Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 176/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2015-06-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 20 ust. 3, art. 21, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2, ust. 8 i 9
journal: Dz.U. 2013 poz 1456
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity
article: art. 18
journal: Dz.U. 2013 poz 1381
law: Ustawa z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 77 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kowalik-Grzanka, Sędziowie Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak, Sędzia WSA Jolanta Sudoł (spr.), Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Kinga Czernis, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 czerwca 2015 r. spraw ze skarg Z. D. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 20 sierpnia 2014 r. nr [...], z dnia 20 sierpnia 2014 r. nr [...], z dnia 20 sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz ustawowych odsetek oddala skargi.


UZASADNIENIE

Decyzjami z dnia 20 sierpnia 2014 r. o numerach: [...], [...] oraz [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzje Prezydenta Miasta [...] z dnia 30 czerwca 2014 r. odpowiednio o numerach: [...],[...] oraz [...] odmawiających umorzenia nienależnie pobranych przez Z. D. świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi.

Do wydania przedmiotowych decyzji doszło w następujących okolicznościach

faktycznych i prawnych:

W dniu 20 września 2013 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie wpłynął kolejny wniosek Z. D. (dalej jako "strona" lub "skarżąca") datowany na dzień 19 września 2013 r. o całkowite umorzenie należności, w tym nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi.

W uzasadnieniu wniosku strona powołała się na zmianę sytuacji materialnej, zdrowotnej, w tym na ubóstwo. Wyjaśniła min., że posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 6,0762 ha, które jest "w długotrwałej dzierżawie u osoby drugiej w zamian za utrzymanie go w płodności bez zapłaty ceny dzierżawy aby nie było ugorów". Nie posiada samochodu, oszczędności ani kosztowności. Mieszka z małoletnią córką i otrzymuje alimenty w wysokości 300 zł.

Postanowieniami z dnia 10 października 2013 r. organ pierwszej instancji odmówił wszczęcia postępowań, jednak Samorządowe Kolegium Odwoławcze w dniu 18 listopada 2013 r. uchyliło zaskarżone postanowienia i przekazało sprawy do ponownego rozpoznania.

Rozpoznając wniosek strony organ pierwszej instancji ustalił, że orzeczeniem z dnia 19 września 2013 r., nr [...], uznano stronę skarżącą za osobę o lekkim stopniu niepełnosprawności. Z treści orzeczenia wynika, że strona może podjąć zatrudnienie na otwartym rynku pracy, a zatem w ocenie organu niepełnosprawność ta nie ogranicza możliwości podjęcia działań mających na celu poprawę sytuacji dochodowej strony.

W związku z powyższym, decyzjami z dnia 3 lutego 2014 r. o numerach: [...], [...] oraz [...] odmówiono stronie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i odsetek ustawowych.

Na skutek odwołań strony, Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzjami z dnia 3 kwietnia 2014 r. odpowiednio o numerach: [...], [...] oraz [...] - uchyliło decyzje organu pierwszej instancji i przekazało sprawy do ponownego rozpatrzenia.

W wyniku ich ponownego rozpoznania decyzjami z dnia 30 czerwca 2014 r. o numerach: [...],[...] oraz [...] Prezydent Miasta [...] odmówił Z. D. umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i odsetek ustawowych. Decyzje te zostały wydane na podstawie art. 20 ust. 3, art. 21, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2, ust. 8 i ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1456).

W uzasadnieniach tych decyzji organ wskazał, że decyzjami z dnia 8 czerwca 2011 r. o numerach: [...], [...] oraz [...], organ orzekł o zwrocie kwot 1.268 zł wraz z ustawowymi odsetkami, pobranych nienależnie przez stronę tytułem świadczeń rodzinnych. Wyjaśnił również, iż w rozpatrywanych sprawach zapadło już szereg rozstrzygnięć, które organ powołał w treści uzasadnienia każdej z decyzji.

Pismem z dnia 30 kwietnia 2014 r., stosownie do otrzymanych wytycznych, organ pierwszej instancji wezwał stronę do uzupełnienia dokumentów poprzez przedłożenie: orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepoprawności, dokumentu potwierdzającego istnienie współwłasności wraz z udziałami w gospodarstwie rolnym oraz umowę związaną z udostępnieniem nieruchomości osobie trzeciej.

W odpowiedzi na wezwanie strona nadesłała do organu orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia 20 marca 2014 r., umowę przedłużenia dzierżawy z dnia 1 września 2012 r., akt notarialny i nakazy płatnicze, decyzję w sprawie wymiaru podatku rolnego oraz opis i mapę nieruchomości. W piśmie tym jednocześnie wyjaśniła, iż nie ma żadnej możliwości sprzedaży nieruchomości ze względu na jej położenie i na kary za wypowiedzenie umowy dzierżawy przewyższające znacznie wartość nieruchomości.

W celu ustalenia sytuacji materialnej strony, organ w dniu 23 maja 2014 r. przeprowadził wywiad środowiskowy, na podstawie którego stwierdzono, że strona zamieszkuje wraz z pełnoletnią córką M. D. w wynajętym mieszkaniu. W skład miesięcznych wydatków wchodzą: wynajem mieszkania 400 zł, czynsz 220 zł, energia elektryczna 100 zł, gaz 140 zł, internet + tv 90 zł, telefon 75 zł. Natomiast łączny dochód rodziny wynosi 1.530,94 zł i składa się na niego kwota 300 zł z tytułu alimentów na córkę oraz dochód osiągany z gospodarstwa rolnego (6,0762 ha) w wysokości 1.230,94 zł.

W dniu 23 maja 2014 r. do organu wpłynęło oświadczenie strony z którego wynika, że strona w dalszym ciągu zamieszkuje z córką i prowadzą wspólnie gospodarstwo domowe, posiada nieruchomość w formie gospodarstwa rolnego o powierzchni 6,0762 ha. Ponadto od dnia 22 kwietnia 2014 r. strona podjęła zatrudnienie w formie umowy o pracę na czas określony. Z zaświadczenia o zarobkach z dnia 30 maja 2014 r. z firmy [...] Sp. z o.o. S.k. z siedzibą we [...], przedłożonego przez stronę na wezwanie organu wynika, że strona została zatrudniona na okres od 22 kwietnia - 20 lipca 2014 r. Zaś z zaświadczenia o zarobkach z dnia 11 czerwca 2014 r. przedłożonego również przez stronę wynika, że strona za miesiąc maj otrzymała wynagrodzenie w wysokości 1.237,20 zł.

W świetle powyższego organ pierwszej instancji przyjął, że na dzień orzekania sytuacja materialna rodziny skarżącej pozwalała na spłatę nieumorzonej części zadłużenia przy zachowaniu wymogu zapewnienia środków na minimum egzystencji.

Ponadto organ w uzasadnieniach zapadłych rozstrzygnięć podsumował, że zadłużenie na dzień wydania decyzji z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinne wynosi 3.502,05 zł wraz odsetkami ustawowymi naliczonymi na dzień wydania decyzji w kwocie 2.589,08 zł. Organ podniósł również, że udzielił wcześniej stronie częściowej ulgi umarzając kwotę 1.560 zł z tytułu nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej wraz z odsetkami.

Skarżąca, nie zgadzając się z takim rozstrzygnięciami, wniosła odwołania od ww. decyzji.

W uzasadnieniu odwołań strona przede wszystkim zakwestionowała uwzględnienie w osiąganym dochodzie dochodu z gospodarstwa rolnego w kwocie 1.230,94 zł, gdyż jej zdaniem, jest to dochód tylko hipotetyczny, którego w rzeczywistości nie osiąga. Ziemie przekazała w zamian za utrzymanie jej w płodności. Zarzuciła organowi, iż błędnie uznał, że skoro podjęła zatrudnienie i osiąga dochody to istnieje możliwość spłaty, skoro zadłużenie powstało w okresie kiedy jeszcze nie pracowała. Podniosła też, iż nie ma możliwości sprzedaży nieruchomości rolnej, jak i zniesienia współwłasności, ze względu na kary za wypowiedzenie umowy dzierżawy przewyższające wartość nieruchomości, ale i niską wartość wynikającą z położenia działki oraz braku dojazdu. Ponadto, wskazując na szczegółowe wyliczenie kosztów utrzymania siebie i córki wraz z potrzebami, stwierdziła że nie ma możliwości oszczędności czy spłaty. W podsumowaniu domagała się uchylenia zapadłych rozstrzygnięć oraz umorzenia należności, wskazując, że jedna ich część została już umorzona.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze zaskarżonymi decyzjami z dnia 20 sierpnia 2014 r. utrzymało w mocy decyzje wydane przez organ niższej instancji jako zgodne z prawem.

W uzasadnieniach poszczególnych decyzji wskazano, że podstawę materialnoprawną każdej z nich stanowią przepisy art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a rozstrzygnięcia organów w tym zakresie mają charakter uznaniowy. Organ odwoławczy wyjaśniło następnie, że w rozpoznanych sprawach organ pierwszej instancji ustalił, że skarżąca wraz z córką prowadzą wspólnie gospodarstwo domowe osiągając miesięcznie dochód w wysokości 1.530,94 zł, a miesięczne opłaty wynoszą 1.025 zł. Ponadto strona od dnia 22 kwietnia 2014 r. podjęła zatrudnienie.

Zdaniem Kolegium Odwoławczego, słusznie organ pierwszej instancji wskazał, że strona jest w stanie spłacić zadłużenie, pomimo wskazywanych przez nią trudności finansowych, a jego spłata nie spowoduje ciężkich i nieodwracalnych skutków dla jej rodziny i nie doprowadzi do obniżenia standardu życia poniżej poziomu minimum egzystencji. Tym bardziej w sytuacji, kiedy uzyskuje regularnie wynagrodzenie w ramach wykonywanej pracy. Fakt podjęcia przez nią zatrudnienia spowodował podniesienie tym samym kwoty miesięcznie uzyskiwanego dochodu. Zdaniem organu odwoławczego, niezasadne byłoby przyznawanie umorzenia osobom, które co prawda znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale posiadają obiektywną zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie zgodziło się ze stroną, iż wykazany dochód z gospodarstwa rolnego jest hipotetyczny. Dochód z gospodarstwa rolnego, którego właścicielką jest strona, winien być uwzględniony w ogólnym dochodzie rodziny strony. Wynika to z treści art. 3 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który w skład dochodu wlicza dochody uzyskane z gospodarstwa rolnego (art. 3 ust. 1 pkt 1 lit. c). Z kolei art. 5 ust. 8 tej ustawy stanowi, że w przypadku ustalania dochodu z gospodarstwa rolnego, przyjmuje się, że z 1 ha przeliczeniowego uzyskuje się dochód miesięczny w wysokości 1/12 dochodu ogłaszanego corocznie w drodze obwieszczenia przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie art. 18 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. z 2013 r. poz. 1381).

Kolegium, dokonując analizy przedstawionego wyliczenia dochodu z gospodarstwa rolnego dokonanego przez organ pierwszej instancji wskazało, że należy uznać je za prawidłowe, gdyż dokonując przeliczenia dochodu z gospodarstwa rolnego strony o powierzchni gospodarstwa w ha przeliczeniowych 6,0762 ha należało zastosować następujące działanie matematyczne 6.0762 ha przeliczeniowych x 2.431 zł (zgodnie z obwieszczeniem Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 23 września 2013 r.) = 14.771,24 zł : 12 m-cy, co daje łączną kwotę 1.230,94 miesięcznego dochodu. Dochód ten jest wyliczany jako wartość dochodu odpowiadającego powierzchni gospodarstwa z uwzględnieniem hektarów przeliczeniowych i kwoty dochodu dla 1 ha przeliczeniowego niezależnie od faktycznej dochodowości konkretnego gospodarstwa rolnego. Zdaniem organu odwoławczego nie przewiduje się jakichkolwiek wyjątków od przyjętej zasady wyliczenia dochodu z gospodarstwa rolnego, co oznacza, że bez znaczenia jest okoliczność powoływana w odwołaniu przez skarżącą - czy gospodarstwo jest uprawniane, czy też nie oraz czy rzeczywiście przynosi ono dochody. Zaznaczono, że instytucja umorzenia należności powinna być stosowana wyjątkowo.

W skargach wniesionych do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Z. D. nie zgodziła się z oceną jej sytuacji dochodowej, jaka została przedstawiona w uzasadnieniach zapadłych decyzji. Wniosła o ich uchylenie w całości oraz o umorzenie należności.

W uzasadnieniach skarg strona wskazała, że naruszono zasadę równości skoro jedna należność została umorzona przy tych samych podstawach, a druga i pozostałe nie. Zarzuciła błędne przyjęcie dochodu z gospodarstwa rolnego, które jest dzierżawione innej osobie. W jej ocenie, dochód powinien być rzeczywisty, a nie hipotetyczny. Powołała się również na utratę pracy.

W odpowiedziach na skargi Samorządowe Kolegium Odwoławcze, podtrzymując dotychczasowe stanowisko przedstawione w zaskarżonych decyzjach, wniosło o oddalenie skarg.

Na rozprawie w dniu 18 czerwca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 111 § 2 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - postanowił zarządzić połączenie do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy o sygn. akt III SA/Gd 176/15 i sygn. akt III SA/Gd 177/15 oraz sygn. akt III SA/Gd 178/15 i prowadzić je dalej pod wspólną sygn. akt III SA/Gd 176/15.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skargi nie są zasadne i nie podlegają uwzględnieniu.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Kontrola ta co do zasady sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, a więc polega na weryfikacji decyzji organu administracji publicznej z punktu widzenia obowiązującego prawa materialnego i procesowego. Sąd nie jest jednak uprawniony do kontrolowania zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej celowości i słuszności. Nie jest również władny do merytorycznego rozstrzygnięcia o żądaniu strony (skarżąca w skargach wnosiła również o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych).

Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszym postępowaniu są decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 20 sierpnia 2014 r., które utrzymały w mocy decyzje Prezydenta Miasta [...] z dnia 30 czerwca 2014 r. odmawiające umorzenia nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi.

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowił art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 ze zm.), zwanej dalej - "ustawą".

Zgodnie z tym przepisem ustawy - organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Zatem stosownie do brzmienia ww. przepisu prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy wymagało udzielenia odpowiedzi na pytanie - czy zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny strony - które mogłyby pozwolić na umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Na tak postawione pytanie, należy zdaniem Sądu, udzielić negatywnej odpowiedzi z przyczyn poniżej podanych.

I tak, stosownie do regulacji zawartej w art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne, jest zobowiązana do ich zwrotu. Przy czym kwoty świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami (art. 30 ust. 8 ustawy). Bezsporne było w sprawie, że ostatecznymi decyzjami z dnia 8 czerwca 2011 r. o numerach: [...], [...] oraz [...] został orzeczony wobec skarżącej zwrot nienależnie pobranych przez nią świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi. Decyzje te zostały przywołane zarówno w sentencji, jak i w uzasadnieniu organów I instancji. Tym samym kwestie dotyczące nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych nie są i nie mogą być przedmiotem niniejszego postępowania. Dlatego podnoszone przez stronę okoliczności, związane chociażby z przyczynami dla których nie podała, że posiada gospodarstwo rolne, nie mogą mieć wpływu na prawidłowe rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Podobnie nie ma też znaczenia wskazywana przez stronę okoliczność uprzedniego umorzenia decyzją z dnia 28 listopada 2012 r. kwoty nienależnie pobranej przez nią zaliczki alimentacyjnej w wysokości 1.560 zł (okoliczność poza sporem).

Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte wnioskiem strony z dnia 20 września 2013 r., który jest kolejnym wnioskiem, w którym skarżąca domaga się umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (treść wniosku została przywołana na początku uzasadnienia).

Skarżąca powołała się w tym wniosku na zmianę sytuacji materialnej i zdrowotnej. Przy czym wniosek ten został złożony jeszcze "w trakcie" postępowania w przedmiocie umorzenia ww. nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz odsetek ustawowych. Jak wynika bowiem z załączonych akt Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku prawomocnym wyrokiem z dnia 23 stycznia 2014 r., zapadłym w sprawie sygn. akt III SA/Gd 877/13 oddalił skargi strony od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 22 sierpnia 2013 r. o numerach: [...],[...] i [...], które utrzymały w mocy wcześniejsze decyzje organów pierwszej instancji odmawiające skarżącej umorzenia tych świadczeń.

Przechodząc do dalszych rozważań, to po pierwsze - przywołany powyżej przepis art. 30 ust. 9 ustawy uprawnia organ do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w sytuacji gdy zachodzą - szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Po drugie - użyty przez ustawodawcę w tym przepisie ustawy zwrot "może umorzyć" oznacza, że zapadłe w niniejszej sprawie decyzje mają charakter uznaniowy. Innymi słowy, decyzje podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ administracyjny może podjąć w sprawie rozstrzygnięcie, ale nie ma nakazu ustalenia określonej jego treści. W konsekwencji może również uwzględnić wniesiony wniosek lub nie, jak też przyznać świadczenie w innym rozmiarze lub odmówić przyznania żądanego świadczenia. Przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ administracji ma więc prawo wyboru rozstrzygnięcia sprawy spośród przynajmniej dwóch możliwych (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 28 marca 2012 r., sygn. akt IV SA/Wr 769/11; publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Oczywiście element uznaniowości nie świadczy o tym, że decyzje polegają na dowolności działania organu.

Zakres swobody działania organu administracyjnego, wynikający z przepisu prawa materialnego, ograniczony jest ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, określonymi w art. 7, 77 § 1 i innych przepisach ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), jak i kryteriami, które organ musi uwzględnić w każdym indywidualnym przypadku.

Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona. Obejmuje ona zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia, w tym przypadku o udzieleniu lub odmowie udzielenia wnioskowanej ulgi w postaci umorzenia należności.

Te wymogi, w ocenie Sądu orzekającego, zostały w niniejszej sprawie spełnione.

Jak wynika z przepisu art. 30 ust 9 ustawy organ może umorzyć kwotę nienależnie pobranego świadczenia tylko - gdy istnieją szczególne uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Treść tego przepisu ustawy, wskazuje jednoznacznie, że dla zastosowania trybu w nim określonego nie jest wystarczające ustalenie trudnej sytuacji rodziny, ale konieczne jest zaistnienie szczególnie uzasadnionych okoliczności. Występowanie bowiem tylko trudnej sytuacji majątkowej nie stanowi wystarczającej przesłanki umorzenia nienależnie pobranych świadczeń.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych dotyczącym wykładni ww. pojęcia, sama trudna sytuacja materialna danej rodziny, nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie w odniesieniu do wszystkich innych rodzin. Chodzi więc o sytuacje nadzwyczajne, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, sytuacje nagłe, niespodziewane (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 1 sierpnia 2013 r. w sprawie sygn. akt I SA/Wa 974/13, pub. LEX nr 1366905). Pogląd ten należy w pełni podzielić.

Ustawa nie precyzuje pojęcia szczególnie uzasadnionych okoliczności to bez wątpienia oceny tego pojęcia należy dokonywać na gruncie stanu faktycznego danej sprawy. Nie ulega wątpliwości, że na pojęcie tych okoliczności składa się całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy. Organ rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń zobowiązany jest zatem ocenić, czy w tych zakresach wystąpiły zdarzenia, którym można przypisać cechy szczególnie uzasadnionych okoliczności (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Lu 1219/13; publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W świetle powyższych rozważań oraz zgromadzonego materiału dowodowego sprawy należy uznać, że organy zasadnie odmówiły umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Sytuacja rodziny skarżącej jest niewątpliwe trudna, jednak nie można przyjąć, aby zachodziły szczególne uzasadnione okoliczności dotyczące tej sytuacji, a które mogłyby przemawiać za umorzeniem należności.

Jak wynika z poczynionych przez organy ustaleń i materiału sprawy, skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z pełnoletnią i ucząca się córką M. D., z którą wynajmują dwupokojowe mieszkanie. Łączny miesięczny dochód rodziny wynosi 1.530,94 zł i składa się na niego kwota 300 zł z tytułu alimentów otrzymywanych na córkę oraz dochód osiągany z gospodarstwa rolnego w wysokości 1.230,94 zł. Miesięczne wydatki zaś wynoszą 1.025 zł i w skład nich wchodzą: wynajem mieszkania 400 zł, czynsz 220 zł, energia elektryczna 100 zł, gaz 140 zł, internet + tv 90 zł, telefon 75 zł.

Podczas przeprowadzania w dniu 23 maja 2014 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że od dnia 22 kwietnia 2014 r. strona podjęła zatrudnienie na podstawie umowy o pracę na czas określony. Z przedłożonego przez stronę na wezwanie organu zaświadczenia o zarobkach z dnia 30 maja 2014 r. z firmy [...] Sp. z o.o. S.k. z siedzibą we [...], wynika, że została zatrudniona na okres od 22 kwietnia - 20 lipca 2014 r., zaś stawka płacy zasadniczej - wynagrodzenia miesięcznego wynosi 1.680 zł. Z zaświadczeń o zarobkach: z dnia 30 maja 2014 r. wynika, że za kwiecień otrzymała 462,59 zł, zaś z zaświadczenia z dnia 11 czerwca 2014 r. wynika, że za miesiąc maj otrzymała wynagrodzenie w wysokości 1.237,20 zł.

Należy podkreślić, że strona jest właścicielką nieruchomości - gospodarstwa rolnego o powierzchni 8,8517 ha fizycznych (6,0762 ha przeliczeniowych) położonego w K., objętego dawną księgą wieczystą KW Nr [...] (okoliczność nie kwestionowana przez stronę i wskazana w oświadczeniu o jej stanie majątkowym z dnia 23 maja 2014r.). Ponadto fakt ten znajduje potwierdzenie w przedłożonych przez stronę do akt administracyjnych dokumentach (vide: akt notarialny nr rep. A [...] z dnia 5 listopada 1997 r. i nakaz płatniczy z dnia 11 lutego 2014 r.).

Trzeba w tym miejscu zauważyć, że nie można podzielić zarzutów skarżącej dotyczących zasadności ujęcia w dochodzie rodziny dochodu z gospodarstwa rolnego stanowiącego jej własność. Strona wywodziła, że przyjęty przez organy dochód nie jest dochodem rzeczywistym. Powoływała się na zawartą umowę dzierżawy. Skarżąca podnosiła, że nieruchomość została wydzierżawiona tylko w zamian za utrzymanie płodności ziemi. Ponadto, zaznaczyła, że sprzedaż nieruchomości jest niemożliwa z uwagi m.in. na zawarte w umowie kary za przedterminowe jej wypowiedzenie.

Odnosząc się do tych twierdzeń strony należy wskazać, że prawidłowo organ odwoławczy podniósł, że w myśl art. 3 pkt 1 ustawy, na dochód, po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób, składają się m.in. przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, 30b, 30c i 30e ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2012 r., poz. 361 ze zm.), pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne, a także inne, wymienione w art. 3 ustawy, dochody, w tym dochody uzyskane z gospodarstwa rolnego.

Stosownie zaś do art. 5 ust. 8 i 9 w/w ustawy w przypadku ustalania dochodu z gospodarstwa rolnego, przyjmuje się, że z 1 ha przeliczeniowego uzyskuje się dochód miesięczny w wysokości 1/12 dochodu ogłaszanego corocznie w drodze obwieszczenia przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie art. 18 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. z 2013 r., poz. 381).

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest pogląd, że dochód osiągany z gospodarstwa rolnego jest wyliczany jako wartość dochodu odpowiadającego powierzchni gospodarstwa z uwzględnieniem liczby hektarów przeliczeniowych i kwoty dochodu ustalonej dla 1 ha przeliczeniowego niezależnie od faktycznej dochodowości konkretnego gospodarstwa.

Nie przewiduje się jakichkolwiek wyjątków od przyjętej zasady wyliczenia dochodu z gospodarstwa rolnego. Oznacza to, że z punktu widzenia powołanego przepisu bez znaczenia jest okoliczność, czy gospodarstwo rolne jest uprawiane, czy też nie i z jakiego powodu oraz czy rzeczywiście przynosi ono dochody (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 724/09; z dnia 17 lutego 2010 r., sygn. akt I OSK 1292/09 zamieszczone na ww. stronie internetowej). Przyjąć tym samym należy, że ustawodawca przyjął domniemanie, że z gospodarstwa rolnego uzyskuje się dochód niezależnie od tego, czy się na nim pracuje, czy się je wydzierżawia. O włączeniu dochodów z gospodarstwa rolnego do uzyskanych w danym okresie dochodów nie przesądza bowiem rzeczywista wartość osiąganych z niego pożytków, ale wyłącznie fakt umieszczenia gruntów w ewidencji, jako gruntów o stosownym przeznaczeniu. Już samo rolnicze przeznaczenie gruntów oraz ich powierzchnia automatycznie przesądzają, że osoba lub rodzina czerpie dochody z tego gospodarstwa. W związku też z tym nawet, gdyby faktycznie dochody z gospodarstwa rolnego nie były czerpane, to i tak względem zainteresowanego będzie działać domniemanie, co do osiągania z tych gruntów określonych dochodów (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2009 r., sygn. akt I OSK 302/09, opubl. jak wyżej).

Zatem organy prawidłowo ustaliły wysokość dochodu osiągniętego przez skarżącą z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego (6,0762 ha przeliczeniowego) i zasadnie wliczyły go w skład dochodu jej rodziny. Tym samym nie można zgodzić się ze stroną o braku podstaw do jego uwzględnienia. Przy czym strona nie kwestionowała ilości posiadanych hektarów przeliczeniowych (taka również ilość tych hektarów została wskazana w umowie dzierżawy z 1 września 2012 r. przedmiotowej nieruchomości).

Niezależnie od poczynionych uwag, to zdaniem Sądu orzekającego, nie uwzględnienie w dochodzie rodziny dochodu osiąganego z gospodarstwa rolnego, nie mogłoby również przemawiać za istnieniem szczególnie uzasadnionych okoliczności w sytuacji rodziny skarżącej. Sam bowiem fakt, że strona jest właścicielką nieruchomości o pow. ponad 8 ha fizycznych, nie jest i nie może obojętny dla oceny sytuacji, w jakiej znajduje się jej rodzina. Okoliczność ta przekłada się bezpośrednio na sytuację materialną rodziny i powoduje, że trudno uznać taką sytuację za "szczególną", zwłaszcza w odniesieniu do rodzin, które nie posiadają żadnego majątku nieruchomego. Niewątpliwie też strona jako właścicielka jest uprawniona do korzystania z nieruchomości, pobierania z niej pożytków i innych dochodów, a także do rozporządzania nieruchomością (art. 140 k.c.). Skarżąca posiada też pełną swobodę kształtowania treści stosunków cywilnoprawnych dotyczących nieruchomości.

Trzeba też zauważyć, że w okolicznościach niniejszej sprawy, sposób ukształtowania przez skarżącą stosunku prawnego nazwanego umową dzierżawy - nie może stanowić argumentu przemawiającego za umorzeniem należności. W świetle unormowania Kodeksu cywilnego umowa dzierżawy jest umową wzajemną i odpłatną (art. 693 k.c.), przy czym czynsz może być zastrzeżony w pieniądzach lub w świadczeniach innego rodzaju, a także oznaczony w ułamkowej części pożytków. Jak wynika z umowy z dnia 1 września 2012 r. skarżąca wydzierżawiła przedmiotową nieruchomość na okres 10 lat (do 2022 r.) bez uzyskania w zamian ekwiwalentu np. w postaci czynszu. W treści umowy brak jest jakiegokolwiek zobowiązania, które ciążyłoby na dzierżawcy nieruchomości. Nie wynika z niej nawet, jak twierdzi skarżąca, aby dzierżawca ma obowiązek utrzymania płodności ziemi. Zatem uprawnione jest twierdzenie, że strona dobrowolnie zrezygnowała z przysługującego jej w świetle prawa świadczenia wzajemnego. Umowa ta stanowi również o karach za jej przedterminowe wypowiedzenie i określa roczny termin jej wypowiedzenia. Jednak nie precyzuje jakie są to kary, ani też co najważniejsze nie określa ich wysokości. Powoływanie się więc przy takim zapisie umowy na niemożność czy wykluczenie możliwości dysponowania nieruchomością nasuwa uzasadnione wątpliwości. Poza tym takie ukształtowanie sytuacji prawnej nieruchomości jest wynikiem działania strony.

Stwierdzić również należy, że skarżąca jest osobą zdolną do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choć w ograniczonym zakresie (z powodu niepełnosprawności). Jest osobą w sile wieku (ur. 1960 r.), a orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 20 marca 2014 r. została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności i stwierdzono możliwość podjęcia pracy w warunkach chronionych. Poprzednie orzeczenie z dnia 19 września 2013 r. uznało stronę za osobę o lekkim stopniu niepełnosprawności i wskazywało na możliwość podjęcia zatrudnienia na otwartym rynku pracy. Stan zdrowia nie wyklucza zatem aktywności zawodowej strony. W przypadku zaś utraty zatrudnienia istnieje możliwość dalszego podjęcia pracy. Z treści bowiem ww. orzeczeń nie wynika, aby skarżąca nie mogła w ogóle pracować. Istniejąca więc sytuacja nie wyklucza możliwości spłaty zadłużenia. Jak też trafnie zostało podniesione przez organy sytuacja dochodowa może też ulec poprawie i powinna pozwolić na uregulowanie należności. W okolicznościach niniejszej sprawy strona przy wykorzystaniu swoich możliwości powinna być w stanie spłacić posiadane zadłużenie, pomimo wskazywanych przez nią trudności, zaś spłata nie powinna spowodować ciężkich i nieodwracalnych skutków dla jej rodziny.

Wobec powyższego należy uznać, że zebrany materiał dowodowy nie dawał żadnych podstaw do stwierdzenia, że organy decyzyjne uchybiły swym powinnościom w toku przeprowadzonego postępowania administracyjnego. Wniosek skarżącej został rozpatrzony przy uwzględnieniu przedstawionej przez nią sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej. Wyciągniętych przez organy wniosków nie można uznać za dowolne, a uzasadnień wydanych decyzji za niewystarczające. Organy dokładnie wyjaśniły sytuację rodziny, uzyskiwane dochody, majątek i jej wydatki, a sformułowane na tym tle wnioski są prawidłowe, odpowiadające logice i doświadczeniu życiowemu.

Ponadto organ odwoławczy słusznie podniósł, że tylko "szczególna sytuacja rodziny" na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych może przemawiać za umorzeniem nienależnie pobranych świadczeń, zaś wskazane w odwołaniu problemy i trudności życiowe rodziny, nie mają jednak charakteru nadzwyczajnego, niecodziennego czy szczególnego. Do takiego rodzaju zdarzeń nie można zaliczyć np. wydatków ponoszonych w związku z kosztami życia codziennego.

Zdaniem Sądu, organy właściwie oceniły zebrany materiał dowodowy, a zakwestionowane decyzje nie naruszyły granic uznania administracyjnego. Skarżąca w złożonym wniosku nie podała faktów pozwalających na nadanie im statusu okoliczności nadzwyczajnych lub niecodziennych, które wykluczają możliwość spłaty należności. Na tle zgromadzonego materiału nie można przyjąć, że w sytuacji rodziny zaszły zmiany, które można by zaliczyć do okoliczności szczególnie uzasadnionych.

Jest też oczywiste, że instytucja umorzenia (częściowego czy też całkowitego) powinna być stosowana wyjątkowo.

Na zakończenie trzeba zaznaczyć, że skarżąca musi mieć świadomość, że ma wpływ i może przeciwdziałać skutkom związanym ze spłatą udzielonych przez państwo świadczeń, które jej się nie należały i z których zwrotem powinna się liczyć (por. wyrok NSA z dnia 11 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1834/12; publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W konsekwencji poczynionych rozważań, Sąd doszedł do przekonania, że skargi nie mogą zasługiwać na uwzględnienie, bowiem zaskarżone decyzje i decyzje poprzedzające nie zostały podjęte z naruszeniem przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargi oddalił.