Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 450/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2018-08-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 2, ust. 3 i ust. 3a, art. 24 ust. 1 i ust. 5
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: art. 95 ust. 1 pk 1-3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Gocki Sędziowie: Sędzia NSA Jerzy Krupiński Sędzia WSA Anna Wójcik (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Iwona Dąbrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 sierpnia 2018 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28, art. 28 ust 3a oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 963 z późn.zm. – dalej w skrócie "u.s.u.s."), po rozpatrzeniu wniosku H. K. (dalej określana jako: skarżąca, zobowiązana, strona) z dnia 28.10.2015 r. w sprawie umorzenia odsetek od należności niepodlegających abolicji umorzenia odsetek w łącznej kwocie 28346,90zł, w tym:

- od składek na ubezpieczenia społeczne za okres 02/1999, 04/1999-08/2000, 10/2000- 02/2003 w kwocie 23073,00 zł,

- od składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 02/1999-12/2000, 04/2001, 06/2001- 02/2003 w kwocie 3614,90 zł,

- od składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 03/1999-03/2001, 07/2001, 09/2001-02/2003 w kwocie 1659,00 zł.

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:

Strona, prowadząc pozarolniczą działalność gospodarczą (sklep) była płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w okresie od 01 stycznia 1999 r. do 16 lutego 2003 r.

Wnioskiem z dnia 28 października 2015 r. zwróciła się o umorzenie odsetek naliczonych od składek niepodlegających ustawie z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551, zwanej dalej ustawą abolicyjną). Jednocześnie wniosła o prolongatę terminu zapłaty pozostałych zobowiązań wskazując, że nie jest w stanie spłacić zadłużenia do dnia 16 listopada 2015 r., która to data jest ostatecznym terminem uregulowania kwot niepodlegających umorzeniu na podstawie przepisów ustawy abolicyjnej.

Decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 121 ze zm. - dalej: u.s.u.s.), Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu odmówił umorzenia odsetek za zwłokę, obliczonych wówczas na łączną kwotę 34.661,49 zł, w tym:

- na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres: 02/1999 r., 04/1999 r.- 08/2000 r., 10/2000 r.- 02/2003 r., w wysokości 27.133,53 zł, (naliczonych na dzień 28.10.2015 r.),

- na ubezpieczenie zdrowotne za okres: 02/1999 r.- 02/2003 r., w wysokości 5.521,82 zł (naliczonych na dzień 28.10.2015 r.).

- na Fundusz Pracy za okres: 03/1999 r.- 03/2001 r., 07/2001r., 09/2001r. - 02/2003 r., w wysokości 2.006,14 zł (naliczonych na dzień 28.10.2015 r.)

Odmowę umorzenia Zakład uzasadnił stwierdzeniem, że w sprawie nie zaistniała żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. a jednocześnie zebrany materiał dowodowy nie dawał podstaw do uznania, że zostały spełnione przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 - dalej w skrócie "rozporządzenie") pozwalające na umorzenie składek pomimo ich całkowitej nieściągalności.

Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Prezesa ZUS z dnia [...], jednakże Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 30 czerwca 2016 r. w sprawie o sygn. akt I SA/Op 203/16 uchylił ją i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. Sąd stwierdził, że zarówno organ odwoławczy, jak też organ I instancji nie poczyniły wystarczających ustaleń w zakresie ewentualnego przedawnienia należności, pomimo że obowiązkiem organów było wyjaśnienie treści podstawy prawnej i okoliczności faktycznych skutkujących uznaniem, że nie doszło do przedawnienia należności mających podlegać ewentualnemu umorzeniu. W szczególności, że w okolicznościach sprawy najstarsze należności dotyczyły lutego 1999 roku. Sąd wskazał również na potrzebę odniesienia się, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, do treści art. 24 ust. 5 u.s.u.s. przez pryzmat jego zgodności ze standardami konstytucyjnymi, wskazując na potrzebę wykładni tego przepisu w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego w z dnia 8 października 2013 r. (sygn. akt SK 40/12, opubl. OTK-A 2013, Nr 7, poz. 97) stwierdzającego, że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP (ze względu na tożsamość regulacji).

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ odwoławczy decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy decyzję Zakładu z dnia [...]. Obie te decyzje zostały uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie o sygn. akt I SA/Op 43/17. Zdaniem Sądu, nadal nie została w pełni wyjaśniona kluczowa w sprawie kwestia wymagalności mających podlegać umorzeniu odsetek naliczonych od nieopłaconych w terminie składek, gdyż w dalszym ciągu, mimo uzupełnienia materiału dowodowego i ponownej jego analizy, nie pozwalał on dokonać jednoznacznej oceny, w jakiej wysokości należności istnieją oraz czy odsetki za zwłokę zostały określone w sposób prawidłowy. W treści decyzji wskazano co prawda na określone okoliczności dotyczące podejmowanych ze strony Zakładu czynności egzekucyjnych względem zobowiązanej, jednakże dalsza analiza ich skutków nie mogła zostać uznana za wystarczającą. Na tle dostrzeżonych przez Sąd nieprawidłowości w doręczeniu stronie odpisów tytułów wykonawczych i wykazywanych przez nią przed Sądem okresach nieobecności w kraju mogły – zdaniem Sądu - zrodzić się poważne wątpliwości, wymagające wyjaśnienia w dalszym postępowaniu, co do skuteczności podejmowanych w oparciu o te tytuły wykonawcze dalszych czynności egzekucyjnych i ich wpływu na bieg termu przedawnienia. Niezbędnym stało się zatem poczynienie dokładnych ustaleń, kiedy została podjęta pierwsza czynność zmierzająca do ściągnięcia składek i którego dnia strona została o niej powiadomiona, gdyż z tym dniem mogła nastąpić przerwa biegu terminu przedawnienia (do 31 grudnia 2002 r.) lub jego zawieszenie (od 1 stycznia 2003 r.).

W związku z dokonanym zabezpieczeniem hipotecznym na nieruchomości skarżącej (na podstawie decyzji Zakładu z dnia [...]) Sąd wskazał też na niewyjaśnioną w pełni kwestię prowadzenia przez Zakład czynności egzekucyjnych wykraczających poza przedmiot hipoteki, np. z innych składników majątkowych dłużnika. Równocześnie uznał za niewystarczające poprzestanie przez organ jedynie na przytoczeniu informacji o: wystawieniu tytułów wykonawczych, przekazaniu ich do organu egzekucyjnego, prowadzeniu postępowania egzekucyjnego i jego zawieszeniu w związku z postępowaniem abolicyjnym, bez pogłębionej analizy skutków wynikających z tych działań, ich prawidłowości i skuteczności dla biegu terminów przedawnienia poszczególnych należności. Miało to istotne znaczenie dla prawidłowości obliczenia wysokości należnych odsetek, o których umorzenie ubiega się skarżąca.

W tych okolicznościach za przedwczesną uznał Sąd ocenę poczynionych przez organy ustaleń co do sytuacji majątkowej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącej w kontekście spełnienia przesłanek dotyczących umorzenia zaległości, a to z uwagi na stwierdzone nieprawidłowości ustaleń dotyczących istnienia bądź nieistnienia należności mających podlegać umorzeniu.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy (ww. wyrok uprawomocnił się) wydane zostało opisane na wstępie rozstrzygnięcie, którym Zakład odmówił skarżącej umorzenia odsetek od należności z tytułu składek.

Dokonując ponownych ustaleń w tej sprawie na podstawie uaktualnionego materiału dowodowego Zakład ponownie ocenił, że nie zostały spełnione przesłanki z art. 28 ust. 3 us.u.s., albowiem wobec skarżącej jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, które co prawda jest zawieszone w związku z brakiem uprawomocnienia się decyzji kończącej postępowanie abolicyjne (sprawa w toku w sądzie), ale wskutek tego nie można przesądzić jego wyniku, a zatem i skuteczności działań egzekucyjnych. Organ przedstawił stan i przebieg tego postępowania w odniesieniu do każdego rodzaju składek, które jako nieuiszczone generowały powstanie odsetek, a zatem w odniesieniu do składek na: ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i na FPiFGŚP, za poszczególne okresy rozliczeniowe. Jak wynikało z tych ustaleń, Naczelnik US w [...] prowadzący postępowania egzekucyjne wobec skarżącej umorzył te postępowania postanowieniami z dnia [...] wydanymi na podstawie art. 59 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2017 r., poz. 1201) dalej jako "u.p.e.a."), w odniesieniu do wymienionych przez organ tytułów wykonawczych. Ponadto, jeśli chodzi o wymienione przez organ konkretne tytuły wykonawcze w zakresie składek, powołał się na fakt wszczęcia przez Naczelnika US w [...] w dniu 19 lutego 2002 r. postepowania egzekucyjnego za okres 01/2000-08/2001, które jednak w dniu 2 października 2013 r. zostało zawieszone w związku z wnioskiem o abolicję. Skarżąca złożyła bowiem wniosek o umorzenie należności podlegających abolicji na podstawie ustawy abolicyjnej, która reguluje umarzanie niezapłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i na FPiFGSP osób obowiązkowo podlegających tym ubezpieczeniom z tytułu prowadzenia działalności w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 2009 r. Działając w oparciu o przepisy tej ustawy Zakład wydał w dniu [...] decyzję nr [...] o odmowie umorzenia tej należności, od której skarżąca złożyła odwołanie i sprawa jest w trakcie jej rozpoznawania przed sądem. Fakt zawieszenia postępowania egzekucyjnego (w związku z niezakończonym postępowaniem abolicyjnym) uniemożliwia z kolei stwierdzenie przesłanek całkowitej nieściągalności. Ponadto wobec skarżącej nie była prowadzona egzekucja z nieruchomości, a taki majątek, w postaci udziału w nieruchomości gruntowej (gospodarstwo rolne o pow. 1,8 ha) i domu o pow. 110 m2, skarżąca posiada.

Opisując stan sprawy w zakresie ustanowienia hipoteki na tej nieruchomości Zakład wskazał na wydaną w dniu [...] decyzję o wysokości zadłużenia z tytułu składek za okres od lutego 1999 r. do lutego 2003 r. (a zatem co do wszystkich należności), której odbiór potwierdził dorosły domownik – mąż skarżącej A. K. i która zawierała pouczenie o możliwości zabezpieczenia na nieruchomości. Wnioskiem z dnia 23 października 2003 r. Zakład wystąpił do Sądu Rejonowego w [...][...] Wydział Ksiąg Wieczystych o dokonanie wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości [...] w kwocie 41.729,80 zł oraz odsetek naliczonych od dnia wymagalności do dnia zapłaty. Zawiadomieniem z dnia 19 grudnia 2003r. Sąd Rejonowy w [...] dokonał wpisu hipoteki na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

W związku z prawidłowo ustanowionym zabezpieczeniem hipotecznym Zakład stwierdził, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 (sygn. akt. SK 40/12) nie ma wpływu na stosowanie art. 24 ust 5 u.s.u.s., gdyż wyrok ten wywiera wpływ jedynie na zabezpieczenia hipoteczne ustanowione na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w okresie od 01 stycznia 1999r. do 31 grudnia 2002 r., gdzie należności, pomimo zabezpieczenia hipoteką, przedawniają się na zasadach ogólnych. Odnośnie zabezpieczeń hipotecznych dokonanych po 31 grudnia 2002 r. sytuacja prawna zdaniem Zakładu była inna, gdyż "od 01 stycznia 2003 r. obowiązuje przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s., na który wyrok Trybunału pozostaje bez wpływu, "ponieważ nie było to przedmiotem orzekania".

Reasumując stwierdzono, że na obecnym etapie postępowania Zakład nie może uznać, aby wobec skarżącej zachodziły przesłanki całkowitej nieściągalności.

Nie stwierdzono również spełnienia przesłanek umorzenia należności mimo braku ich całkowitej nieściągalności, określonych w § 3 rozporządzenia, przedmiotowo wszakże ograniczonych do składek w części finansowanej przez płatnika (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). W tym zakresie, odnośnie do opisanej w punkcie 1 paragrafu 3 rozporządzenia przesłanki "gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych" Zakład wskazał na: 1) fakt pobierania przez skarżącą świadczenia rentowego (renta rodzinna w wysokości 1012,63zł brutto, 863,49zł netto) oraz 2) wykonywanie przez skarżącą od dnia 7 czerwca 2017 r. umowy agencyjnej w firmie A SP. z o.o. S.K., gdzie za miesiąc 08/2017 podstawa wymiaru składek wyniosła kwotę 699,38zł. Odnosząc te wielkości do kryterium dochodowego uprawniającego do świadczeń z pomocy społecznej w wysokości 514,00 zł (ustawa z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (j.t. Dz. U. 2016. 930 ze zm.), do kwoty minimum egzystencji ogłaszanego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych wynoszącej w 2016 r. dla 1-osobowego gospodarstwa pracowniczego kwotę 555,02 zł oraz do wysokości kosztów utrzymania na podstawie danych statystycznych ogłaszanych przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w sprawie wysokości minimum socjalnego za grudzień 2016 r., które określa wysokość kosztów utrzymania gospodarstwa pracowniczego 1-osobowego w kwocie 1101,07zł organ stwierdził brak podstaw do uznania, że omawiana przesłanka została, w przypadku skarżącej, spełniona. Jednocześnie podkreślił, że w tych ustaleniach oparł się na dostępnych mu danych, o których miał wiedzę z urzędu, albowiem mimo wezwania strony w toku ponownie prowadzonego postępowania, do przedstawienia uaktualnionych danych dotyczących stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej, nie przedstawiła ona dokładnych informacji, jak również dowodów (rachunków), które pozwoliłyby zweryfikować jej aktualną sytuację finansową i rodzinną. W takim zatem przypadku, gdy strona nie prowadzi już działalności gospodarczej, nie ujawnia kosztów prowadzenia gospodarstwa domowego i utrzymania mieszkania oraz nie wskazuje, z kim prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, to nie można organowi rozpatrującemu sprawę zarzucić zaniechanie wyjaśnienia stanu faktycznego i oceny wniosku skarżącej w kontekście ustalonego stanu faktycznego.

Tak samo Zakład ocenił pozostałe dwie przesłanki opisane w § 3 rozporządzenia, a mianowicie: pkt 2) poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić osobę zobowiązaną możliwości dalszego prowadzenia działalności i pkt 3) przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca osobę zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W odniesieniu do sytuacji opisanej w pkt 2 stwierdzono, że strona nie udowodniła ani nie wskazywała, iż zdarzenia takie wystąpiły w trakcie prowadzonej działalności gospodarczej i miały negatywny wpływ na prowadzoną działalność. Również co do przesłanki opisanej w pkt 3 § 3 rozporządzenia strona nie wskazała jak również nie przedłożyła dokumentacji potwierdzającej opisane w tym przepisie okoliczności dotyczące sytuacji zdrowotne.

Zakład, rozważając następnie kluczową dla sprawy kwestię przedawnienia poszczególnych należności składkowych i uwzględniając ocenę prawną wyrażoną w WSA w Opolu z dnia 5 kwietnia 2017 r. sygn. akt I SA/Op 43/17, w pierwszej kolejności wskazał na zmieniające się w tym zakresie regulacje prawne (art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i dodawane w wyniku kolejnych nowelizacji dalsze jednostki redakcyjne tego artykułu, normujące przedawnienie należności). Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074 ze zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Mocą powołanej ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. został także zmieniony art. 24 ust. 5, dodano także do art. 24 ust. 5a-5d. Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od dnia 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. według zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty wymagalności składek, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego".

Organ podkreślił, że przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu:. "nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia" nie został przez ustawodawcę wyeliminowany z obiegu prawnego i nadal obowiązuje (skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego SK 40/12 nie dotyczył tej normy prawnej). Z tego też powodu, a więc z uwagi na zabezpieczenie hipoteczne dokonane w KW nr [...] na podstawie decyzji Zakładu z dnia [...], należności objęte tym wpisem nie uległy przedawnieniu (składki za okres 02/1999, od 04/1999 do 08/2000, od 10/2000 do 08/2001, od 12/2001 do 11/2002, na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 02/1999 do 11/2002, na Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 03/1999 do 03/2001, 07/2001, od 12/2001 do 11/2002).

Przyjmując, iż nie doszło do przedawnienia tych należności (niezależnie od ustanowienia hipoteki), organ powołał się na zawieszenie biegu terminu przedawnienia, z uwagi na: 1) postępowanie restrukturyzacyjne na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (składki za okres od 02/1999 do 11/2001 na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy), 2) postępowanie egzekucyjne (ale tylko w zakresie składek za okres od 12/2002 do 02/2003 – w tym zakresie stwierdzono bowiem, że odnośnie do pozostałych okresów rozliczeniowych egzekucja została wdrożona bez podstawy prawnej jako że deklaracje rozliczeniowe nie zawierały pouczenia wobec czego wszczęcie postępowania egzekucyjnego za te okresy nie skutkowało zawieszeniem biegu terminu przedawnienia) i 3) postępowanie o umorzenie należności na podstawie ustawy abolicyjnej w okresach: od 22.03.2013 r. (wpływ pierwszego wniosku o abolicję) do dnia 31.01.2015 r. (data uprawomocnienia się decyzji [...] z dnia [...] o odmowie umorzenia), oraz od 15.07.2014 r. (wpływ drugiego wniosku o abolicję) do nadal (brak prawomocności decyzji nr [...] z dnia [...] o odmowie umorzenia - sprawa w sądzie). Biorąc pod uwagę fakt, iż należności na ubezpieczenie społeczne za okres 02/1999, od 04/1999 do 08/2000, od 10/2000 do 08/2001, od 12/2001 do 11/2002, na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 02/1999 do 11/2002, na Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 03/1999 do 03/2001, 07/2001, od 12/2001 do 11/2002, nie uległy przedawnieniu ponieważ są zabezpieczone hipoteką, odsetki od w/w składek zostały naliczone na dzień przedawnienia.

Natomiast należności na ubezpieczenia społeczne, Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 09/2001 do 11/2001, od 12/2002 do 02/2003 oraz na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 12/2002 do 02/2003 na dzień 15.07.2014 r. (tj. na dzień złożenia wniosku o abolicję) nie uległy przedawnieniu i są należne wraz z odsetkami wyliczonymi do dnia zapłaty włącznie.

W załącznikach nr 1, 2 i 3 ujętych w zaskarżonej decyzji na stronach od 15 do 26, organ przedstawił tabelaryczne zestawienia poszczególnych należności składkowych, uwzględniające następujące dane: okres rozliczeniowy, rodzaj Funduszu, wysokość składki niepodlegającej abolicji, okres zawieszenia biegu terminu przedawnienia (w datach od –do, ze wskazaniem przyczyny zawieszenia), zabezpieczenie hipoteczne, data naliczania odsetek, kwota odsetek i razem składka i odsetki.

Z przedstawionych zestawień wynikało, że:

1) – załącznik nr 1: w przypadku składek na FUS, zabezpieczonych hipoteką, to poczynając od lutego 1999 r. do sierpnia 2001 r. włącznie, bieg terminu przedawnienia był zawieszony od 15 listopada 2002 r. do dnia 23 kwietnia 2004 r. jedynie z uwagi na postępowanie restrukturyzacyjne a jako datę naliczania odsetek wskazano 24 sierpnia 2010 r. W dalszych okresach tj. od września 2001 r. do listopada 2001 r. taką dodatkową podstawę zawieszenia terminu (obok postępowania restrukturyzacyjnego) stanowiły: abolicja i wniosek od 22 marca 2013 r. do 31 stycznia 2015 r. oraz abolicja i II wniosek od 15 lipca 2014 r. do nadal (brak prawomocnej decyzji) – za te trzy miesiące odsetki naliczono na dzień złożenia wniosku o umorzenie czyli 28 października 2015 r. Za miesiące od grudnia 2001 do listopada 2002 r. nie wystąpiły żadne zdarzenia przerywające lub zawieszające bieg terminu (a tylko hipoteka), wobec czego odsetki naliczono odpowiednio do upływu 10 lat od terminu ich wymagalności (odpowiednio od 16 stycznia 2012 r. do 17 grudnia 2012 r.) – oznaczało zdaniem organu, ze gdyby nie hipoteka, należności (i odsetki od nich) przedawniłyby się z upływem tych 10 lat. Za dalsze okresy tj. od grudnia 2012 r. lutego 2003 r. końcowa data naliczania odsetek od składek to 28 października 2015 r. (dzień złożenia wniosku o umorzenie – zdaniem organu nie są to należności przedawnione, nie tylko z uwagi na zabezpieczenie hipoteką, ale także z uwagi na: postępowanie egzekucyjne od dnia 13 października 2010 r. do nadal; abolicja - I wniosek - od 22 marca 2013 r. do 31 stycznia 2015 r.; abolicja - II wniosek - od 15 lipca 2014 r. do nadal – brak prawomocnej decyzji.

2) – załącznik nr 2: należne składki na FUZ niepodlegające abolicji . W tym przypadku za okres od lutego 1999 r. do listopada 2002 r. brak było zdarzeń skutkujących zawieszeniem biegu terminu przedawnienia, natomiast należności te były zabezpieczone hipoteką skutkiem czego odsetki naliczano do upływu terminu przedawnienia, który w tym okresie upływał w odniesieniu do poszczególnych składek odpowiednio do 16 marca 2004 r. do 17 grudnia 2012 r. Zawieszenie biegu terminu przedawnienia za okresy od grudnia 2002 r. do lutego 2003 r. było spowodowane przez: prowadzone postępowanie egzekucyjne od 13 października 2010 r. do nadal; abolicja I wniosek: od 22 marca 2013 r. do 31 stycznia 2015 r.; abolicja II wniosek: od 15 lipca 2014 r. do nadal (brak prawomocnej decyzji). Również tu wszystkie należności zostały zabezpieczone hipoteką, a kwotę odsetek naliczono na dzień 28 października 2015 r. jako dzień złożenia wniosku o umorzenie odsetek.

3) załącznik nr 3: należne składki na Fundusz Pracy i FGŚP niepodlegające abolicji wraz z odsetkami. Zdarzeniami zawieszającymi bieg terminu przedawnienia za okres składkowy od marca 1999 r. do marca 2001 r. oraz za lipiec 2001 r. były: postępowanie restrukturyzacyjne w okresie od 15 listopada 2002 r. do 23 kwietnia 2004 r., wskutek czego składki te (gdyby nie ustanowienie hipoteki) przedawniłyby się w dniach odpowiednio: od 24 września 2010 r. do 24 stycznia 2013 r. (poz. od 1 do 26 załącznika nr 3). Natomiast należności za okres od września do listopada 2001 r. , niezależnie od ustanowienia hipoteki, nie uległy przedawnieniu z uwagi na zawieszenie biegu tego terminu ze względu na: prowadzone postępowanie restrukturyzacyjne od 15 listopada 2002 r. do 23 kwietnia 2004 r., abolicję - I wniosek - od 22 marca 2013 r. do 31 stycznia 2015 r.; abolicję - II wniosek - od 15 lipca 2014 r. do nadal – (brak prawomocnej decyzji). Składki za dalsze okresy, tj. od grudnia 2001 r. do listopada 2002 r. były tylko zabezpieczone hipoteką, a ich podstawowy okres przedawnienia upłynąłby w dniach odpowiednio od 16 stycznia 2012 r. do dnia 17 grudnia 2012 r.

Składki za okresy od grudnia 2002 r. do lutego 2003 r. nie uległy przedawnieniu z uwagi na zdarzenia zawieszające bieg tego terminu, czyli: postępowanie restrukturyzacyjne od 13 października 2010 r. do nadal, abolicję – II wniosek – w okresie od 22 marca 2013 r. do 31 stycznia 2015 r., abolicję i II wniosek od 15 lipca 2014 r. do nadal (brak prawomocnej decyzji). W tej ostatniej grupie przypadków kwota odsetek została naliczona na dzień złożenia wniosku o umorzenie.

W podsumowaniu rozważań dotyczących kwestii przedawnienia należności składkowych Zakład stwierdził, że zdarzeniami wywołującymi w rozpatrywanej sprawie zawieszenie biegu terminu przedawnienia są:

- postępowanie restrukturyzacyjne na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publiczno-prawnych od przedsiębiorców za okres od 01/1999 do 11/2001 na ubezpieczenia społeczne i na Fundusz Pracy,

- postępowanie egzekucyjne za okres od 12/2002 do 02/2003,

- postępowanie w sprawie umorzenia należności na podstawie ustawy z dnia 09 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (ustawa abolicyjna).

Natomiast mimo tego, że należności za okres od 02/1999 do 08/2001 oraz od 01/2002 do 11/2002 były objęte postępowaniem egzekucyjnym, to – co zauważył organ - egzekucja została wdrożona bez podstawy prawnej, deklaracje rozliczeniowe za wskazany okres nie zawierały pouczenia i postępowanie egzekucyjne za w/w okres nie zawiesiło biegu terminu przedawnienia.

Nade wszystko jednak całość należności z tytułu wszystkich ww. składek jest zabezpieczona hipoteką na nieruchomości o nr KW [...] na podstawie decyzji [...] z dnia [...] i nie ulega ona przedawnieniu.

W skardze na tę decyzję wniesionej w trybie art. 52 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz.1302 – dalej jako: P.p.s.a.) skarżąca (działająca wówczas samodzielnie) zakwestionowała zasadność prowadzenia postępowania restrukturyzacyjnego (winno być ono, jej zdaniem, automatycznie zakończone z dniem zakończenia przez podmiot działalności gospodarczej - tu: 17 lutego 2003 r.). Wadliwe jest przyjmowanie przez organ innych dat prowadzenia działalności z uwagi na pobyt skarżącej w latach 2001-2012 we [...]. Wszelkie wyliczenia oparte na zawieszonym terminie w okresie od 15 listopada 2002 do 23 kwietnia 2004 r. są błędne. Również wskazane przez organ postępowanie egzekucyjne nie uwzględniło przedawnienia należności, dlatego bezzasadnie ściągnięto przedawnione składki na kwotę kilku tysięcy złotych. Nie ma też dowodów na to, że dokumenty okazane poprzednio na rozprawie podpisał A. K. Nawet gdyby podpisał on adresowane do niej dokumenty (strona przebywała wówczas we [...]), to – z uwagi na jego stan zdrowia – nie ma pewności, czy miał świadomość znaczenia dokonywanych czynności.

W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Złożony na rozprawie w dniu 10 stycznia 2018 r. wniosek o dopuszczenie do udziału w sprawie M. K., P. K. i S. K. – następców prawnych zmarłego A. K. został przez tut. Sąd oddalony, a Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 10 maja 2018 r. sygn. akt I GZ 129/18 zażalenie na to postanowienie oddalił.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zaskarżona decyzja podlega uchyleniu.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia naruszenia przez organy administracji przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji. Nadto, stosownie do art. 134 § 1 tej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (z zastrzeżeniem niemającym w tej sprawie zastosowania).

Kontrolując w tak zakreślonej kognicji zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził istnienie podstaw do jej uchylenia, a to z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a.). Doszło bowiem do naruszenia przez organ przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. poprzez jego wykładnię dokonaną z pominięciem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r. w sprawie K 40/12. Niewłaściwe rozważenie wpływu tego wyroku na interpretację normy zawartej w art. 24 ust. 5 u.s.u.s, wbrew wskazaniom zawartym w wydanych w tej sprawie wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, stanowi również o naruszeniu przepisu art. 153 P.p.s.a.

Już bowiem poprzednio, orzekając dwukrotnie w sprawach o umorzenie odsetek od nieopłaconych w terminie należności z tytułu składek, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu (w wyrokach: z dnia 30 czerwca 2016 r. o sygn. akt I SA/Op 203/16 i z dnia 5 kwietnia 2017 r. o sygn. akt I SA/Op 43/17) zwracał uwagę na znaczenie, przy wykładni przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s., wymienionego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wynikało to z ugruntowanego, na tle rozpoznawania spraw takich jak przedmiotowa, poglądu prezentowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych, że niedopuszczalne jest objęcie takim postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. Nakłada to na organy administracji rozpatrujące wniosek o umorzenie należności składkowych obowiązek prawidłowego ustalenia istnienia tych należności (odsetek od nich) jako stanowiących przedmiot postępowania, według stanu na dzień wydania decyzji, przy prześledzeniu zmieniającego się stanu prawnego, a zatem również z uwzględnieniem kolejnych nowelizacji przepisu art. 24 ust. 4 i nast. u.s.u.s., w tym mającego szczególne znaczenie w tej sprawie art. 24 ust. 5 tej ustawy. Dla prawidłowego zastosowania właściwych regulacji prawnych miały też istotne znaczenie normy intertemporalne, jako rozstrzygające o zastosowaniu, bądź, nie, nowych regulacji prawnych do stanów faktycznych już zaistniałych, ale trwających w czasie. Konieczność określenia prawidłowej wysokości zobowiązania ciążącego na zobowiązanym wynika nie tylko ze względu na potrzebę ustalenia, czy istnieje przedmiot postępowania ale również z tego powodu, że wielkość należności, umorzenia których domaga się strona, ma znaczenie dla oceny możliwości ich spłaty bez zagrożenia (lub też z zagrożeniem) dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny (przesłanka z § 3 pkt 1 rozporządzenia). Przy rozstrzyganiu tej kwestii zawsze niezbędne jest bowiem zestawienie wielkości należności, o umorzenie których wnosi strona, z jej możliwościami płatniczymi, dochodami i stanem majątkowym.

Akta sprawy wskazują, że w toku ponownego rozpoznania sprawy organ podjął działania zmierzające do poczynienia takowych ustaleń oraz podał w uzasadnieniu decyzji, które z należności, z którymi związane są dochodzone we wniosku o umorzenie odsetki, w jakiej wysokości i z jakich przyczyn według niego nie uległy przedawnieniu na dzień podjęcia decyzji. Odnośnie do spornej kwestii wyłączenia przedawnienia z uwagi na zabezpieczenie hipoteką należności składkowych stwierdził, że wyrok TK z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt SK 40/12, jako uznający za niezgodny z Konstytucją RP przepis art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., nie ma w tej sprawie, jako dotyczącej należności z tytułu składek, zastosowania. Dotyczy on bowiem odrębnej regulacji, normującej przedawnienie zobowiązań podatkowych i zamieszczonych w odrębnej ustawie. Skoro zatem konstytucyjność przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nie została wyraźnie podważona, to nie można odstąpić od jego stosowania. Dodatkowo zauważył, że ustanowienie hipoteki skutkuje wyłączeniem przedawnienia w odniesieniu do przypadków ustanowienia hipoteki zabezpieczającej należności składkowe w okresie do dnia 31 grudnia 2002 r.

Prawidłowość tego ostatniego stwierdzenia zastrzeżeń nie budzi, ale dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie ma to znaczenia, gdyż wpis hipoteki został dokonany już po 1 stycznia 2003 r.

Jeśli chodzi o regulacje prawne mające znaczenie dla rozstrzygnięcia zaistniałego sporu wskazać trzeba, że na mocy ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074 ze zm.) został zmieniony art. 24 ust. 5, który otrzymał brzmienie: "nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia."

W przywołanym powyżej wyroku z dnia 8 października 2013 r., SK 40/12 opubl. OTK-A 2013, Nr 7, poz. 97 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. Przepis ten stanowił, że nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki. Zdaniem Trybunału, przepis ten różnicuje w istotny sposób zakres czasowy odpowiedzialności podatników w zależności od arbitralnego i przypadkowego kryterium, tj. posiadania lub nieposiadania składników majątkowych pozwalających na ustanowienie zabezpieczenia w formie hipoteki przymusowej. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż nie widzi powodu do tego, aby akurat to właściciele nieruchomości mieli dożywotnio odpowiadać za należności podatkowe. Nie do obrony jest np. teza, że są to podmioty szczególnie zamożne, wobec czego nie ma powodu do przyznawania im dobrodziejstwa przedawnienia. Ich ogólna sytuacja finansowa może być gorsza niż podmiotów, których należności są zabezpieczone np. gwarancją bankową, czy zajęciem wierzytelności na rachunkach bankowych i wygasają po upływie ustawowych terminów. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, art. 70 § 6 O.p. w powyższym brzmieniu powoduje, że przedawnienie w odniesieniu do podatników, których należności zabezpieczono hipoteką przymusową w toku kontroli podatkowej, staje się instytucją pozorną i wydrążoną z treści, co jest bezwzględnie niedopuszczalne. Trybunał stwierdził, że wprawdzie ustawodawca dysponuje dużym marginesem swobody decyzyjnej określania zasad i terminów przedawnienia należności podatkowych, jednak granice dla działań prawodawczych wyznaczają zasady, wartości i normy konstytucyjne, które zabraniają tworzenia instytucji pozornych, niesprawiedliwych, nadmiernie ograniczających prawa podatnika oraz podważających jego zaufanie do państwa i stanowionego przez nie prawa. Warunków tych nie spełniałoby rozszerzenie zasad przewidzianych w zaskarżonym przepisie na wszystkie należności, które w toku kontroli podatkowej zostały zabezpieczone w jakikolwiek sposób. Taka operacja nie doprowadziłaby bowiem do zrównania sytuacji wszystkich podatników (w dalszym ciągu przedawniałyby się zobowiązania podatkowe osób nieposiadających żadnego majątku), z których część byłaby "dożywotnimi" dłużnikami państwa.

W związku z tym orzeczeniem trybunalskim koniecznym jest wskazanie, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że również wykładnia obecnie obowiązującego przepisu art. 70 § 8 O.p. (innej jednostki redakcyjnej art. 60, ale zachowującej zasadnicze brzmienie ówczesnego § 6 art. 70 O.p.) powinna być dokonywana w kontekście zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r. zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 O.p. Mają one bowiem także zastosowanie do art. 70 § 8 O.p., którego brzmienie jest tożsame (w części dotyczącej zabezpieczenia hipoteką) z treścią zakwestionowanego przez Trybunał art. 70 § 6 O.p. Prowadzi to, zdaniem sądów orzekających w tego typu sprawach do wniosku, że art. 70 § 8 O.p. także należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji. W konsekwencji, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, z tym że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych (por. wyroki: WSA w Opolu z dnia 4 kwietnia 2014 r., I SA/Op 566/13; WSA w Łodzi z dnia 17 grudnia 2013 r., I SA/Łd 496/13; WSA we Wrocławiu z dnia 30 maja 2014 r., I SA/Wr 524/14; NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r., II FSK 1197/12 i z dnia 12 kwietnia 2016 r., II FSK 330/15).

Wypowiadając się w kwestii przyjęcia takiego stanowiska odnośnie do niezakwestionowanej wprost przez Trybunał normy art. 70 § 8 O.p sądy poddawały pod rozwagę to, czy wystąpił problem tzw. oczywistej niekonstytucyjności. Wskazywano mianowicie, że zasadniczo sytuacja oczywistej niekonstytucyjności zachodzi wówczas, gdy porównywane przepisy ustawy i Konstytucji dotyczą regulacji tej samej materii i są ze sobą sprzeczne. W takim przypadku sąd może nie zastosować przepisu ustawy, odwołując się do reguły lex superior derogat legi inferiori i może sięgnąć po przepisy Konstytucji pod warunkiem, że są to przepisy samowykonalne, tzn. takie, z których można sformułować normę prawną (zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2008, s. 29). Tego typu założenie występuje również w przypadku, gdy ustawodawca wprowadził regulację identyczną jak norma objęta już wyrokiem Trybunału (zob. M. Wiącek, Pytanie prawne sądu do Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 2011, s. 266-268).

W sprawie nie jest przedmiotem sporu, że regulacja przyjęta przez ustawodawcę w art. 24 ust. 5 u.s.u.s. jest identyczna z normą zawartą w art. 70 w zakresie, w jakim przewiduje, że należność zabezpieczona hipoteką nie ulega przedawnieniu.

Nie może też budzić zastrzeżeń stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, że obowiązkiem sądów jest dokonywanie kompleksowej interpretacji prawa, uwzględniającej nie tylko czysto językowe brzmienie danej jednostki redakcyjnej aktu normatywnego, ale również jego wykładnię systemową i celowościową. W ramach takiej wykładni konieczne jest też zadbanie o to, by rozumienie przepisu było zgodne z hierarchicznie wyższymi aktami prawnymi, w tym przepisami rangi konstytucyjnej (por. wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2018 r., sygn. akt I FSK 1874/17, dostępny, podobnie jak dalsze przywoływane orzeczenia, w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych na stronie http//:orzeczenia.nsa.gov.pl). W piśmiennictwie i orzecznictwie przyjmuje się również, że oczywistość niezgodności przepisu z Konstytucją oraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału stanowią wystarczające przesłanki do odmowy przez sąd zastosowania przepisów ustawy. W tak bowiem oczywistych sytuacjach trudno oczekiwać, by sądy uruchomiały procedurę pytań prawnych (por. R. Hauser, A. Kabat, glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2002 r., sygn. akt I SA/Po 461/01, publ. OSP z 2003/2 s. 73-75; M. Wiącek, Pytania prawne do Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 20011, s. 269; uchwała NSA z 16 października 2006 r., I FPS 2/06).

Podobnie w kwestii możliwości uznania za niekonstytucyjny przepisu, który formalnie nie był przedmiotem badania Trybunału Konstytucyjnego, ale którego treść normatywna jest tożsama z brzmieniem przepisu, którego niezgodność z Konstytucją została przez Trybunał Konstytucyjny orzeczona, wypowiadają się również przedstawiciele doktryny (por. komentarze do art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej autorstwa Leonarda Etela (L. Etel (red.), R. Dowgier, P. Pietrasz, M. Popławski, S. Presnarowicz, W. Stachurski, K. Teszner, Wolters Kluwer Polska, 2017, wersja internetowa LEX-online, pkt 8) oraz Janusza Zubrzyckiego (B. Adamiak, J. Borkowski, R. Mastalski, J. Zubrzycki, Ordynacja podatkowa. Komentarz, Oficyna Wydawnicza UNIMEX, 2016, s. 442 - 443).

Jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 maja 2007 r., sygn. akt SK 36/06 (OTK ZU 50/6/A/2007) "stwierdzenie przez Trybunał niekonstytucyjności określonej normy prawnej nie pozostaje bez znaczenia dla stosowania normy zamieszczonej w przepisie tożsamym. W takim przypadku dochodzi bowiem do obalenia domniemania konstytucyjności przepisu, który nie podlegał rozpoznaniu przed Trybunałem".

Prezentowane powyżej poglądy orzecznictwa i doktryny dały podstawę do ukształtowania się wykładni spornej w tej sprawie normy art. 24 ust. 5 u.s.u.s., w której sądy administracyjne opowiadają się za uwzględnieniem ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego SK 40/12 (por. wyroki WSA: w Gliwicach z dnia 14 lutego 2018 r., I SA/Gl 1410/17; w Kielcach z dnia 22 lutego 2018 r., I SA/Ke 26/18; w Krakowie z dnia 21 maja 2018 r., I SA/Kr 339/18). Również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 stycznia 2018 r., sygn. akt II GSK 2706/17 zaprezentował tożsame stanowisko.

W tej sytuacji, za przyjętym przez NSA w ww. wyroku z dnia 30 stycznia 2018 r. II GSK 2706/17 poglądem przyjąć należy, że na mocy art. 8 ust. 2 Konstytucji Sąd władny był stwierdzić, w tej indywidualnej sprawie, że skoro niezgodna z Konstytucją była norma zawarta w art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej (co zostało stwierdzone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12), to również do art. 24 ust. 5 u.s.u.s. zawierającego tożsamą regulację należy odnieść te same zastrzeżenia konstytucyjne, które zostały podniesione w przytoczonym wyroku Trybunału. Również podkreślenia wymaga – na co zwrócił uwagę NSA w powołanym wyroku – że rozstrzygając w ten sposób Sąd nie stwierdza niekonstytucyjności art. 24 ust. 5 u.s.u.s., lecz odmawia jedynie zastosowania tego przepisu z uwagi na jego sprzeczność z aktem wyższego rzędu, tj. z Konstytucją.

Powyższe stanowisko zaważyło i przesądziło o konieczności uchylenia zaskarżonej decyzji. Jak bowiem wynika z tabelarycznych zestawień należnych składek (na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, na FPiFGŚP) za okres od lutego 1999 r. do lutego 2003 r. – załączniki nr 1, 2 i 3 w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji - część z tych należności została uznana za nieprzedawnioną wyłącznie z uwagi na ich hipoteczne zabezpieczenie (należności na FUS i na FPiFGŚP za okres od grudnia 2001 r. do listopada 2002 r.; składki na ubezpieczenie zdrowotne – za okres od lutego 1999 r. do listopada 2002 r.). Skoro ta podstawa, wyłączająca przedawnienie, upadła, to nie można takich składek uwzględniać przy obliczaniu odsetek od nich i następnie brać pod uwagę tak obliczone odsetki przy ocenie przesłanek umorzenia. Także przedawnienie pozostałej części wykazanych w tabelach składek musi zostać poddane ponownej ocenie przez Zakład, z uwzględnieniem zaprezentowanego powyżej stanowiska, gdyż przykładowo należności na FUS za okresy od lutego 1999 r. do sierpnia 2001 r. (załącznik nr 1, poz. od 1 do 28) uległy – według ustaleń organu - przedawnieniu przed dniem wydania zaskarżonej decyzji (najpóźniej w dniu 25 lutego 2013 r.). Powyższe wynika z obliczeń samego organu dotyczących upływu terminu przedawnienia, zawartych w tabelach nr 1, 2 i 3 (strony od 15 do 25 zaskarżonej decyzji). Rozstrzygnięcie sprawy wymaga zatem powtórnej dokładnej analizy, poprzedzonej ustaleniami o rodzaju i wielkości nieprzedawnionych składek.

Dodatkowo Sąd wskazuje na konieczność dokonania takiej analizy w odniesieniu do tych należności składkowych, w stosunku do których do ich przedawnienia miało nie dojść z uwagi na przyjęty przez organ pogląd o zawieszeniu biegu terminu przedawnienia ze względu na wszczęte postępowanie restrukturyzacyjne oraz dwukrotne składanie wniosków o abolicję. Przykładowo dotyczy to składek na FUS za okres od września do listopada 2001 r. i od grudnia 2002 r. do lutego 2003 r. W przypadku tych składek w pierwszej kolejności należy zatem ustalić, czy – wyłączywszy zabezpieczenie hipoteczne – okres przedawnienia nie upłynął już przed złożeniem wniosków o abolicję. Trzeba mieć również na uwadze to, że nie może mieć wpływu na bieg terminu przedawnienia zdarzenie, które – choć co do zasady skutkuje zawieszeniem biegu terminu przedawnienia, np. zawarcie umowy o odroczenie terminu płatności lub o rozłożenie na raty (art. 24 ust. 5a u.s.u.s.) – nie może, w konkretnej sytuacji, skutecznie spowodować ponownego zawieszenia biegu tego terminu, który został już wcześniej zawieszony. Innymi słowy, nie może zawiesić biegu terminu przedawnienia zdarzenie, które wystąpi w czasie, gdy ten bieg terminu jest już zawieszony wskutek zaistnienia innego, wcześniejszego zdarzenia powodującego takie zawieszenie terminu. Wynika to z językowej wykładni przepisów art. 24 ust. 5a, 5b i 5c – które stanowią o wpływie określonych zdarzeń na bieg terminu (podkreślenie Sądu). Zatem, aby doszło do zawieszenia biegu terminu, termin ten musi już biec. W czasie spoczywania biegu tego terminu żadne zdarzenie, które wystąpi w tym czasie, nie spowoduje zawieszenia/przerwy biegu tego terminu (skoro jest on już wcześniej zawieszony i okres zawieszenia w dacie wystąpienia takiego zdarzenia jeszcze nie upłynął).

Wszystkie wymienione powyżej okoliczności muszą być wzięte przez Zakład pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu wniosku o umorzenie odsetek od należności składowych – w zakresie tych składek, gdzie – ze względu na wystąpienie innych, niż zabezpieczenie hipoteczne, zdarzeń – należy ponownie rozważyć wpływ wszystkich okoliczności podawanych przez organ na bieg terminu przedawnienia i w ostatecznym wyniku na jego ewentualny upływ – wraz z określeniem daty tego przedawnienia.

Wszystkie przytoczone kwestie muszą być rozważone jako pierwszoplanowe, gdyż dopiero po ustaleniu, jaka jest wysokość należności z tytułu odsetek o umorzenie, można poprawnie ocenić wystąpienie, bądź nie, wszystkich przesłanek określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. – w związku z § 3 rozporządzenia.

Końcowo wskazać należy, że ocena poczynionych ustaleń i zajętego stanowiska organu co do sytuacji majątkowej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącej, w kontekście spełnienia przesłanek dotyczących umorzenia zaległości - pozostaje obecnie przedwczesna, z uwagi na stwierdzone nieprawidłowości w kwestii ustaleń dotyczących istnienia bądź nieistnienia należności (a w konsekwencji odsetek) mających podlegać umorzeniu. Natomiast za niezbędne Sąd uznaje podtrzymanie tych wszystkich ocen dotyczących ciążącego na skarżącej obowiązku współpracy w gromadzeniu materiale dowodowego, które zostały zawarte w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 kwietnia 2017 r. sygn. akt I SA/Op 43/17, a to z uwagi na stwierdzone, także w niniejszej sprawie, nieprzedłożenie przez nią informacji o aktualnym stanie rodzinnym i majątkowym. Sąd rozpoznający tę sprawę w pełni podziela zajęte w przytoczonym wyroku stanowisko, że w sytuacji, gdy przedmiotem postępowania jest umorzenie określonych należności na żądanie zobowiązanej, ciąży na niej obowiązek pełnej współpracy z organami i aktywnego udziału w sprawie. Rolą strony jest bowiem nie tylko negowanie stanowiska organu i zarzucanie mu braku wyjaśnienia wszystkich aspektów sprawy, ale także wskazywanie mu na etapie postępowania tych okoliczności, które według niej mogą mieć znaczenie dla sprawy, a które z oczywistych względów mogą być mu nieznane. Aby jednak organ mógł je poddać ocenie, muszą mu one być wskazane we właściwym czasie.

Za niepodlegające rozpoznaniu w postępowaniu przed sądem administracyjnym uznać trzeba - konsekwentnie podnoszone przez pełnomocnika skarżącej - zarzuty o wadliwości postępowania wieczysto-księgowego, mającej skutkować wadliwym wpisem hipoteki na nieruchomości. Mogą być one rozpatrywane jedynie w postępowaniu przed sądem powszechnym i takie postępowanie – co przyznał pełnomocnik na rozprawie w dniu 8 sierpnia 2018 r. – będzie zainicjowane. Dopóki jednak nie dojdzie do wykreślenia hipoteki, jej istnienie, z uwagi na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych, musi być respektowane. Niemniej jednak w okolicznościach faktycznych i prawnych tej sprawy ustanowienie hipoteki zabezpieczającej należności składkowe ZUS nie skutkuje wyłączeniem przedawnienia na podstawie art. 24 ust. 5 u.s.u.s., co szczegółowo przedstawiono we wcześniejszych rozważaniach.

Jeśli zaś chodzi o podnoszone w poprzednim wyroku tut. Sądu (I SA/Op 43/17) mankamenty postępowania poprzedzającego postępowanie egzekucyjne i prawidłowość czynności zmierzających do zaspokojenia należności (kwestia doręczeń), to w chwili obecnej pozostają one bez wpływu na wynik sprawy, skoro – co przyznał organ – uruchomienie egzekucji za wymienione okresy składkowe nie było prawidłowe.

Z przedstawionych powyżej przyczyn skargę należało uwzględnić i uchylić zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a.