Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1537/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-03-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie: Sędzia WSA Małgorzata Boniecka – Płaczkowska (spr.) Sędzia WSA Jolanta Dargas po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 marca 2021 r. sprawy ze skargi J. K., J. K., J. J. i A. J. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2020 r., nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] maja 2020 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania H.K., J.K., J. K., K.K., J. J. oraz A. J. od decyzji Wojewody [...] z [...] lutego 2017 r., nr [...] - utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że wnioskiem [...] listopada 2014 r. H.K., B.K., J.K., J. K.oraz K.K. wystąpiły do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że zespół dworsko-parkowy położony w m. [...], gmina [...], powiat [...], oznaczony jako aktualne działki ewidencyjne nr: [...],[...],[...],[...] i [...] wchodzący w skład majątku ziemskiego pn. [...] nie podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). Następnie wnioskiem z [...] listopada 2014 r. H.K., B.K., J.K., J. K. oraz K. K. wystąpiły o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomości położone w m. [...], gmina [...], powiat [...], oznaczone jako aktualne działki ewidencyjne nr: [...],[...],[...],[...],[...] oraz część działki nr [...] z wyłączeniem dworu wraz z otaczającym go parkiem, który został objęty odrębnym wnioskiem, wchodzące w skład majątku ziemskiego pn. [...], nie podlegały działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W pismach z 6 lutego 2015 r. i z 15 kwietnia 2015 r. wnioskodawcy wskazali, że zespół dworsko-parkowy obejmuje działki nr [...],[...],[...],[...],[...],[...] i południowo-zachodnią część działki nr [...] (linią rozgraniczającą część siedliskową od części gospodarczej majątku powinno być przedłużenie północno-wschodniej granicy działki nr [...]), natomiast część gospodarcza obejmuje działki nr [...] i część działki nr [...].

Wojewoda [...] połączył postępowania prowadzone pod nr [...],[...] wszczęte w wyniku złożenia ww. wniosków.

Decyzją z [...] lutego 2017 r. organ I instancji stwierdził, że nieruchomości wchodzące w skład dawnego majątku ziemskiego pn. [...], położone w m. [...], gmina [...], powiat [...], oznaczone według ewidencji gruntów i budynków jako działki nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] i [...] podlegały działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że na terenie objętym wnioskiem prowadzona była działalność rolnicza, ponadto był on powiązany funkcjonalnie z pozostałą częścią majątku ziemskiego.

Odwołanie od decyzji organu I instancji złożyli: H.K., J.K., J. K., K.K., J. J. oraz A. J..

W toku postępowania odwoławczego zmarła K.K.. Jej następcami prawnymi są: H.K., J.K., J. K., J. J. oraz A. J.. Zmarła także H.K., której następcami prawnymi są: J.K., J. K., J. J. oraz A. J..

Rozpatrując sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele określone w art. 1 tego dekretu część druga), które stanowiły własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych. Natomiast podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10 poz. 51 ze zm.).

Minister wyjaśnił, że zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 wskazał, że na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadały celom, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 dekretu. Biorąc zatem także pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, należy uznać, że nieruchomość ziemska w rozumieniu dekretu to taka, która ma charakter rolniczy (wyroki NSA z: 21 grudnia 2006 r., sygn. akt I OSK 851/05, 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 287/08, 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08 oraz uchwała z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10). Oznacza to, że przesłankami, jakie musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej, to: nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym; stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych; spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu; nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

W niniejszej sprawie wniosek dotyczy oceny podpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu części dawnego majątku ziemskiego pn. [...], położonego w m. [...], gmina [...], powiat [...], oznaczonego według ewidencji gruntów i budynków jako działki nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] i nr [...] obejmującego zespół dworsko-parkowy i część gospodarczą.

Na podstawie odpisu księgi hipotecznej założonej dla tego majątku organ ustalił, że nieruchomość nabył K. K. na licytacji przeprowadzonej na żądanie Towarzystwa [...] [...]listopada 1926 r. Następcami prawnymi byłego właściciela majątku są: J.K., J. K., J. J. i A. J..

Na podstawie zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] sierpnia 1946 r., znak [...] o przejęciu nieruchomości na cele reformy rolnej, stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, w księdze hipotecznej "[...]" wpisano Skarb Państwa, jako właściciela przedmiotowej nieruchomości. Z powyższego wynika, że na rzecz Skarbu Państwa, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przejęto majątek o pow. przekraczającej 100 ha powierzchni ogólnej.

Minister wyjaśnił, że organ orzekający ocenia, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w całości lub w części). Restrykcyjny charakter przepisów dekretu uzasadnia zastosowanie wykładni celowościowej, zgodnie z którą na cele reformy rolnej mogą zostać przeznaczone wyłącznie te nieruchomości, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. W trakcie dokonywania oceny podpadania pod przepisy dekretu nieruchomości ziemskiej, wiązać się to może z koniecznością zbadania, czy objęta wnioskiem część danej nieruchomości ziemskiej pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią nieruchomości. Zgodnie z aktualną linią orzeczniczą związek funkcjonalny zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne zespołów dworsko-parkowych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego. Nie ma też decydującego znaczenia, czy został on fizycznie oddzielony od zabudowań gospodarczych, ani czy park graniczył z częścią gospodarczą majątku. Istotną rolę odgrywa natomiast, czy możliwe jest faktyczne określenie granic części nieruchomości ziemskiej, która nie służyła produkcji rolnej.

Minister wskazał, że z protokołu z [...] sierpnia 1944 r. w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] wynika, że powierzchnia tego majątku wynosiła [...] ha, w tym: [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk, [...] ha pastwisk, [...] ha lasów, [...] ha sadów owocowych i ogrodów, [...] ha szkółek drzew owocowych, [...] ha stawów rybnych, [...] ha chmielników oraz [...] ha zabudowań, nieużytków itp.

Przejęto również wchodzące w skład majątku zakłady przemysłowo-rolne: kompletnie urządzoną gorzelnię, młyn parowy w stanie dobrym, chmielnię oraz stawy rybne.

Z protokołu wynika ponadto, że w skład nieruchomości wchodziły następujące zabudowania: dom mieszkalny - dwór drewniany, dom mieszkalny - oficyna drewniana, 4 domy mieszkalne dla służby, dwór murowany w [...], stodoła, 2 obory, stajnia, stajnia cugowa, spichlerze, szopa na narzędzia rolnicze, 2 chlewy, kuźnia i pracownia kołodzieja, parnik, budynek gorzelni (w którym mieścił się również młyn), magazyn spirytusowy, piekarnik murowany, szopa do suszenia owoców, czworak murowany. Inwentarz żywy stanowiły: konie robocze, krowy i owce. W skład inwentarza martwego wchodziły: maszyny i narzędzia rolnicze, m.in. lokomobila, traktor, młocarnia, siewnik, pługi do traktora i konne, kultywatory i brony żelazne. Przejęto również sprzęt spichlerzowy, sprzęt młyna i sprzęt gorzelni. W majątku zatrudniano [...] ordynariuszy i [...] stałych pracowników.

Z dokumentacji przekazanej przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] wynika, że założenie folwarku [...] składało się z trzech części: rezydencjonalnej, gospodarczej i kolonii mieszkalnej. Część rezydencjonalna zajmowała południowy fragment założenia. Do czasów współczesnych zachowały się ślady drzewostanu (pozostałość dawnego niewielkiego parku). W jego południowej części usytuowany był dwór. Na północny-wschód od dworu znajdował się pięciorak, chlewik, lodownia i stajnia. Część gospodarcza składała się z dwóch podwórzy. Główne prostokątne podwórze zajmowało północno-wschodnią partię założenia, otoczone było częściowo murem ceglanym z bramami wjazdowymi w ścianie południowo-zachodniej i północno-zachodniej. Przy pierwszej bramie, wzdłuż drogi biegnącej przez podwórze usytuowany był spichlerz - suszarnia chmielu i chlewnia. W południowo-wschodniej ścianie podwórza mieściły się kuźnia, warsztat i stolarnia, ścianę północno-wschodnią zajmowała stodoła, w północno-zachodniej usytuowane były stajnia, obora oraz gnojownik. Na północny zachód od głównego podwórza usytuowane było podwórze gorzelni, na które składało się: magazyn spirytusu, waga, młyn i gorzelnia. Kolonia mieszkalna znajdowała się w zachodniej części założenia, na północny zachód od głównego podwórza i na południowy zachód od podwórza gorzelni. W jej skład wchodził: ośmiorak, budynek mieszkalno-gospodarczy (kuźnia, mieszkania) i drugi ośmiorak. Po drugiej stronie drogi mieściły się piwnice, łaźnia i świetlica wiejska.

K. K. był właścicielem tych dóbr do 1942 r. Na stronie internetowej http:// [...].p1/kuszell/#comment-1328. znajdują się biogramy członków rodziny pochodzące z książki "Ziemianie polscy w XX w.". Wynika z nich, że K. K. "Ze stanu ruiny po wieloletniej dzierżawie doprowadził majątek do pełnego rozkwitu, stwarzając wzorowy ośrodek rolno-przemysłowy. Założył szkółkę drzewek owocowych i sad na [...] ha, nowoczesną suszarnię chmielu, młyn parowy, cegielnię, unowocześnił i rozbudował gorzelnię, założył gospodarstwo rybne i hodowlę karakułów". Po wojnie majątek stał się siedzibą Samodzielnego Gospodarstwa Państwowego Zakładu Hodowli Roślin Ministerstwa Rolnictwa.

Minister wskazał, że [...] sierpnia 2016 r. przesłuchano stronę postępowania – B. K.. Z jej zeznań wynika, że w pobliżu dworu znajdowała się oficyna składająca się z dwóch części. W pierwszej części mieszkali: ogrodnik, ekonom i rządca oraz znajdowały się pokoje gościnne, w drugiej części były pomieszczenia gospodarcze: kuchnia, magazyn i inne związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. W sąsiedztwie dworu była również stajnia cugowa. Część dworska oddzielona była od części gospodarczej parkanem. W pobliżu budynku mieszkalnego znajdował się niewielki park, a za nim sad i ogród warzywny na potrzeby mieszkańców dworu, a także pasieka. Majątkiem do 1942 r. zarządzał K. K. przy pomocy ekonoma i innych pracowników. Po jego śmierci zarząd majątkiem powierzono administratorowi. Gabinet, z którego zarządzano majątkiem oraz w którym przechowywano dokumenty znajdował się w budynku dworu. Z pomieszczenia tego korzystał również rządca - administrator mieszkający we dworze.

Z protokołu oględzin objętej wnioskiem nieruchomości (przeprowadzonych [...] września 2015 r.) wynika, że dwór spłonął po II wojnie światowej. Obecne działki nr [...],[...] i [...] obejmowały część rezydencjonalną. Na działce nr [...] znajdował się dwór, na działce nr [...] znajdował się pięciorak (murowany budynek wybudowany prawdopodobnie na początku XX w., mieścił 5 mieszkań) oraz chlewik. Natomiast na działce nr [...] w chwili przejęcia majątku znajdowała się stajnia (obecnie jest tam inny budynek).

Na działkach nr [...],[...],[...] i na części działki nr [...] znajdowały się: sad, ogród warzywny i park. W protokole z przejęcia majątku [...] wynika, że powierzchnia sadu owocowego i ogrodu wynosiła [...] ha. Natomiast z protokołu przejęcia Ośrodka [...] przez Państwowe Zakłady Hodowli Roślin z [...] października 1945 r. wynika, że sady owocowe składały się z dwóch kompleksów: jeden o pow. około [...] ha znajdował się w [...] w pobliżu zabudowań folwarcznych, natomiast drugi o pow. około [...] ha znajdował się w folwarku [...]. Sad w [...] składał się z [...] sztuk drzew owocowych, w tym [...] orzechów, [...] grusz i [...] jabłoni. W [...] znajdowała się również szkółka drzew owocowych, głównie jabłoni w wieku od 2 do 4 lat. Umiejscowienie sadu na terenie zespołu dworsko-pakowego znajduje potwierdzenie w zeznaniach B. K. we wspomnieniach K. S., znajdujących się na stronie internetowej http:/ [...].pl/kolejne wspomnienia -o- przytocznie/conmment-625.

Minister zauważył, że na mapie wydanej przez Wojskowy Instytut Geograficzny w 1937 r. dostępnej na: http://maps.mapYwig.org/rn/WIG maps/series/100K/P42 S34 [...] 1937.jpg obszar zespołu dworsko-parkowego określony jest jako ogrody.

Działki nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] i część działki nr [...] stanowiły kolonię mieszkalną. Na południowo-zachodnim skraju kolonii mieszkalnej, przy drodze do części rezydencjonalnej i gospodarczej, na działce nr [...] znajduje się jeden z ośmioraków, który został wybudowany prawdopodobnie na początku XX w. Była to początkowo drewniana stodoła, którą K. K. przebudował w 1923 r. na mieszkania dla pracowników. Na działce nr [...] umiejscowiony był również ośmiorak, na działce nr [...] nadal znajduje się budynek mieszkalno-gospodarczy. Działka nr [...] znajdowała się na pograniczu kolonii mieszkalnej i głównego podwórza gospodarczego.

Na działce nr [...], która obejmowała część kolonii mieszkalnej, podwórze gospodarcze oraz fragment części rezydencjonalnej znajdują się: stajnia, obora, chlewnia oraz spichlerz - [...] (uprzednio znajdowały się tam również kuźnia, stolarnia oraz stodoła). Na działce nr [...], która stanowi podwórze gorzelni znajdują się wybudowane w 1904 r. magazyn spirytusu, gorzelnia i waga.

Na działce oznaczonej obecnym numerem [...] znajdowała się stajnia, w ocenie B. K. była to stajnia cugowa. W protokole przejęcia majątku podano, że inwentarz żywy obejmował m.in. [...] koni roboczych, a inwentarz martwy liczne narzędzia rolnicze, do wykorzystania których niezbędne było posiadanie koni. W ocenie organu stajnia wraz z końmi mogła być wykorzystywana przez właściciela majątku do celów nie związanych z prowadzeniem gospodarstwa, lecz nie wyklucza to możliwości wykorzystania koni do celów gospodarczych, tym bardziej, że w protokole wymieniono wyłącznie konie robocze.

Gorzelnia położona na obecnej działce nr [...] została wybudowana w 1904 r. wraz z magazynem spirytusu i wagą.

Zgodnie z kartą ewidencji zabytków architektury i budownictwa obiektu zespół folwarczny, budynek w którym mieścił się magazyn spirytusu składał się z przedsionka, pomieszczenia beczkowni oraz dwupoziomowego magazynu. W budynku gorzelni mieściły się gorzelnia i młyn, w skrzydle południowym znajdowała się słodownia, biuro, mieszkanie kierownika gorzelni oraz młyn i strych. W środkowej części budynku znajdowała się główna część młyna obejmująca również aparatownię, zaciernię i parnik. W skrzydle północno-wschodnim umiejscowiona była hala fermentacji i drożdżownia oraz zbiornik wody i mieszkanie. W tylnym skrzydle mieściła się kotłownia i kartoflarz.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że z art. 6 dekretu wynika, iż pod jego działanie podpadały nie tylko same grunty orne, lecz również powiązane z gospodarstwem rolnym przedsiębiorstwa rolne. Gorzelnia jest takim zakładem przemysłu rolnego, ponieważ wykorzystuje się w niej płody rolne jako surowiec. W gorzelni położonej na obszarze objętej wnioskiem przerabiane były ziemniaki, które pochodziły z części folwarcznej majątku.

W skład majątku pn. [...] wchodziło [...] ha gruntów ornych, natomiast w protokole przejęcia majątku podano, że przewidywana wielkość zbioru ziemniaków w 1944 r. miała wynieść [...] mtr, co sprawia że uprawa ziemniaków na gruntach ornych była dominująca, gdyż stanowiła ponad połowę wszystkich upraw jakie zaplanowano w 1944 r. (żyto [...] mtr, pszenica [...] mtr, jęczmień [...] mtr, owies [...] mtr, gryka [...] mtr, łubin 3[...] mtr). Łącznie z majątkiem przejęto również sprzęt gorzelni. W chwili przejęcia na rzecz Skarbu Państwa gorzelnia była więc czynnym zakładem przemysłu rolnego. W protokole z przejęcia majątku podkreślono, że gorzelnia jest kompletnie urządzona. Organ nie podzielił stanowiska wnioskodawców o braku dowodów, że gorzelnia była czynna i służyła do jakiejkolwiek produkcji.

W budynku gorzelni w chwili przejęcia majątku znajdował się również młyn, który w protokole z [...] sierpnia 1944 r. został wymieniony jako zakład przemysłu rolnego. Zgodnie z protokołem młyn był w stanie czynnym, dobrym. Zgodnie z rocznikami statystycznymi GUS za lata 1938-39 i 1948 młyny były zakwalifikowane do przemysłu przetwórczo-rolnego i spożywczego. W protokole z przejęcia majątku przewidywano, że zbiór pszenicy będzie wynosił [...] mtr, jęczmienia [...] mtr, owsa [...] mtr i żyta [...] mtr. Młyn umożliwiał zatem przerób zbieranego w majątku zboża, a także wytwarzanie paszy dla hodowanego w nim inwentarza oraz ryb, albowiem w skład dóbr [...] wchodziło [...] ha stawów rybnych.

W protokole z przejęcia majątku wymieniono, jako zakład przemysłu rolnego, również [...]. Z dokumentacji przekazanej przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] wynika, że na działce nr [...] znajduje się budynek, w którym umieszczono spichlerz i suszarnię [...]. Zgodnie z treścią protokołu przejęcia Ośrodka Kultury Rolnej [...] przez Państwowe Zakłady Hodowli Roślin z [...] października 1945 r., na terenie przejętego majątku znajdował się chmielnik, który składał się z dwóch kompleksów. Pierwszy o pow. [...] ha umiejscowiony był pomiędzy wsią [...] a majątkiem, drugi o pow. [...] ha znajdował się za gorzelnią.

Minister stwierdził, że jak wynika z materiału dowodowego obszar przedmiotowego założenia stanowiły trzy połączone kompozycyjnie części: rezydencjonalna, gospodarcza i kolonia mieszkalna.

Część określona jako rezydencjonalna zajęta była przez dwór, który spełniał funkcje mieszkalne, lecz również funkcje zarządcze i gospodarcze majątku.

Z przeprowadzonego postępowania wynika bowiem, że majątkiem zarządzał właściciel, a w gabinecie we dworze przechowywano niezbędne dokumenty. Otoczenie dworu - budynek określony na karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa jako pięciorak, w którym mieszkali pracownicy majątku, związany z nim chlewik, lodownia, stajnia oraz sady owocowe i warzywnik powoduje, że nie można w omawianej sprawie wydzielić części reprezentacyjnej. Sady liczyły ok. [...] ha. Takie użytki i areał upraw przekraczały potrzeby rodziny.

Rozpatrując przydatność ogrodu owocowego czy warzywnika na cele związane z reformą rolną w kontekście § 4 rozporządzenia organ uznał, że jest to działalność o charakterze rolniczym i jako taka mieści się w pojęciu nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Przy czym samo wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na cele inne niż produkcja rolna (np. jako element założenia krajobrazowego) nie przesądza o ich niepodleganiu nacjonalizacji, a przeznaczenie ogrodu czy warzywnika na cele reformy rolnej znajduje uzasadnienie gospodarcze.

Z zeznania B. K. oraz z dokumentacji konserwatorskiej wynika, że na omawianym obszarze znajdował się mały park. Cechy parku nie niweczą jednak gospodarczej i pozaestetycznej funkcji całego wnioskowanego obszaru. Kwestia istnienia parku w majątku [...] nie jest znacząca dla istoty sprawy i jej rozstrzygnięcia. Część nieruchomości ziemskiej, nazywana parkiem, w części majątku o rolniczym charakterze, dzieliła bowiem los pozostałej znacjonalizowanej nieruchomości ziemskiej. Wskazał na powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 11 października 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1048/16. Jeżeli organ uznał, że nieruchomość zabudowana budynkiem dworu podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, to także podpadała część nieruchomości, na której znajdował się park.

Organ wyjaśnił, że część gospodarcza składała się z dwóch podwórzy. Na głównym prostokątnym podwórzu znajdował się spichlerz - suszarnia [...], chlewnia, kuźnia, warsztat, stolarnia, stodoła, stajnia i obora. Drugie podwórze obejmowało magazyn spirytusu, wagę, młyn i gorzelnię. Kolonię mieszkalną tworzyły natomiast 2 ośmioraki oraz budynek mieszkalno-gospodarczy (kuźnia, mieszkania). Na terenie tym zlokalizowane były zatem budynki gospodarcze niezbędne do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego, wykorzystywane do hodowli zwierząt jak i przechowywania płodów rolnych i maszyn rolniczych oraz zakłady przetwórstwa rolnego. Zakłady przetwórstwa rolnego oraz kompleks budynków gospodarczych, podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zdaniem Ministra, ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że pomiędzy nieruchomością objętą wnioskiem, a pozostałą częścią majątku ziemskiego [...] zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie. Charakter zabudowań, jak i ich przeznaczenie nie pozwalają na wyodrębnienie w tej nieruchomości w sposób zdecydowany części dworsko-parkowej i części gospodarczej. Także z opracowania konserwatorskiego dotyczącego części majątku [...] wynika, że nie istniało wyraźne terytorialne rozgraniczenie pomiędzy częścią dworsko-parkową, a częścią gospodarczą majątku. Ich funkcjonowanie było wzajemnie zdeterminowane ruchem gospodarstwa rolnego. Dwór pełnił nie tylko funkcje mieszkalne, a duże podwórza gospodarcze, kolonia mieszkalna, zarybione stawy, sady, przesądzają o głównej funkcji gospodarczej obszaru. Umożliwiały bowiem bieżące prowadzenie produkcji rolnej w całym majątku.

W ocenie Ministra nie było możliwe prawidłowe funkcjonowanie majątku bez części rezydencjonalnej i części gospodarczej, a także, że część rezydencjonalna i część gospodarcza nie mogłyby funkcjonować bez pozostałej części majątku.

Odnosząc się do zarzutów odwołujących Minister wskazał, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym od wielu lat podkreślane jest, iż dla istnienia związku funkcjonalnego istotne może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - czy na terenie części rezydencjalnej czy też poza nią i miejsce, gdzie rządca przyjmował interesantów. Istotne może być też ustalenie, że w części mieszkalnej pałacu czy dworu znajdował się także, np. kantor czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom).

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2020 r. złożyli J. K., J. K., J. J. i A. J..

Zaskarżonej decyzji zarzucili:

1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy:

a) art. 1 w zw. z art. 15 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że przedmiotowe działki ewidencyjne, tj. nieruchomości tworzące "[...]" były wykorzystywane na cele przewidziane w dekrecie, podczas gdy ich charakter szczegółowo opisany w decyzji jednoznacznie wskazywał, że poszczególne części majątku funkcjonowały niezależnie od siebie, a co za tym idzie brak jest cech pozwalających na przypisanie im charakteru ziemskiego, co świadczy o tym, iż cele reformy rolnej w tym przypadku nie mogły zostać spełnione;

b) art. 2 ust. 1 lit e) dekretu, poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, że na terenie nieruchomości wchodzących w skład dawnego majątku ziemskiego była prowadzona działalność rolnicza i brak uregulowania, że w tym zakresie była to działalność uboczna, typowo pomocnicza i wobec tego podlegały działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, podczas gdy nieruchomości wchodzące w skład dawnego majątku nie spełniały kryteriów podmiotowych i przedmiotowych art. 2 ust. 1 lit e) dekretu, natomiast jako spójna całość pod względem terytorialnym oraz funkcjonalnym spełniały wiodące i przeważające cele mieszkalne, rekreacyjne przez co nie posiadały cech uzasadniających kwalifikowanie ich jako zdatnego do zagospodarowania na cele reformy rolnej, a w konsekwencji został przejęty przez Państwo z naruszeniem prawa;

c) art. 2 ust. 1 lit e) dekretu w zw. z § 11 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r., poprzez błędne przyjęcie, że wiodący charakter rolny nie pozwala na wydzielenie części reprezentacyjnej, podczas gdy organ sam wskazał, że majątek ziemski składał się z trzech części: rezydencjalnej, gospodarczej i kolonii mieszkalnej, na działce nr [...] znajdował się dwór, a działki nr [...], nr [...] oraz [...] obejmowały część rezydencjalną, wobec czego nieruchomość ta powinna zostać wyłączona spod działania w/w przepisu, bo nie miała charakteru rolnego.

2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy:

a) art. 7 i art. 77 kpa, poprzez oparcie się na zebranym w sprawie materiale dowodowym i wyprowadzenie z niego błędnego wniosku, a w konsekwencji błędnego ustalenia stanu faktycznego i uznaniu, że nieruchomość objęta wnioskiem podlegała reformie rolnej, a tym samym organ nie wyjaśnił dokładnie stanu faktycznego w sprawie i nie rozpatrzył całego materiału dowodowego oraz naruszył interes społeczny i słuszny interes skarżących;

b) art. 7 kpa na skutek niepodjęcia przez organ wszelkich czynności zmierzających do wyjaśnienia sprawy, do dokładnego zbadania jej stanu faktycznego i załatwienia, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, zwłaszcza biorąc pod uwagę charakter dokonywanej nacjonalizacji oraz okoliczności przejmowania przez Państwo majtków obywateli podczas reformy rolnej;

c) art. 8 kpa, poprzez zaniechanie starannego i zgodnego z przepisami prawa prowadzenia postępowania, mającego zagwarantować równość wobec prawa oraz podważenie zasady pogłębiania zaufania obywateli od organów państwa;

d) art. 77 §1 i art. 80 kpa, poprzez zaniechanie zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co skutkowało brakiem oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy określona okoliczność została udowodniona, a przede wszystkim błędne założenie, że objęty wnioskiem obszar stanowił niepodzielną całość, a co za tym idzie uznanie, że główną i dominującą cechą majątku był charakter ziemski, podczas gdy sam organ w decyzji powołuje się na istnienie dworu, części rezydencjalnej, czy części mieszkalnej, nie wzięcie pod uwagę zeznań B. K. z [...] sierpnia 2016 r., która potwierdziła, że dwór wraz z budynkami gospodarczymi przeznaczony był na potrzeby jego mieszkańców, a ewentualne plony z sadu i ogrodu mieszkańcy przeznaczali na potrzeby własne mieszkańców dworu, a nie na sprzedaż;

e) art. 80 kpa, poprzez nierozpatrzenie całego zebranego w sprawie materiału dowodowego i jego nieuwzględnienie, w szczególności całości zeznań B.K z [...] sierpnia 2016 r., co w ocenie skarżących potwierdza, że nieruchomości wchodzące w skład dawnego majątku ziemskiego nie spełniały funkcji rolnych, a co za tym idzie nie podlegały działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu,

f) art. 80 kpa, poprzez oparcie wniosków co do przeznaczenia budynków i urządzeń znajdujących się w majątku do wykorzystania w działalności rolnej jedynie na podstawie przypuszczeń oraz hipotetycznych założeń, z pominięciem w tym zakresie zebranego w sprawie materiału dowodowego, z którego nie wynika, że urządzenia te i budynki były wykorzystywane do jakiejkolwiek produkcji rolnej (w szczególności gorzelnia, młyn, suszarnia [...], stajnia cugowa, spichlerz) oraz wydanie decyzji wskazującej, że charakter całej nieruchomości pozwalał na jej przejęcie zgodnie z przepisami, podczas gdy sam organ wskazuje, że był to charakter jedynie części nieruchomości, wyróżniając część rezydencjalną, gospodarczą i mieszkalną;

g) art. 6 kpa w zw. z § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r., poprzez niewydanie przez organ decyzji stwierdzającej, że przedmiotowe nieruchomości wchodzące w skład dawnego majątku ziemskiego nie podlegały działaniu dekretu, podczas gdy skoro nie zostały spełnione przesłanki podmiotowe i przedmiotowe powinna zostać przez organ wydana decyzja, że omawiana nieruchomość nie podległa działaniom art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji w całości oraz o zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie decyzji stwierdzającej że nieruchomości wchodzące w skład majątku ziemskiego pn. "[...]", położone w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], oznaczone według ewidencji gruntów i budynków jako działki: nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] nie podlegały działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r. Wnieśli także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału z 26 stycznia 2021 r. wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U z 2020 r., poz. 347 ze zm.) sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne, o czym pełnomocnicy skarżących i organu oraz uczestnicy postępowania zostali powiadomieni.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

W skardze podniesione zostały zarówno zarzuty naruszenia prawa materialnego jak i prawa procesowego. Ocena zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wymaga w pierwszej kolejności odniesienia się do podniesionych przez skarżących zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Podstawę prawną decyzji organów obu stanowił art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w związku z § 5 rozporządzenia.

Organ prawidłowo przyjął, że nie każda nieruchomość wchodząca w skład danego majątku ziemskiego może być uznana za nieruchomość ziemską. Prawidłowo przyjął również, że celem ustalenia czy dany zespół pałacowo-parkowy podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej konieczne jest ustalenie istnienia ewentualnego związku funkcjonalnego pomiędzy owym zespołem a rolniczą częścią nieruchomości. Sąd podziela wyrażane wielokrotnie w orzecznictwie stanowisko, że wykazanie istnienia takiego związku stanowi przesłankę uznania danego zespołu za podlegający przejęciu przez Skarb Państwa na podstawie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Podstawą dla przyjęcia przez organ, że istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym były ustalenia dotyczące zarówno samego położenia owego zespołu w stosunku do części folwarcznej i związków pomiędzy oboma tymi częściami jak i ustalenia dotyczące sposobu zarządzania majątkiem ziemskim.

Sąd podziela zarówno ustalenia faktyczne poczynione przez organy jak i ich ocenę prawną.

Sprawowanie przez właściciela zarządu nad majątkiem oznacza konieczność przyjęcia, że między częścią pałacowo-parkową, w której zamieszkiwał właściciel i częścią rolną majątku istniał związek funkcjonalny. W konsekwencji nie było podstaw do uznania, że zespół pałacowo-parkowy nie podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej.

Jak wynika z akt sprawy powierzchnia majątku [...] wynosiła [...] ha, w tym: [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk, [...] ha pastwisk, [...] ha lasów, [...] ha sadów owocowych i ogrodów, [...] ha szkółek drzew owocowych, [...] ha stawów rybnych, [...] ha chmielników oraz [...] ha zabudowań, nieużytków itp. W skład majątku wchodziły także zakłady przemysłowo-rolne: kompletnie urządzona gorzelnia, młyn parowy, chmielnia oraz stawy rybne.

Z protokołu przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej wynika, że w skład nieruchomości wchodziły zabudowania, tj.: dom mieszkalny - dwór drewniany, dom mieszkalny - oficyna drewniana, 4 domy mieszkalne dla służby, dwór murowany w W., stodoła, 2 obory, stajnia, stajnia cugowa, 2 spichlerze, szopa na narzędzia rolnicze, 2 chlewy, kuźnia i pracownia kołodzieja, parnik, budynek gorzelni (w którym mieścił się również młyn), magazyn spirytusowy, piekarnik murowany, szopa do suszenia owoców, czworak murowany. Był także inwentarz żywy i martwy. Jak wynika z dokumentacji Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] założenie folwarku [...] stanowiło trzy połączone kompozycyjnie części: rezydencjonalna, gospodarcza i kolonia mieszkalna. Część określona jako rezydencjonalna zajęta była przez dwór, który spełniał funkcje mieszkalne, lecz także funkcje zarządcze i gospodarcze majątku. Postępowanie wykazało, że majątkiem zarządzał właściciel. W gabinecie we dworze przechowywano niezbędne dokumenty do zarządzania majątkiem. Jak wynika z protokołu przesłuchania w charakterze strony B. K. majątkiem zarządzał jej ojciec K. K. od początku lat 20 - tych XX wieku do śmierci w 1942 r. Potem majątkiem zarządzał administrator. Gabinet z którego zarządzano majątkiem oraz w którym przechowywano dokumenty znajdował się w budynku dworu. Administrator mieszkał w budynku dworu. Wbrew zarzutom skargi organ powołał w uzasadnieniu decyzji dowód z przesłuchania B. K.. Wprawdzie wskazała ona, że dwór wraz z budynkami gospodarczymi przeznaczony był na potrzeby jego mieszkańców, a ewentualne plony sadu i ogrodu mieszkańcy przeznaczali na potrzeby własne mieszkańców dworu, a nie na sprzedaż, jednakże podała także, że gabinet z którego zarządzano majątkiem oraz w którym przechowywano dokumenty znajdował się we dworze, a zarządca również korzystał z tego gabinetu.

Zważyć należy, że w otoczeniu dworu usytuowany był budynek określony na karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa jako pięciorak, w którym mieszkali pracownicy majątku, chlewik, lodownia, stajnia oraz sady owocowe i warzywnik. Wskazuje to, że nie można wydzielić części reprezentacyjnej. Sady liczyły ok. [...] ha. Należy podzielić stanowisko organu, że taki obszar upraw przekraczał potrzeby rodziny. Zważyć należy, że wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na cele inne niż produkcja rolna (np. jako element założenia krajobrazowego) nie przesądza o ich niepodleganiu nacjonalizacji na podstawie dekreu, a przeznaczenie ogrodu czy warzywnika na cele reformy rolnej znajduje uzasadnienie gospodarcze.

Z zeznania B. K. oraz z dokumentacji konserwatorskiej wynika, że na omawianym obszarze znajdował się mały park. Cechy parku nie niweczą jednak gospodarczej funkcji całego obszaru. Część nieruchomości ziemskiej, nazywana parkiem, w części majątku o rolniczym charakterze, dzieliła bowiem los pozostałej znacjonalizowanej nieruchomości ziemskiej.

Z kolei część nazwana gospodarczą składała się z dwóch podwórzy. Na głównym podwórzu znajdował się spichlerz - suszarnia [...], chlewnia, kuźnia, warsztat, stolarnia, stodoła, stajnia obora. Drugie podwórze obejmowało magazyn spirytusu, wagę, młyn i gorzelnię. Natomiast kolonię mieszkalną tworzyły dwa ośmioraki oraz budynek mieszkalno-gospodarczy (kuźnia, mieszkania). Na terenie tym zlokalizowane były budynki gospodarcze niezbędne do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego, wykorzystywane do hodowli zwierząt jak i przechowywania płodów rolnych i maszyn rolniczych oraz zakłady przetwórstwa rolnego. Należy zgodzić się z organem, że zakłady przetwórstwa rolnego oraz budynki gospodarczych, podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Prawidłowo wskazał Minister, że pomiędzy nieruchomością objętą wnioskiem, a pozostałą częścią majątku ziemskiego, zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie. Układ i charakter zabudowań i ich przeznaczenie nie pozwalają na wyodrębnienie części dworsko-parkowej i części gospodarczej. Przedmiotowy obszar był całością o funkcji mieszkalno-gospodarczej i pozostawał w związku funkcjonalnym z częścią rolną majątku. Z powyższych przyczyn oceny tej nie zmienia wskazane w dokumentacji Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] założenie folwarku składające się z części rezydencjalnej, gospodarczej i kolonii mieszkalnej. Jak wynika z akt sprawy pomiędzy nieruchomością objętą wnioskiem, a pozostałą częścią majątku ziemskiego [...], zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie. Dwór pełnił nie tylko funkcje mieszkalne. Natomiast podwórza gospodarcze, kolonia mieszkalna, sady, zarybione stawy, stanowią o głównej funkcji gospodarczej nieruchomości. Zatem również część mieszkalna majątku (dwór) podlegała przejęciu na cele reformy rolnej.

Wobec tego zarzut skargi, że część rezydencjalna nie odpowiadała celom reformy rolnej, z przyczyn powyżej wskazanych, nie jest zasadny. Należy podkreślić, że przedmiotem postępowania było ustalenie, czy dana nieruchomość w chwili jej przejęcia na cele reformy rolnej nadawała się do wykorzystania w działalności rolniczej. Ocena, czy wnioskowane działki podpadały pod przepisy dekretu dotyczy ich przydatności rolnej na 13 września 1944 r., a nie stanu późniejszego.

Wbrew zarzutom skargi w przedmiotowej sprawie zachodził związek funkcjonalny, pomiędzy częścią rezydencjalna - dworem, a częścią rolniczą. Z dokumentów przekazanych przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] wynika, że otoczenie dworu składało się z pięcioraka, chlewika, lodowni, oraz stajni. Z akt sprawy nie wynika, aby był inny budynek, niż dwór, z którego można byłoby prowadzić zarząd majątkiem. Takiego budynku nie było także w części gospodarczej. Gabinet z którego zarządzano majątkiem znajdował się we dworze, gdzie także również przechowywano dokumenty. Jak wyżej wskazano potwierdziła to B. K..

W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że dla istnienia "związku funkcjonalnego" istotne jest także miejsce zamieszkiwania rządcy - czy na terenie części rezydencjalnej czy też poza nią (por. wyroki NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09 CBOSA) i miejsce gdzie rządca przyjmował interesantów. Istotne jest także ustalenie, że w części mieszkalnej dworu znajdowało się biuro, z którego wykonywany był stały zarząd pracami wykonywanymi w części gospodarczej.

Chybione jest stanowisko skargi, że część objęta ochroną konserwatorską nie powinna zostać uznana za nieruchomość ziemską, w rozumieniu przepisów dekretu. Wskazać bowiem należy, że wpisanie nieruchomości do rejestru zabytków nie miało wpływu na przejęcie jej na cele reformy rolnej. Do rejestru zabytków wpisywane były bowiem również budynki o typowo gospodarczym charakterze (obory, chlewy itp.).

Ze wszystkich powyżej podanych przyczyn niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organ przepisów prawa materialnego.

Organ prawidłowo ustalił stan faktyczny w sprawie, zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, wyjaśnił motywy, jakimi kierował się wydając decyzję. Uzasadnił przy tym przekonująco swoje stanowisko. Prawidłowo też zastosował przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. Wobec tego zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów postępowania są niezasadne.

Ze wszystkich powyższych przyczyn Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.