Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 664/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) Sędzia WSA Monika Świerczak Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 listopada 2022 r. sprawy ze skargi H. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 18 sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy S. z dnia [...] czerwca 2022 r., nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej H. W. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

Wójt Gminy S. po rozpoznaniu wniosku H. W. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, decyzją z dnia 20 czerwca 2022 r. nr [...] r. odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem T. W.. Organ wskazał, że zgodnie z orzeczeniami Powiatowego Zespołu Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia 18.09.2018r. nr [...] i z dnia 8.02.2022r. nr [...] T. W. został zaliczony do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, a sama niepełnosprawność istnieje od [...].05.2018r. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej, opiekuje się ona mężem m.in. myjąc go, szykując i podając posiłki, podając leki, sprzątając, piorąc, wychodząc na spacery, czytając gazety mężowi, organizując mu wizyty lekarskie. Podkreśliła, że opieka nad mężem jest tak wymagająca, że nie może podjąć dodatkowej pracy w żadnym wymiarze czasu pracy. Pomimo, że sama posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności to zdrowie pozwala jej na zajmowanie się mężem. Sama nie pobiera żadnych świadczeń emerytalno – rentowych.

Organ wskazał, że z przeprowadzonego w dniu 24 stycznia 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika, że mąż skarżącej, z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe jest po wypadku, któremu uległ w lipcu 2021 r. i ma ograniczoną zdolność widzenia. Czynności samoobsługowe mężczyzna wykonuje samodzielnie. Pomocy wymaga natomiast w przygotowywaniu i spożywaniu posiłków, odpowiednich leków, korzystaniu z toalety. H. W. pracowała na umowę o pracę do dnia [...]. Od dnia 1.11.1997r. do dnia 23.11.2017r. wraz z mężem prowadziła gospodarstwo rolne. Następnie od dnia 24.11.2017r. skarżąca pracowała w gospodarstwie rolnym u córki Pracy tej zaprzestała od 8.08.2021r., gdyż od 9.08.2021r. sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła H. W. reprezentowana przez pełnomocnika, domagając się jej uchylenia. Zaskarżónej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego tj. art.17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art.7, art.8 kpa polegające na przyjęciu, że powstanie niepełnosprawności odpowiednio po ukończeniu 18-go i 25-go roku życia przez osobę podlegającą opiece skutkuje brakiem prawa strony do świadczenia [pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wydania rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

Decyzją z dnia 18 sierpnia 2022r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art.17 ust.1, ust.1a i 1b oraz ust.5 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazał, że odwołująca spełniła przesłanki "rezygnacji z zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". Znaczny stopień niepełnosprawności ustalono wobec T. W. z dniem [...].; orzeczenie wydano w tej samej dacie. Dalej Kolegium zauważyło, że pośród okoliczności sprawy nie ma okoliczności świadczącej o tym, że H. W. nie jest w stanie podjąć zatrudnienia. Ani jej wiek, ani zdrowie nie stoją temu na przeszkodzie. Z zebranych materiałów wnosić należy, że H. W. miałaby wolę podjęcia zatrudnienia, gdyby nie konieczność sprawowania opieki. Strona taką wolę wyraża i nie sposób tego zakwestionować. Natomiast T. W. jak wynika z akt sprawy może wykonywać czynności "samodzielnie w obrębie domu, gdzie wszystko zna"

W konsekwencji poczynionych ustaleń organ uznał, że czas i zakres opieki nad mężem, jaki skarżąca wskazała, nie pokrywa się z pozyskanymi informacjami i nie jest na tyle duży, aby uniemożliwiał podjęcie zatrudnienia. Zdaniem organu, w niniejszej sprawie zachodzi też przesłanka negatywna przyznania świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Kolegium stwierdziło jednak, że nie można przyznać skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem, gdyż nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1 u.ś.r., polegająca ba związku rezygnacji z pracy zarobkowej (lub jej niepodejmowania) z koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni.

W ocenie Kolegium, wskazane przez odwołującą czynności opiekuńcze to w przeważającej mierze zwykłe czynności dnia codziennego, a z materiału dowodowego nie wynika, aby mąż skarżącej nie był w stanie funkcjonować bez stałej obecności skarżącej. Pomoc w prowadzeniu gospodarstwa domowego nie świadczy o konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej opieki, jest bowiem codzienną rutyną, w tym osób pracujących zawodowo. Czynności związane z opieką nad mężem odwołującej ograniczają się zaś do pomocy w porannej czy wieczornej toalecie, w kąpieli czy podaniu leków. Nie są to czynności oznaczające stałą lub długotrwałą opieką innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu H. W. reprezentowana przez pełnomocnika i domagając się jej uchylenia oraz uchylenia poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych polegającą na jego błędnej wykładni poprzez przyjęcie, że opieka jaką sprawuje nad mężem nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia przynajmniej w częściowym wymiarze pracy; naruszenie przepisów postępowania tj. art. 7, art.77, art.80, art.107 poprze nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego i brak przeprowadzenia wnikliwego postępowania dowodowego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację sformułowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd - jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną, z wyjątkiem skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej.

Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 18 sierpnia 2022 r., utrzymującej w mocy decyzję organu I instancji z 20 czerwca 2022 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, stwierdził, że narusza ona prawo.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonych decyzji jest przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), zwanej dalej u.ś.r., którego ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Podkreślić przy tym należy, że Kolegium przyznało, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Organ podniósł, że T. W. jest osobą posiadającą znaczny stopień niepełnosprawności, ale sama niepełnosprawność istnieje od [...]

Kolegium natomiast odmówiło prawa do świadczenia wyjaśniając, że skarżąca byłaby w stanie podjąć zatrudnienie z uwagi na brak konieczności sprawowania przez nią opieki nad mężem. W ocenie SKO "sprawowanie opieki" w rozumieniu art.17 ust.1 ustawy, to sprawowanie opieki bezpośredniej. Ocena w tym zakresie wiąże się z przesłankami "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia" tzn. czy rzeczywiście zakres koniecznych, wykonywanych czynności stoi na przeszkodzie podjęciu zatrudnienia lub wymaga rezygnacji z zatrudnienia. "Sprawowanie opieki", konieczne czynności w ramach "opieki", muszą powodować rezygnację z zatrudnienia i uniemożliwiać podjęcie zatrudnienia. Kolegium w oderwaniu od stanu faktycznego i swoich kompetencji arbitralnie uznało, że mąż skarżącej nie wymaga opieki w domu, bowiem jest samodzielny, a dokonywane przy nim czynności, nie wymagają obecności innej osoby, w porze dnia i nocy.

Z treści przeprowadzonego w dniu 24.01.2022r. wywiadu środowiskowego oraz z obserwacji poczynionych przez pracownika socjalnego wynika, iż pan T. po wypadku, któremu uległ w lipcu 2021r. ma ograniczoną zdolność widzenia. Czynności samoobsługowe, które mężczyzna wykonuje samodzielnie to m. in. nałożenie ubrania, wstanie z łóżka, spożywanie posiłków, korzystanie z toalety. Pan T. natomiast wymaga pomocy w przygotowywaniu posiłków, odpowiednich leków, kąpieli. Mąż skarżącej porusza się samodzielnie w obrębie domu, gdzie wszystko zna, gdy wychodzi potrzebuje już osoby do pomocy. Zdaniem pracownika socjalnego opieka nad niepełnosprawnym mężczyzną jest konieczna, sam nie jest w stanie funkcjonować, a faktyczną opiekę i pomoc sprawuje żona. Strona oświadczeniem złożonym dnia 05.04.2022r. oraz w załączniku nr 1 do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określiła zakres czynności jakie wykonuje w związku z opieką nad mężem oraz ich częstotliwość. Strona określiła, że codzienna opieka polega na pomocy przy porannej toalecie, szykowaniu posiłków i zestawu leków, sprzątaniu, praniu, prasowaniu, wspólnych spacerach, pomocy przy kąpieli, czytaniu mężowi gazety.

Zdaniem SKO mąż skarżącej porusza się samodzielnie w obrębie domu, gdzie wszystko zna, gdy gdziekolwiek wychodzi potrzebuje już osoby do pomocy. Takie okoliczności w ocenie Kolegium, nie uniemożliwiają H. W. podjęcie zatrudnienia (przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy). Takiej oceny nie może zmienić zaświadczenie lekarskie (które wpłynęło do organu I instancji w dniu 12.08.2022r.). Nie wynika bowiem z niego, że T. W. nie może wykonywać czynności "samodzielnie w obrębie domu, gdzie wszystko zna".

W ocenie Sądu rozpoznającego sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze naruszyło przepisy postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy, a polegające na naruszeniu art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 7 i 8 k.p.a. poprzez nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego i zaniechanie przeprowadzenia postępowania dowodowego w pełnym zakresie, dotyczącego faktycznego zakresu opieki jakiej wymaga mąż skarżącej. Organ nie miał prawa, ani kompetencji by arbitralnie stwierdzać, że T. W. nie wymaga opieki w ciągu dnia i nocy. Kolegium całkowicie pominęło, iż sprawowanie opieki nad chorym nie sprowadza się tylko do pomocy w korzystaniu z toalety, czy przemieszczeniu po domu.

Żaden przepis nie stanowi też, iż sprawowanie opieki wiąże się opieką 24h.

Artykuł 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę. Warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez całą dobę, lecz ma to być opieka stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie (tak wyrok WSA w Gdańsku z dnia 14 września 2022r. sygn. akt II SA/Gd 242/22).

Nadto uzasadnienie organu II instancji jest chaotyczne, niespójne i mało czytelne, czym narusza art. 107 § 3 k.p.a. Brak wskazania faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienia podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Organ nie wyjaśnił dlaczego odmówił mocy dowodowej zaświadczeniu lekarskiemu z dnia 3.08.2022r, z którego wynika, że u męża skarżącej stwierdzono ślepotę obuoczną, nie rokującą poprawy. Organ przywołuje w uzasadnieniu przepis art.17 ust. 1b, jednak nie stanowi on podstawy do odmowy przyznania świadczenia. Zasadniczo w ocenie Sądu brak możliwości wydedukowania z uzasadnienia decyzji, co stanowiło podstawę prawną jej wydania.

Jeszcze raz należy podkreślić, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę, sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Wskazany przepis wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z orzeczenia o niepełnosprawności, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała. W ocenie Sądu, zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą jest zgodny z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności. Odnosząc się do stanowiska organów wskazać należy, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie podważa twierdzeń skarżącej o sprawowaniu przez nią opieki w sposób stały oraz długotrwały. Wykonywanie przez opiekuna nawet zwykłych czynności związanych z zapewnieniem mężowi właściwych warunków życia, w tym załatwianie codziennych sprawunków i dbałość o dom, stanowi, w ocenie Sądu, opiekę nad niepełnosprawną mężem, której organy nie zdołały zaprzeczyć konkretnymi ustaleniami przeciwnymi.

W orzecznictwie podkreśla się, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (zob. wyrok NSA z 7 maja 2019 r., I OSK 3946/18, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę powyższy pogląd podziela.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art.135 p.p.ds.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, stanowiących w istocie wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800).

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., wobec wniosku skarżącej o rozpoznanie sprawy w tym trybie i braku sprzeciwu organu.