuższy czas sama w domu. Wskazał, że również jego czteroletni syn nie może być pozostawiony na 8-10 godzin dziennie przy matce, która ma poważne problemy zdrowotne. Podkreślił, że sprawowanie opieki nad synem jak i przewlekle chorą partnerką jaki i jego sytuacja zdrowotna pozbawiają go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Wskazał, że jest osobą w podeszłym wieku (64) a jego głównym środkiem utrzymania jest renta chorobowa co powoduje kompletną niestabilność finansową.

W jego ocenie stwierdzenie ZUS, że jest w stanie podjąć pracę jest kompletnie bezpodstawne, gdyż sam ZUS poprzez przyznanie renty stwierdził jego niezdolność do pracy.

Skarżący zarzucił ponadto, że ZUS nie zachowuje terminów procesowych i lekceważy zasady odnoszące się do przewlekłe prowadzenia postępowania.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Dokonując tej kontroli sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, zwanej dalej p.p.s.a.).

Ocena legalności zaskarżonej decyzji, przeprowadzona według wskazanych powyżej kryteriów wykazała, że skarga jest uzasadniona.

Odnosząc się do istoty sporu - kwestii zasadności stanowiska organu administracji zajętego w sprawie (odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek), zauważyć trzeba, że ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje możliwość umorzenia przez Zakład należności z tytułu składek w całości lub w części na zasadach określonych w tej ustawie oraz w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (art. 28 ust. 1 u.s.u.s.). Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4 u.s.u.s.). Na postawie art. 32 u.s.u.s., przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

W myśl art. 28 ust. 2 u.u.s.u. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wyliczenie zawarte w tym przepisie ma charakter wyczerpujący. Stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zadłużenia (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 listopada 2007 r., V SA/Wa 1231/07). Zasadą jest więc, że składki na ubezpieczenie społeczne mogą być umarzane przez Zakład w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s.). Jednakże w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek odmiennie unormowano podstawę i przesłanki umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne takich osób mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). W art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zawierającym delegację ustawową dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad umarzania takich należności ustawodawca doprecyzował, że przy określaniu przesłanek mających uzasadniać umorzenie, należy wziąć pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Z art. 28 ust. 3b u.s.u.s., który dotyczy umorzenia składek ubezpieczonych będących jednocześnie ich płatnikami, wynika, że dla oceny, czy przypadek jest uzasadniony należy brać pod uwagę z jednej strony ważny interes osoby zobowiązanej, a z drugiej strony stan finansów ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 20 marca 2007 r., II GSK 345/06). Z tego powodu w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. przewidziano możliwość umarzania składek pod warunkiem wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, bo pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i rodziny, w szczególności gdy zachodzą określone w pkt 1-3 przypadki: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Niewątpliwie do płatników składek na ubezpieczenie społeczne zalicza się przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą zobowiązanych do opłacenia składek na swoje ubezpieczenie społeczne. W orzecznictwie podkreśla się, że przy umarzaniu nieopłaconych przez nich należności nie stosuje się wymogu zaistnienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, lecz zawsze ocenia się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej (por. wyroki NSA: z 21 maja 2009 r., II GSK 1045/08; z 21 stycznia 2009 r., II GSK 650/08; z 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09; z 19 lutego 2015 r., II GSK 2366/13; z 9 kwietnia 2015 r., II GSK 406/14).

Poza sporem pozostaje, że skarżący jest dłużnikiem ZUS.

Niekwestionowane jest też, że decyzja w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter uznaniowy. W orzecznictwie wskazuje się, że decyzja taka podlega jednak pełnej kontroli sądowej. Ustawodawca nie pozostawił Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody, co do wyboru rozstrzygnięcia, ani też nie zezwolił na dowolność. Swoboda wyboru rozstrzygnięcia zawarta jest w granicach ściśle określonych przepisami prawa, które precyzują przesłanki umorzenia (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Ograniczeniami swobody uznania administracyjnego są przesłanki sformułowane w art. 28 u.s.u.s. i w § 3 rozporządzenia. W sytuacji, gdy strona wykaże, że istnieją ustawowe przesłanki umorzenia, aby uniknąć dowolności decyzji, organ musi wykazać przyczyny, dla których, mimo istnienia tych przesłanek, odmówił umorzenia, a w wywodach tych musi rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i interes publiczny. W sprawach dotyczących umorzenia składek konieczne jest także stosowanie zasady zawartej w art. 7 k.p.a. in fine, ustanawiającej obowiązek uwzględnienia przy orzekaniu zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu obywatela. Zatem w sprawach dotyczących umorzenia składek interes społeczny nie może być rozumiany wąsko, wyłącznie jako dbałość o finanse ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 21 lutego 2007 r., II GSK 301/06). Użyty w art. 28 ust. 1 i ust. 3a zwrot "składki mogą być umarzane" w sytuacjach określonych w tych przepisach należy rozumieć jako sprecyzowanie uprawnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do umorzenia składek, z którego wynika przede wszystkim, że w innych sytuacjach Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie ma prawa składek umarzać. Jednak ustalenie istnienia przesłanek umorzenia określonych w ustawie lub rozporządzeniu nie pozwala na podjęcie decyzji odmownej z powołaniem się wyłącznie na uznanie administracyjne, bowiem każde takie rozstrzygnięcie podjęte bez wnikliwej analizy obu omawianych interesów będzie naruszać art. 7 k.p.a. (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wyjaśniał, że interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyroki NSA z 25 czerwca 2003 r., III SA 3118/01, POP 2004/4/77; z 20 marca 2007 r., II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., II GSK 1045/08; z 8 lipca 2015 r., II GSK 1502/14). Jeżeli z ustalonych okoliczności wynika, że opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2010 r., II GSK 349/09).

Wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego przesłanka uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Charakter uznaniowy decyzji wymaga zatem przeprowadzenia analizy sytuacji materialnej strony skarżącej uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, przy czym przy tej analizie nie można oderwać się od istoty ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcji ochronnej. Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji (por. wyroki NSA: z dnia 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09; z dnia 19 lutego 2015 r., II GSK 2366/13 i II GSK 2377/13). Istotną dyrektywę stanowi to, że zawsze należy brać pod uwagę, z punktu widzenia omawianych przesłanek umorzenia, nie tyle przyczyny powstania zadłużenia, co sytuację finansową wnioskodawcy, a przede wszystkim jej wpływ na możliwość spłaty zadłużenia (por. wyroki NSA: z dnia 14 maja 2014 r., II GSK 384/12; z dnia 8 lipca 2015 r., II GSK 1502/14).

W ocenie sądu dokonana przez organ administracji ocena zebranego materiału dowodowego, w powyższym kontekście, choć z pozoru obszerna i odwołująca się do wcześniejszego wyroku WSA w Rzeszowie z dnia 8 kwietnia 2021 r. sygn. akt I SA/Rz 140/21 wydanego w tej sprawie jest pobieżna, a wyciągnięte wnioski, wewnętrznie sprzeczne nie uzasadniają prawidłowości podjętego rozstrzygnięcia.

Organ uznał, że skarżący nie udowodnił, że znajduje się w sytuacji rodzinnej i materialnej określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, w której spłata zadłużenia pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki w postaci braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ wskazał przy tym, że nie ustalono w toku postępowania, aby w przypadku skarżącego miała miejsce sytuacja, która w sposób trwały uniemożliwiałaby mu pozyskiwanie środków finansowych na spłatę zadłużenia.

Organ wyjaśnił również, że w sprawie nie znajduje zastosowania § 3 pkt 2 rozporządzenia związany z poniesionymi stratami materialnymi w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, jak i § 3 pkt 3 związany z przewlekłą chorobą zobowiązanego lub koniecznością sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającym możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Oceniając zasadność stanowiska organu należy wskazać, że z normatywnej zasady, że należności z tytułu składek mogą być umarzane, wynika, że obowiązkiem organu jest - niezależnie od tego czy podejmuje pozytywną albo negatywną decyzję w tym przedmiocie - dokładnie przeanalizować sytuację majątkową (finansową), zdrowotną oraz rodzinną strony oraz wyjaśnić na czym opiera się prognoza (założenie), że zaległe składki zostaną w przyszłości uregulowane (bądź nie). W sytuacji, kiedy organ odmawia umorzenia należności, to jego obowiązkiem jest wskazać wyraźnie, co jest podstawą prognozy, że należność będzie przez zobowiązanego uregulowana w dalszej lub bliższej perspektywie. Wyjaśnienia w tym zakresie są niezbędne, nie tylko z uwagi na konstrukcję art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., ale również ze względu na wymagania stawiane przez przepisy k.p.a. (określone w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80).

Sąd zgadza się ze stanowiskiem organu orzekającego w sprawie, że prowadzący działalność gospodarczą jest zobowiązany do zapoznania się z obowiązującymi przepisami, a skutki finansowe działalności zobowiązanego nie mogą być przerzucone na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Należy jednak w tym miejscu podnieść, że to właśnie w stosunku do płatników składek (a więc m.in. osób prowadzących działalność gospodarczą) ustawodawca nakazał w toku postępowania w sprawie umorzenia należności względem ZUS analizować sytuację zobowiązanych w aspekcie przesłanek wynikających z ww. rozporządzenia, mimo braku całkowitej nieściągalności, co oznacza, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia zaległości wskazanych osób w sytuacji szczególnie uzasadnionej i niezawinionej przez osobę chcącą z tej instytucji skorzystać.

W sytuacji gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności "w uzasadnionych przypadkach" oraz w przypadku zaistnienia okoliczności wskazanych w § 3 ust. 1 pkt 1 cyt. rozporządzenia, organ odmawiając zastosowania tych instytucji jest zobowiązany wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny. Organ nie przeprowadził analizy sytuacji materialnej skarżącego uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, całkowicie odrywając się od istoty ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcji ochronnej.

Organ dokonując analizy dochodów i wydatków zobowiązanego w kontekście twierdzenia o możliwości regulowania zadłużenia wobec ZUS wskazał, że miesięczne wydatki skarżącego wynoszą 674 zł (czynsz - 142 zł, opłaty eksploatacyjne - 332 zł, koszty związane z leczeniem - 200). Zestawiając te wydatki z wysokością dochodu netto 916,07 zł organ widzi możliwości spłaty zadłużenia i odmawia umorzenia należności składkowych. W tym miejscu należy wskazać, że minimum egzystencji na 2021 r. na jednoosobowe gospodarstwo emeryckie wynosiło 609,65 zł. Kwota dochodu skarżącego wskazuje, że funkcjonuje on na poziomie niewiele przekraczającym minimum egzystencji a poniżej minimum socjalnego dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego wynoszącego w I kwartale 2021 r. - 1.282,74 zł.

Należy tu podkreślić, że przy rozważaniu przesłanek umorzenia zaległych składek trzeba zawsze oceniać, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego przy uwzględnieniu stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej. Przy ocenie zaistnienia omawianej przesłanki organ administracji powinien rozważyć zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Podkreślić należy, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o zabezpieczenie zaspokojenia potrzeb na przeciętnym uśrednionym poziomie. Minimum socjalne jest kategorią wyznaczającą próg poniżej, którego istnieje obszar niedostatku czy ubóstwa. Według definicji Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych powinno ono zapewnić takie warunki, aby umożliwić utrzymanie sił życiowych człowieka, wychowanie potomstwa oraz utrzymanie więzi społecznych w czasie pracy, nauki, wypoczynku. Z kolei, czym innym jest kategoria minimum egzystencji, czyli minimum biologiczne, które oznacza zaspokojenie potrzeb konsumpcyjnych koniecznych do przetrwania biologicznego. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie dokonał analizy sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego w tym aspekcie, uznając w zasadzie, że uzyskiwanie dochodów na poziomie przekraczającym minimum egzystencji uzasadnia uznanie, że zapłata zaległych składek nie spowoduje zbyt ciężkich skutków w postaci braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Podkreślenia tutaj wymaga, że kwota którą dysponuje miesięcznie skarżący, nie zabezpiecza nawet minimum socjalnego a jest niewiele większa od minimum egzystencji.

W ugruntowanym orzecznictwie podkreśla się, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela ani też z interesem publicznym. W rozpoznawanej sprawie fakt, że skarżący przy uwzględnieniu uzyskiwanych przez niego dochodów nie korzysta z pomocy społecznej nie może być jednak interpretowany na jego niekorzyść i świadczyć o tym, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej mu zapłatę zaległości składkowych.

W ocenie Sądu sytuacja rodzinna, majątkowa oraz finansowa skarżącego w żaden sposób nie pozwala na akceptację stanowiska organu, że sytuacja finansowa skarżącego choć uniemożliwia mu aktualnie spłatę zadłużenia wobec ZUS, to otrzymywane w przyszłości wynagrodzenie za pracę może umożliwić mu spłatę zadłużenia. Takie stanowisko nie uwzględnia bowiem faktu, że skarżący żyje na granicy poziomu minimum egzystencji i nawet niewielki wzrost dochodów, o którym mówi organ, może spowodować co najwyżej, że osiągnie minimum socjalne.

Ponadto na obecnym etapie postępowania organ administracji nie może przesądzać, jaka będzie sytuacja zdrowotna, czy też materialna skarżącego w przyszłości. Organ zobowiązany jest do zbadania sytuacji skarżącego na dzień złożenia wniosku i w toku prowadzonego postępowania administracyjnego. Zakład nie może w decyzji opierać się na swoich rokowaniach (bardzo optymistycznych) na przyszłość, ponieważ nie znajdują one oparcia w materiale dowodowym, a tylko taki może być podstawą wydania rozstrzygnięcia zgodnie z treścią art. 107 § 3 k.p.a. Sąd nie dopatrzył się w aktach administracyjnych sprawy materiału dowodowego, który wskazywałby na to, że organ brał pod uwagę również to, czy spłata zadłużenia w dłuższym okresie czasu nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi dla zachowania podstawowych potrzeb życiowych (wyżywienie, utrzymanie domu oraz konieczne leki). W orzecznictwie podkreśla się, że samo prawdopodobieństwo uzyskiwania dochodów należy uznać za niewystarczające dla celów wykazania możliwości spłaty zadłużenia. Nie chodzi bowiem o wykazanie potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Ogólnie i w sposób hipotetyczny wskazanie przesłanek podjęcia rozstrzygnięcia o odmowie umorzenia, w oparciu o przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, nie może zostać uznane za uzasadnione.

Należy w tym miejscu również podnieść, że wydając decyzje organ nie może zasłaniać się dobrem interesu publicznego, bowiem działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Przyjęcie stanowiska, że "interes publiczny" ma wyższą rangę niż "ważny interes dłużnika" oznacza, że norma prawna, która dopuszcza umorzenie należności w uzasadnionych przypadkach, wobec bezustannie niezadowalającego stanu finansów publicznych nie znalazłaby w praktyce w ogóle zastosowania. Takie rozumowanie byłoby natomiast sprzeczne ze społeczną funkcją omawianej instytucji prawnej (zob. wyrok NSA z 20 marca 2007 r. sygn. akt II GSK 345/06 lex 321267). Przy wydawaniu zaskarżonej decyzji nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając z nieznanych powodów prymat interesowi społecznemu, tymczasem podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga by interes społeczny i słuszny interes obywatela (często sprzeczne) zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej i zdrowotnej zobowiązanego, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego. Należy przy tym wziąć pod uwagę, że od kwoty należności głównej naliczane są odsetki, co powoduje dalsze zwiększanie kwoty zobowiązania pomimo ewentualnego wdrożenia egzekucji. Należy przy tym rozważyć, czy sytuacja majątkowa skarżącego i jego stan zdrowia nie prowadzi do sytuacji gdy pomimo prowadzenia postępowania egzekucyjnego zobowiązanie nie tylko nie będzie spłacone, ale będzie nadal narastać.

Nie negując uprawnienia organu orzekającego w sprawach umorzenia należności z tytułu składek do swobodnego wyboru rozstrzygnięcia, nie można tracić z pola widzenia faktu, że wprawdzie w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), ocena ta nie może być jednak sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Organ pominął w swoich rozważaniach specyfikę utrudnionej aktywizacji zawodowej skarżącego, nie wykazał, że szczegółowa analiza dochodów i wydatków skarżącego w odniesieniu do wysokości zadłużenia oraz możliwości płatniczych skarżącego uzasadnia stanowisko organu w świetle art. 80 k.p.a.

Wobec powyższego za nieuzasadnione i gołosłowne należy uznać twierdzenia organu, który widzi możliwość pomniejszenia będących w dyspozycji skarżącego środków o kwoty z tytułu spłaty zaległości, bez uszczerbku dla realizacji podstawowych potrzeb.

Zdaniem Sądu odmowa umorzenia wskazanych wyżej należności z tytułu nieopłaconych składek z powołaniem się na uznaniowych charakter takiej decyzji jest w tym wypadku przedwczesna i narusza art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Organ przed podjęciem decyzji w sprawie umorzenia należności składkowych powinien dokonać oceny możliwości płatniczych zobowiązanego w aspekcie realnych i faktycznych możliwości spłaty zadłużenia bez zagrożenia jego egzystencji. W wyroku z dnia 19 czerwca 2015 r. w sprawie sygn. akt II GSK 1124/14 NSA wyraził pogląd, że "(...) celem instytucji umorzenia składek osobom będącym ich płatnikami jest umożliwienie tym osobom wyjścia z życiowego impasu. Prawidłowo stosowane umorzenie składek powinno mobilizować do aktywności w poszukiwaniu pracy i dawać nadzieję na powrót do samodzielnej egzystencji. Wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia składek jest stanowisko, że składki powinny być za wszelką cenę ściągane z uwagi na stan finansów ZUS, podczas gdy prawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno jest doprowadzenie do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego. Prawidłowa kontrola sądowa powinna zatem w każdym przypadku koncentrować się na sprawdzeniu, czy interes obywatela i interes publiczny były przez organ należycie rozumiane i należycie wyważone. Rozstrzygnięcia spychające obywatela na margines i powodujące konieczność korzystania przez niego z pomocy społecznej naruszają prawo, gdyż celem omawianych uregulowań jest ochrona interesów jednostki i rodziny, nie zaś finansów ZUS. Na marginesie tylko Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że za prawidłowością wskazanego wyżej stanowiska przemawia też fakt, że ustawodawca chcąc zapobiec pogrążaniu się w biedzie i bezczynności kolejnych grup dłużników oraz chcąc powstrzymać nieefektywne działania ZUS wprowadził tzw. "ustawę abolicyjną" o umarzeniu zadłużenia powstałego w latach 1999-2009 (ustawa z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące działalność pozarolniczą (Dz. U. z 2012 r. poz. 551), a ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. Nr 232, poz. 1378) skrócił termin przedawnienia należności do 5 lat. Obie powołane ustawy nie wpływają na sytuację wnioskodawcy jednak powinny mieć wpływ na wykładnię i stosowanie przepisów o umorzeniu należności składkowych".

Ponownie rozstrzygając sprawę, organ dokona oceny sytuacji materialnej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącego - z uwzględnieniem powyższych uwag - pod kątem możliwości spłaty przez niego zadłużenia bez uszczerbku dla zaspokojenia jego podstawowych potrzeb życiowych.

Rozważy wszechstronnie zebrany materiał dowodowy i dokona oceny możliwości płatniczych skarżącego, a wnioski przedstawi w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymagania art. 107 § 3 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c p.p.s.a., orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji.