Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1296/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2022-12-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 i 6
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Renata Siudyka, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi I. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 27 lipca 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2148/2022/11118 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy G. z dnia 7 lipca 2022 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 7 lipca 2022 r. nr [...] wydaną z upoważnienia Wójta Gminy G. odmówiono przyznania I.T. (dalej jako strona lub skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką – U.S.. W materialnoprawnej podstawie tego aktu wskazano przepisy art. 2 pkt 2, art. 17, art. 20, art. 23, art. 24 i art. 32 ust. 1d ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022, poz. 615 ze zm.) oraz wydane na jej postawie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2021 r. (Dz. U. poz. 1481). W uzasadnieniu decyzji zaprezentowano ustawowe wymogi warunkujące uzyskanie prawa do wspomnianego świadczenia podkreślając między innymi, że zgodnie z art. 17 ust. 1 przywołanej ustawy, przysługuje ono matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodzinną zastępczą lub spokrewnioną, a także - wymienionym w pkt 4 tego przepisu innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W tym kontekście organ pierwszej instancji powołał się na dokonane w toku postępowania ustalenia podnosząc, że matka strony stosownym orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. została uznana za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolną do pracy i wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innych osób w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jest przy tym wdową, ma czworo dzieci, a mianowicie dwóch synów, którzy nie pomagają w opiece nad nią z uwagi na aktywność zawodową oraz drugą córkę, która też nie pomaga (nie podano powodu). Wskazano, że powyższe ustalenie wynika z oświadczeń strony podobnie jak to, że U.S. zamieszkuje w budynku sąsiadującym z jej domem wraz z jednym ze swych synów i jego rodziną, jest obłożnie i przewlekle chora, nie potrafi samodzielnie wykonywać podstawowych czynności życiowych, zaś udzielana jej pomoc polega na przygotowywaniu posiłków, dbaniu o higienę osobistą oraz podawaniu lekarstw. Z kolei strona jest aktualnie nieaktywna zawodowo albowiem utraciła ostatnie zatrudnienie z powodu likwidacji pracodawcy z dniem [...] maja 2022 r. Z akt sprawy nie wynika więc, aby zrezygnowała z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Równocześnie, jak ustalono w toku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, strona od 5 lat sprawowała tę opiekę wspólnie z rodzeństwem i dopiero od czerwca 2022 r. czyni to sama. Zważywszy na powyższe organ administracyjny podniósł, że w sprawie nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie wnioskowanego świadczenia. Jest ono bowiem kierowane do tych opiekunów osób niepełnosprawnych, którym sprawowanie tej opieki uniemożliwia podjęcie zatrudnienia, zaś jego cel sprowadza się do rekompensaty strat materialnych powstających wskutek rezygnacji z zatrudnienia albo braku perspektyw na zatrudnienie spowodowanego koniecznością takiej opieki. Pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny musi zatem zachodzić ścisły i bezpośredni związek, a takowy w przypadku strony nie zachodzi. Dodatkowo zaznaczono, że skoro matka wyżej wymienionej ma aż czworo dzieci obowiązanych do alimentacji, możliwe jest podzielenie się obowiązkami wobec niej, a realizacja tych obowiązków nie musi polegać tylko na osobistych staraniach, lecz również na pomocy finansowej w postaci przekazania środków finansowych czy pokrycia kosztów wynajęcia opiekunki, co pozwoliłoby jej na podjęcie pracy, choćby w niepełnym wymiarze. Niezależnie od powyższego podkreślono, że przyznanie stronie świadczenia pielęgnacyjnego nie było możliwe także z innego powodu, a mianowicie ze względu na treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z dołączonego do akt sprawy orzeczenia wynika bowiem, że niepełnosprawność u jej matki istnieje od 4 lipca 2017 r. (czyli od 78 roku życia), tymczasem po myśli wspomnianego przepisu świadczenie to przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W tym miejscu zwrócono wprawdzie uwagę, że mocą wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) Trybunał Konstytucyjny uznał powyższy przepis za niezgodny z Konstytucją RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym unormowaniu ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Zaznaczono jednak, iż do chwili obecnej ustawa o świadczeniach rodzinnych nie została znowelizowana w przedmiotowym zakresie, a w rezultacie organy obowiązane są nadal uwzględniać treść tego unormowania w jego obowiązującym brzmieniu.

Od powyższej decyzji I. T. wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach oświadczając, że nie zgadza się tym rozstrzygnięciem. Podniosła bowiem zarzut, że zostało ono wydane na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z art. 32 Konstytucji RP oraz podkreśliła, że moment powstania niepełnosprawności nie powinien mieć wpływu na ustalanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tym bardziej, że stan zdrowia jej matki cały czas się pogarsza, a w konsekwencji powoduje konieczność korzystania ze stałej pomocy przy podstawowych czynnościach życiowych, której to pomocy samodzielnie jej udziela i dlatego nie może pracować zawodowo.

Decyzją z dnia 27 lipca 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/2148/2022/11118 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wydaną na podstawie art. 138 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji zaprezentowano w sposób obszerny stan prawny mający zastosowanie w sprawie, w tym wymogi warunkujące przyznanie prawa do spornego świadczenia wskazane w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Następnie powyższe Kolegium zakwestionowało stanowisko wyrażone w rozstrzygnięciu pierwszoinstancyjnym. Powołując się bowiem na utrwalony pogląd wyrażony w orzeczeniach sądów administracyjnych podkreśliło, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co oznacza, że w przypadku osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż do ukończenia 18 roku życia (lub w przypadku nauki w szkole albo w szkole wyższej do 25 roku życia), kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a skoro tak, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do nabycia przedmiotowego świadczenia należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Niezależnie od powyższego organ odwoławczy podkreślił, że wnioskowane świadczenie nie może zostać przyznane stronie z innych powodów. Wskazał bowiem, że nie jest ono przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia spowodowany koniecznością sprawowania tej opieki. Chodzi tu więc o opiekę polegającą na stałej i bezpośredniej trosce o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których ona sama nie jest w stanie zrealizować, a opieka taka powinna być na tyle absorbująca, aby wykluczać podjęcie przez opiekuna zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej i to nawet w niepełnym wymiarze. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy organ drugiej instancji wywiódł, że zakres opieki sprawowanej przez odwołującą się potwierdzony ustaleniami pracownika socjalnego jest niewystarczający, aby mówić o niemożności podjęcia przez nią pracy. Obejmuje on bowiem wspomaganie matki w czynnościach życia codziennego: gotowanie, przygotowywanie posiłków, pranie, sprzątanie, załatwianie spraw urzędowych, robienie zakupów, pomoc w myciu, kąpaniu, ubieraniu się i podawanie leków, zaś strona nie musi codziennie czy całodobowo wykonywać takich zabiegów opiekuńczych które wymagałyby jej stałej obecności i nieustannego zaangażowania. Kolegium dodało, że choć U.S. w sierpniu 2021 r. przebyła udar mózgu co spowodowało pogorszenie jej stanu zdrowia, to jednak nie spowodowało to rezygnacji z pracy przez stronę, która pozostawała w zatrudnieniu aż do [...] maja 2022 r. a powodem ustania jej stosunku pracy była likwidacja działalności pracodawcy. Nadto podkreślono, że strona nie mieszka z matką, w przeciwieństwie do swego brata, a skoro są aż cztery osoby obowiązane do alimentacji wobec niej, możliwe jest podzielenie się obowiązkami, których realizacja może polegać nie tylko na osobistych staraniach, lecz również na pomocy finansowej.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach I. T. wniosła o uchylenie decyzji organu odwoławczego podnosząc zarzuty naruszenia prawa materialnego, to jest art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów postępowania, a mianowicie art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. Skarżąca raz jeszcze zakwestionowała zasadność odmowy przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r., czyli dlatego, że niepełnosprawność jej matki powstała w wieku 73 lat podkreślając, że przepis ten został uznany za niezgodny z Konstytucją RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do tego świadczenia ze względu na moment powstania niepełnosprawności, zaś zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w orzeczeniach sądów administracyjnych oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla jego przyznania należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Równocześnie zaznaczyła, że orzekające w sprawie organy nienależycie przeprowadziły postępowanie wyjaśniające. Wywiodła bowiem, że o ile w okresie wcześniejszym w opiece nad matką pomagała jej siostra i bratowa, to jednak począwszy od marca 2022 r. czyni to sama. Od tego bowiem miesiąca była w okresie wypowiedzenia, gdyż jej pracodawczyni likwidowała działalność i pozwoliła jej w tym czasie korzystać z urlopu, w trakcie którego opiekę tę sprawowała. Nadto podkreśliła, że w związku z koniecznością opiekowania się matką nie szukała innej pracy mając świadomość, że nikt inny nie może jej w tym wyręczyć. Obaj bracia pracują bowiem zawodowo zaś siostra jest wprawdzie na emeryturze, lecz opiekuje się wnukami i nie jest w stanie do matki codziennie dojeżdżać. Dodatkowo skarżąca wskazała, że zarejestrowała się w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna oraz podkreśliła, że w jej ocenie spełnia wymogi warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jako że zrezygnowała z pracy, aby zająć się chorą matką. Dodatkowo zasygnalizowała, iż zamierza ubiegać się o przyznanie prawa do świadczenia przedemerytalnego wskazując równocześnie, że w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych, nawet uzyskanie tego uprawnienia nie wyklucza możliwości skutecznego ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, przynajmniej w części jego wysokości.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany zajętego w sprawie stanowiska oraz wywodząc, że motywy wydanej decyzji zostały wyczerpująco wyjaśnione w uzasadnieniu tego aktu i brak jest potrzeby ich ponownego przytaczania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy podnieść, że po myśli art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329) sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 przywołanej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z brzmienia art. 145 § 1 powyższej ustawy wynika natomiast, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy też procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie może natomiast kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.

W tym kontekście uznano, że skarga w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) wykazała bowiem, że zarówno zaskarżony akt jak i poprzedzająca go decyzja organu pierwszej instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy a tym samym należało je wyeliminować z obrotu prawnego.

Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 w związku z art. 120 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z uwagi na złożony przez organ administracyjny wniosek w tym zakresie przy równoczesnym braku zgłoszenia przez skarżącą żądania przeprowadzenia rozprawy.

Materialnoprawną podstawą wydanego w sprawie rozstrzygnięcia był art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do treści tego unormowania, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu; opiekunowi faktycznemu dziecka; osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności: - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W niniejszej sprawie jest poza sporem, że mocą orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. z [...] r. matka skarżącej została uznana za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym na stałe, a w orzeczeniu tym zawarto między innymi wskazania o niezdolności do pracy oraz o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ostatnie zatrudnienie strony trwało zaś do [...] maja 2022 r. Jedną z przesłanek odmowy przyznania jej wnioskowanego świadczenia przez organ pierwszej instancji było to, że w jego ocenie nie spełniała wymogu określonego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, bowiem niepełnosprawność jej matki powstała dopiero gdy miała ona 73 lata. Organ odwoławczy natomiast trafnie zakwestionował to stanowisko słusznie akcentując, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) powyższy przepis został uznany za sprzeczny z Konstytucją RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym unormowaniu ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Także jednak i wypowiadające się w sprawie Kolegium odmówiło przyznania skarżącej żądanego świadczenia opierając swoje rozstrzygnięcie na stwierdzeniu, że nie istnieje bezpośredni i ścisły związek pomiędzy jej rezygnacją z zatrudnienia a opieką, którą sprawuje nad matką.

W tym miejscu przyjdzie podkreślić, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, żeby sprawować nad niepełnosprawnym członkiem rodziny opiekę odpowiadającą jego potrzebom, określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności. Zasadnicze znaczenie ma tu więc związek przyczynowy pomiędzy zakresem opieki wskazanym w orzeczeniu, a faktycznym sprawowaniem opieki w sposób odpowiadający temu zakresowi powodującym rezygnację bądź niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Aby jednak można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa i - co najistotniejsze - wykluczająca możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym członkiem rodziny (por.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20 - dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - dalej CBOSA). Jak zatem trafnie zwrócił uwagę organ odwoławczy, punkt ciężkości w przedmiocie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tkwi w stałości opieki i jej kwalifikowanym charakterze, a nie w samej opiece nad najbliższym członkiem rodziny, przy czym "stałość" tej kwalifikowanej opieki, wyraża się w konieczności jej sprawowania w sposób ciągły i codzienny, co w konsekwencji wyklucza możliwość wykonywania pracy w ramach stosunku pracy, czy innej pracy zarobkowej. Świadczenie to ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (por. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2792/16 - dostępny w CBOSA). Kluczowe znaczenie ma również to, że w pewnym momencie wnioskodawca albo samodzielnie postanawia zrezygnować z zarobkowania (jeżeli pracę zarobkową wykonuje) albo się od niego powstrzymać (jeżeli w danym momencie pracy nie świadczy, a jest zdolny i gotowy do jej podjęcia) czyniąc to z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wobec którego zachodzi konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W istocie oznacza to, że związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką powinien być bezpośredni, a tym samym w sytuacji, gdy opieka nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, tego rodzaju związek przyczynowo - skutkowy nie istnieje (por. wyrok NSA z 29 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 1854/19 - dostępny w CBOSA).

W konsekwencji, organ administracji, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, obowiązany jest ustalić czy istnieje taki bezpośredni związek między niepodejmowaniem pracy (lub rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym powinien zbadać, jaki jest rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy, a mianowicie, w jakim zakresie osoba niepełnoprawna radzi sobie sama, bądź korzysta z pomocy innych osób bliskich (vide: wyrok NSA z 6 maja 2022 r., sygn. akt I OSK 1472/21 - dostępny w CBOSA).

W świetle zaprezentowanych wyżej rozważań prawnych nie można uznać, aby zaskarżone rozstrzygnięcie oparto na dostatecznie wyczerpujących ustaleniach. Odmowa przyznania skarżącej spornego świadczenia uzasadniona została przez organ drugiej instancji brakiem związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem (rezygnacją) przez nią z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a stwierdzenie to umotywowano zasadniczo trzema przesłankami. Po pierwsze - faktem, że ustanie jej ostatniego zatrudnienia nastąpiło w związku z likwidacją działalności pracodawcy, po drugie - tym, że zakres sprawowanej przez nią opieki nie jest na tyle angażujący, aby nie mogła podjąć choćby częściowego zatrudnienia i po trzecie - okolicznością, że poza nią są jeszcze trzy inne osoby obowiązane do alimentacji wobec U. S., które mogą uczestniczyć w sprawowaniu nad nią opieki, czy to poprzez opiekę osobistą czy też poprzez przekazanie środków pieniężnych celem np. sfinansowania opiekunki.

Odnośnie pierwszej z wyżej wymienionych przyczyn przyjdzie zauważyć, że dołączone do akt sprawy świadectwo pracy nie potwierdza w sposób jednoznaczny przesłanek rezygnacji z zatrudnienia. Jakkolwiek bowiem skarżąca przyznaje, że pracodawczyni likwidowała swoją działalność, to jednak we wspomnianym świadectwie jako podstawę ustania stosunku pracy wskazano art. 30 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy, czyli rozwiązanie umowy o pracę przez jedną ze stron za wypowiedzeniem i nie podano tu powodów. Niezależnie jednak od tego, sam fakt rozwiązania stosunku pracy przez pracodawcę, czy to z uwagi na likwidację działalności, czy też z innych przyczyn nie stanowi wystarczającej podstawy do formułowania twierdzeń o braku związku przyczynowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Unormowanie to wskazuje bowiem wyraźnie, że brak zatrudnienia może wynikać nie tylko z rezygnacji, lecz także z nie podejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności. Warto podkreślić, że pomiędzy tymi dwoma przesłankami występuje spójnik "lub", który wskazuje na zastosowanie przez ustawodawcę alternatywy nierozłącznej, co z kolei oznacza, że wystarczającym jest spełnienie jednej z tych przesłanek. W konkluzji, nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego fakt, że przyczyną rozwiązania stosunku pracy była likwidacja działalności pracodawcy, o ile następnie strona nie może podjąć zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad niepełnosprawną matką. Wypada w tym miejscu także dodać, że nie ma również znaczenia wynikająca z akt sprawy okoliczność zarejestrowania skarżącej jako osoby bezrobotnej oraz pobieranie przez nią z tego tytułu zasiłku albowiem wobec jednoznacznej treści art. 17 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozostaje to bez wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie Sądu nie zasługuje również na aprobatę stanowisko, jakoby zgromadzony w sprawie materiał odwodowy potwierdzał, że zakres opieki nad matką sprawowanej przez skarżącą nie ma tak absorbującego charakteru by wykluczać choćby częściowe podjęcie przez nią pracy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach powołując się na wywiad środowiskowy wywodziło, że zakres pomocy udzielanej przez stronę obejmuje "wspomaganie matki w czynnościach życia codziennego: gotowanie, przygotowywanie posiłków, pranie, sprzątanie, załatwianie spraw urzędowych, robienie zakupów, pomoc w myciu, kąpaniu, ubieraniu się, podawanie leków" i na tej podstawie stwierdziło, że strona nie musi codziennie czy całodobowo wykonywać względem matki zabiegów opiekuńczych, które wymagałyby jej stałej obecności i nieustannego zaangażowania. Wniosek taki należy jednak uznać za przedwczesny i nieuprawniony. W kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego wskazano wszak wyraźnie, że U.S. to osoba leżąca, po udarze mózgu i amputacji kończyny dolnej oraz - co trzeba zaznaczyć - mająca problemy z realizacją podstawowych potrzeb fizjologicznych, całkowicie zależna od drugiej osoby i "sama nie potrafiąca nic zrobić". Z ustaleń tych wynika więc jasno, że wymaga ciągłego, całodobowego i stałego nadzoru oraz pomocy zasadniczo w każdej życiowej sprawie. Dodatkowo, jak podnosiła skarżąca (najpierw w odwołaniu a później w skardze), stan zdrowia jej matki ulega ciągłemu pogorszeniu, co należy uznać za wiarygodne zważywszy nie tylko charakter jej schorzeń lecz także podeszły wiek (83 lata). Wszystko to może wskazywać, że opiekun matki skarżącej musi być w zasadzie ciągle przy niej obecny, tymczasem orzekające w sprawie organy nie przedstawiły przekonujących argumentów, które mogły to zanegować. Trudno tu bowiem uznać za wystarczające samo lakoniczne, w zasadzie przykładowe wyliczenie czynności składających się na pomoc udzielaną jej przez stronę.

Chybiona jest również podnoszona przez organ odwoławczy argumentacja o tym, że prócz skarżącej są jeszcze inne osoby, które mogą sprawować opiekę nad jej matką, a mianowicie jej dwaj bracia i siostra, którzy także są obowiązani do alimentacji względem matki. Po pierwsze bowiem art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasadniczo nie określa tego, która z osób zobowiązanych alimentacyjnie powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W sytuacji zatem, gdy jedna z nich, która w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę i z tego tytułu zrezygnowała z pracy (bądź nie podejmuje zatrudnienia), ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania jej tego prawa z tego powodu, że są jeszcze inne osoby, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia (por.: wyrok NSA z 28 lipca 2022, sygn. akt I OSK 1867/21 - dostępny w CBOSA). Dodatkowo warto zaznaczyć, że podstawą odmowy przyznania spornego świadczenia nie może być sam fakt, iż przed ustaniem zatrudnienia skarżąca sprawowała opiekę wspólnie z siostrą oraz bratową. Wypada bowiem raz jeszcze zaznaczyć, że w skardze podkreślała, że choroba matki ma charakter postępujący zaś pogorszenie, które nastąpiło w ostatnim okresie jak również okoliczności dotyczące siostry oraz bratowej spowodowały, że musiała świadczyć opiekę samodzielnie, a jej charakter i zakres uniemożliwiał jej podjęcie pracy. W takiej sytuacji, odmowa przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego mogłaby zostać uznana za zasadną jedynie wówczas, gdyby organ podjął stosowne czynności zmierzające do ustalenia, czy wspomniane pogorszenie stanu zdrowia w istocie miało miejsce i wezwał stronę do potwierdzenia tego stosownymi dokumentami (np. zaświadczeniem lekarskim bądź inną dokumentacją medyczną), zaś strona nie udzieliłaby na to wezwanie dostatecznej odpowiedzi.

Wszystkie opisane wyżej braki stanowią naruszenie zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego i dlatego w toku ponownego rozpoznania sprawy konieczna będzie ponowna analiza okoliczności sprawy dokonana w kontekście wskazań wynikających wprost z treści niniejszego wyroku. Analizy tej dokona organ pierwszej instancji albowiem także jego decyzję należało uchylić, jako że również ona koliduje ze wspomnianymi normami procesowymi i dodatkowo narusza prawo materialne, a mianowicie art. 17 ust. 1b tej ustawy, poprzez jego zastosowanie w brzmieniu, które zostało uznane przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją RP.

Zważywszy wszystkie podniesione wyżej okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, działając na podstawie art. 132 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.