Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1257/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-06-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2015 poz 748
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Sikorska (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz Sędzia NSA Andrzej Wawrzyniak po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. O. i małoletniego J. O. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 grudnia 2018 r., sygn. akt II SA/Wa 1345/18 w sprawie ze skargi W. O. i małoletniego J. O. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 18 grudnia 2018 r., sygn. akt II SA/Wa 1245/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W. O. i małoletniego J. O. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej także Prezes ZUS) z [...] maja 2018 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z [...] maja 2018 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję własną z [...] marca 2018 r. ([...]) o odmowie przyznania skarżącym renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A. O..

W uzasadnieniu wyjaśnił, że według art. 83 ustawy z 7 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.), dalej: "ustawa", renta rodzinna po zmarłym w drodze wyjątku może być przyznana jeżeli wnioskodawca: 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej oraz przyczyny, z powodu których osoba zmarła nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Renta w drodze wyjątku po zmarłym może być przyznana, gdy organ ustali, że przyczyny, dla których dana osoba nie pracowała są szczególne, wyjątkowe, nadzwyczajne, od niej niezależne. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania renty w drodze wyjątku.

Prezes ZUS wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Stwierdził, że na przestrzeni 45 lat życia ojca dzieci, udokumentowano jedynie 14 lat, 10 miesięcy i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym w ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed dniem jego śmierci (w dniu 15 października 2017 r.), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 2 miesiące i 10 dni okresów składkowych. A. O. w okresach od 1 lipca 1996 r. do 30 września 1997 r., od 30 lipca 2006 r. do 31 lipca 2008 r., od 25 września 2008 r. do 20 września 2015 r. oraz od 30 listopada 2015 r. do dnia śmieci nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, emerytalne i rentowe, przy czym w tych okresach nie był całkowicie niezdolny do pracy. A. O. pracował dorywczo, nie odprowadzając składek na ubezpieczenie społeczne. Organ dodał, że za szczególną okoliczność, która uniemożliwia ojcu dzieci kontynuowanie zatrudnienia, nie można uznać, podnoszonej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, dobrowolnej rezygnacji z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem oraz żoną.

Skargę na powyższą decyzję wnieśli skarżący. Podnosząc, że została ona wydana z naruszeniem art. 82 ust. 1 ustawy, wnieśli o zmianę ww. decyzji i przyznanie renty w drodze wyjątku. Stwierdzili m.in., że: "w sprawie istnieją szczególne okoliczności, które uniemożliwiały zmarłemu ojcu dzieci podjęcie pracy zarobkowej i kontynuowanie ubezpieczenia społecznego".

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie.

W piśmie z 4 września 2018 r. M. M. podtrzymała zarzuty skargi i podniosła, że jej mąż w okresach od 21 lutego 2001 r. do 20 lutego 2012 r. i od 5 marca do lipca 2015 r. przebywał w zakładach karnych, niemniej kiedy nie był pozbawiony wolności, próbował podejmować zatrudnienie, ale ze względu na stan zdrowia członków rodziny były to tylko kilkudniowe prace.

Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że zaskarżona przez W. O. i J. O. decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] maja 2018 r. o odmowie przyznania skarżącym renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A. O. nie narusza prawa. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd ten podniósł, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, stąd też w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcom. Decyzja o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W rozpoznawanej sprawie organ odmówił wnioskodawcom przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A. O., ponieważ stwierdził, że nie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez zmarłego ojca dzieci uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że na przestrzeni 45 lat życia ojca dzieci udokumentowano 14 lat, 10 miesięcy, 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy czym w ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed dniem jego śmierci (w dniu 15 października 2017 r.), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 2 miesiące i 10 dni okresów składkowych. A. O. w okresach od 1 lipca 1996 r. do 30 września 1997 r., od 30 lipca 2006 r. do 31 lipca 2008 r., od 25 września 2008 r. do 20 września 2015 r. oraz od 30 listopada 2015 r. do dnia śmierci nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, emerytalne i rentowe.

Sąd ten zauważył, że w toku postępowania w tej sprawie M. M. nie przedłożyła dowodów potwierdzających, że nastąpiło zdarzenie, które utrudniało A.O. "wypracowanie" wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Sąd podzielił stanowisko organu, że za okoliczność szczególną, uniemożliwiającą wykonywanie zatrudnienia (z nabyciem uprawnień emerytalnych i rentowych) nie może być uznane wykonywanie przez skarżącego prac dorywczych bez odprowadzania składek. Podstawy do podważenia ustaleń organu co do braku szczególnych okoliczności nie stanowi także powołanie się przez M. M. na konieczność sprawowania przez A. O. opieki nad nią i chorym dzieckiem. Nie przedłożono żadnej dokumentacji potwierdzającej, że ona bądź dziecko wymagali stałej opieki osoby trzeciej. Gołosłowne twierdzenie M. M., że ojciec dzieci nie mógł znaleźć pracy, którą mógłby pogodzić z opieką nad nią i dzieckiem, nie stanowi zatem - wobec braku przedłożenia dokumentów potwierdzających powyższe - podstawy uznania tych okoliczności za szczególne w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wskazywane zaś przez skarżącą przebywanie A. O. w zakładzie karnym również nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem (chodzi tu o okres dziesięciolecia przypadającego przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy), bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie przesłanki szczególnych okoliczności, od której uzależnione jest przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Nadto Sąd podał, że postępowanie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest wszczynane na wniosek strony. Ustawowy obowiązek podejmowania przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.) nie oznacza, że strona zwolniona jest ze współdziałania z organem w ustaleniu faktów i przedłożenia dowodów na ich potwierdzenie. W sprawach z zakresu świadczeń w drodze wyjątku inicjatywa dowodowa należy do strony, jeśli jej zdaniem istnieją dowody potwierdzające okoliczności przez nią wskazywane, a nie wynikają one z dokumentów zgromadzonych z urzędu przez organ.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej "p.p.s.a."

Skargę kasacyjną sporządzoną przez adwokata z urzędu od powyższego wyroku wniósł wyłącznie małoletni J. O. reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego M. M., zaskarżając wyrok w całości. Domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Nadto zrzekł się rozprawy oraz wniósł o zasądzenie kosztów postępowania. Pełnomocnik ustanowiony z urzędu wniósł o przyznanie nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, oświadczając, że koszty te nie zostały zapłacone ani w całości, ani w części.

1. Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji mimo jej wadliwości i oddalenie skargi pomimo rażącego naruszenia naczelnej zasady postępowania administracyjnego, polegającej na tym, iż w toku sprawy nie skierowano do skarżącego pisma informującego, że zostały zebrane wszystkie materiały i dowody oraz nie poinformowano go przed wydaniem decyzji, że będzie mógł się w określonym terminie co do nich wypowiedzieć, co uniemożliwiło skarżącemu kasacyjnie wypowiedzenie się co do zebranych materiałów i dowodów przed wydaniem decyzji;

b) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 8, 75, 77 § 1, 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez oddalenie skargi przy niedokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy i błędne uznanie, iż M. M. nie przedłożyła dowodów potwierdzających, iż nastąpiło zdarzenie, które utrudniało, a wręcz udaremniało A. O. "wypracowanie" wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych, podczas gdy z załączonych do akt sprawy dokumentów – orzeczeń o niepełnosprawności M. M. i K. O. - wynika, iż wymagają oni stałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

c) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 8, 75, 77 § 1 , 80 i 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez oddalenie skargi przy niedokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy, polegającym na błędnym przyjęciu, iż w stosunku do A.O. nie zachodzą szczególne okoliczności udaremniające mu podjęcie pracy, podczas gdy z załączonych do akt sprawy dokumentów jednoznacznie wynika, iż zarówno przedstawicielka ustawowa małoletniego skarżącego, jak i jej syn K. O., w związku ze stwierdzonymi u nich dolegliwościami, wymagają ciągłej pomocy osoby trzeciej, co przesądza o wystąpieniu w sprawie niniejszej szczególnych okoliczności, dla których A. O. jako osoba sprawująca opiekę nad ww. osobami, nie mógł podjąć pracy;

d) art. 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, mimo rażącego naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez pominięcie materiału dowodowego zgormadzonego w sprawie, a w szczególności orzeczeń o niepełnosprawności dotyczących K. O. oraz M. M., z których jednoznacznie wynika, iż wyżej wskazane osoby w związku ze stwierdzonym znacznym stopniem niepełnosprawności wymagają stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

e) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. polegające na:

- oddaleniu skargi przy niedostatecznym wyjaśnieniu podstawy prawnej rozstrzygnięcia, a także powtórzenie w uzasadnieniu wyroku argumentów skarżonego organu, zaniechanie przez Sąd dokonania analizy podstawy materialnej zaskarżonego wyroku w kontekście niniejszej sprawy, co mogło mieć wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie;

- nieuwzględnieniu podczas wyrokowania całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, co w konsekwencji spowodowało oddalenie skargi.

2. Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuwzględnieniu, iż ojciec skarżącego z uwagi na niepełnosprawność zarówno przedstawicielki ustawowej skarżącego M., jak i ich syna K. O. – którzy, jak wynika z załączonych do akt dokumentów, wymagają stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji – musiał sprawować osobistą opiekę zarówno nad małoletnimi dziećmi, jak i M. M., co uniemożliwiło mu podejmowanie pracy, a okoliczność ta jednoznacznie przesądza o wystąpieniu w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności stanowiących podstawę do przyznania świadczenia renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniego J. O..

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto powyższe zarzuty.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), dalej "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje więc zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej.

W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie wniosła o jej przeprowadzenie. W tej sytuacji rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Przystępując do rozpoznania zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej należy wskazać, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uzależnia przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku od łącznego spełnienia następujących przesłanek: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie posiada niezbędnych środków utrzymania. W odniesieniu do zmarłego ubezpieczonego, którego wypracowane świadczenia stanowią źródło świadczeń dla członków jego rodziny, badaniu podlegają powody niespełnienia wymagań uprawniających do emerytury lub renty na zasadach ogólnych, czyli szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak wymaganych okresów w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W rozpatrywanej sprawie, jak zasadnie wywiódł to Sąd pierwszej instancji, taka sytuacja nie wystąpiła.

W skardze kasacyjnej nie podważono skutecznie ustalenia faktycznego, według którego, brak warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty przez ojca skarżącego nie było skutkiem szczególnych okoliczności. Zamierzonego w tym względzie skutku nie mogły odnieść zarzuty naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Z akt sprawy i z uzasadnienia zaskarżonej do Sąd pierwszej instancji decyzji jednoznacznie wynika, że Prezes ZUS przeanalizował wszystkie aspekty rozpoznawanej sprawy i wyjaśnił w sposób należyty, z jakich przyczyn należało wydać decyzję o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku.

Z prawidłowych i niekwestionowanych ustaleń poczynionych w sprawie na podstawie dokumentacji emerytalno-rentowej wynika, że udokumentowane zostało 14 lat, 10 miesięcy I i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca małoletniego J. – A. O., który zmarł w wieku 45 lat. Wskazać należy, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. W wyroku z 14 maja 2001 r., sygn. II SA 249/01 (Lex nr 55035) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że: "Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości."

Zauważyć należy, że w 10-leciu przed dniem śmierci A. O., zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – udowodniono tylko 2 miesiące i 10 dni okresów składkowych. Wskazać należy, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5 listopada 2007 r., sygn. II SA/Wa 1056/07, dostępny: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Z prawidłowych i niekwestionowanych ustaleń wynika, że w okresach od 01.07.1996 r. do 30.09.1997 r., od 30.07.2006 r. do 31.07.2008 r., od 25.09.2008 r. do 20.09.2015 r. oraz od 30.11.2015 r. do 15.10.2017 r., tj. do dnia śmierci A. O. nie wykonywał żadnej pracy, ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

W wyroku z 21 października 2009 r., sygn. II SA/Wa 714/09 (wyrok dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21.10.2009 r., sygnatura II SA/Wa 714/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć należy, że we wskazanych wyżej przerwach w zatrudnieniu nie była wobec A. O. orzeczona całkowita niezdolność do pracy, z czego wynika, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć lub któremu nie można było zapobiec.

Z materiału zebranego w sprawie wynika, że A. O. pracował dorywczo bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Zgodnie z utrwalonym już w tym względzie stanowiskiem sądów administracyjnych, wykonywania pracy bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, nie można traktować jako okoliczność usprawiedliwiającą brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Fakt ten nie może zatem być uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Trafnie zauważono w sprawie, że osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji, nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków. Podkreślenia wymaga, że instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 12 stycznia 2012r., sygn. II SA/Wa 1785/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wbrew stanowisku skarżącego kasacynie, nie mogła odnieść zamierzonego skutku podnoszona zarówno w postępowaniu administracyjnym, jak i sądowym i powtórzona w skardze kasacyjnej okoliczność, że A. O. sprawował opiekę nad niepełnosprawnym synem K. oraz nad jego matką – M. M., które to osoby wymagały opieki, co ma wynikać z orzeczeń o ich niepełnosprawności, które zostały dołączone do akt sprawy. Wskazać bowiem należy, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad niepełnosprawym członkiem rodziny nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Nie jest to okoliczność niezależna od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wybór i dokonując takiego wyboru, osoba uzbezpieczona powinna liczyć się z konsekwencjami takiego wyboru. Zauważyć należy bowiem, że niezależnie od tego, jak wielkie znaczenie ma dla dziecka ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Okoliczność ta nie czyni bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13.06.2008 r., sygnatura II SA/Wa 238/08 i wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16.12.2011 r., sygnatura II SA/Wa 2025/11, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, wyroku z http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W wyroku z 21 października 2014 r., sygn. I OSK 1610/14 (wyrok dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) Naczelny Sądu Administracyjny wskazał, że: "Poświęcenie się opiece nad członkiem rodziny nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wyborem i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Tak więc umieszczona w art. 83 ust. 1 ustawy przesłanka niezdolności do pracy nie jest ziszczona w sytuacji niemożności podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad członkiem rodziny.

Wbrew zarzutom skarżącego kasacyjnie wszystkie istotne okoliczności faktyczne sprawy zostały należycie wyjaśnione zgodnie z zasadami wynikającymi z Kodeksu postępowania administracyjnego, ustalenia poczynione w sprawie są prawidłowe i nie zostały skutecznie podważone. Wbrew także odmiennemu w tym względzie stanowisku skarżącego kasacyjnie prawidłowo w tej sytuacji Sąd orzekający w sprawie uznał, że organy decyzyjne trafnie w świetle tych okoliczności sprawy uznały, że nie zostały spełnione przesłanki z art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W tej sytuacji za nietrafny także uznać należało podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia ww. przepisu prawa materialnego przez błędna jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.

Niezasadny także okazał się zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. Zauważyć należy, że zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. można uznać za skuteczny w sytuacji, gdy strona powołująca się na naruszenie ww. przepisu prawa wskaże, jakich konkretnie mających w sprawie znaczenie prawne dowodów nie mogła przedstawić w toku postępowania. Dla skutecznego zarzutu naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie strony, że przed wydaniem decyzji nie została poinformowana przez organ, że zostały zebrane wszystkie materiały i dowody, co uniemożliwiło jej wypowiedzenie się do nich. Wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie, zarówno organ, jak i Sąd pierwszej instancji odniósł się do złożonych w sprawie dokumentów dotyczących stanu zdrowia przedstawicielki ustawowej małoletniego J. O., jak i jego brata K. O. uznając, że nie pozostają one bez wpływu na wynik sprawy.

Nie mógł także odnieść zamierzonego skutku zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 141 § p.p.s.a. Wskazać należy, że podany jako naruszony art. 141 § 4 p.p.s.a. określa wymogi, jakim powinno odpowiadać uzasadnienie wyroku. Przepis ten jest przepisem o charakterze formalnym. Określa niezbędne elementy, jakie powinno zawierać uzasadnienie wyroku, a mianowicie: zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. zasadniczo w sytuacji, gdy nie zawiera stanowiska odnośnie stanu faktycznego przyjętego jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. uchwała NSA składu 7 sędziów z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09, ONSA i WSA 2010/3/39), jak również, gdy jest sporządzone w sposób uniemożliwiający kontrolę instancyjną zaskarżonego wyroku. Nieskuteczne jest natomiast wskazywanie na naruszenie tego przepisu w celu kwestionowania dokonanej przez sąd pierwszej instancji oceny legalności zaskarżonego aktu administracyjnego, w tym oceny odnoszącej się do ustaleń faktycznych poczynionych przez organy administracji (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2014 r., sygn. akt I GSK 656/12). Naczelny Sąd Administracyjny odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. i konfrontując treść tego przepisu oraz wskazany wyżej kierunek jego wykładni z treścią uzasadnienia zaskarżonego wyroku stwierdził, że uzasadnienie to spełnia warunki określone w przywołanym przepisie. Na podstawie uzasadnienia kontrolowanego wyroku można bowiem ustalić, jakie stanowisko Sąd pierwszej instancji zajął odnośnie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych i zagadnień prawnych. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku poddaje się również kontroli instancyjnej.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej są niezasadne. W tej sytuacji na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

Odnosząc się do żądania dotyczącego zasądzenia kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu wskazać należy, że przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny, co wynika z art. 254 § 1 p.p.s.a.). Z tego też względu wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za czynności w postępowaniu kasacyjnym Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.

-----------------------

10