Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1827/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-02-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2009 nr 153 poz 1227
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Marcinkowska Sędzia WSA Andrzej Kołodziej Sędzia WSA Olga Żurawska – Matusiak (spr.) Protokolant ref. staż. Eliza Kusy po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 lutego 2012 r. sprawy ze skargi V. G. - przedstawicielki ustawowej małoletniego D. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezes ZUS), decyzją z [...] czerwca 2011 r., nr [...] , utrzymał w mocy własną decyzję z [...] maja 2010 r., nr [...] , odmawiającą przyznania małoletniemu D. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Do wydania powyższej decyzji doszło w następujących okolicznościach sprawy:

Prezes ZUS, po rozpoznaniu wniosku V. G. (przedstawicielki ustawowej małoletniego syna D. S.), o przyznanie dziecku zmarłego J. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku, decyzją z [...] maja 2010 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Powodem odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku stało się niespełnienie przez zmarłego ojca D. S. ustawowej przesłanki szczególnych okoliczności uzasadniających brak uprawnień do uzyskania świadczenia w trybie ustawowym oraz niespełnienie przez wnioskodawcę przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania.

Wnosząc o ponowne rozpoznanie sprawy strona podniosła, iż zmarły ojciec dziecka nie wypracował wymaganych okresów ubezpieczenia z powodu choroby alkoholowej. Wnioskodawczyni wskazała, iż podejmowała starania o leczenie męża i umieszczenie go w ośrodku zamkniętym. Obrazując sytuację jej gospodarstwa domowego przedstawiła miesięczne stałe wydatki oraz dochody w miesiącu maju 2010 r. Zdaniem skarżącej, uzyskiwany dochód z wynagrodzenia za pracę w wysokości 1.278 zł netto oraz z tytułu umowy zlecenia w wysokości 120 zł, nie zabezpiecza podstawowych potrzeb jej rodziny.

Decyzją z [...] września 2010 r. Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy i podał, że nie znalazł uzasadnienia dla przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego D. Nie mógł bowiem uznać, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, że ojciec dziecka nie spełnił warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności. Zważył również, że w sprawie nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z 26 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 1846/10 uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd zważył, że Prezes ZUS, wydając [...] września 2010 r. decyzję odwoławczą, oparł się na swoich wcześniejszych ustaleniach, które nie odzwierciedlały aktualnego stanu sprawy, albowiem nie zawierały informacji na temat rzeczywistych dochodów skarżącej w miesiącu lipcu i sierpniu i ewentualnych w miesiącu wrześniu 2010 r. Ponadto w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, iż zmarły w wieku 49 lat J. S. legitymował się okresem składkowym i nieskładkowym, zaliczanym do uprawnień emerytalno–rentowych, w wymiarze 4 lat, 7 miesięcy i 16 dni. Tymczasem w aktach administracyjnych znajduje się kserokopia zestawienia "okresów zatrudnienia, innej pracy zarobkowej, działalności i innych okresów" z adnotacją "ksero z PUP w [...] ", jak i kwestionariusz wnioskodawczyni z 14 stycznia 2010 r. (dotyczący okresów składkowych i nieskładkowych), z których wynika, iż zmarły był zatrudniony przez okres znacznie dłuższy, niż ustalił to Prezes ZUS. Nadto Sąd uznał, że wyjaśnienia wymaga, czego organ nie uczynił, a na co zwracała uwagę skarżąca, czy zmarły podejmował próby leczenia alkoholizmu. Wprawdzie, w ocenie Sądu, sama choroba alkoholowa nie stanowi szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych, lecz w przypadku podjęcia leczenia, nawet nieskutecznego, w powiązaniu z niepełnosprawnością oraz odpowiednim wiekiem (czyniącym osobę bezrobotną, nieatrakcyjną na rynku pracy), a także bezrobociem strukturalnym w miejscu zamieszkania, można wskazane okoliczności rozpatrywać jako usprawiedliwiające brak wymaganego okresu ubezpieczenia. W kontekście spełnienia ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności" przez zmarłego ojca dziecka wyjaśnienie powyższych kwestii ma istotne znaczenie w sprawie.

W konsekwencji Sąd wskazał, iż rozpatrując ponownie sprawę organ będzie obowiązany wezwać stronę do przedstawienia aktualnych jej dochodów, uzupełniających dokumentów pozwalających na ustalenie rzeczywistego przebiegu zatrudnienia J. S. lub wskazania instytucji dysponujących takimi dokumentami, a także w oparciu o informacje pochodzące od strony ustalić, czy ojciec dziecka podejmował leczenie choroby alkoholowej. Dopiero dysponując całokształtem materiału dowodowego Prezes ZUS dokona w sprawie oceny wystąpienia przesłanek, o których mowa w art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.)

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, powołaną na wstępie decyzją, Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

W jej uzasadnieniu organ podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił warunki określone w tym przepisie. W związku z tym, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w pierwszej kolejności bada się uprawnienie do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W ocenie organu, renta rodzinna w drodze wyjątku nie mogła być wnioskodawcy przyznana, ponieważ w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności odnoszona do osoby zmarłego ubezpieczonego. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są bowiem przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.

Organ wskazał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec dziecka w okresie od [...] maja 1994 r. do [...] września 1995 r. i od [...] kwietnia 1997 r. do [...] listopada 2007 r. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia.

Prezes ZUS podkreślił, iż przyznanie świadczeń w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Łącznie udowodniony okres składkowy i nieskładkowy ojca dziecka na przestrzeni 49 lat życia wynosi 14 lat 3 miesiące i 29 dni, który jest nieadekwatny do jego wieku. Organ podkreślił, iż okres, w którym ojciec dziecka pozostawał poza ubezpieczeniem przypada w znacznej części w dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy, w którym powinien być udowodniony co najmniej 5 letni okres ubezpieczenia uprawniający do renty w trybie zwykłym. W przypadku ojca dziecka okres ten wynosi zaledwie 3 lata 3 miesiące i 26 dni.

Nadto organ podał, że sprawa została skierowana do lekarza orzecznika ZUS celem ustalenia, czy przed dniem śmierci ojca dziecka istniała niezdolność do pracy i od kiedy. Orzeczeniem z [...] sierpnia 2010 r. lekarz orzecznik ZUS, na podstawie zgromadzonej dokumentacji, uznał, że ojciec dziecka był trwale częściowo niezdolny do pracy od [...] maja 2002 r. oraz trwale całkowicie niezdolny do pracy od [...] czerwca 2009 r., tj. od dnia śmierci. Wobec powyższego organ podkreślił, że orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie całkowicie uniemożliwiała podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Orzeczenie lekarza orzecznika, jako wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. W dalszej kolejności organ ustalił, że J. S. nie podejmował leczenia choroby alkoholowej. Zgłosił się wprawdzie na rozmowę indywidualną do Ośrodka Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, ale leczenia nie kontynuował. Również odbywając karę pozbawienia wolności nie był poddawany leczeniu. W związku z powyższym organ zaakcentował, że negatywnych skutków alkoholizmu ojciec dziecka mógł uniknąć w drodze skutecznego leczenia odwykowego. Nie można zatem uznać, że była to okoliczność niemożliwa do przezwyciężenia i w konsekwencji potraktować ją jako okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową. W ocenie organu przyznanie renty z uwagi na alkoholizm osoby ubezpieczonej oznaczałoby popieranie przez państwo zachowań do niego prowadzących, co w kontekście uregulowań ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi należy uznać za wykluczone.

Biorąc powyższe pod uwagę Prezes ZUS nie stwierdził, aby ojciec dziecka nie spełnił warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności, a tym samym nie znalazł uzasadnienia do przyznania renty rodzinnej drodze wyjątku dla małoletniego D. S.

W ocenie organu nie została także spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika, iż wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem oraz osiąga z tytułu zatrudnienia średnie miesięczne wynagrodzenie w wysokości 1750,51 zł brutto. Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi zatem 875,25 zł. Wprawdzie brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednak w celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2011 r. wynosi 728,18 zł brutto. W przedmiotowej sprawie miesięczny dochód przypadający na jednego członka rodziny przekracza kwotę brutto najniższej emerytury. Jakkolwiek w subiektywnym odczuciu strony dochód w kwocie 875,25 zł miesięcznie na osobę w rodzinie może nie być wystarczający do zapewnienia niezbędnych środków utrzymania małoletniego dziecka, to jednak organ rozstrzygający sprawę w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku musi kierować się obiektywizmem. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Potrzeby organ ma obowiązek ocenić, lecz nie jest to kryterium autonomiczne w stosunku do uzyskanych dochodów. Ponadto przepis art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany miesięczny dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletniego D., jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych.

Decyzja Prezesa ZUS z [...] czerwca 2011 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez V. G. – przedstawicielkę ustawową małoletniego D. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych, strona podniosła, iż wbrew stanowisku organu jej sytuacja finansowa nie jest wystarczająca, gdyż wraz z synem żyje w biedzie. Zwróciła uwagę na swój zły stan zdrowia, który wyklucza dodatkową pracę, a także na okoliczność, iż za życia ojca dziecka Państwo regulowało za niego obowiązek alimentacyjny. Ponadto skarżąca podniosła, że analiza choroby alkoholowej jej byłego męża nie była dokładna, bo sam fakt że miał nakaz leczenia wydany przez Sąd świadczy o tym, że był to człowiek chory, a to że nie podejmował leczenia świadczyć może o tym jak daleko zaawansowana była choroba. Zwróciła uwagę, że jej mąż jako alkoholik był zdyskwalifikowany na rynku pracy

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W odniesieniu do zarzutów skargi organ podkreślił, że nie ma podstaw, aby samodzielnie określać wysokość kwoty, jaka zapewnia środki utrzymania w wymiarze niezbędnym, a zatem posiłkuje się wysokością świadczenia ustawowego. Zwrócił uwagę, że zmarły nie łożył na potrzeby syna, trudno zatem mówić o pogorszeniu sytuacji materialnej małoletniego z powodu utraty żywiciela. Organ wskazał również, że w żadnym razie choroba alkoholowa w powiązaniu z częściową niezdolnością do pracy nie powoduje automatycznego udowodnienia w sprawie okoliczności szczególnych, zwłaszcza w sytuacji, kiedy rozwój choroby w znacznej części ma źródło w wyborach życiowych samego chorego, który nie miał chęci skorzystać nawet z terapii, o skierowanie na którą nie musiał się starać ani zabiegać, lecz jedynie konsekwentnie w niej uczestniczyć.

Pismem z 17 stycznia 2012 r., do którego zostało dołączone świadectwo pracy, V. G. poinformowała, że umowa o pracę, zawarta na czas określony, nie została z nią przedłużona i aktualnie przebywa na zwolnieniu lekarskim.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Sąd przeprowadza przy tym kontrolę zaskarżonego aktu według stanu rzeczy istniejącego w dacie jego wydania. Sąd zatem nie może brać pod uwagę zmian stanu faktycznego lub prawnego, który miał miejsce po wydaniu zaskarżonej decyzji, dokumentów, które powstały po jej wydaniu, itp.

Zgodnie natomiast z art. 153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej jako p.p.s.a.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że w zakresie oceny prawnej mieści się m.in. wyjaśnienie dlaczego stosowanie prawa w danym konkretnym przypadku uznane zostało za błędne i jakie zastosowanie lub interpretacja przepisów prawnych powinny mieć miejsce, aby rozstrzygnięcie organu administracji mogło być uznane za zgodne z prawem. Związanie sądu administracyjnego oceną prawną oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Zarówno organ administracji, jak i sąd, rozpoznając sprawę ponownie, obowiązani są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach.

Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.

Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.

Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS posługuje się stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności, upoważnia ubezpieczonego do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Oznacza to, że nie długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany, zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Ponadto, całkowita niezdolność do pracy musi powstać w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy). Zatem koniecznym jest legitymowanie się 5-letnim stażem ubezpieczeniowym w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy (art. 58 ust. 2 ustawy) i jest to zasada, gdy chodzi o osoby, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat oraz niezdolność ta ma powstać w czasie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu opłacania składki na ubezpieczenie emerytalno–rentowe.

O ile 18-miesięczny okres nie jest wymagany, gdy ubezpieczony posiada 25-letni staż ubezpieczeniowy, o tyle 5-letni okres ubezpieczenia w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy jest warunkiem koniecznym.

Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie cytowanego przepisu art. 83 ust. 1. Jednakże przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności, a osoba ubiegająca się o świadczenie nie może podjąć pracy (lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym) ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania.

W rozpoznawanej sprawie organ – w związku z wytycznymi zawartymi w wyroku WSA z 26 listopada 2011 r. – obowiązany był do ponownego ustalenia okresu zatrudnienia J. S. i zbadania okoliczności istnienia szczególnych, usprawiedliwiających brak wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych oraz aktualnej sytuacji finansowej skarżącej.

Prezes ZUS zawarte w wyroku wskazania co do dalszego postępowania zrealizował, podporządkowując się przy tym ocenie prawnej wyrażonej przez Sąd.

Zwrócić zatem należy uwagę, że Sąd zaaprobował stanowisko organu, iż badanie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy odnieść do uzyskiwanego przez wnioskodawcę dochodu oraz najniższego świadczenia gwarantowanego przez ZUS. Oznacza to, że działanie organu sprowadzające się do zestawienia dochodów skarżącej i wysokości najniższej emerytury było prawidłowe. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym, skoro przesłanka braku niezależnych środków utrzymania nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to należy ją oceniać, porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne (por. up. wyrok NSA z 27 września 2006 r., I OSK 1112/06, wyrok NSA z 19 maja 2011 r., I OSK 292/11, wyrok WSA w Warszawie z 29 maja 2007 r., II SA/Wa 596/07). Przyjmuje się, że ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie powołanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Za uzasadnione należy uznać stanowisko organu, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Chodzi przy tym jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu.

Najniższa emerytura od 1 marca 2011 r. wynosi 728,18 zł brutto, natomiast najniższa renta socjalna 611,67 zł. Dochód przypadający w rodzinie skarżącej w dacie rozpoznawania sprawy przez organ wynosił 875,25 zł, a zatem przewyższał te kwoty.

Zasadnie organ uznał, że kwota ta pozwalała na zaspokojenie niezbędnych podstawowych potrzeb, bo tylko takich dotyczyć może świadczenie w drodze wyjątku, choć w istocie może nie być ona wystarczająca na pokrycie wszystkich potrzeb. Na podkreślenie zasługuje przy tym, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jeżeli skarżąca uważa, że jej sytuacja materialna jest niewystarczająca do zaspokojenia potrzeb bytowych, może złożyć do właściwego miejscowo ośrodka pomocy społecznej wniosek o przyznanie takiej pomocy. Decyzja wydawana w tym przedmiocie przez właściwy organ opiera się również na uznaniu administracyjnym, ale przesłanki, które należy spełnić, żeby otrzymać taką pomoc są ujęte znacznie szerzej, niż w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Natomiast nieposiadanie wystarczających środków na utrzymanie jest zjawiskiem dość często spotykanym, nie nosi zatem cech wyjątkowości (por. wyrok NSA z 19 maja 2011 r., I OSKK 292/11).

Niespełnienie warunku braku niezbędnych środków utrzymania stanowiło wystarczającą przesłankę do odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, skoro jest to uzależnione do łącznego spełnienia przesłanek wskazanych w art. 83 ust. 1 ustawy.

Na podkreślenie zasługuje przy tym, że oceniając legalność zaskarżonej decyzji Sąd nie mógł brać pod uwagę zmienionego stanu faktycznego. Istotny – z punktu widzenia tej oceny – jest stan faktyczny istniejący w dacie rozstrzygania przez organ, a skarżąca wówczas pozostawała w zatrudnieniu. Stosunek pracy ustał 31 grudnia 2011 r., a więc pół roku po wydaniu decyzji.

Kolejną przesłanką, która w ocenie organu w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała, był brak szczególnych okoliczności, których wystąpienie przyczyniło się do niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie ze wskazaniami Sądu, zawartymi w przywołanym wcześniej wyroku, organ obowiązany był ustalić, czy ojciec dziecka podejmował leczenie choroby alkoholowej. Była to okoliczność istotna w związku z oceną wyrażoną przez Sąd, że sama choroba alkoholowa nie stanowi szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych, lecz w przypadku podjęcia leczenia, nawet nieskutecznego, w powiązaniu z niepełnosprawnością oraz odpowiednim wiekiem, a także bezrobociem strukturalnym w miejscu zamieszkania, można wskazane okoliczności rozpatrywać jako usprawiedliwiające brak wymaganego okresu ubezpieczenia.

Analiza powyższej oceny Sądu jednoznacznie wskazuje, że punktem wyjścia do ustalenia spełnienia ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności" przez zmarłego ojca dziecka było podjęcie przez niego leczenia choroby alkoholowej. Organ okoliczność tę zbadał i ustalił, że J. S. nie podejmował leczenia choroby alkoholowej, pomimo iż poddanie się takiemu leczeniu nakazał mu Sąd. Za podjęcie leczenia, nawet nieskutecznego, nie można bowiem uznać jednej wizyty w Ośrodku Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Skarżąca ustaleń tych skutecznie nie podważyła, a zastrzeżenia do instytucji, które nie zrealizowały nakazu leczenia nie mogą odnieść zamierzonego skutku. Jeżeli natomiast chodzi o stan zdrowia zmarłego, to Prezes ZUS związany jest ustaleniami poczynionymi w tym zakresie przez kompetentne organy (lekarzy orzeczników ZUS, komisji lekarskiej ZUS) i nie może ich w toku sprawy o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku podważyć. W aktach administracyjnych znajduje się orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] sierpnia 2010 r., z którego wynika, że J. S. był częściowo niezdolny do pracy od [...] maja 2002 r., zaś całkowita niezdolność do pracy datuje się na [...] czerwca 2009 r., czyli na dzień zgonu.

Skoro zatem zmarły ojciec małoletniego dziecka nie podjął leczenia choroby alkoholowej, to organ zgodnie z oceną prawną wyrażoną przez Sąd, który wyraźnie zaznaczył, że niepełnosprawności, odpowiedni wiek, bezrobocie strukturalne mogą być uznane za okoliczności szczególnie usprawiedliwiające brak wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych tylko w powiązaniu z leczeniem choroby alkoholowej, prawidłowo uznał, że w sprawie brak wymaganych ustawą okoliczności szczególnych. Zwrócić przy tym należy uwagę, że stanowisko WSA w Warszawie zawarte w wyroku z 26 stycznia 2011 r. jest zgodne z utrwalonym orzecznictwem, zgodnie z którym alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.

Jednakże w konkretnym wypadku skutki choroby alkoholowej (częściowa niezdolność do pracy) mogą i powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności. W orzecznictwie podkreśla się jednak, że nie podejmując leczenia uzależnienia alkoholowego, zwłaszcza gdy warunki ku temu są stworzone, dana osoba dokonuje świadomego wyboru dalszej drogi życiowej i wówczas alkoholizm, którego można uniknąć w drodze leczenia odwykowego, nie może być traktowany jako spełniający przesłankę ustawową "szczególnej okoliczności".

Nie można bowiem przyjąć, jak zasadnie wskazał organ, że była to okoliczność niemożliwa do przezwyciężenia.

Jak wskazuje się w orzecznictwie, tylko wówczas, gdy nie można przezwyciężyć skutków stanu wykluczającego aktywność zawodową można przyjąć wystąpienie "szczególnej okoliczności". J. S. nie był osobą ubezwłasnowolnioną i ponosił pełną odpowiedzialność za swe życiowe wybory.

Realizując wytyczne Sądu, organ ustalił ponownie okres składkowy i nieskładkowy ojca dziecka, który po przeliczeniu nie pozwolił na uznanie, że okres ubezpieczenia był adekwatny do wieku ojca dziecka. Na przestrzeni 49 lat życia J. S. uzyskał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy w wysokości 14 lat 3 miesięcy i 29 dni. W dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy, w którym powinien zostać wykazany co najmniej 5-letni okres ubezpieczenia, okres ten wynosił natomiast jedynie 3 lata 3 miesiące i 26 dni. Przy czym nie zostały – na co wskazano powyżej – szczególne okoliczności, które uniemożliwiałyby wypracowanie okresu określonego ustawą.

Reasumując, wskazać należy, że organ ponownie rozpoznając sprawę w sposób prawidłowy i kompletny, zrealizował wskazania Sądu co do dalszego postępowania, jak również zastosował się do oceny prawnej wyrażonej w wyroku z 26 stycznia 2011 r. W tych okolicznościach Sąd w składzie niniejszym, będąc związany tak jak i organ tą oceną prawną uznał, że organ, w oparciu o prawidłowo ustalony na datę wydania decyzji stan faktyczny, zasadnie uznał, że w sprawie nie zostały spełnione dwie przesłanki umożliwiające przyznanie D. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku, tj. brak niezbędnych środków utrzymania, niespełnienie warunków uprawniających do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności. Już niespełnienie jednej z tych przesłanek, w sytuacji kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ww. ustawy, samo w sobie wyklucza D. S. z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku.

Mając wszystkie powyższe okoliczności na uwadze Sąd, na zasadzie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.