Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 484/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2022-07-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marek Leszczyński, Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Dudar,, asesor sądowy WSA Barbara Romanczuk (spr.), , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 lipca 2022 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. po rozpatrzeniu odwołania M. M. od decyzji Wójta Gminy B. z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] w sprawie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem S. M., utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:

Wnioskiem z dnia [...] lutego 2022 r. M. M. wniósł o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - ojcem S. M. Do wniosku dołączono niezbędne dokumenty, w tym wypis z treści Orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w B. z dnia [...].07.2020 r. stwierdzającego trwałą niezdolność badanego do samodzielnej egzystencji od dnia [...].10.2019 r.

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] kwietnia 2022 r. Wójta Gminy B. odmówił skarżącemu ww. świadczenia pielęgnacyjnego, uzasadniając rozstrzygnięcie okolicznością, iż niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się stopniem niepełnosprawności (choć organ przyznaje, że złożono dokumentację uzasadniającą twierdzenie o istnieniu szeregu schorzeń Pani H. M.). Organ wskazał, iż z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący sprawuje opiekę przy ubieraniu, goleniu, ogrzewaniu domu, wożeniu niepełnosprawnego do lekarzy i kościoła, itp. zaś matka skarżącego sprawuje opiekę w zakresie kąpania, sprzątania, przygotowywania posiłków.

Odwołując się od powyższej decyzji M. M. powołał się szeroko na orzecznictwo TK i sądowe oraz skoncentrował się na wykazaniu, iż organ I instancji nie dokonał oceny, czy jego matka jest w stanie sprawować opiekę (wskazując na szereg jej schorzeń).

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] maja 2022 r. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W ocenie organu odwoławczego, nie pozostaje kwestią sporną w przedmiotowej sprawie, czy na gruncie obecnie obowiązujących przepisów, w kontekście wydanego przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014r. w sprawie sygn. akt K 38/13, odwołującemu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ustawy, pomimo że zostało ustalone, iż niepełnosprawność ojca - osoby objętej opieką powstała później, niż do ukończenia 18 roku życia, jak również później niż w trakcie nauki do ukończenia 25 roku życia, o czym stanowi art. 17 ust. 1b ustawy. Okoliczność ta została przesądzona już w aktualnym orzecznictwie sądowoadministracyjnym.

Kwestią sporną pozostała natomiast okoliczność, czy świadczenie pielęgnacyjne powiązane jest z obowiązkiem alimentacyjnym. Cytując art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111) organ odwoławczy podniósł, że świadczenie pielęgnacyjne jest skorelowane z obowiązkiem alimentacyjnym. Innymi słowy, aby osoba sprawująca opiekę mogła się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne (poza spełnieniem innych przesłanek), przede wszystkim musi na niej ciążyć obowiązek alimentacyjny. Kwestia obowiązku alimentacyjnego została uregulowana ustawowo i jego zaktualizowanie się wynika z przepisów prawa, a nie z woli strony. Przesłanką negatywną przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy, a mianowicie pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, w sytuacji gdy współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Na tej podstawie organ odwoławczy wskazał, powołując się w tym zakresie na liczne orzecznictwo sądów administracyjnych, że w okolicznościach niniejszej sprawy obowiązek współmałżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny dziecka wobec rodzica. Zaistnienie tych okoliczności w przedmiotowej sprawie, w ocenie składu orzekającego Kolegium, jednoznacznie wyklucza pozytywne rozpatrzenie wniosku skarżącego, bowiem matka strony, a żona osoby wymagającej opieki, H. M. (choć niewątpliwie istnieją dowody na szereg jej schorzeń) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z czym to nadal na niej spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec współmałżonka, a to wyklucza jego przejście na odwołującego się, co czyni niemożliwym przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto Kolegium wskazało, że nie jest uprawnione do badania stanu zdrowia żony niepełnosprawnego, zaś z wywiadu środowiskowego wynika, iż sprawuje ona opiekę w zakresie kąpania, sprzątania i przygotowywania zasiłków.

Skargę na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku złożył M. M. reprezentowany przez pełnomocnika r.pr. M. J. zarzucając:

1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

a) naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącemu, jako osobie sprawującej faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, należącej do kręgu osób obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym,

b) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Organ, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co doprowadziło do niekorzystnego dla Strony rozstrzygnięcia.

2. Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez Skarżącego w sytuacji w której osoba wymagająca opieki posiada żonę nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do ustalenia czy wymieniona osoba może sprawować opiekę nad mężem - co pozwoliłoby na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu Strony.

W uzasadnieniu swego stanowiska pełnomocnik skarżącego przedstawił szereg orzeczeń sądów administracyjnych i wskazał, że Pani H. M. z uwagi na wiek i zły stan zdrowia (w ostatnim czasie przeszła udar, choruje na nadciśnienie, przewlekłą chorobę niedokrwienną serca, przewlekłe zapalenie żołądka, boryka się z problemami ginekologicznymi) - z obiektywnych względów nie ma możliwości sprawowania opieki nad mężem. Nadto nie ma możliwości finansowych - które pozwoliłyby sfinansować fachową opiekę nad mężem. W toku postępowania organ zaniechał zatem ustalenia istotnych okoliczności sprawy. Prawdopodobną przyczyną takiego stanu rzeczy, był mylne przeświadczenie Organu, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim niejako automatycznie uniemożliwia ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz Skarżącego i zdejmuje z Organu obowiązek ustalenia faktycznych przyczyn niesprawowania opieki przez te osoby.

Podsumowując, powyżej sformułowane zarzuty oraz całokształt sytuacji związanej ze sprawowaniem opieki nad ojcem przez Skarżącego, pełnomocnik stwierdził, że zaskarżona decyzja dotknięta jest szeregiem wad mających bezpośredni wpływ na wynik sprawy.

Na podstawie powyższych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonych decyzji oraz zasądzenia na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Ponadto wniósł o rozpoznanie sprawy na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. w trybie uproszczonym. Do skargi została dołączona dokumentacja medyczna potwierdzająca stan zdrowia matki wnioskodawcy.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoją argumentację. Jednocześnie wskazało, że stan zdrowia matki skarżącego musi być potwierdzony orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, bowiem ani organy, ani sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiot kontroli sądowoadministracyjnej określa art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022r., poz. 329 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.". Uchybienia, które obligują do usunięcia skarżonej decyzji z obrotu prawnego określa art. 145 § 1 pkt 1 i pkt 2 P.p.s.a. i są to: zaistnienie przyczyn określonych w art. 156 K.p.a. lub w innych przepisach (wówczas sąd stwierdza nieważność decyzji w całości lub w części) bądź też naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego czy inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (wówczas sąd uchyla zaskarżoną decyzję w całości lub w części). W ocenie Sądu taka sytuacja nie zaistniała w przedmiotowej sprawie, a zatem nie było podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 poz. 111, dalej jako u.ś.r.), zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały zaś m.in. w art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Powyższy przepis wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z jego literalnego brzmienia wynika, że w każdym przypadku, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało.

W niniejszej sprawie strona skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem, który pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie zatem z powyższym, na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zaistniała przesłanka odmowy przyznania jej wnioskowanego świadczenia.

Odnosząc się w tym miejscu do zarzutów podniesionych w skardze wskazać należy, że warunkiem umożliwiającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad osobą, która pozostaje w związku małżeńskim, jest posiadanie przez małżonka tej osoby, orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie ustalono natomiast, że małżonek osoby wymagającej opieki, tj. matka strony skarżącej H. M., nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, choć dokumentacja medyczna dołączona do sprawy potwierdza szereg schorzeń.

Nawiązując w tym miejscu również do treści skargi podkreślenia wymagało, że decyzja w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest decyzją związaną, co oznacza, że organ przyznaje świadczenie wyłącznie wtedy, gdy są spełnione wszystkie wskazane w przepisach prawa przesłanki jego przyznania i nie wystąpiła żadna przesłanka negatywna. Należy podkreślić, iż organ nie może według swojego uznania przyznać świadczenia kierując się zasadami słuszności, czy też zasadami współżycia społecznego, nawet w razie ciężkiej sytuacji życiowej, która została opisana w treści skargi, w zakresie faktycznego stanu zdrowia jego matki.

Nadto należy wskazać, iż w przypadku, gdy stan zdrowia matki skarżącej ulegnie pogorszeniu, co wynika z treści skargi, może ona ubiegać się o wydanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, co umożliwi skarżącemu przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na ojca. Do daty orzekania mimo podnoszonych wielu schorzeń, skarżący nie przedstawił dowodów na okoliczność wystąpienia z takim wnioskiem.

Dopóki zatem wnioskujący o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na ojca nie wykaże, iż jego matka (żona H. M.) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, samo powoływanie się na zaawansowany wiek matki czy jej zły stan zdrowia nie stanowią wystarczającej podstawy do wyłączenia zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Skład orzekający pragnie również w tym miejscu zauważyć, że choć generalnie nie neguje faktu, iż starszy wiek (choć jest to pojęcie względne) może nieść szereg ograniczeń fizycznych (czy też innych dysfunkcji zdrowotnych), jednak nie można a priori zawsze zakładać, że każda osoba w wieku zaawansowanym musi być kwalifikowana jako osoba niepełnosprawna w znacznym stopniu.

Wypada w tym miejscu również wskazać, iż ocena w zakresie wystąpienia okoliczności, które aktualizują powstanie obowiązku alimentacyjnego osoby zobowiązanej w dalszej kolejności, w sytuacji gdy istnieje osoba zobowiązana w bliższej kolejności, może być przeprowadzana w postępowaniu cywilnym, toczącym się we właściwym sądzie powszechnym. W ramach przeprowadzonego postępowania administracyjnego, organ administracji zobowiązany był jedynie do stwierdzenia, czy zostały spełnione wskazane wyżej kryteria przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz czy nie wystąpiły przesłanki negatywne.

Mając na uwadze liczne orzeczenia przytoczone zarówno w skardze, jak i decyzji organu należy podkreślić, że stanowisko organu w tym zakresie jest prawidłowe, zaś liberalne podejście do tej kwestii tj. ustalenie czy obiektywnie dana osoba jest w stanie sprawować opiekę zostało w najnowszych orzeczeniach zakwestionowane m.in. w wyroku z dnia 26 października 2021 r. sygn. akt I OSK 700/21 (CBOSA).

W orzecznictwie wskazuje się również w szczególności, że powyższa wykładnia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Zasady tej nie można bowiem rozumieć jako nakazu identycznego traktowania wszystkich osób zobligowanych do alimentacji, gdyż więź istniejąca pomiędzy małżonkami ma zupełnie inny wymiar od powiązań rodzinnych występujących pomiędzy krewnymi. Nie można też mówić o naruszeniu art. 18 Konstytucji RP (zasada ochrony rodziny), który stanowi ogólną ramę zobowiązującą państwo do zapewnienia rodzinie pomocy i ochrony, nie konkretyzując warunków jej przyznania i pozostawiając tym samym ustawodawcy określenie form i przesłanek jej świadczenia. Okoliczność wprowadzenia przez ustawodawcę określonej kolejności dla członków rodziny w prawie do ubiegania się przez nich o przyznanie świadczenia socjalnego nie oznacza bowiem, że państwo nie wywiązuje się z obowiązku ochrony związku małżeńskiego, macierzyństwa i rodzicielstwa.

Prezentowany pogląd został wyrażony m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 8 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1035/21, 9 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2390/20, z 25 września 2020 r. sygn. akt I OSK 960/20, z 23 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 2462/19, z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, z 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 3283/14, z 27 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 1219/13, z 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14, z 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2623/12, z 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19, z 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20 (orzeczenia dostępne na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Skład orzekający w niniejszej sprawie w całości je podziela.

Nadto należy wskazać, iż w przypadku, gdy stan zdrowia matki skarżącego ulegnie pogorszeniu, może ona ubiegać się o wydanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, co umożliwi skarżącemu przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na ojca. Ponadto należy zwrócić uwagę, że niewątpliwie sytuacja rodzinna skarżącego, w tym liczne schorzenia ojca (astma, miażdżyca, zwyrodnienia stawów, zaćma oraz niedosłuch) potwierdzają, że skarżący uczestniczy i pomaga w sprawowaniu tej opieki, w tym dojazdach do lekarzy. Jednakże skarżący ma jeszcze pięcioro rodzeństwa, które również jest zobowiązane do zapewnienia pomocy ojcu, nawet jeżeli osoby te posiadają zatrudnienie. Powoływanie się zatem przez pozostałe rodzeństwo w tym zakresie na niemożność sprawowania opieki nad chorym ojcem z powodu zatrudnienia, nie wyklucza bowiem, że osoby te są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi choćby poprzez dostarczenie środków pieniężnych koniecznych do zapewnienia tej opieki, bądź też w inny sposób wspomóc skarżącego oraz jego matkę.

W związku z powyższym zdaniem Sądu organy zasadnie odmówiły wnioskodawcy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zaś podnoszone okoliczności (zły stan zdrowia matki) nie mogły stanowić podstawy do uwzględnienia skargi, tym samym zarzuty dotyczące naruszenia art. 6, art. 8, art. 9, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. były niezasadne.

Końcowo należy przytoczyć wyrok NSA z dnia 28 marca 2022 r. w sprawie sygn. akt I OSK 1244/21, gdzie potwierdzono aktualną linię orzeczniczą dotyczącą tej kwestii i wskazano, że limitowanie dostępu do świadczenia w oparciu o kryteria zobiektyzowane nie może zostać uznane za naruszenie zasady równości i sprawiedliwości społecznej. Zapewniają one dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, kryteria te nie mają także charakteru dyskryminującego i nie są niemożliwe do spełnienia, a udzielenie świadczenie nie jest oparte o uznanie organu (LEX nr 3329928).

W związku z powyższym, zdaniem Sądu organy zasadnie odmówiły wnioskodawcy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zaś trudna sytuacja rodziny skarżącego nie mogła stanowić podstawy do uwzględnienia skargi. Z tych względów, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. Sprawa na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a została rozpoznana w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem strony skarżącej.