Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 488/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie w części i umorzono postępowanie w tym zakresie
Powołane przepisy: article: art. 246 § 1 pkt 2, art. 252 § 1, art. 255
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Czesława Socha po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia T. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 19 września 2014 r., sygn. akt I SA/Ke 151/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] stycznia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie w części obejmującej odmowę zwolnienia od kosztów sądowych i umorzyć postępowanie w tym zakresie; 2. oddalić zażalenie w pozostałym zakresie.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. postanowieniem z dnia 19 września 2014 r., sygn. akt I SA/Ke 151/14, oddalił wniosek T. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] stycznia 2014 r. w przedmiocie podatku akcyzowego.

Sąd I instancji wskazał, że prawomocnym postanowieniem referendarza sądowego z dnia 11 kwietnia 2014 r. skarżący został zwolniony od ponoszenia kosztów sądowych w odniesieniu co całego postępowania sądowoadministracyjnego, a zatem także w postępowaniu kasacyjnym. Ponowne zwolnienie od kosztów sądowych byłoby niedopuszczalne, zatem wniosek skarżącego w tym zakresie podlegał oddaleniu.

W odniesieniu do wniosku skarżącego w pozostałym zakresie, Sąd przyjął, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Chodzi o to, że nie wywiązał się z obowiązku pełnego udokumentowania wszystkich okoliczności istotnych z punktu widzenia oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Choć przedstawił informacje świadczące o trudnej sytuacji finansowej, czyli brak pracy i prawa do zasiłku, nieposiadanie majątku ani oszczędności, fakt utrzymywania się jedynie dzięki pomocy siostry, to jednocześnie nie udzielił informacji, wnioskowanych zarządzeniem z dnia 31 lipca 2014 r., które mogły przedstawić jego pełną sytuację majątkową.

W ocenie Sądu, faktyczna separacja między małżonkami, którą skarżący usprawiedliwiał nienadesłanie dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej M. K., nie ma znaczenia z punktu widzenia przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.). Stan ten nie może być uznany za obiektywną przeszkodę w złożeniu informacji i dokumentów wnioskowanych przez Sąd, gdyż faktyczna separacja małżonków jest kwestią ich wyboru, nie zaś sytuacją niemożliwą do usunięcia. Małżonkowie, chcąc doprowadzić do tego, by ich wzajemne relacje nie wywierały wpływu m.in. na toczące się postępowania sądowe, powinni uregulować łączące ich stosunki przez nadanie stanowi faktycznemu znaczenia prawnego, np. poprzez separację sądową lub rozwód. Natomiast Sąd w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy nie jest uprawniony do badania rzeczywistych relacji łączących małżonków.

Z uwagi na nieprzedstawienie przez wnioskodawcę informacji dotyczących sytuacji majątkowej jego żony (skarżący pismem z dnia 11 sierpnia 2014 r. stwierdził jedynie, że jego żona posiada nieruchomość w B.), nie istniała możliwość ustalenia rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego, a zatem dokonania oceny przesłanek przyznania prawa pomocy. W takich okolicznościach Sąd nie mógł opierać się jedynie na dokumentach złożonych przez skarżącego, bo nie przedstawiały one pełnego stanu majątkowego wnioskodawcy. Tymczasem dopiero niewątpliwe stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy współmałżonka strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa.

Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący, wnosząc o jego zmianę poprzez przyznanie mu prawa pomocy poprzez ustanowienie doradcy podatkowego, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w K.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie wskazać należy, że błędne było oddalenie przez Sąd I instancji wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych z tego powodu, że w tym przedmiocie zapadło już prawomocne rozstrzygnięcie referendarza sądowego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, skoro skarżący został w tej sprawie zwolniony od kosztów sądowych, niedopuszczalne jest ponowne orzekanie w tym przedmiocie. Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dopuszcza w art. 249 możliwość cofnięcia przyznania prawa pomocy w całości lub w części, jednak w okolicznościach niniejszej sprawy przepis ten nie miał zastosowania. Podobnie, nie miał zastosowania przepis art. 165 tej ustawy, zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. W związku z tym, w przypadku ponownego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, w sytuacji gdy pozytywne dla strony rozstrzygnięcie w tym przedmiocie już zapadło, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że postępowanie w tym zakresie stało się bezprzedmiotowe i podlegało umorzeniu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Odnosząc się do zaskarżonego postanowienia w części oddalającej wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że jest ono zgodnie z prawem.

Zgodnie z art. 199 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-263 tej ustawy instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na wnioskodawcy. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 tej ustawy). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W rozpoznawanej sprawie, Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, uznając, że nie było możliwe dokonanie oceny jego sytuacji majątkowej.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd I instancji ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do sytuacji, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. W przypadku, gdy skarżący pozostaje w związku małżeńskim, nie można – badając jego sytuację materialną – ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów skarżącego, ale należy również uwzględnić sytuację majątkową i dochody jego współmałżonka.

Sąd I instancji trafnie uznał, że skarżący nie przedstawił rzetelnie swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej. W związku z tym na podstawie art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wezwał skarżącego do przedłożenia wskazanych dokumentów źródłowych. Wbrew stanowisku skarżącego należy przyjąć, że wezwanie takie może obejmować także dokumenty źródłowe obrazujące dochody i obciążenia finansowe osoby pozostającej w związku małżeńskim z osobą wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Wskazać również należy, że przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Stosownie do art. 27 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (j.t. Dz.U. z 2012 r., poz. 788), małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej ani pozostawanie w separacji faktycznej.

W takiej sytuacji należy stwierdzić, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. zasadnie uznał, że T. K., ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ponieść kosztów z tym związanych. Okoliczność ta nie pozwala uwzględnić złożonego wniosku, jako że w orzecznictwie za dominujący uznano pogląd, w świetle którego w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji rodzinnej bądź finansowej lub podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy.

Z tych wszystkich powodów, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie w części obejmującej odmowę zwolnienia od kosztów sądowych i umorzył postępowanie w tym zakresie, na podstawie art. 189 w związku z art. 197 § 2 w zw. z art. 161 § 1 pkt 3 i art. 239 pkt 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oraz oddalił zażalenie w pozostałym zakresie, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.