Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1931/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-02-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 36(4) ust. 10, art. 36(5) ust. 2
journal: Dz.U. 2010 nr 10 poz 65
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach Sędzia NSA Marzenna Zielińska (spr.) Sędzia NSA Janusz Zajda Protokolant Monika Tutak - Rutkowska po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej E. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 lipca 2012 r. sygn. akt VI SA/Wa 908/12 w sprawie ze skargi E. M. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od E. M. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 lipca 2012 r. o sygn. akt VI SA/Wa 908/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej zwanej "p.p.s.a."), oddalił skargę E. M. na uchwałę nr [...] z dnia [...] marca 2012 r. Komisji Egzaminacyjnej II stopnia [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 14 - 17 czerwca 2011 r. (dalej zwanej również "Komisją Egzaminacyjną II stopnia"), którą organ ten utrzymał w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] lipca 2011 r. Komisji Egzaminacyjnej nr 10 do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2011 r. z siedzibą w [...] (dalej zwanej również "Komisją Egzaminacyjną"), stwierdzającą, że E. M. uzyskała wynik negatywny z egzaminu radcowskiego.

Sąd pierwszej instancji wskazał w swoim rozstrzygnięciu ustalenia faktyczne i stanowisko organów administracji orzekających w sprawie. Komisja Egzaminacyjna stwierdziła, że E. M. otrzymała ocenę niedostateczną z części trzeciej (zadanie z zakresu prawa cywilnego) egzaminu radcowskiego, co stosownie do treści art. 366 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.) oznaczało, że zdająca uzyskała wynik negatywny z tego egzaminu. Po rozpatrzeniu odwołania strony (w którym zakwestionowano stanowisko co do oceny dotyczącej zadania z prawa cywilnego) Komisja Egzaminacyjna II stopnia utrzymała w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Komisja Egzaminacyjna II stopnia wskazała, że zadanie z zakresu prawa cywilnego polegało na sporządzeniu przez skarżącą (w oparciu o załączone materiały), jako pełnomocnika powódki (radcę prawnego) apelacji albo - w przypadku uznania, że brak jest podstaw do jej sporządzenia - opinii prawnej o braku podstaw do sporządzenia apelacji. Przedmiotem tego zadania był wyrok Sądu Rejonowego w Rzeszowie wydany w sprawie o zapłatę z powództwa Krystyny Homar przeciwko MGM Asekuracja Towarzystwo Ubezpieczeń S.A. w Warszawie. Wyrokiem tym sąd zasądził od pozwanego na rzecz powódki tytułem zadośćuczynienia kwotę 33 100 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 25 listopada 2009 roku (pkt I), ustalił odpowiedzialność pozwanego na przyszłość za skutki wypadku, jakiemu uległa powódka w dniu 23 marca 2007 r. (pkt II), a w pozostałej części powództwo oddalił (pkt III). Ponadto nakazał ściągnąć od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Rzeszowie kwotę 2 337,19 zł (tytułem kosztów sądowych, od uiszczenia których powódka była zwolniona, w tym 664,19 zł tytułem wydatków uiszczonych tymczasowo przez Skarb Państwa i 1 673 zł tytułem opłaty sądowej od pozwu (pkt IV) oraz zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 936 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa radcowskiego (pkt V). Według Komisji Egzaminacyjnej II stopnia, w stanie faktycznym sprawy należało podnieść następujące zarzuty: I. naruszenia prawa procesowego, tj.: 1) art. 233 § 1 w zw. z art. 278 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.; dalej powoływanej jako "kpc") poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie wadliwej oceny dowodu z opinii biegłego, z którego wbrew stanowisku Sądu I instancji nie wynika okoliczność i zakres przyczynienia się powódki do powstania szkody, 2) dopuszczenia dowodu z opinii biegłego na okoliczności nie wymagające wiadomości specjalnych, ustalenia że powódka przyczyniła się do powstania wypadku, podczas gdy ustalenie tej okoliczności należy do Sądu; II. naruszenia prawa materialnego, tj.: 1) art. 362 w zw. z art. 361 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.; dalej zwanej "kc") przez ich błędną wykładnię i zastosowanie i przyjęcie, że powódka przyczyniła się do powstania szkody, 2) art. 445 § 1 kc poprzez jego błędną wykładnię ocenę rozmiaru krzywdy i uznanie przez sąd I instancji, że zasądzona kwota zadośćuczynienia jest sumą odpowiednią w rozumieniu tego przepisu, 3) art. 481 § 1 kc poprzez błędną jego wykładnię skutkującą zasądzeniem odsetek od daty późniejszej niż żądała powódka. Dodatkowo możliwe było podniesienie zarzutu naruszenia art. 316 § 1 kpc, art. 6 kc, czy też art. 328 § 2 kpc.

Zdaniem organu odwoławczego, sporządzony przez E. M. projekt apelacji strony powodowej co prawda spełnia wymogi pisma procesowego, jednakże nie wypełnia wszystkich przesłanek dotyczących apelacji. Komisja egzaminacyjna II stopnia wskazała następujące uchybienia w sporządzonym przez zdającą projekcie apelacji: 1) nieprawidłowo oznaczony zakres zaskarżenia wyroku w punkcie I i domaganie się zasądzenia kwoty 53100 zł, w sytuacji gdy sąd I instancji orzekł co do kwoty 33100 zł, zatem w punkcie tym wyrok dotyczy roszczenia korzystnego dla powódki, bo już zasądzonego; 2) nieprawidłowe zaskarżenie wyroku "w punkcie I i III w zakresie w jakim oddala powództwo", w sytuacji gdy sąd I instancji nie oddalił powództwa w punkcie I wyroku tylko zasądził roszczenie na korzyść powódki, zaś wniosek dotyczący punktu III powinien być jasno sprecyzowany (należało zaskarżyć ten punkt w zakresie dotyczącym oddalenia powództwa o zasądzenie dochodzonych w pozwie odsetek ustawowych od kwoty 33100 zł i oddalenia powództwa w części dotyczącej zadośćuczynienia w kwocie 20 000 zł z odsetkami); 3) niezaskarżenie niekorzystnego dla powódki orzeczenia o kosztach sądowych (pkt V wyroku); 4) niezawarcie zarzutu naruszenia art. 278 kpc; 5) niewskazanie jakie przepisy postępowania zostały naruszone przez sąd I instancji w związku z art. 233 § 1 kpc; 6) niepodniesienie uchybień związanych z dopuszczeniem dowodu z opinii biegłego na okoliczność "że powódka przyczyniła się do powstania wypadku i w jakim zakresie"; 7) pominięcie zarzutu opierającego się na przepisach art. 362 w zw. z art. 361 § 1 kc; 8) pominięcie przepisów prawa materialnego regulujących zasady odpowiedzialności oraz podstawy przyznania zadośćuczynienia, tj. art. 445 § 1 i art. 481 § 1 kc (skarżąca nie podała w ogóle zarzutów materialnych – nie licząc art. 362 kc, a zarzuty procesowe podała w niepełnym zakresie), co według organu "umacnia twierdzenie, iż skarżąca nie rozumie kwestii zadośćuczynienia", skoro zaskarżyła wyrok co do kwoty 20000 zł (przyjmując określoną wartość przedmiotu zaskarżenia), a kwestionowała jedynie przyczynienie się powódki (do wypadku) przez powołanie się w tym względzie na przepisy o ruchu drogowym; 9) niespełnianie "wszelkich wymagań w zakresie poprawności zaproponowanego rozstrzygnięcia. Również odnośnie daty zasądzenia odsetek (...)"; 10) przyjęcie rozwiązania problemu zdecydowanie niekorzystnego dla powódki (gdyż rozwiązanie to "nie tylko dotyczy jedynie przyczynienia, ale nie obejmuje swoim zakresem żądania, o które ubiegała się powódka"). Wskazane mankamenty determinowały ocenę niedostateczną z części trzeciej egzaminu radcowskiego i w konsekwencji – negatywny wynik E. M. z całego egzaminu. Równocześnie organ odwoławczy odmówił przeprowadzenia zawnioskowanego przez stronę dowodu z dokumentów w postaci innych prac egzaminacyjnych z części trzeciej egzaminu radcowskiego, uznając, że uchwały komisji egzaminacyjnych konkretyzują normy prawa materialnego wyłącznie w odniesieniu do indywidualnie oznaczonego zdającego i wyłącznie w jego sprawie.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, zaskarżona uchwała Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nie naruszała prawa.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia jest uprawniona do dokonania samodzielnej oceny pracy pisemnej zdającego w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, przy czym czyni to w warunkach swoistego luzu decyzyjnego. W tym sensie rozstrzygnięcie tego organu w kwestii ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego należy postrzegać w kategoriach charakterystycznych dla uznania administracyjnego. Zdaniem Sądu, w takiej sytuacji sądowa kontrola rozstrzygnięcia ogranicza się do zbadania, czy na bazie materiału dowodowego sprawy organ wyczerpująco uzasadnił swoje stanowisko dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami, odzwierciedlając proces dokonywanych ustaleń faktycznych oraz zastosowanych kryteriów uznania i w świetle obowiązujących przepisów miał prawo postąpić w sprawie tak jak postąpił.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w zaskarżonej uchwale organ administracji prawidłowo zebrał i rozważył materiał dowodowy w sprawie, czemu dał wyraz w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. W związku z tym Sąd za niezasadne uznał zarzuty naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej powoływanej jako "k.p.a.").

Zdaniem Sądu, z uzasadnienia uchwały Komisji Egzaminacyjnej II stopnia wynika, że organ zajął stanowisko względem wszystkich istotnych dla podjętego rozstrzygnięcia okoliczności faktycznoprawnych sprawy, zaś argumentacja, która legła u jego podstaw została poparta przepisami i jest przekonująca. Zaskarżona uchwała uwzględniła przy tym określone w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych kryteria, jakie muszą być brane przy ocenie pracy egzaminacyjnej. W ocenie Sądu, ustalenia Komisję Egzaminacyjną II stopnia (i wskazane wyżej) odnośnie do mankamentów pracy egzaminacyjnej skarżącej w zakresie zadania z prawa cywilnego wynikają z prawidłowego uwzględnienia ustawowych kryteriów oceny. Ocena organu nie była dowolna, gdyż stanowiła uzasadnione wnioski z analizy prawnej pracy egzaminacyjnej, w szczególności pod kątem poprawności rozwiązania zadania z punktu widzenia interesu strony reprezentowanej w tym zadaniu przez skarżącą, przy wzięciu pod uwagę wymogów formalnych oraz właściwości i umiejętności interpretacji zastosowanych przepisów prawa.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że przyjęta w art. 344 ust. 10 ustawy o radcach prawnych skala ocen od celującej do niedostatecznej przesądza w istocie o tzw. swobodnym/uznaniowym charakterze uchwał o wynikach egzaminu, przy czym swoboda ta jest w znacznej mierze ograniczona, gdyż trudno mówić o częściowym uwzględnieniu interesu strony, którą zawodowy pełnomocnik ma reprezentować. Komisja Egzaminacyjna II stopnia przedstawiła w zaskarżonej uchwale rozwiązanie problemu objętego przedmiotowym zadaniem egzaminacyjnym oparte na podstawie przepisów obowiązującego prawa. Rozwiązanie to jest standardem rozwiązania poprawnego, obejmującego wszystkie istotne jego elementy, zaś dopiero zauważenie w pracy egzaminacyjnej i odpowiednie uzasadnienie tych elementów przez zdającego pozwalałoby ocenić pracę na ocenę pozytywną. Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko organu, że sporządzona przez skarżącą apelacja nie zabezpiecza w jak najszerszym zakresie interesu reprezentowanej strony. Zdaniem Sądu, konfrontacja sporządzonej przez skarżącą apelacji ze wskazanym w uchwale poprawnym/modelowym rozwiązaniem zadania egzaminacyjnego wskazuje, że skarżąca nie dostrzegła wszystkich istotnych problemów tego zadania, a zatem jej praca nie mogła uzyskać oceny pozytywnej.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, Komisja Egzaminacyjna II stopnia nie naruszyła prawa odmawiając przeprowadzenia dowodów z dokumentów w postaci prac egzaminacyjnych (innych osób) z części trzeciej egzaminu radcowskiego. Sąd podzielił podgląd organu, że każda sprawa dotycząca ustalenia wyniku egzaminu jest sprawą indywidualną w rozumieniu art. 1 pkt 1 k.p.a., a indywidualizm ten powoduje, że nigdy nie jest ona rozpatrywana porównawczo. Dlatego Sąd uznał, że nie ma znaczenia dla sprawy zarzut, iż podobna praca (prace) w innych komisjach (czy w tej samej komisji) była oceniona pozytywnie, zważywszy, że wykonanie obszernych zadań egzaminacyjnych przez poszczególnych zdających następuje w sposób indywidualny, oddając stan ich wiedzy. Jednocześnie Sąd uznał, że brak wydania przez organ postanowienia o odmowie dopuszczenia wniosku dowodowego jest mankamentem procesowania, jednak pozostającym bez istotnego wpływu na treść podjętego rozstrzygnięcia.

Z tych samych względów Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił zgłoszonego w skardze wniosku o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu – pracy innej osoby zdającej wraz z ocenami cząstkowymi. Sąd uznał bowiem, że przy ustalaniu wyniku egzaminu nie chodzi o analizę porównawczą prac z danej jego części, ale ocena indywidualnych konkretnych prac zdających. Z tego względu chybione okazały się także zarzuty naruszenie art. 8 k.p.a. w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Jako niemający wpływu na treść podjętego rozstrzygnięcia organu uznał Sąd pierwszej instancji podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 10 k.p.a. Wprawdzie z akt sprawy nie wynika, by organ wyznaczył skarżącej termin do zapoznania się z zebranymi dowodami, jednak z drugiej strony nie wynika też, żeby skarżącej ograniczano prawo do czynnego działania w tej sprawie.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu pierwszej instancji złożyła E. M. Zaskarżyła to orzeczenie w całości. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa według norm przepisanych.

Storna wnosząca skargę kasacyjną zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie:

1. art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych poprzez nie uwzględnienie w ocenie zadania z trzeciej części egzaminu radcowskiego (prawo cywilne) wszystkich kryteriów oceny, w szczególności w związku z tym, że apelacja skarżącej spełniała wszystkie wymogi formalne w tym również co do zakresu zaskarżenia, który wbrew twierdzeniom Sądu i organu został określony, w sposób właściwy zastosowano przepisy prawa i umiejętnie dokonano ich interpretacji z powołaniem się nie tylko na uchybienia procesowe, ale również naruszenie przepisów prawa materialnego, a w konsekwencji poprawnie zaproponowano sposób rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony reprezentowanej, w szczególności przez zaskarżenie wyroku w części oddalającej powództwo i podniesienie zarzutów dających pełne podstawy do zmiany zaskarżanego orzeczenia na korzyść strony reprezentowanej przez skarżącą,

2. art. 364 ust. 10 ustawy o radcach prawnych poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że przepis ten daje swobodę postępowania organowi odwoławczemu, pozwalającą na nie przyznanie skarżącej oceny pozytywnej, pomimo że praca skarżącej spełniała kryteria formalne i materialne oraz uwzględniała interes strony reprezentowanej, a ustawodawca wyraźnie dopuścił możliwość istnienia prac o pozytywnym wyniku w różnym stopniu odbiegających - z jednej strony - od prac zasługujących na ocenę pozytywną, z drugiej zaś - nie zasługujących wyłącznie na ocenę negatywną;

II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

1. art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2022 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.; dalej zwanej "p.u.s.a.") oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. poprzez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli w związku z art. 141 § 4 p.p.s.a., z uwagi na wadliwe uzasadnienie zaskarżonego wyroku oraz nie uwzględnienie skargi stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., polegające na jedynie pozornym rozpoznaniu postawionych przez skarżącą zarzutów błędnego ustalenia przez organ stanu faktycznego sprawy oraz przekroczenia granic uznania administracyjnego, tj. naruszenia przez organ art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., co doprowadziło do przyjęcia przez WSA za prawidłowy błędnie ustalonego stanu faktycznego w związku z pominięciem istotnych fragmentów pracy skarżącej w szczególności dotyczących sformułowania zakresu zaskarżenia oraz wniosków apelacji,

2. art. 133 § 1, art. 134 § 1 oraz art. 106 § 3 p.p.s.a. w związku z oddaleniem skargi pomimo niekompletnych akt sprawy oraz przeprowadzenia postępowania z naruszeniem przesłanek wskazanych w art. 106 § 3 p.p.s.a. w związku z nieuwzględnieniem zgłoszonego w skardze wniosku o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z pracy innej osoby zdającej, która to praca oceniana oceniona przez tego samego egzaminatora pomimo istotnych podobieństw została oceniona w sposób diametralnie odmienny od pracy skarżącej, czego konsekwencją było naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz naruszenie zasady równości w związku ze stosowaniem różnych kryteriów ocen prac istotnie do siebie podobnych oraz uznawaniu jednych prac za sporządzone na ocenę negatywną zaś innych za sporządzone na ocenę pozytywną pomimo podobnych pisemnych uzasadnień wystawionych ocen cząstkowych,

3. art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. poprzez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli oraz nie uwzględnienie skargi stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. polegające na jedynie pozornym rozpoznawaniu postawionych przez skarżącą zarzutów błędów w zakresie postępowania dowodowego tj. art. 78 § 1 w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 1 pkt 1 k.p.a. poprzez uznanie za prawidłowe braku konieczności uwzględnienia wniosku zdającej o przeprowadzenie dowodu z pracy innej osoby zdającej wraz z ocenami cząstkowymi z uwagi na indywidualizm spraw administracyjnych, który zawsze wyklucza możliwość analizy porównawczej prac, pomimo tego, że przedmiotem dowodu była okoliczność o istotnym znaczeniu dla sprawy, a w konsekwencji wadliwe ustalenie stanu faktycznego i dokonanie dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego prowadzącym do naruszenia art. 8 k.p.a. i art. 32 ust. 1 Konstytucji poprzez naruszenie zasady równości w związku ze stosowaniem różnych kryteriów ocen prac istotnie do siebie podobnych oraz uznawaniu jednych prac za sporządzone na ocenę negatywną zaś innych za sporządzone na ocenę pozytywną pomimo podobnych pisemnych uzasadnień wystawionych ocen cząstkowych,

4. art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. poprzez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli oraz nie uwzględnienie skargi stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. polegające na wadliwym rozpoznaniu postawionych przez skarżącą zarzutów błędów w zakresie konieczności wydawania przez organ postanowień w istotnych kwestiach wynikających w toku posterowana tj. art. 123 § 1 i 2 w zw. z art. 140 k.p.a. oraz art. 368 ust. 12 ustawy o radcach prawnych poprzez nie wydanie postanowienia w sprawie istotnej kwestii wynikającej w toku postępowania nie rozstrzygającej o istocie sprawy tj. w sprawie odmowy dopuszczenia wniosku dowodowego zgłoszonego przez stronę oraz uznanie, że naruszenie to nie miało istotnego wpływu na treść rozstrzygnięcia,

5. art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. poprzez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli oraz nie uwzględnienie skargi stosowanie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. polegające na wadliwym rozpoznaniu postawionych przez skarżącą zarzutów błędów w zakresie czynnego udziału strony w postępowaniu tj. art. 10 § 1 w zw. z art. 140 k.p.a. oraz art. 368 ust. 12 ustawy o radcach prawnych poprzez nie umożliwienie stronie przed wydaniem rozstrzygnięcia wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów przed wydaniem rozstrzygnięcia, a w szczególności opinii, protokołów i zgłoszonych żądań, w postaci nieuwzględnionego przez organ wniosku o przeprowadzenie dowodu z dokumentu oraz uznanie, że uchybienie to jest nieistotne, a prawo do czynnego udziału w sprawie było zapewnione skarżącej w związku z pismami informującymi ją o niezałatwieniu sprawy w terminie z jednoczesnym wskazywaniem nowego terminu rozpatrzenia odwołania,

6. art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. poprzez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli oraz nie uwzględnienie skargi stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., polegające na jedynie pozornym rozpoznaniu postawionych przez skarżącą zarzutów odnoszących się do przedmiotu kontroli odwoławczej organu II stopnia tj. § 5 ust. 4 w zw. z § 5 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (Dz. U. Nr 164, poz. 1314 ze zm.) w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. w związku z nie odniesieniem się w opinii sporządzonej w trybie § 5 ust. 3 wspomnianego rozporządzenia oraz w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały do zasadności wszystkich zarzutów podniesionych w odwołaniu

W obszernym uzasadnieniu autor skargi kasacyjnej wskazał argumenty przemawiające - jego zdaniem - za trafnością zarzutów podniesionych w petitum złożonego środka odwoławczego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Komisja Egzaminacyjna II stopnia (reprezentowana przez radcę prawnego) wniosła o oddalenie w całości środka odwoławczego skarżącej, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Na wstępie rozważań wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują.

Granice rozpoznania sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny autor skargi kasacyjnej zakreślił zarzucając Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 365 ust. 2, art. 364 ust. 10 i art. 368 ust. 12 ustawy o radcach prawnych, art. 3 § 1, art. 106 § 3, art. 133 § 1, art. 134 § 1, art. 141 § 4 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a., art. 1 pkt 1, art. 7, art. 8, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80, art. 107 § 3, art. 123 § 1 i 2, art. 140 k.p.a., a także § 5 ust. 4 w zw. z § 5 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego. Uchybienie tym przepisom miało polegać na: 1) zaakceptowaniu przez Sąd pierwszej instancji stanu faktycznego, który został błędnie ustalony przez organ administracji, 2) aprobacie przez Sąd braku wyważenia przez organ administracji pozytywnych i negatywnych elementów pracy egzaminacyjnej skarżącej i nie dokonania oceny tej pracy przez pryzmat skali ocen uregulowanej w przepisach ustawy o radcach prawnych, 3) nieuchyleniu zaskarżonej decyzji w sytuacji braku odniesienia się członka komisji odwoławczej (w sporządzonej przez niego opinii) i organu administracji (w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały) do jednego z zarzutów odwołania, 4) akceptacji przez Sąd pierwszej instancji naruszenia dokonanego przez organ administracji, polegającego na braku uwzględniania wniosku skarżącej o przeprowadzenie dowodu z pracy innej osoby zdającej i niewydaniu przez organ w tym zakresie postanowienia o odmowie uwzględnienia tegoż wniosku dowodowego, co w konsekwencji prowadziło do naruszenia konstytucyjnej zasady równości, 5) nieuchyleniu zaskarżonej decyzji mimo naruszenia przez organ odwoławczy zasady czynnego udziału strony w postępowaniu, 6) wydaniu przez Sąd pierwszej instancji rozstrzygnięcia na podstawie niekompletnych akt wobec braku przeprowadzenia przez Sąd uzupełniającego dowodu z dokumentów - prac innych osób zdających.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Przede wszystkim stwierdzić należy, że postępowanie w sprawie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego ma szczególny, swoisty charakter i nie jest typowym postępowaniem administracyjnym. Zgodnie z art. 364 ust. 1 ustawy o radcach prawnych (w brzmieniu obowiązującym w dacie przeprowadzenia egzaminu w 2011 r.) celem tego postępowania jest przede wszystkim sprawdzenie przygotowania prawniczego osoby przystępującej do tego egzaminu pod względem zdolności do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z zakresu prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania. Egzamin taki składał się z pięciu części pisemnych, w tym czterech polegających na rozwiązaniu zadania z zakresu prawa karnego, cywilnego, gospodarczego i administracyjnego (vide art. 364 ust. 2 i ust. 5 - 8 ustawy o radcach prawnych). Każda ze wspomnianych czterech części egzaminu radcowskiego była - stosownie do treści art. 364 ust. 10 ustawy o radcach prawnych - oceniana przez dwóch egzaminatorów przy zastosowaniu następującej skali ocen: 1) oceny pozytywne (celująca, bardzo dobra, dobra, dostateczna); 2) ocena negatywna (niedostateczna). Podstawowe kryteria oceny dokonywanej przez egzaminatorów zostały wskazane w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, z którego wynika, że pod uwagę bierze się w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. W zależności od stopnia przygotowania do wykonywania zawodu radcy prawnego przez osobę przystępującą do egzaminu, wynik ten powinien być jeden: pozytywny albo negatywny, przy czym tylko spełnienie wszystkich ustawowych kryteriów zaproponowanego rozwiązania uprawnia oceniających do przejścia do skali ocen pozytywnych (od celującej do dostatecznej). Z kolei art. 366 ust. 1 ustawy o radcach prawnych stanowi, że pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną (a więc - a contrario - negatywna ocena z którejkolwiek części skutkuje negatywnym wynikiem całego egzaminu radcowskiego).

Wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji i autora skargi kasacyjnej, decyzja w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego nie jest decyzją wydawaną w ramach uznania administracyjnego, lecz należy ją zakwalifikować do grupy decyzji związanych. Decyzja określana jest jako związana, gdy nie pozostawia organowi administracyjnemu "luzu decyzyjnego", jak określa się to w opisie wyboru konsekwencji prawnych normy prawa materialnego w decyzyjnym modelu stosowania prawa. Wprawdzie norma prawna może dopuszczać ograniczony luz decyzyjny, gdy organ dokonuje wyboru konsekwencji (z kilku przypadków, w granicach rozpiętości tzw. widełek), ale jest związany normatywnymi dyrektywami wyboru konsekwencji, co stanowi nadal postać decyzji związanej (wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2013 r., sygn. akt II GSK 319/12; treść tego jak i kolejnych powoływanych orzeczeń jest dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Korzystanie przez organ z tego ograniczonego luzu decyzyjnego, w tym m.in. dla ustalenia treści nieostrych sformułowań treści przepisów prawnych, co ma również miejsce na gruncie ustawy o radcach prawnych przy ustalaniu wyniku egzaminu, nie daje podstaw dla stwierdzenia, iż wydana w tym przedmiocie decyzja ma charakter rozstrzygnięcia według uznania administracyjnego. Podkreślić przy tym należy, że niezależnie od charakteru decyzji podejmowanej w indywidualnej sprawie, w każdym przypadku postępowanie dowodowe musi odpowiadać przewidzianym prawem rygorom procesowym, wynikającym w szczególności z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., zaś wynik tego postępowania winien znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.).

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji nie naruszył art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a., art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. uznając, że organ odwoławczy prawidłowo ustalił, rozpatrzył i ocenił stan faktyczny sprawy.

Przede wszystkim wskazany przez autora skargi kasacyjnej art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. nie mogły zostać naruszone w sposób określony w omawianym zarzucie. Przepisy te określają podstawową funkcję sądów administracyjnych, tj. kontrolę administracji publicznej, wskazując, że kontrola ta jest sprawowana pod względem zgodności z prawem przy zastosowaniu środków określonych w ustawie - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Naruszenie tych przepisów nastąpiłoby wówczas, gdyby sąd administracyjny skontrolował działalność administracji publicznej z zastosowaniem innego kryterium niż zgodność z prawem lub gdyby zastosował środek nieokreślony w ustawie. W niniejszej sprawie takie uchybienia nie wystąpiły, bowiem kontrola zaskarżonej uchwały dokonana przez Sąd pierwszej instancji oparta została jedynie o kryterium legalności i Sąd ten zastosował środek określony w ustawie (tj. oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.).

Odnosząc się do pozostałych przepisów wskazanych jako naruszone, stwierdzić należy, że na zakres postępowania dowodowego w sprawie dotyczącej ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego wpływ ma treść art. 364 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, która wskazuje, że egzamin radcowski polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z zakresu prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania. Obowiązkiem organu administracji było zatem wskazanie tych elementów (lub braków) pracy egzaminacyjnej konkretnego zdającego, które miały znaczenie z punktu widzenia przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że organ odwoławczy należycie wypełnił wspomniany obowiązek. W uzasadnieniu zaskarżonej uchwały Komisja Egzaminacyjna II stopnia wskazała bowiem szereg błędów popełnionych przez skarżącą przy rozwiązywaniu zadania egzaminacyjnego z prawa cywilnego, które niewątpliwie miały znaczenie dla sprawdzenia wiedzy z zakresu prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania. Jednym ze wskazanych przez organ odwoławczy uchybień pracy egzaminacyjnej było nieprawidłowe określenie przez zdającą w apelacji zakresu zaskarżenia wyroku sądu rejonowego, tj. objęcie nim także punktu I wyroku, w którym zasądzono od pozwanego na rzecz powódki tytułem zadośćuczynienia kwotę 33 100 zł z odsetkami ustawowymi. Autor skargi kasacyjnej podniósł, że organ odwoławczy pominął w tym zakresie istotny fragment pracy skarżącej, w którym zawarła sformułowanie "w zakresie w jakim oddala powództwo". Z uzasadnienia zaskarżonej uchwały (str. 7) wynika jednak, że organ odwoławczy wziął pod uwagę taki sposób ujęcia przez zdającą zakresu zaskarżenia, z tym że nie podzielił poglądu strony odnośnie do wpływu tego sformułowania na poprawność określenia w apelacji zakresu zaskarżenia, co zostanie szczerzej omówione w dalszej części uzasadnienia.

Przechodząc natomiast do rozpoznania zarzutu wskazującego na zaakceptowanie przez Sąd pierwszej instancji dokonanej przez organ administracji błędnej oceny materiału dowodowego i w konsekwencji wadliwego zastosowania art. 365 ust. 2 i art. 364 ust. 10 ustawy o radcach prawnych, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zarzut ten jest niezasadny. Z treści art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych wynika, że przy ocenie zadania egzaminacyjnego bierze się pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. Należy w pełni podzielić wyrażony już w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego pogląd, że ocenę pozytywną może otrzymać tylko takie rozwiązanie, które jest poprawne pod względem formalnym, materialnoprawnym i uwzględnia interes strony reprezentowanej przez zdającego (zob. wyroki NSA: z dnia 8 sierpnia 2012 r. o sygn. akt II GSK 1037/12 oraz z dnia 10 grudnia 2013 r. o sygn. akt II GSK 1340/12).

W uzasadnieniu zaskarżonej uchwały Komisja Egzaminacyjna II stopnia wskazała szereg błędów i braków w apelacji przygotowanej przez skarżącą podczas egzaminu radcowskiego. Wśród nich było nieprawidłowe sformułowanie zakresu zaskarżenia wyroku sądu rejonowego poprzez objęcie nim również korzystnego dla reprezentowanej strony rozstrzygnięcia zawartego w pkt I wyroku. Nietrafne jest stanowisko autora skargi kasacyjnej, że zajmując takie stanowisko organ odwoławczy (a za nim Sąd pierwszej instancji) wadliwie nie wziął pod uwagę użytego przez zdającą sformułowania "w zakresie w jakim oddala powództwo", które - zdaniem skarżącej - precyzowało zakres zaskarżenia. Wbrew twierdzeniom strony wnoszącej skargę kasacyjną, organ odwoławczy uwzględnił taki sposób ujęcia zakresu zaskarżenia, jednak trafnie przyjął, że nie było ono prawidłowe, skoro "sąd rejonowy nie oddalił powództwa w I punkcie wyroku, a zasądził roszczenie na korzyść powódki" (str. 7 zaskarżonej uchwały). Tak sformułowany w apelacji zakres zaskarżenia wyroku sądu rejonowego wskazuje na brak uwzględnienia przez zdającą interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentowała. Już tylko z tego powodu uprawnione było stanowisko, że skarżąca nie spełniła kryteriów oceny pozwalających na uzyskanie z tej części egzaminu radcowskiego którejkolwiek z pozytywnych ocen określonych w art. 364 ust. 10 pkt 1 ustawy o radcach prawnych - niezależnie od pewnych prawidłowych aspektów sporządzonego przez zdającą projektu apelacji. Zarówno w zaskarżonej uchwale, jak i w opinii członka komisji odwoławczej zostały wyjaśnione powody przyznania skarżącej negatywnej oceny z analizowanej części egzaminu, co w istocie stanowiło odniesienie się do wskazanego w odwołaniu zarzutu naruszenia art. 364 ust. 10 ustawy o radcach prawnych poprzez wadliwe zastosowanie skali ocen. Dlatego za nietrafny należy uznać wskazany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia § 5 ust. 4 w zw. z § 5 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego.

Podsumowując, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że brak jest podstaw do skutecznego zarzucenia Sądowi pierwszej instancji naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 364 ust. 10 i art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych. Sąd pierwszej instancji trafnie bowiem uznał, że organ administracji nie naruszył prawa przy gromadzeniu, rozpatrzeniu i ocenie materiału dowodowego oraz zasadnie stwierdził, że praca egzaminacyjna skarżącej z części dotyczącej prawa cywilnego winna być oceniona negatywnie.

Na zmianę tej oceny nie mogły wpłynąć zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 368 ust. 12 ustawy o radcach prawnych w związku z art. 1 pkt 1, art. 8, art. 10 § 1, art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 78 § 1, art. 123 § 1 i 2 i art. 140 k.p.a. oraz art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, kwestionujące brak przeprowadzenia na etapie postępowania administracyjnego dowodu z prac innych osób zdających, w których - w ocenie autora skargi kasacyjnej - znajdowały się analogiczne braki pracy egzaminacyjnej z prawa cywilnego, a które to prace zostały pozytywnie ocenione przez Komisję Egzaminacyjną II stopnia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji i organ odwoławczy prawidłowo wskazali, że każda sprawa dotycząca ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego ma charakter indywidualny. Na wynik konkretnej sprawy nie mogą wpłynąć okoliczności stanowiące podstawę faktyczną rozstrzygnięcia w innej, ostatecznie zakończonej, indywidualnej sprawie. Jeśli w sprawie nie ma wątpliwości, że rozwiązanie zadania egzaminacyjnego musiało uzyskać wynik negatywny, to nie można - powołując się na zasadę równości - oczekiwać, że taka praca zostanie inaczej oceniona. Ewentualny błąd, jaki popełnił organ w innej sprawie, nie może w żaden sposób rzutować na wynik w sprawie poddanej kontroli sądowej. Z tego względu Komisja Egzaminacyjna II stopnia nie naruszyła procedury, nie przeprowadzając wnioskowanego przez stronę dowodu z innych prac egzaminacyjnych. Z uwagi na nieprzydatność takiego dowodu, brak wydania przez organ stosownego postanowienia o odmowie przeprowadzenia dowodu nie może zostać zakwalifikowany jako mający istotny wpływ na wynik sprawy. Autor skargi kasacyjnej nie wskazał związku między brakiem wydania takiego postanowienia a naruszeniem prawa strony do czynnego udziału w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.). Podkreślić przy tym należy, że organ odwoławczy nie prowadził w sprawie uzupełniającego postępowania dowodowego, opierając się wyłącznie na materiale dowodowym zgromadzonym w postępowaniu przed organem I instancji, co do którego skarżąca miała możliwość wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji, a dodatkowe żądania mogła zgłosić np. w odwołaniu.

Z analogicznych powodów nie można również przyjąć, że brak uwzględnienia tożsamego wniosku dowodowego skarżącej w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji naruszał art. 106 § 3 p.p.s.a. oraz że takie działanie skutkowało uchybieniem art. 133 § 1 i art. 134 § 1 p.p.s.a. Z art. 133 § 1 p.p.s.a. wynika, że sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy, zaś art. 134 § 1 p.p.s.a. określa, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Brak uwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji dowodu z prac egzaminacyjnych innych zdających nie naruszał wspomnianych przepisów, bowiem dokumenty, które miały być przedmiotem dowodu nie były częścią akt i nie dotyczyły indywidualnej sprawy rozstrzygniętej decyzją administracyjną kontrolowaną przez Sąd.

Ze wskazanych wyżej powodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skargi kasacyjnej za nieusprawiedliwione i oddalił ją na podstawie art. 184 p.p.s.a.

O kosztach postępowania NSA orzekł na podstawie art. 209 w zw. z art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. c) w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r., poz. 490).