Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 597/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-04-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak (spr.) Sędzia WSA Tomasz Świstak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2020r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2020 r., nr [...], Burmistrz Miasta i Gminy Ś. na podstawie art. 20 w związku z art. 2 ust. 2, art. 3, art. 17, art. 18, art. 19, art. 20, art. 23, art. 23 lit. a i art. 24, art. 25, art. 26, art. 30, art. 32 ustawy z dnia [...] listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 d. poz. 111 z późn. zm., dalej: "u.ś.r.") odmówił J. M. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., wnioskowanego na matkę E. M.. W ustalonym i przedstawionym w decyzji stanie faktycznym organ uznał, że wnioskodawca nie spełnia wszystkich przesłanek do przyznania świadczenia – niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po 25 roku życia, ponadto E. M. pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Informacyjnie organ wskazał, że znane mu są indywidualne rozstrzygnięcia sądów administracyjnych w analogicznych sprawach, jednak orzeczenia te nie mogą stanowić samoistnej podstawy prawnej do indywidualnych rozstrzygnięć w postępowaniach administracyjnych.

J. M. złożył w terminie odwołanie od opisanej decyzji Burmistrza Miasta i Gminy Ś..

Decyzją z dnia [...] maja 2020 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO w K., Kolegium, organ II instancji), utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium za organem I instancji wskazało, że wnioskodawca J. M. jest osobą bezrobotną, sprawującą opiekę nad matką Panią E. M., co zostało potwierdzone wywiadem środowiskowym. Matka wnioskodawcy E. M. jest mężatką, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] lutego 2019r., z którego wynika, że daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Mąż Pani E. M. nie jest w stanie zapewnić jej stałej opieki ze względu na pracę zawodową, przy czym z oświadczenia wnioskodawcy z dnia [...] kwietnia 2020r. wynika, że A. M. nie może sprawować opieki nad żoną E. M. z powodu częstych wyjazdów za granicę. Wyjazdy są kilkudniowe, bowiem jako kierowca zawodowy wyjeżdża w trasy międzynarodowe. Ponadto A. M. jest "głową rodziny" i zobowiązuje się do jej utrzymania, a także spłaty kilkuletniego kredytu bankowego.

Zdaniem organu II instancji brak jest podstaw prawnych dla dokonywania przez organ wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzącej do sytuacji, w której pomimo uznania niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. przepis ten nadal, w niezmienionym kształcie, stanowi materialnoprawną podstawę wydawanych rozstrzygnięć. Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji orzeczenia Trybunału wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Stosownie natomiast do art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.

W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 Trybunał nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wyrok ten został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443, zatem wszedł w życie w tym właśnie dniu. Wobec tego wydanie w sprawie orzeczeń w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia. W konsekwencji, Kolegium za nieprawidłowe uznało stanowisko organu I instancji, które za jedną z podstaw odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uznało kryterium daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Kolegium podzieliło natomiast stanowisko organu I instancji, zgodnie z którym w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym zakresie Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z kolei z treścią art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tj. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 - dalej: "k.r.o."), oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. (...). Ponadto, w myśl art. 23 k.r.o. są oni obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Więź, która łączy współmałżonków jest wielopłaszczyznowa i obejmuje nie tylko samych małżonków, ale i całą, założoną przez nich rodzinę. Z tego powodu prawa i obowiązki małżonków zostały uregulowane prawnie w sposób odrębny i jednocześnie szczególny. Powyższe nie zmienia jednak faktu, że wśród obowiązków małżeńskich istnieje obowiązek wzajemnej alimentacji (przyczynianie się do zaspokajania wzajemnych potrzeb, wzajemna pomoc i współdziałanie dla m.in. wzajemnego dobra). Obowiązek ten wynika z przywołanych wyżej przepisów, tj. art. 23 i 27 k.r.o. i sprowadza się również do obowiązku opieki na chorym czy niepełnosprawnym małżonkiem. Kwestii obowiązku alimentacyjnego nie można rozpatrywać wyłącznie w kontekście art. 128 k.r.o. (za wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 września 2014r. sygn. I OSK 918/13, LEX nr 1569588).

W ocenie Kolegium mając na uwadze powyższe regulacje prawne uznać należy, że art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. ma w pełni zastosowanie do małżonka, ubiegającego się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 września 2014r. sygn. I OSK 918/13, LEX nr 1569588). Z kolei przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy powinien być, rozumiany w ten sposób, że normuje on przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. la), niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji (tak również wyrok NSA z dnia 9 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 1196/12 oraz wyrok NSA z dnia 13 lutego 2013 r. sygn. akt I OSK 1526/12, dostępne: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.nsa.gov.pl).

Kolegium podniosło, że z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne wystąpił syn Pani E. M., która pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W pierwszej kolejności zatem omawiane świadczenie pielęgnacyjne przysługuje mężowi Pani E. M., Panu A. M.. Dopiero bowiem w sytuacji, gdy osoba zobowiązana - w pierwszej kolejności do alimentacji, tj. małżonek osoby wymagającej opieki, nie może podjąć się opieki z uwagi na swój stan zdrowia, o świadczenie pielęgnacyjne wystąpić może osoba spełniająca kryteria wskazane w art. 17 ust, 1 i ust. 1a u.ś.r. Z tym, że ustawodawca wyraźnie wskazał, że współmałżonkiem, który nie może podjąć się opieki jest jedynie ten, który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pani E. M. pozostaje w związku małżeńskim z Panem A. M., który nie ma ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, a zatem nie jest małżonkiem, o którym mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Powyższe prowadzi do wniosku, że skarżącemu J. M. nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką E. M., skoro do świadczenia tego uprawniony jest w pierwszej kolejności mąż A. M. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 września 2014r. sygn. I OSK 918/13, LEX nr 1569588).

Końcowo Kolegium podkreśliło, że w przypadku osoby wymagającej opieki, która zawrze związek małżeński i w nim pozostaje, wyłączone jest prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla osoby, która tę opiekę sprawuje, rezygnując z pracy zarobkowej, chyba że współmałżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takim przypadku świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane innym krewnym w linii prostej lub rodzeństwu osoby niepełnosprawnej. W ocenie Kolegium organ I instancji zgodnie z obowiązującymi przepisami odmówił stronie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uznając ją za osobę nieuprawnioną do jego przyznania. Jak wynika z akt sprawy osoba wymagająca opieki - E. M., pozostaje w związku małżeńskim z A. M., który nie ma ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności i w konsekwencji nie legitymuje się wymaganym przez ustawodawcę orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto Pan A. M. pracuje zawodowo, co wynika z zaświadczenia firmy "S. " J. S..

Powyższe w świetle przywołanych przepisów stanowi negatywną przesłankę do przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką.

W skardze na powyższą decyzję, którą J. M. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu podniesiono, że organ I instancji w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym i wydanej decyzji nie kwestionował tego, że skarżący zajmuje się matką, gdyż ojciec z racji pracy jako kierowca na trasach zagranicznych nie może tego robić. W świetle powołanych w skardze przepisów i ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opieki, z powodu, której wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. Nie można podzielić jednak dokonanej przez organ li instancji literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., prowadzącej do uznania, że niedopuszczalne jest przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek niepełnosprawnej matki, a jego ojciec, nie jest osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu. Z przepisów art. 17 ust. 1a i ust. 5 u.ś.r. wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia, to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie są to jednak warunki jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Przy czym nie można pomijać, że w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61, art. 130 k.r.o.

Z unormowaniami tymi koresponduje właśnie art. 17 ust. 1, ust. la i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Tym samym przepisy te, w konfrontacji z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania (por. wyrok NSA z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt 3804/18, publ. na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). W judykaturze nie budzi wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć.

Przede wszystkim jednak z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wynika, że osoba spokrewniona może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoba wymagająca opieki nie pozostaje w związku małżeńskim, chyba że małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie bezspornym jest, że mąż mojej niepełnosprawnej matki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczność ta uzasadniała odmowne załatwienie wniosku zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu. Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki.

Skarżący podniósł, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się pogląd o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego pomimo, że małżonek osoby niepełnosprawnej nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dotyczy to jednak tylko takiej sytuacji, w której małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana w dalszej kolejności. W praktyce więc chodzi o sytuację, gdy małżonek jest w wieku, stanie zdrowia lub sytuacji zawodowej uniemożliwiającej sprawowanie opieki.

Z istoty świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że przysługuje ono nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Naczelny Sąd Administracyjny prezentuje pogląd (por. wyrok z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 829/16, czy z dnia 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1230/14) z którego wynika, iż brak rzeczywistych możliwości sprawowania opieki, w braku orzeczenia o niepełnosprawności, wykazany być może również innymi dowodami.

Zdaniem skarżącego należy podzielić te poglądy orzecznictwa sądów administracyjnych, zgodnie z którymi w procesie wykładni prawa nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy skonfrontujemy go z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej, (zob. wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2014 r. sygn. II FSK 381/12).

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji Kolegium poprzestało tylko na jednej metodzie wykładni i nie uwzględniło dominującej w orzecznictwie sądów administracyjnych wykładni celowościowej i systemowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Zdaniem Kolegium jedyną przesłanką odmowy świadczenia było ustalenie, że mąż niepełnosprawnej nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji w ogóle tych okoliczności nie badał, poprzestając na błędnym ustaleniu, że data powstania niepełnosprawności matki wyklucza przyznanie wnioskowanego świadczenia. Tym samym doszło do naruszenia przepisów postępowania - art. 7, art. 77 § 1, art. 79a § 1 i 2, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.

W drodze wykładni funkcjonalnej i systemowej, z uwzględnieniem zasad konstytucyjnych (zasady równości - art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zasady sprawiedliwości społecznej - art. 2 Konstytucji RP, zasady ochrony i opieki nad rodziną w ogólności - art. 18 Konstytucji RP, zasady szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej - art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) istotne było ustalenie, czy ojciec skarżącego jest w stanie sprawować pełną i efektywną opiekę nad niepełnosprawną w znacznym stopniu żoną. Pogląd przemawiający za przyznaniem świadczenia w aktualnym stanie faktycznym i prawnym zaprezentował WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 14 maja 2020 r. sygn. akt II SA/Po 25/20 LEX 3008500. Podobnie orzekł WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 12 marca 2020 r. sygn. II SA/Ol 28/20 - LEX 2939014, WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 18 grudnia 2019r. II SA/Po 696/19 LEX 2771747:

SKO w K. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej przyjmując jako kryterium kontroli zgodność z prawem. Ponadto, stosownie do art. 134 ustawy z dnia 390 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U.z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej "p.p.s.a."), w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie było rozstrzygnięcie dotyczące odmowy przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.

Podstawę prawną do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej stanowi art. 17 ust. 1 oraz ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111, przywoływanej jako u.ś.r.).

Powołane przepisy stanowią kolejno: "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności."

Bezspornym jest, że Skarżący jest dzieckiem wymagającej opieki E. M. i tym samym są oni ze sobą spokrewnieni w pierwszym stopniu. W takiej sytuacji zastosowanie ma art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., gdyż tylko w tym zakresie można ustalić relację łączącą Skarżącego z matką E. M.. Powołany przepis odsyła do kręgu osób wskazanych w k.r.o., na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Ustawodawca wyłącza natomiast spośród tych osób adresatów, którzy legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z treścią art. 128 k.r.o. obowiązek alimentacyjny to obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Należy jednocześnie zauważyć, że obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o których mowa w Tytule II Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie. Zgodnie bowiem z art. 23 k.r.o. małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Z kolei art. 130 k.r.o. stanowi, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Wobec powyższego bezspornie małżonek należy do tego kręgu. Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi i opieki w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 k.r.o.

Sąd ma też na uwadze powszechnie prezentowany w orzecznictwie sądowym pogląd o wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. zmierzającej do uniknięcia ograniczenia się do jednego rodzaju wykładni tego przepisu – językowej.

Z istoty świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że przysługuje ono nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też sam fakt pozostawania w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważany za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności.

W skardze zarzucono, iż organy poprzestały na literalnym brzmieniu 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., a zdaniem Skarżącego konieczne jest odwołanie się do wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu, która winna doprowadzić do takiego jego rozumienia, że pozostawanie w związku małżeńskim nie zawsze jest przeszkodą w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie zobowiązanej do alimentacji. Ponadto, zdaniem Skarżącego, ciąży na nim obowiązek alimentacyjny wobec matki (wstępnej).

Odnosząc się do tych zarzutów należy zatem wskazać, że wbrew twierdzeniu Skarżącego Kolegium uzasadniając podstawę rozstrzygnięcia stwierdziło, że negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z przywołanego przepisu powinna umożliwić przyznanie tego świadczenia jeśli niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. W tym zakresie wskazać należy, że do takich obiektywnych przyczyn można zaliczyć wiek lub stan zdrowia współmałżonka osoby niepełnosprawnej, uniemożliwiający mu sprawowanie opieki nad osobą jej wymagającą.

Wobec braku ustawowego doprecyzowania, w jakich przypadkach przyjąć należy, że osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie jest w stanie takiej opieki świadczyć, oceny tej okoliczności należy dokonać zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego (m.in. z uwzględnieniem wieku, stanu zdrowia, sytuacji osobistej i życiowej), przy czym analiza przesłanek dokonywana jest pod kątem okoliczności uniemożliwiających jedynie w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, sprawowanie przez te osoby opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wyjaśnianie tego czy na wnioskodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny wówczas, gdy żyją osoby bliżej spokrewnione z osobą niepełnosprawną wymagającą opieki, powinno odbywać się z zachowaniem wszystkich reguł postępowania dowodowego z k.p.a., a więc przy uwzględnieniu całokształtu materiału dowodowego stosownie do art. 80 k.p.a. (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 202/19, CBOSA).

W realiach rozpatrywanej sprawy mąż wymagającej opieki E. M. (ojciec Skarżącego A. M.), pracuje zawodowo. Skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że małżonek osoby wymagającej opieki w sposób obiektywny nie może wykonywać ciążących na nim obowiązków wynikających z małżeństwa. Do takich okoliczności nie sposób zaliczyć pozostawania w zatrudnieniu. Należy zatem przyjąć, że mąż E. M. może wywiązywać się z obowiązku utrzymania, opieki i niesienia pomocy chorej żonie. W tych uwarunkowaniach przyznanie Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego doprowadziłoby do niedopuszczalnej sytuacji, w której pomimo niespełnienia łącznego przesłanek z art. 17 u.ś.r. należałoby uznać, że świadczenie powinno zostać udzielone. W niniejszej sprawie nie stwierdzono ani przesłanek faktycznych, ani prawnych, żeby tej opieki A. M. nie mógł sprawować. Ustalenia organów w tej materii są kompletne i wystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia o odmowie przyznania wnioskowanego przez Skarżącego świadczenia.

Wskazać nadto należy, że z definicji ustawowej wynika, iż obowiązek alimentacyjny to obowiązek o charakterze materialnym, związanym z dostarczaniem środków utrzymania. Podobnie uznał Sąd Najwyższy w uchwale z 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, przyjmując, że "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania (System Informacji Prawnej LEX nr 3575). Z kolei w doktrynie wskazuje się: "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019). Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez męża osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką.

Zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom. (por. wyrok NSA z 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3804/18, podobnie wyrok NSA z 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1220/19, CBOSA). Nie istnieje bowiem bezwzględny zakaz przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego wobec osób zobowiązanych w dalszej kolejności, jednak zobowiązanie to musi wynikać z obiektywnych okoliczności, na co wskazywały sądy administracyjne.

W przedmiotowej sprawie spełniony został natomiast warunek do przyznania tego świadczenia wynikający z art. 17 ust. 1b u.ś.r.. W tym zakresie Sąd w pełni podziela stanowisko SKO oraz Skarżącego, uwzględniające wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz.U. poz. 1443), którym orzeczono o niekonstytucyjności wprowadzenia do ustawy o świadczeniach rodzinnych kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, zarówno co do jego skutków, jak i kluczowego znaczenia w okolicznościach niniejszej sprawy. Z tego powodu, rozpoznając niniejszą sprawę, organy zobowiązane były uwzględnić wskazany wyrok, którym Trybunał Konstytucyjny uznał przepis art. 17 ust. 1b ustawy za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Zaskarżona decyzja powyższe uwzględnia.

Kończąc podkreślenia wymaga, że decyzja w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest decyzją uznaniową. To decyzja związana, co oznacza, że organ zobowiązany jest do przyznania świadczenia w przypadku spełnienia przez wnioskodawcę wszystkich przesłanek określonych w ww. przepisach. Organ nie może natomiast według swojego uznania przyznać świadczenie kierując się zasadami współżycia społecznego, czy też słuszności, w razie nawet ciężkiej sytuacji życiowej (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 29 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 426/19, https://cbois.nsa.gov.pl, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwana dalej "CBOSA").

W tym stanie rzeczy należało orzec na podstawie art. 151 p.p.s.a. o oddaleniu skargi.

Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 31 lipca 2020 r., wydanego w oparciu o przepis art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1842 ze zmianami).