Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VIII SA/Wa 499/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2010-01-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda, Sędziowie Sędzia WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz, Sędzia WSA Sławomir Fularski /sprawozdawca/, Protokolant Dominika Jeromin, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 stycznia 2010 r. sprawy ze skargi A. Ć. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę; 2. przyznaje od Skarbu Państwa i nakazuje wypłacić ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata Z. O., kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych stanowiącą 22% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. Ć. z dnia [...] czerwca 2007 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił wnioskodawcy przyznania w drodze wyjątku renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.

W uzasadnieniu wyjaśnił, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Powołując się na materiał zgromadzony w aktach sprawy, organ podał, że A.Ć. na przestrzeni [...] lat życia posiada udowodniony okres składkowy wynoszący [...] lat. W latach 1989-1993 wystąpiła przerwa w wykonywaniu pracy. Po zaprzestaniu pobierania zasiłku dla osoby bezrobotnej w lipcu 1994 r. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy w kwietniu 1998 r., tj. przez ponad [...] lata, nie został udowodniony żaden okres pracy potwierdzony opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne.

W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w ww. przerwach zainteresowany nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Ponadto organ zauważył, że wnioskodawca, jako osoba przebywająca w zakładzie karnym, ma zapewnione niezbędne środki utrzymania.

We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2008 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy A.Ć. podniósł, że spełnia wymogi z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, umożliwiające otrzymanie świadczenia.

Formułując powyższą ocenę, zainteresowany wskazał, że był ubezpieczony, co pozostaje w ścisłym związku z możliwością otrzymania świadczeń po zmarłej matce S. K., która od 1998 r. była świadczeniobiorcą renty chorobowej, wypłacanej przez ZUS w R.. Ponadto z opinii biegłych psychiatrów wynika, że jego niezdolność do pracy, spowodowana zaburzeniami psychiatrycznymi, datuje się od okresu przed ukończeniem 18-ego roku życia. Zaznaczył, że ze względów losowych, w tym z uwagi na chorobę, nie posiada wymaganych okresów składkowych, uprawniających do uzyskania renty chorobowej w trybie zwykłym. Utrata wzroku i szereg schorzeń o podłożu psychiatryczno - organicznym spowodowało, że nie mógł podjąć jakiejkolwiek pracy zawodowej. Dodał także, że w dniu [...] lutego 2008 r. kończy odbywanie kary pozbawienia wolności, co - w jego sytuacji - oznacza brak jakichkolwiek środków umożliwiających samodzielną egzystencję. Zanegował przy tym twierdzenie organu, jakoby miał możliwości kontynuowania zatrudnienia w zakładzie karnym i nabycia praw do uzyskania renty na ogólnych zasadach. W tym względzie wyjaśnił, że podjęcie zatrudnienia nie było możliwe nie tylko ze względów zdrowotnych, ale także z uwagi na faktyczny brak w zakładzie karnym stanowisk pracy, odpowiadających jego schorzeniom.

Decyzją z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] grudnia 2007 r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku.

W motywach decyzji Prezes ZUS podkreślił, że w sprawie brak szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, a ponadto A.Ć., jako osoba przebywająca w zakładzie karnym, nie jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 13 stycznia 2009 r. zapadłym w sprawie II SA/Wa 1173/08 uchylił zaskarżoną decyzję z uwagi na naruszenie przepisów art. 7 i art. 77 kodeksu postępowania administracyjnego, które to mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd stwierdził, że organ nie rozpatrzył całokształtu materiału dowodowego, poprzez nieprzeanalizowanie treści wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Organ nie wyjaśnił bowiem, czy skarżący domaga się w drodze wyjątku renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, czy też – w przyznawanej również w tym trybie – renty rodzinnej po zmarłej matce.

Mając na względzie wskazania zawarte w powyższym wyroku, organ pismem z dnia [...] kwietnia 2009 r. wezwał skarżącego do sprecyzowania jakiego rodzaju świadczenie jest przedmiotem jego wniosku z dnia [...] lipca 2008 r. skierowanym do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie uprawnień do świadczenia w drodze wyjątku. Organ w powyższym piśmie zapytał skarżącego czy ubiega się o rentę rodzinną w drodze wyjątku po matce, czy o rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji.

W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący pismem z dnia [...] maja 2009 r. wskazał, iż wnosi o przyznanie renty w drodze wyjątku z tytułu niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji. Dodał, że nie legitymuje się wystarczającym okresem do przyznania świadczenia w trybie zwykłym z przyczyn przez niego niezawinionych, tj. z uwagi na brak możliwości jego zatrudnienia podczas pobytów w zakładach karnych. Uzyskana w drodze wyjątku renta będzie jedynym źródłem jego utrzymania, bowiem w lipcu 2009 r. będzie ubiegał się o warunkowe zwolnienie z zakładu karnego.

Decyzją z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2007 r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Okolicznością szczególną może być bowiem jedynie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Organ podkreślił, że okolicznością taką może być jedynie zdarzenie bądź trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Zauważył, iż w okresach w których wnioskodawca nie miał jeszcze orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy z powodu choroby, nie podejmował zatrudnienia ani nie podejmował innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym.

Organ podniósł, że okresy pozostawania wnioskodawcy poza ubezpieczeniem przypadają w dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy (od [...] maja 1988 r. do [...] kwietnia 1998 r.), w którym wnioskodawca powinien udowodnić co najmniej 5-letni okres ubezpieczenia uprawniający do renty w trybie zwykłym. Komisja lekarska ZUS ustaliła u wnioskodawcy trwałą niezdolność do pracy od [...] kwietnia 1998 r. oraz trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji od [...] sierpnia 2003 r. wskazując jednocześnie, że do [...] marca 1998 r. był on jedynie częściowo niezdolny do pracy. Częściowa zaś niezdolność do pracy jedynie ograniczała, natomiast nie uniemożliwiała wnioskodawcy całkowicie wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi. Jak ustaliła komisja lekarska na podstawie analizy akt sprawy i przeprowadzonego w dniu [...] czerwca 2008 r. badania wnioskodawcy, niezdolność do pracy nie powstała, wbrew temu co podnosił on w swoim wniosku, przed ukończeniem przez niego 18 roku życia. Sam zaś fakt istnienia choroby nie zawsze jest równoznaczny z niezdolnością do pracy.

Organ wyjaśnił, że ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Całkowita niezdolność do pracy musi być orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego. Orzeczenie lekarza orzecznika jest zaś wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Podnoszone przez wnioskodawcę problemy zdrowotne, występujące jeszcze przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy, mogły utrudniać mu podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi, jednakże, zdaniem organu, nie można uznać, że stanowiły one szczególną okoliczność, wskutek której wnioskodawca nie spełnił warunków wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych, tym samym nie mogą stanowić usprawiedliwienia dla występujących w jego ubezpieczeniu kilkuletnich przerw.

Organ podkreślił, że przyznanie świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS, uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek na ubezpieczenia społeczne. Tymczasem jak wynika z akt rentowych, wnioskodawca na przestrzeni [...] lat życia – na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy – udokumentował łączny okres składkowy wynoszący [...] lat, który jest nieadekwatny do jego wieku. W konkluzji uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia organ wskazał, że wnioskodawca nie spełnia również przesłanki dotyczącej braku środków utrzymania, gdyż obecnie przebywa w areszcie śledczym, co nie pozwala na uznanie, że jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania i wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ww. ustawy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję A. Ć. zarzucił organowi, że jego wniosek nie został rozpatrzony rzetelnie i sprawiedliwie, a wydana decyzja jest dla niego krzywdząca. Wniósł o powołanie przez Sąd "biegłych lekarzy sądowych, niezależnych od ZUS, biegłych psychiatrów, psychologa i lekarza od płuc oraz internistę", nadto, aby Sąd zażądał od organu całość dokumentacji w jego sprawie, na podstawie której biegli ustalą konkretną datę powstania u niego częściowej niezdolności do pracy z ogólnego stanu zdrowia. Zarzucił organowi, że ZUS nigdy nie rozpatrywał jego wniosków w oparciu o ogólny stan zdrowia, ograniczając się jedynie do schorzeń wpływających na jego wzrok. Tymczasem Powiatowy Zespół Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności wydał orzeczenie stwierdzające powstanie u niego niepełnosprawności z powodu choroby psychicznej już przed ukończeniem przez niego [...] roku życia. Dodał, że od 1990 r. jest chory na serce ( w 1999 r. miał zawał serca ), a od 1991 r. cierpi z powodu choroby płuc, zaś cały czas był leczony psychiatrycznie, przebywał liczne terapie podczas pobytów w zakładach karnych, w których to przebywa od [...] marca 1981 r. Podczas pobytów w zakładach karnych, w okresie od 1984 r. do 1989 r. lekarze sprawujący nad nim opiekę nie wyrażali zgody na podjęcie przez niego żadnej pracy. W związku z powyższym prosi Sąd o zwrócenie się o potwierdzenie tego faktu do dyrektora zakładu karnego i usprawiedliwienie z tego powodu zbyt krótkiego okresu zatrudnienia do nabycia świadczenia w trybie zwykłym. Z uwagi na powyższe nie może więc ponosić winy, że udokumentował niewystarczający okres zatrudnienia. Wskazał, że w jego aktach znajduje się opinia biegłego lekarza psychiatry M. A., która potwierdza istnienie częściowej niezdolności do pracy już przed [...] czerwca 1991 r. W związku z powyższym, zdaniem skarżącego winno to skutkować nabyciem prawa do zwykłej renty z tytułu niezdolności do pracy. Wniósł, aby Sąd rozstrzygnął, czy jest on członkiem rodziny po zmarłej matce S. K. (na której to utrzymaniu pozostawał podczas przerw w odbywaniu kary), a która to pobierała do dnia swojej śmierci rentę z ZUS. Nadto dodał, że ciąży na nim obowiązek alimentacyjny wobec dwójki dzieci, jak również zadłużenie z tytułu czynszu za lokal mieszkalny po zmarłej matce. Wskazał, że będzie ubiegał się o warunkowe przedterminowe zwolnienie i otrzymanie renty, nawet po zmarłej matce, spowoduje, że będzie mógł spłacać swoje zobowiązania. W ocenie skarżącego, organ rozpatrując jego sprawę nie wziął pod uwagę tych okoliczności, które uwzględnił Sąd uchylając poprzednią decyzję Prezesa ZUS. W konkluzji swojej skargi, wniósł o przyznanie mu renty.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, przytaczając w uzasadnieniu swego stanowiska procesowego argumentację, jakiej użył w zaskarżonej decyzji. Wyjaśnił, że po otrzymaniu prawomocnego wyroku wraz z aktami sprawy, zwrócił się do skarżącego z prośbą o wyjaśnienia dotyczące jego wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy w przedmiocie renty w drodze wyjątku. Pismem z dnia [...] maja 2009 r. skarżący wyjaśnił, że jego pismo jest wnioskiem o przyznanie renty w drodze wyjątku z tytułu niezdolności do pracy. Odnosząc się do argumentów zawartych w skardze, organ wyjaśnił, że najgłębsze nawet przekonanie skarżącego, że istniejąca od 1991 r. częściowa niezdolność do pracy wykluczała u niego bez jego wszelkiej winy jakąkolwiek aktywność zawodową nie wystarczy, by organ uznał tożsamość orzeczonej niezdolności częściowej z niezdolnością całkowitą. Skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy od 1998 r., podczas gdy z wszelkiego zatrudnienia zrezygnował już w 1989 r. i po tej dacie już tylko dwukrotnie pobierał zasiłek dla bezrobotnych, który jest zresztą jedynym tytułem ubezpieczenia w 10-leciu przed powstaniem niezdolności do pracy. W tej sytuacji, analizując cały przebieg ubezpieczenia skarżącego, nie sposób uznać, że nie był on w stanie wypracować więcej niż [...]-letniego okresu ubezpieczenia. Sama natomiast trudna sytuacja materialna, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia.

W piśmie procesowym z dnia [...]października 2009 r. skarżący ponawiając swój wniosek o powołanie biegłych lekarzy sądowych, zarzucił organowi, że wbrew temu co zawiera odpowiedź na skargę, ZUS nigdy nie rozpatrywał wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy z ogólnego stanu zdrowia, a jedynie z powodu utraty wzroku. Podtrzymując dotychczasową argumentację w sprawie, dodał, że nigdy "nie porzucał pracy", zaś podczas przerw w odbywaniu kary pozbawienia wolności był zarejestrowany jako bezrobotny. Podniósł, że "nabył prawo do przedterminowego zwolnienia", dlatego też prosi o uwzględnienie jego wniosku i nakazanie ZUS przyznanie renty wyjątkowej lub renty po zmarłej matce.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.

Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem.

Na wstępie wyjaśnić należy, że wnioski dowodowe zawarte w skardze oraz pismach procesowych skarżącego zostały oddalone, bowiem ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako p.p.s.a) nie przewiduje możliwości powoływania biegłych, czy też występowania do administracji zakładów karnych w celu ustalenia przyczyn nie podejmowania przez skarżącego zatrudnienia w czasie odbywania kary pozbawienia wolności. W postępowaniu sądowoadministracyjnym istnieje jedynie możliwość przeprowadzenia uzupełniającego dowodu z dokumentu, dodatkowo, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Powyższe wynika z art. 106 § 3 tej ustawy.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm., dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia wszystkie wymienione warunki w cyt. przepisie powinny być spełnione łącznie.

Z przepisu art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają więc cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie ma możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek. Oznacza to z drugiej strony, że niespełnienie choćby jednej z nich, wyklucza możliwość przyznania świadczenia.

W rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, że skarżący nie spełnił dwóch z wyżej wymienionych warunków. Po pierwsze bowiem, nie wykazał szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły mu przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podkreślenia wymaga, że wnioskodawca składając wniosek o przyznanie świadczenia, winien wykazać, że nie może otrzymać świadczenia w trybie zwykłym, albowiem zaistniały okoliczności szczególne, na które nie mógł mieć wpływu. Przebywanie w zakładach karnych nie stanowi zaś szczególnej okoliczności w rozumieniu przepisów cyt. ustawy ( patrz wyrok NSA z dnia 30 sierpnia 2001 r. sygn. akt II SA 899/01, LEX nr 54537 ). Jak wynika z ustaleń organu, skarżący na przestrzeni [...] lat życia - na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy posiada łącznie jedynie [...] lat udowodnionego okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Całkowita niezdolność do pracy, oznaczająca niemożność wykonywania jakiejkolwiek pracy w normalnych warunkach, musi być potwierdzona stosownym orzeczeniem ( patrz wyroki NSA : z dnia 9 sierpnia 2001 r. sygn. akt II SA 646/01, LEX nr 121924, z dnia 14 listopada 2002 r., sygn. akt II SA 2243/02, LEX nr 142310, z dnia 12 maja 2003 r., II SA 16/03, LEX nr 156910 ). Słusznie organ administracji zauważył w odpowiedzi na skargę, że nie może się on kierować przekonaniem skarżącego o jego niezdolności do pracy. Częściowa niezdolność do pracy nie jest bowiem równoznaczna z całkowitą niezdolnością i nie powoduje braku możliwości podjęcia zatrudnienia. Skarżący jest zaś całkowicie niezdolny do pracy dopiero od 1998 r., natomiast ostatnie jego zatrudnienie ustało już w 1989 r. Należy zgodzić się z poglądem organu, że problemy zdrowotne, występujące jeszcze przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy, mogły utrudniać skarżącemu podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi, jednakże, nie można uznać, że stanowiły one szczególną okoliczność, wskutek której nie spełnił on warunków wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych.

Drugą przesłanką przesądzającą o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku jest posiadanie przez niego niezbędnych środków utrzymania. Sąd ze zrozumieniem odnosi się do trudnej sytuacji skarżącego, nie można jednak przyjąć, że nie posiada on niezbędnych środków utrzymania. Przebywając w zakładzie karnym, ma on bowiem zapewnione podstawowe środki do życia oraz podstawową opiekę medyczną. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że niezbędne środki utrzymania nie są tożsame z środkami niewystarczającymi (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/01 - LEX nr 83733). Nadto, wbrew temu co podnosi skarżący, że "nabył prawo" do warunkowego przedterminowego zwolnienia, zarówno na dzień wydania zaskarżonej decyzji, jak i na dzień rozpatrywania sprawy przez Sąd, nadal odbywa on karę pozbawienia wolności.

Należy zauważyć, że na tle całej ustawy o emeryturach i rentach z FUS określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, przepis art. 83 stanowi regulację szczególną. Pozwala on bowiem na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy nie mają jednak charakteru roszczeniowego. Według art. 84 ustawy, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego.

Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc, czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy.

Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczeń w trybie określonym w powołanym art. 83 ust. 1, jest związany rygorami procedury administracyjnej. Wynika to wyraźnie z przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten stanowi, że w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Prezes ZUS winien więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 3 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 kpa.

W niniejszej sprawie Prezes ZUS przestrzegał wszystkich tych reguł procesowych, czego dowodem są przede wszystkim uzasadnienia obu jego decyzji. W uzasadnieniach decyzji powołano wszystkie okoliczności faktyczne w sprawie i na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Prezes ZUS odmówił skarżącemu prawa do renty. W ocenie Sądu, decyzjom tym nie można przypisać przekroczenia granic uznania administracyjnego. Z akt sprawy i z uzasadnienia decyzji wynika - zdaniem Sądu - że Prezes ZUS zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej jego oceny.

Zdaniem Sądu w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, organowi nie można, wbrew zarzutom zawartym w skardze, zarzucić, że nie wziął pod uwagę okoliczności wskazanych w poprzednim wyroku WSA w Warszawie w sprawie sygn. akt II SA/Wa 1173/08. Otóż Sąd w poprzednim wyroku wydanym w niniejszej sprawie nakazał organowi przeanalizowanie treści wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Organ nie wyjaśnił bowiem w poprzednio prowadzonym postępowaniu, czy skarżący domaga się w drodze wyjątku renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, czy też – w przyznawanej również w tym trybie – renty rodzinnej po zmarłej matce. Mając na względzie powyższy wyrok, organ ponownie rozpatrując sprawę, pismem z dnia [...] kwietnia 2009 r. wezwał skarżącego do sprecyzowania jakiego rodzaju świadczenie jest przedmiotem jego wniosku z dnia [...] lipca 2008 r. dotyczącym przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ w powyższym piśmie zapytał skarżącego czy ubiega się o rentę rodzinną w drodze wyjątku po matce, czy o rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący pismem z dnia [...] maja 2009 r. wskazał, iż wnosi o przyznanie renty w drodze wyjątku z tytułu niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji. Tym samym, Sąd rozpatrując niniejszą skargę uznał, że organ wyjaśnił co było żądaniem wniosku skarżącego o ponowne rozpoznanie sprawy przez Prezesa ZUS. Tak więc fakt, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym, skarżący ponownie prosi o ewentualne przyznanie mu renty jako ubezpieczonemu członkowi rodziny po zmarłej matce, nie mógł mieć wpływu na wydanie przez organ odmownej, zaskarżonej decyzji, będącej obecnie przedmiotem badania Sądu.

Reasumując, stwierdzić należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie na dzień wydania zaskarżonej decyzji dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego, a nadto przestrzegał wskazanych reguł procesowych, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty.

W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 p.p.s.a, a w sprawie wynagrodzenia nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu na podstawie art. 250 ustawy i § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji wyroku.