Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 795/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2021-10-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 128, art. 132, art. 176
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

Dnia 21 października 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Marzenna Glabas Sędziowie sędzia WSA Katarzyna Matczak (spr.) sędzia WSA Piotr Chybicki Protokolant specjalista Wojciech Grabowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 października 2021 roku sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego - uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia "[...]" r. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w O., działając z upoważnienia Prezydenta O. (dalej jako: "organ I instancji"), odmówił B. B. (dalej jako: "Strona", "Skarżąca") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na brata – P. B. W uzasadnieniu organ wskazał, że Strona jest opiekunem prawnym brata, jednak należy stwierdzić, że osoba wymagająca opieki – P. B. - posiada ojca, który nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Obowiązek alimentacyjny powstaje natomiast z mocy prawa, a nie z wyboru, a przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie przewidują odstępstw w kwestii kolejności obowiązku alimentacyjnego. Wyjaśniono, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem, wobec czego należy uznać, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki przyznania świadczenia, pomimo faktycznego sprawowania opieki przez Stronę nad niepełnosprawnym bratem.

Od tej decyzji, w przepisanym terminie, odwołała się B. B. Podała, że do akt sprawy przedłożyła zaświadczenie lekarza rodzinnego, z którego wyraźnie wynika, że ojciec nie jest w stanie zajmować się całodobowo niepełnosprawnym synem i to ona jest "inną osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny". Wyjaśniła, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest przepisem niekonstytucyjnym, jednak nie został wycofany z obrotu prawnego, wobec czego przyznanie właściwych świadczeń aktualnie spoczywa na organach odwoławczych i sądach administracyjnych. Powołując się na przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazała, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności aktualizuje się wtedy, gdy osoba zobowiązana w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Podniosła, że taka sytuacja ma miejsce w przedmiotowej sprawie, o czym jednak organ I instancji nie mógł wiedzieć, ponieważ nikt nie przeprowadził z nią wywiadu środowiskowego - ani osobiście, ani telefonicznie - i nie sprawdził, jak wygląda sytuacja. Opisała stan zdrowia ojca i podała, że nie jest on w stanie opiekować się i rehabilitować 33-letniego mężczyznę.

Decyzją, będącą przedmiotem skargi, z dnia "[...]" r., nr "[...]", Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy"), utrzymało

w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości. W uzasadnieniu powołano przepisy prawa mające zastosowanie w sprawie wyjaśniając, że z przepisów ustawy wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie niespokrewnionej

w pierwszym stopniu (a więc siostrze) tylko wówczas, gdy rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tej sprawie matka osoby wymagającej opieki nie żyje, ale żyjący ojciec nie posiada orzeczenia

o niepełnosprawności, co stanowi przesłankę uniemożliwiającą przyznanie świadczenia. Podano, że okoliczności dotyczące wieku (80 lat) oraz stanu zdrowia ojca P. B. (chore serce, dna moczanowa, chore stawy i brak jednej nerki), a w związku z tym brakiem możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem, nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia, ponieważ istotne znaczenie ma brak legitymowania się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podkreślono, że organ nie ma wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby wyważyć, czy stan zdrowia osoby zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala stwierdzić, że odpowiada on celom ustawy. Ostatecznie wskazano, że z momentem uzyskania przez ojca orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe będzie przyznanie Stronie wnioskowanego świadczenia.

Powyższą decyzję Kolegium zaskarżyła do tutejszego Sądu w całości B. B., wnosząc o przeprowadzenie rozprawy i dopuszczenie dowodu w postaci karty informacyjnej leczenia szpitalnego ojca, która potwierdza jego zły stan zdrowia. Wyjaśniła, że jej brat jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, leżącą

i wymagającą całodobowej opieki; ma 33 lata, zespół Downa, porażenie mózgowe

i chorobę serca. Wymaga wykonywania przy nim wszystkich czynności opiekuńczo-higienicznych, tj. przewijania, karmienia, regularnego podawania leków. Ojciec natomiast, oprócz podeszłego wieku, ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności z uwagi na przebyte zawały serca, przeszedł również nowotwór nerki, cierpi na nadciśnienie, małopłytkowość, dnę moczanową, ostatnio pojawił się również guzek na nadnerczu. Lekarze nakazują ojcu oszczędzający tryb życia, wobec czego to Skarżąca poświęciła się całkowicie opiece nad niepełnosprawnym bratem, którego jest opiekunem faktycznym i prawnym. Ostatecznie powołując się na stosowne orzecznictwo Skarżąca podniosła, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP,

z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi. Wobec tego wybranie przez organy spośród osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie żyjącego rodzica, pomimo jego podeszłego wieku i złego stanu zdrowia, narusza w ocenie Strony konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej oraz konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje.

Zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl

art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania

z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga fakt, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.), nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że

wniesiona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

(Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej jako: "u.ś.r.". Zgodnie z przepisem art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób

o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie zaś do art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z powyższych uregulowań wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny, którego kwestie regulują przepisy prawa cywilnego.

Stosownie do przepisu art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny

i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 2329 ze zm.), dalej jako: "k.r.o.", obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepisy k.r.o. ustalają przy tym kolejność zobowiązanych; obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu

I instancji wynika, że podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej, było stwierdzenie zaistnienia przesłanki określonej w przepisie art. 17 ust. 1a u.ś.r., wykluczającej możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie spełniającej warunki określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.; organy obydwu instancji dokonały literalnej wykładni ww. przepisów. Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się więc do oceny, czy w okolicznościach faktycznych kontrolowanej sprawy prawidłowe było wydanie rozstrzygnięcia wyłącznie na podstawie wykładni literalnej przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Rozważenia wymaga również okoliczność, czy istnieją dostatecznie uzasadnione podstawy, mające swe źródło

w wartościach konstytucyjnych, które nakazywałyby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej - która jest siostrą osoby wymagającej opieki - z uwagi na jej rezygnację z pracy zarobkowej, w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem, w sytuacji, gdy ojciec osoby wymagającej opieki żyje i nie jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Literalna wykładnia przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. upoważniałaby do przyjęcia stanowiska organów, jako prawidłowego. Jednak mając na uwadze stan faktyczny niniejszej sprawy, taka wykładnia - w ocenie tutejszego Sądu - jest niewystarczająca.

Podkreślić w tym miejscu należy, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie podkreślano, że dokonując wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy mieć na uwadze cel regulacji zawartej w przepisach u.ś.r., jakim jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. W przepisie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca wprost odwołuje się do obowiązku alimentacyjnego,

o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, wobec czego nie można pominąć również treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym "obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". Słusznie podnosi się w piśmiennictwie, że "przy ocenie, czy osoba zobowiązana

w pierwszej kolejności do świadczenia alimentacyjnego nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi, należy zastosować kryterium obiektywne, a nie subiektywne. Oznacza to, że dla przeciętnego obserwatora jest oczywiste, że osoba zobowiązana nie jest w stanie, np. z powodu choroby, wypełniać obowiązku alimentacyjnego"

(G. Jędrejek [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019). Również Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że zobowiązani w dalszej kolejności, o których mowa w powołanym przepisie art. 132 k.r.o., mają obowiązek świadczyć w granicach potrzeb niezaspokojonych przez zobowiązanych w pierwszej kolejności (por. wyrok SN z 20 stycznia 2000 r., sygn. akt I CKN 1187/99, LEX nr 51632).

Skład orzekający tutejszego Sądu podziela w całości i przyjmuje jako własny pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny, że w tym kontekście, wybranie przez ustawodawcę na gruncie u.ś.r. z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji tylko w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej - art. 2 Konstytucji RP, a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną - art. 18 Konstytucji RP (zob. wyrok NSA z 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2831/19, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Odmienna wykładnia wyżej przytoczonych przepisów mogłaby bowiem doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby, która faktycznie może sprawować opiekę nad niepełnosprawnym bliskim, co z kolei byłoby sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (por. wyrok NSA z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; wyrok NSA z 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1230/14 czy wyrok NSA z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16 – dostępne w CBOSA).

Wykładnia przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., uwzględniająca ww. zasady konstytucyjne ma również oparcie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. P 23/05 (pub. OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 151) Trybunał stwierdził, że "choć zasiłek stały nominalnie przysługiwał opiekunowi, to korzyść czerpał z niego podopieczny, który dzięki zasiłkowi miał zapewnioną opiekę osoby bliskiej. (...) Skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji

z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej". Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku uznał, że taka regulacja godzi również

w konstytucyjny nakaz ochrony rodziny i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej

i społecznej (art. 71 Konstytucji RP). Orzeczenie to jest o tyle istotne, iż świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło zasiłek stały, zatem uznać należy, że powyższe tezy pozostają aktualne (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn.

P 27/2007, pub. OTK-A 2008/6/107 oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. P 41/2007, pub. OTK-A 2008/6/109).

Mając na uwadze powyższe, uznać należy, że orzekające w sprawie organy obydwóch instancji nie rozważyły w ogóle, czy ojciec niepełnosprawnego w stopniu znacznym P. B., jest w stanie wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem syna. Organy stwierdziły jedynie, że Skarżąca może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, wyłącznie jeżeli nie ma osób spokrewnionych

w bliższym stopniu lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec faktu, że ojciec Strony i jej niepełnosprawnego brata – A. B. - nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, organy zajęły stanowisko, że w rozpoznawanej sprawie brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny Skarżącej wobec brata. Stanowisko to, jak wyżej już wskazano, należy jednak uznać za błędne.

Podkreślić również w niniejszej sprawie należy, ze Skarżąca jest opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego, niepełnosprawnego brata, co wynika

z zaświadczenia Sądu Rejonowego w O. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia

"[...]" r., sygn. akt III "[...]" (karta 11 akt administracyjnych). Jednocześnie jest ona jedyną osobą, która sprawuje faktyczną i realną opiekę nad bratem. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że na gruncie k.r.o. przez pojęcie opieki - również opieki prawnej - rozumie się dbałość i troskę o osobę potrzebującą pomocy. Owa dbałość może wyrażać się m.in. w ramach opieki socjalnej, gdy osobie znajdującej się w trudnej sytuacji życiowej udziela się wsparcia finansowego, ale może się wyrażać również poprzez podjęcie faktycznej opieki nad taką osobą, polegającej np. na przyjęciu do mieszkania, zapewnieniu utrzymania, a więc polegającej na rzeczywistych działaniach mających na celu polepszenie sytuacji życiowej jednostki nieporadnej

(zob. J. M. Łukasiewicz [w:] Instytucje prawa rodzinnego, red. J. M. Łukasiewicz, Warszawa 2014). Ponadto, zgodnie z przepisem art. 176 k.r.o., jeżeli wzgląd na dobro pozostającego pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien być ustanowiony przede wszystkim jego małżonek, a w braku tegoż - jego ojciec lub matka. Z przepisu tego wynika, że dopiero w przypadku, gdy ojciec lub matka (bądź małżonek) nie mogą prawidłowo wywiązywać się z obowiązku opieki, a więc dobro osoby pozostającej pod opieką stoi na temu przeszkodzie, sąd opiekuńczy ustanawia opiekunem prawnym inną bliską osobę (por. P. Zakrzewski [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2021). Przenosząc te unormowania na grunt kontrolowanej sprawy stwierdzić należy, że gdyby A. B. był w stanie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym, ubezwłasnowolnionym całkowicie synem, to sąd rodzinny ustanowiłby go opiekunem prawnym P. B. Ze względu na dobro osoby wymagającej opieki, opiekunem takim została jednak wyznaczona Skarżąca, co oznacza, że ojciec osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie sprawować nad nim należytej opieki, czego organy nie wzięły pod uwagę, dokonując literalnej wykładni przepisów u.ś.r.

W ocenie Sądu, ze względu na całokształt okoliczności zaistniałych

w przedmiotowej sprawie, należało przyjąć, że zaktualizował się obowiązek alimentacyjny zobowiązanej w dalszej kolejności Skarżącej względem brata, co czyni ją osobą uprawnioną do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Przyjąć również należy, że ojciec Skarżącej i jej niepełnosprawnego brata nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, a uzyskanie od niego na czas potrzebnych uprawnionemu synowi środków utrzymania jest niemożliwe (art. 132 k.r.o.), przede wszystkim z uwagi na jego wiek oraz zły stan zdrowia. Odmienna ocena okoliczności przedmiotowej sprawy i dokonanie jedynie literalnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. – a tym samym akceptacja stanowiska organów obydwóch instancji – prowadziłaby do pozbawienia osób faktycznie sprawujących opiekę, a zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności (siostra), prawa do świadczenia alimentacyjnego.

Co więcej, akceptacja takiej wykładni prawa naruszałaby wspomniane wyżej konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. W niniejszej sprawie, w istocie prowadziłoby do sytuacji, w której pomimo istnienia w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji członka rodziny, który chce i potrafi opiekować się osobą wymagającą opieki - Skarżącej - niepełnosprawny P. B. zostałby tej opieki pozbawiony. Jak wielokrotnie wskazywał Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie, "wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób w pierwszym stopniu pokrewieństwa i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji zgodnie z art. 132 k.r.o. tylko w sytuacji, gdy osoby w pierwszym stopniu pokrewieństwa nie żyją, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej, a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną oraz zasadę szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej" (zob. wyrok NSA z 4 grudnia

2020 r., sygn. akt I OSK 1947/20, wyrok NSA z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16 czy wyrok NSA z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14, dostępne CBOSA). Sytuacja taka jest natomiast niedopuszczalna w demokratycznym państwie prawa.

Reasumując podkreślić należy raz jeszcze, że sprawowanie prawnej opieki nad bratem – P. B., nakłada na Skarżącą obowiązek dbania nie tylko o jego sprawy majątkowe (zarząd majątkiem), ale też troskę o jego stan zdrowia

i zaspokajanie potrzeb życiowych (zob. H. Dolecki, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2013, LEX/el.). Wszystkie okoliczności faktyczne oraz więzi prawne łączące Skarżącą i jej brata również przemawiają za odejściem od literalnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. Tym samym kierując się wartościami wynikającymi z art. 18 i 32 Konstytucji RP należało dokonać prokonstytucyjnej i prospołecznej wykładni omawianych przepisów. Tylko bowiem taka wykładnia zapewnić może poszanowanie zasady praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych.

W tej sytuacji, ponownie rozpatrując sprawę, organy winny dokonać ustaleń, co do wszystkich okoliczności podnoszonych przez Skarżącą – przede wszystkim dotyczących obiektywnej niemożliwości sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez ojca oraz zakresu opieki sprawowanej nad bratem przez Stronę, a następnie dokonać ponownej oceny zaistnienia przesłanek do przyznania świadczenia, przy uwzględnieniu wykładni dokonanej przez Sąd w niniejszym wyroku.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.