Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 234/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-06-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 3 pkt 17a, art. 8 ust. 3a, art. 11a ust. 1, art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 62 par. 1
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska Sędziowie WSA Maciej Dybowski (spr.) WSA Bożena Popowska Protokolant st. sekr. sąd. Joanna Andrzejak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 09 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi I. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] grudnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza P. z dnia [...] października [...] r. nr [...] 2. uchyla decyzję Burmistrza P. z dnia [...] lipca [...] r. nr [...] 3. określa, że opisane w punkcie 1 (pierwszym) i 2 (drugim) sentencji wyroku decyzje nie mogą być wykonane


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] października 2009 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] października 2009 r.) Burmistrz P. (dalej Burmistrz albo organ I instancji), na podstawie art. 1, art. 3, art. 4, art. 5, art. 6, art. 8, art. 11a, art. 14, art. 20, art. 23, art. 24, art. 25, art. 26, art. 27, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. 2006 r., nr 139, poz. 992 ze zm.; dalej uśr bądź ustawa o świadczeniach rodzinnych) i § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 2009 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz.U. nr 129, poz. 1058; dalej rozporządzenie z 2009 r.) i § 2, § 5, § 10, § 13, § 15, § 17, § 18, § 19 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz.U. nr 105, poz. 881 ze zm.; dalej rozporządzenie z 2005 r.), po rozpoznaniu wniosku I. Z. (dalej Wnioskodawczynią, Odwołującą albo Skarżącą) przyznał: 1) zasiłek rodzinny na M. Z. w okresie od [...] listopada 2009 r. do dnia [...] października 2010 r. w wysokości 91 zł miesięcznie i na W. Z. w okresie od [...] listopada 2009 r. do [...] października 2010 r. w wysokości 68 zł miesięcznie; 2) dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka na: M. Z. w okresie od [...] listopada 2009 r. do dnia [...] października 2010 r. w wysokości 170 zł i na W. Z. w okresie od 1 listopada 2009 r. do 31 października 2010 r. w wysokości 170 zł miesięcznie; 3) dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na M. Z. w miesiącu wrześniu 2010 r. w wysokości 100 zł (k. 13 akt administracyjnych).

Decyzją z dnia [...] lipca 2010 r. nr [...] (dalej decyzją z 15 lipca 2010 r.) Burmistrz na podstawie art. 1, art. 3, art. 4, art. 5, art. 6, art. 8, art. 9, art. 10, art. 11a, art. 12a, art. 13, art. 14, art. 15, art. 20, art.23, art. 24, art.25, art.26, art. 27, art. 32 ust. 2 uśr i § 1 rozporządzenia z 2009 r., i § 2 - § 5, § 10, § 13, § 15, § 17, § 18, § 19 rozporządzenia z 2005 r. po rozpatrzeniu podania Wnioskodawczyni:

1) uchylił decyzję z [...] października 2009 r. w części dotyczącej przyznania prawa do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka W. Z.; 2) odmówił prawa do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka W. Z.; 3) nadał decyzji rygor natychmiastowej wykonalności (k. 17 akt administracyjnych).

Decyzją z dnia [...] października 2010 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] października 2010 r.) Burmistrz na podstawie art. 3, art. 5, art. 30 uśr i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej kpa) orzekł, że kwota dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka W. Z. począwszy od [...] listopada 2009 r. do [...] czerwca 2010 r. w łącznej wysokości 510 zł była nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami w terminie 14 dni od kiedy decyzja stanie się ostateczna.

W uzasadnieniu organ I instancji powołał się na decyzję z [...] lipca 2010 r. i wyrok z dnia [...] marca 2010 r., [...] Sądu Rejonowego w P. (dalej wyrok [...]), w którym Sąd ustalił, że ojcem W. Z. urodzonego [...] marca 2007 r. nie jest zmarły mąż Wnioskodawczyni C. Z., tylko P. G. (który żyje), od którego Sąd w punkcie 4 wyroku zasądził alimenty na rzecz małoletniego W. Z. po 400 zł miesięcznie, płatne do rąk Wnioskodawczyni.

"W decyzji uchylającej" Wnioskodawczyni została pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń rodzinnych. Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr, świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi z ustawowymi odsetkami. Organ I instancji zwrócił uwagę, że w złożonym dnia 22 czerwca 2010 r. oświadczeniu pod rygorem odpowiedzialności karnej, Wnioskodawczyni zobowiązała się do spłaty nienależnie pobranego świadczenia. Stosownie do art. 30 ust. 8 uśr, kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty (k. 19 akt administracyjnych).

W pisemnym odwołaniu od decyzji z [...] października 2010 r. Wnioskodawczyni zwróciła uwagę na swą trudną sytuację majątkową i rodzinną. Samotnie wychowuje Ona dwoje dzieci: 12-letnią M. (obecnie uczennicę VI klasy szkoły podstawowej) i 3-letniego W. (od września 2010 r. przedszkolaka). Biologicznym ojcem syna W. jest P. G., który od momentu urodzenia dziecka nie łożył na jego utrzymanie ani nie pomagał w wychowaniu. Odwołująca wskazała, że zmarły mąż przed swą śmiercią, która nastąpiła [...] grudnia 2007 r. "uznał dziecko jak swoje i dał mu nazwisko" (k. 7v akt SKO). Po śmierci męża, z uwagi na brak środków finansowych na utrzymanie dzieci Odwołująca została zmuszona do sądowego dochodzenia świadczeń alimentacyjnych od biologicznego ojca Jej syna. Obecnie Odwołująca utrzymuje się z renty rodzinnej w kwocie 640 zł, zasiłku rodzinnego w kwocie 240 zł i alimentów w kwocie 400 zł. Po uregulowaniu opłaty za przedszkole w wysokości 70 zł, telefonów w kwocie 150 zł i długu spłacanego miesięcznie w kwocie 600 zł, Odwołująca nie dysponuje znaczącą sumą pieniężną na życie. Odwołująca opisała nadto swoją skomplikowaną sytuację rodzinno mieszkaniową, polegającą na konflikcie z teściową, która zamierza pozbawić Ją prawa do zamieszkiwania we wspólnym domu (k. 7-8v akt SKO).

Decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] grudnia 2010 r.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. (dalej SKO albo Kolegium), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję z [...] października 2010 r.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych reguluje ustawa o świadczeniach rodzinnych. W decyzji z [...] października 2009 r. pouczono Odwołującą o treści art. 25 uśr który stanowi, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba uprawniona do świadczeń jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. O obowiązku tym Odwołującą pouczono także we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego. Decyzją z [...] lipca 2010 r. organ I instancji uchylił decyzję z [...] października 2009 r. w części dotyczącej przyznania prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na syna W. i jednocześnie orzekł o odmowie prawa do tego świadczenia na syna W. Odwołująca nie kwestionowała tego rozstrzygnięcia. Postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie prowadzone było na podstawie art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 uśr. Przepis ten wyraźnie stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr). W takim przypadku kwoty wypłaconych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami na rachunek bankowy wskazany przez właściwy organ. Odsetki naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty (art. 30 ust. 8 uśr). Podnoszone w odwołaniu okoliczności, dotyczące sytuacji finansowej rodziny, nie mają wpływu na ocenę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Art. 30 ust. 1 uśr stanowiący, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, obowiązana jest do ich zwrotu, nie daje bowiem możliwości odstąpienia przez właściwy organ administracji od żądania zwrotu świadczeń nienależnie pobranych.

Stosownie do art. 30 ust. 9 uśr, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę tych świadczeń w całości lub części, odroczyć termin płatności lub rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące trudnej sytuacji rodziny. Postępowanie w sprawie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, odroczenia jego płatności lub rozłożenia na raty prowadzone jest w odrębnym trybie. SKO wskazało, że Odwołująca może wystąpić z takim wnioskiem do Burmistrza (k. 1-3 akt SKO).

Od powyższego rozstrzygnięcia Kolegium z [...] grudnia 2010 r., I. Z. złożyła pismem z dnia [...] lutego 2011 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. (dalej WSA).

Skarżąca zwróciła uwagę na swą trudną sytuację materialną. Wychowuje Ona dwoje własnych dzieci: córkę M. - uczennicę szkoły podstawowej i syna Wiktora - przedszkolaka. Ojcem syna W. jest P. G., który od momentu urodzenia dziecka nie łożył na jego utrzymanie. Skarżąca podkreśliła, że z przyczyn obiektywnych nie może oddać kwoty 510 zł, gdyż po śmierci Jej męża wraz z dziećmi utrzymuje się z renty rodzinnej w kwocie 670 zł, zasiłku rodzinnego w kwocie 240 zł i przyznanych alimentów na syna W. w kwocie 400 zł, otrzymywanych z Ośrodka Pomocy Społecznej w P. Jednocześnie Skarżąca wskazała to, że pozostaje w konflikcie z teściową, która dąży do tego, by wraz z dziećmi wyprowadziła się z zajmowanej części domu (k. 2-2v akt sądowych).

W odpowiedzi na skargę z dnia [...] marca 2011 r. nr [...], Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji z [...] grudnia 2010 r. (k. 4 akt sądowych).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej ppsa), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego. Wskazać również należy, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa).

Sąd podziela ustalenia organów obu instancji, jedynie w tej części, w której organy te przytoczyły przebieg zdarzeń procesowych, czyniąc je integralną częścią ustaleń Sądu.

Badając zgodność z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, Sąd ustalił, że Skarżąca ma dwoje dzieci: M. Z. (ur. [...] kwietnia 1998 r.) i W. Z. (ur. [...] marca 2007 r.). Jest Ona wdową po zmarłym dnia [...] grudnia 2007 r. C. Z., wychowującą swe dzieci samotnie. Podaniem z [...] sierpnia 2009 r. Skarżąca wniosła do Burmistrza Pleszewa o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego dla M. Z. i W. Z., podpisując m. in. pouczenie, że przysługuje jej prawo do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dzieci, stosownie do art. 11a ust. 1 uśr (k. 1-10 akt administracyjnych).

Wyrokiem z dnia [...] marca 2010 r., [...] Sąd Rejonowy w P. ustalił, że pozwany P. G. jest ojcem małoletniego powoda W. Z. urodzonego dnia [...] marca 2007 r. w P., syna I. Z., którego akt urodzenia sporządzony został w Urzędzie Stanu Cywilnego w Pleszewie pod nr [...] (punkt 1 wyroku); powierzył powódce I. Z. władzę rodzicielską nad małoletnim W. Z., zastrzegając dla pozwanego P. G. prawo współdecydowania w istotnych sprawach dla dziecka (punkt 2 wyroku); postanowił, że małoletni będzie nosił nazwisko matki – Z. (punkt 3 wyroku); zasądził od pozwanego P. G. na rzecz małoletniego powoda W. Z. alimenty w kwocie po 400 zł miesięcznie, płatne z góry, poczynając od dnia [...] lutego 2010 r. do 15 dnia każdego miesiąca z ustawowymi odsetkami w razie zwłoki w płatności którejkolwiek z rat do rąk matki małoletniego I. Z. (punkt 4 wyroku); umorzył postępowanie w pozostałym zakresie (punkt 5 wyroku); nie obciążył stron kosztami postępowania (punkt 6 wyroku); wyrokowi w punkcie 4 nadał rygor natychmiastowej wykonalności (punkt 7 wyroku). Na odpisie wyroku [...] jest adnotacja "wpł. [snęło] 18.06.2010" (k. 14-15 akt administracyjnych).

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie kserokopii wyżej wymienionych dokumentów urzędowych oraz prywatnych, które nie nasunęły Sądowi wątpliwości odnośnie ich wiarygodności (106 § 5 ppsa w zw. z – odpowiednio - art. 244 § 1 i art. 245 kpc, i – odpowiednio – art. 252 i 253 kpc; postanowienie SN z 27.1.2006 r. III CK 369/05, OSNC 11/06/187; T. Ereciński w: Kodeks postępowania cywilnego Komentarz LexisNexis 2009 t. 1 s. 707 uw. 32). Sąd miał na względzie, że zgodnie z art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm., dalej kpc), wyrok Sądu Rejonowego w P. jako orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne strony i inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Powyżej przedstawiony prawomocny wyrok wiązał również organy administracji publicznej i WSA w przedmiotowej sprawie.

Przesłanki uzyskania oraz rodzaje przysługujących świadczeń rodzinnych zostały określone przez ustawodawcę w ustawa o świadczeniach rodzinnych. Szczegółowe warunki ubiegania się o przyznanie zasiłku rodzinnego zostały określone w 2 rozdziale uśr. Zgodnie z art. 8 ust. 3a uśr, do zasiłku rodzinnego przysługuje dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Osobą samotnie wychowującą dziecko stosownie do art. 3 pkt 17a uśr jest panna, kawaler, wdowa, wdowiec, osoba pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osoba rozwiedziona, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Określając w art. 11a ust. 1 uśr przesłanki uzyskania tego świadczenia ustawodawca zastrzegł, że przysługuje ono jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców dziecka, ponieważ:

1) drugi z rodziców dziecka nie żyje;

2) ojciec dziecka jest nieznany;

3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone.

Prawo do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka stanowi jeden z elementów podwójnego premiowania osób, które nie uzyskały wsparcia w utrzymaniu dziecka ze strony rodzica. Braki w hipotetycznych możliwościach przyczyniania się rodziców do utrzymania swojego dziecka nie powstały ani z winy samych rodziców, ani z winy dziecka, ani też z winy wychowujących je czasowo lub stale opiekunów (W. Maciejko w: A. Korcz-Maciejko, W. Maciejko Świadczenia rodzinne. Komentarz C.H. Beck 2009 r., s. 266).

Dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje jedynie osobie samotnie wychowującej dziecko, zatem jakakolwiek zmiana okoliczności w tym zakresie winna być niezwłocznie zgłoszona organowi wypłacającemu świadczenie, jako mogąca mieć wpływ na prawo do otrzymywania świadczenia (wyrok NSA z 9.3.2007 r., I OSK 1017/06, lex nr 323451). Zmiana sytuacji rodzinnej strony może nastąpić niejednokrotnie wiele miesięcy po ustaleniu jej prawa do świadczeń rodzinnych. Skoro ustawodawca wymaga pouczenia strony o okolicznościach, które winna zgłosić, a które mogą wystąpić wiele miesięcy później, to pouczenie takie winno być stronie udostępnione w formie zapewniającej możliwość korzystania z niego także w okresie późniejszym (J. Ostałowski Ustawa o świadczeniach rodzinnych – świadczenia nienależnie pobrane, "Samorząd Terytorialny" 2006 r., z. 4, s. 52).

Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1 uśr). Za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne ustawodawca uznał w art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr, na który powołało się Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W orzecznictwie sądowym wskazuje się, że nienależnie pobranym świadczeniem jest takie, które zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych, albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, na skutek okoliczności leżących po stronie świadczeniobiorcy (wyrok NSA z 1.4.2010 r., I OSK 1710/09, lex nr 595278; wyrok WSA w Poznaniu z 9.7.2010 r., II SA/Po 130/10, lex nr 621285; wyrok WSA w Bydgoszczy z 24.3.2010 r., II SA/Bd 130/10, lex nr 576229).

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd, że z art. 30 ust. 1 i ust. 2 uśr wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem nienależnego świadczenia, lecz z zaistnieniem świadczenia nienależnie pobranego. Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (wyrok NSA z 14.12.2009 r., I OSK 826/09, lex nr 558234).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy, Skarżąca co najmniej przedwcześnie została uznana za osobę obowiązaną do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, gdyż organy obu instancji nie ustaliły zaistnienia w sprawie wszystkich wyżej wskazanych przesłanek uzasadniających zwrot. Z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że mąż Skarżącej C. Z. zmarł dnia [...] grudnia 2007 r. Począwszy od tego dnia Skarżąca, samotnie wychowując syna W., spełniała przesłanki do uzyskania dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, ponieważ drugi z rodziców dziecka nie żył (art. 11a ust. 1 pkt 1 uśr).

W doktrynie i orzecznictwie Sądów Administracyjnych trafnie wskazuje się, że w szczególności obowiązek zwrotu świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr ma charakter następczy- uzależniony jest od tego czy strona była n a l e ż y c i e p o u c z o n a o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych jej świadczeń. Pouczenie adresowane do strony winno być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 22.2.2002- III AUa 845/99- OSA 10/00/43, akceptowane przez J. Ostałowskiego – op. cit. s. 52). Pouczenie takie winno być zamieszczone w ulotce (z której następnie strona może korzystać w okresie późniejszym (z takiej formuły pouczeń korzystają w szczególności Powiatowe Urzędy Pracy, wręczające za potwierdzeniem odbioru zainteresowanym czterostronicowe druczki pouczeń), bądź w uzasadnieniu decyzji przyznającej świadczenie. Przedstawienie stronie do wglądu przepisów regulujących zasady przyznawania świadczeń rodzinnych, polegające na możliwości ich lektury na formularzu wniosku, następnie spoczywającym w urzędzie jako część akt sprawy, co do zasady nie wyczerpuje wymogów pouczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr (J. Ostałowski- op. cit. s. 52). Na potrzebę precyzyjnego pouczenia strony o okolicznościach istotnych z punktu widzenia przesłanek z art. 25 ust. 1 i art. 30 ust. 1 i 2 uśr, i czynienia ustaleń i rozważań, w czym organy upatrują, że zmiana ma w rzeczywistości wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, trafnie wskazały m. in.: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 7.11.2006 r.- I SA/Wa 1407/06 i SKO we Wrocławiu z 14.2.2008 r.- SKO 4315/23/08 - OwSS 3/08/66. Informacje podawane Stronie na formularzu nie posiadają waloru pouczenia w oparciu, o które można wyprowadzać dla Skarżącej w niniejszej sprawie skutki wynikające z ustawy (postanowienie Sądu Najwyższego z 9.6.2006 r.- III RN 6/99, OSNAP 9/00/343), a takie ich potraktowanie przez organy administracji świadczy o niedokładnym ustaleniu kluczowych dla całego postępowania faktów i tym samym naruszeniu art. 7 kpa.

Z kolei pierwotny charakter nienależności świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr), wiąże się ze świadomym wprowadzeniem w błąd organu przyznającego świadczenie przez złożenie niezgodnych z prawdą zeznań, bądź przedłożenie świadomie dokumentów, przedstawiających stan faktyczny niezgodnie z prawdą (J. Ostałowski- op. cit. s. 51). Przemilczenie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy tylko wówczas rodziłoby skutek z art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr, gdyby organ stwierdził, że Stronie znane były odpowiednie przepisy prawa. Nie można mówić o świadomym wprowadzeniu organu w błąd, jeśli strona nie była świadoma prawnego znaczenia określonych faktów. W praktyce warunkiem ustalenia, że strona pobrała świadczenie nienależne, będzie stwierdzenie, że strona miała możliwość zapoznania się z przepisami regulującymi przesłanki nabywania świadczeń rodzinnych. W postępowaniu administracyjnym art. 9 kpa uchyla - co do zasady - działanie zasady ignorantia iuris nocet (R. Kędziora "Kpa. Komentarz" Wwa 2005 s. 48; J. Ostałowski- op. cit. s. 51/52).

Decyzja z 15 lipca 2010 r. okazała się być wadliwą. Burmistrz w podstawie prawnej rozstrzygnięcia w ogóle nie powołał art. 30 uśr, a – w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy – jedynie art. 32 ust. 2 uśr (wskazujący, że w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się kpa). W uzasadnieniu Burmistrz przywołał jedynie art. 11a ust. 1 i art. 30 ust. 1 uśr i art. 108 kpa, podnosząc, że "Składając wniosek o ww dodatek świadomie wprowadziła Pani w błąd organ wypłacający świadczenie rodzinne ponieważ nie wskazała Pani, że ojcem dziecka nie jest zmarły mąż C. Z. tylko inny mężczyzna" (k. 17-17v akt administracyjnych). Organ I instancji nie rozważył tej okoliczności w świetle punktu 1 ani 2 ustępu 2 art. 30 uśr, co stanowiło naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ppsa).

Sytuacja prawna w przedmiotowej sprawie uległa zmianie dopiero z dniem uprawomocnienia się wyroku Sądu Rejonowego w P. z [...] marca 2010 r., [...], ustalającego, że ojcem W. Z. jest P. G. (k. 15-15v akt administracyjnych).

Dopiero w dniu uprawomocnienia się wyroku [...] zostało obalone domniemanie ojcostwa męża matki (art. 62 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. nr 9, poz. 59 ze zm., dalej kro). Obalenie domniemań przewidzianych w art. 62 § 1 i 2 kro, może nastąpić tylko na skutek powództwa o zaprzeczenie ojcostwa (K. Piasecki w: Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, LexisNexis 2009 s. 641 uw. 5). Aż do dnia uprawomocnienia się wyroku [...] Wnioskodawczyni uprawniona była by twierdzić, że ojcem małoletniego W. Z. był Jej nieżyjący mąż. Tak też musiał zapewne wskazywać odpis skrócony aktu urodzenia W. Z. (art. 40 ust. 1 pkt 3, art. 41 ust. 1, art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego – j.t. Dz.U. 2004, nr 161, poz. 1688 ze zm., dalej asc). Akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych; ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym (art. 4 asc). Z niezrozumiałych powodów brak w aktach administracyjnych odpisów skróconych aktów urodzenia dzieci (§ 2 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 2005 r.; nawet w postaci potwierdzonych "za zgodność" kserokopii odpisów, przedłożonych organowi w toku postepowania). Obowiązek wyegzekwowania od Wnioskodawczyni odpisów skróconych aktów urodzenia małoletnich dzieci przed wydaniem decyzji z 6 października 2009 r. spoczywał na organie I instancji (art. 32 ust. 2 uśr w z. z art. 7 i art. 77 § 1 kpa; § 2 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 2005 r.).

Celem procesu o zaprzeczenie ojcostwa nie jest ustalenie ojcostwa biologicznego męża matki, lecz obalenie ustawowego domniemania, że dziecko od niego pochodzi. Do przyjęcia ojcostwa w znaczeniu prawnym nie jest wymagane, by mężczyzna był ojcem biologicznym dziecka (wyrok Sądu Najwyższego z 13.12.2000 r., III CKN 1422/00, OSNC 2001, nr 7-8, poz. 106, akceptowany przez K. Gromek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, C.H. Beck 2009 r., s. 1200 nb 3). Do dnia obalenia domniemania prawnego ojcostwa zmarłego męża Skarżącej, nie można I. Z. czynić zarzutu, że pobierała Ona świadczenie rodzinne w sposób nienależny. Skarżąca spełniała bowiem wszelkie przesłanki, od których uzależnione było przyznanie dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Organy obu instancji nie ustaliły, że Skarżąca podpisując się pod pouczeniem zawartym we wniosku o uzyskanie świadczeń rodzinnych, działała w złej wierze, chcąc wprowadzić organ I instancji w błąd odnośnie okoliczności istotnej dla przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego dla osoby samotnie wychowującej dziecko. Domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki wyznaczane jest normą prawną, która każe w swoisty sposób wiązać ze sobą dwie klasy faktów: 1) podstawę domniemania z 2) wnioskiem domniemania. Powiązanie to polega na tym, że jeśli Sąd ustali zgodnie z ogólnymi regułami dowodowymi fakt stanowiący podstawę domniemania, to wówczas jest obowiązany przyjąć bez dowodu istnienie faktu wskazanego we wniosku domniemania (H. Haak, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz do art. 617 – 91, TNOiK 2009 r., s. 49-50 uw. 1-4). Nieuprawnionym pozostaje rozciąganie skutków prawnych obalenia domniemania wstecz, na okres, kiedy ono obowiązywało. Ustawodawca ustanowił bowiem w precyzyjny sposób możliwość obalenia powyższego domniemania, w drodze podjęcia pokreślonych czynności procesowych, z których jedną z nich jest powództwo o zaprzeczenie ojcostwa, wytaczane przez matkę dziecka przeciwko mężowi i dziecku, a jeżeli mąż nie żyje, przeciwko dziecku.

W podstawie prawnej decyzji z [...] października 2010 r. Burmistrz wskazał – w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy - jedynie art. 30 uśr, nie precyzując ustępu ani punktu, mimo że przepis ten ma 10 ustępów, a kluczowy dla rozstrzygnięcia ustęp 2 cztery punkty. Przywołane w uzasadnieniu oświadczenie I. Z. z [...] czerwca 2010 r., złożone po pouczeniu o odpowiedzialności karnej, może mieć znaczenie jedynie w zakresie faktów relewantnych, nie zaś oświadczenia woli (co do wpłacenia do kasy Ośrodka "nienależnie pobranego dodatku"; k. 16, 19 akt administracyjnych). Akt subsumcji z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr jest – z przyczyn wyżej podniesionych – błędny.

Wad tych Kolegium w decyzji z [...] grudnia 2010 r. nie naprawiło, z naruszeniem art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 uśr utrzymując w mocy decyzję z [...] października 2010 r.

Mając na uwadze powyższe Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, i art. 135 ppsa w punkcie 1 wyroku uchylił zaskarżoną decyzję z [...] grudnia 2010 r. i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] października 2010 r.

W punkcie 2 Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa w zw. z art. 135 ppsa uchylił decyzję z [...] lipca 2010 r.

Ponownie rozpoznając niniejszą sprawę organ I instancji winien w pierwszej kolejności ustalić wszystkie niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne. Po pierwsze, istotnym pozostaje ustalenie daty uprawomocnienia się wyroku Sądu Rejonowego w P. z [...] marca 2010 r., [...], ponieważ do tego dnia wiązało organy administracji publicznej domniemanie ojcostwa zmarłego męża Skarżącej. Po drugie, orzekając w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, organ I instancji – uzyskawszy odpis aktu urodzenia W. Z. według stanu na dzień złożenia wniosku ([...] sierpnia 2009 r.; k. 1-6 akt administracyjnych) winien rozważyć zasadność umorzenia postępowania w okresie obowiązywania domniemania z art. 62 § 1 kro. Analizując okres po obaleniu domniemania z art. 62 § 1 kro, czyli po dniu uprawomocnienia się powyższego wyroku III RC 15/10, organ administracji winien mieć na względzie utrwalony w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego pogląd, że zasiłek rodzinny i dodatki do tego zasiłku to świadczenia wypłacane uprawnionej do tego osobie ze środków publicznych. Nie mają one na celu wyłączenia ani ograniczenia zakresu świadczeń alimentacyjnych i wychowawczych, które winny być spełniane przez osobę wskazaną w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Chronią one dobro dziecka, jako wartość konstytucyjną, a nie interes osoby utrzymującej dziecko (wyrok TK z: 18.5.2005 r., K 16/04, OTK-A 2005/5/51; 23.6.2008 r., P 18/06, OTK-A 2008/5/83). Po trzecie, w świetle powyższych rozważań na temat znaczenia domniemania prawnego ojcostwa, organ administracji winien ocenić świadomość Skarżącej odnośnie celowego pobierania świadczeń rodzinnych z ujemnym zamiarem wprowadzenia w błąd organu, lecz tylko co do faktu relewantnego z punktu widzenia ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie zaś rzeczywistego pochodzenia dziecka (bowiem ta ostatnia okoliczność nie ma znaczenia z uwagi na związanie organów domniemaniem ojcostwa z art. 62 § 1 kro).

W punkcie 3 sentencji wyroku Sąd, na podstawie art. 152 ppsa określił, że decyzje opisane w punkcie 1 i 2 nie sentencji wyroku mogą być wykonane. Oznacza to, że nie wywołują one skutków prawnych, które wynikają z rozstrzygnięć w nich zawartych, od chwili wydania wyroku, mimo że wyrok uchylający tę decyzję nie jest jeszcze prawomocny (wyrok NSA z 29.7.2004 r., OSK 591/04, ONSAiWSA 2004/2/32).