Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 535/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-06-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.4 ust.1 pkt1 lit.c
journal: Dz.U. 2002 nr 42 poz 371
law: Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Stahl (spr) Sędzia del.NSA Anna Żak Protokolant sekretarz sądowy Katarzyna Wielgosz po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 8 listopada 2011 r. sygn. akt II SA/Po 686/11 w sprawie ze skargi H. F. na decyzję Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 8 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Po 686/11 po rozpoznaniu sprawy ze skargi H. F. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2011 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich, w punkcie 1. uchylił zaskarżoną decyzję, w punkcie II. określił, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że wyrokiem tego Sądu z dnia 30 kwietnia 2010 r. (sygn. akt II SA/Po 744/09) uchylona została decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2009 r. oraz poprzedzająca ją decyzja tego organu z dnia [...] czerwca 2009 r. We wskazaniach zawartych w powyższym wyroku Sąd zwrócił uwagę na rozumienie przepisów rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. Nr 106, poz. 1154) w kontekście art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 z późn. zm.). W myśl powołanych przepisów za represje uznaje się odpowiednio okresy przebywania w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. b) i w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. c). Istotne jest zatem rozważenie, czy organ administracji jest związany katalogiem obozów wskazanych w rozporządzeniu, czy też art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy o kombatantach stanowi samodzielną podstawę do uznania za represję pobyt w innym miejscu, niewymienionym w rozporządzeniu. Zdaniem Sądu, przepisy tej ustawy nie wprowadzają jakiegokolwiek ograniczenia dowodowego. Możliwa do przewidzenia jest bowiem sytuacja, w której osoba ubiegająca się o przyznanie uprawnień kombatanckich przebywała w miejscu odosobnienia spełniającym warunki z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c powołanej ustawy, jednak miejsce to nie zostało uwzględnione w katalogu ujętym w § 5 i 6 rozporządzenia.

Sąd wskazał również, że nie ma prawnych przeszkód do dowodzenia i ustalenia, że pobyt w innym miejscu odosobnienia - obozie, niewymienionym w § 6 rozporządzenia wykonawczego, był represją w rozumieniu przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b lub c tej ustawy. W konsekwencji brak jest podstaw do dyskwalifikacji wniosku tylko z tej przyczyny, że powołano się w nim na pobyt w innym miejscu, niż ujęte w rzeczonym katalogu. Wobec powyższego organ powinien również postarać się o uzyskanie stanowiska właściwej organizacji co do udzielenia lub odmowy rekomendacji, tak by mógł orzec na podstawie pełnego materiału procesowego.

Nadto Sąd podkreślił, że czas pobytu w miejscu odosobnienia, jako podstawa przyznania uprawnień kombatanckich, limitowany powinien być datami wynikającymi z przepisów ustawy o kombatantach, w tym wypadku okresem wojny w latach 1939-1945 r. Istotne jest rozstrzygnięcie, czy kilkudniowe odosobnienie deportowanych w dniu [...] grudnia 1939 r. mieszkańców Wielkopolski, polegające na zamknięciu w eskortowanych wagonach kolejowych, przetransportowaniu do Łodzi i przetrzymywaniu w tych wagonach do czasu dalszego rozdzielenia do innych transportów, może być uznawane za równoznaczne z przebywaniem w miejscu odosobnienia w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b lub c ustawy o kombatantach, mając na uwadze, że w Łodzi w czasie wojny faktycznie utworzono tego rodzaju miejsca (obozy), na co wskazuje § 5 pkt 1 lit. j i § 6 pkt 4-7 rozporządzenia wykonawczego.

Decyzją z dnia [...] lutego 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działając na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 a, b, c oraz art. 22 § 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, odmówił H. F. przyznania uprawnień kombatanckich. Jak wskazał organ, zgodnie z wytycznymi zawartymi wyroku WSA z dnia 30 kwietnia 2010 r. ponownie zostało przeprowadzone postępowanie dowodowe, zbierano również opinie w kwestii obozu, jaki miał zostać stworzony zdaniem strony w czasie podróży pociągiem do Generalnej Guberni, z miejscowości C. W opiniach Instytutu Pamięci Narodowej nie znalazło się potwierdzenie, aby obóz stworzony w pociągu, w którym jechała strona można było potraktować jako obóz spełniający kryteria ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. Strona przedstawiła jako świadków potwierdzających okoliczność przebywania w tym prowizorycznym obozie osoby, które nie posiadają uprawnień kombatanckich w ogóle, jak świadek T. J., albo mają takie uprawnienia, jednak nie uczestniczyły w wydarzeniach podnoszonych przez stronę. Są wyłącznie świadkami pośrednimi, a wiedzę uzyskali od innych: Ł. R. oraz M. R. Nadto organ wziął również pod uwagę, że zeznania złożyła strona, która w czasie pobytu w pociągu miała niespełna dwa lata, a zatem zdolność percepcji zainteresowanej była ograniczona. Jedynym zatem dowodem na istnienie obozu jest ogłoszenie istnienia takiego faktu podnoszone przez zainteresowaną. Stwierdzono, że mimo traumatycznych wydarzeń ówczesnej podróży wątpliwe jest, aby strona zapamiętała tę okoliczność sama. Jest to wiadomość uzyskana pośrednio od innych osób, które z uwagi na upływ czasu nie żyją. Organ zaś nie dysponuje bezpośrednimi świadkami lub uczestnikami podróży pociągiem, którzy potwierdziliby wersje powstania - ogłoszenia "obozu tymczasowego", a tą okoliczność podnosi strona we wniosku, a także ustalenia, aby wagony, w których jechała strona mogłyby zostać uznane za "obóz tymczasowy". Organ nie stwierdził, aby okoliczność podnoszona przez zainteresowaną spełnia przesłanki ustawy kombatanckiej.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] czerwca 2011 r. na podstawie art. 127 § 3 k.p.a. i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 b) i c) ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] lutego 2011 r. Mając na uwadze wytyczne Sądu organ stwierdził, że nie ograniczył się do sprawdzenia czy dane miejsce odosobnienia figuruje w powołanym rozporządzeniu, lecz badał czy miejsce to spełnia warunki określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i c) ustawy o kombatantach. W tym miejscu podkreślono, że organ nie kwestionował okoliczności wysiedlenia strony z rodzinnej miejscowości, i wywiezienia poprzez Łódź na teren Generalnej Guberni. Nie kwestionował również podnoszonej przez stronę okoliczności, iż mogła ona przebywać w pociągu przez długi okres czasu do chwili wywiezienia do Opoczna. Na możliwość pobytu przez okres kilku dni w pociągu w zamkniętym transporcie wysiedleńców, mającym charakter prowizorycznego obozu wysiedleńczego wskazywał Instytut Pamięci Narodowej Biuro Edukacji Publicznej w Łodzi w piśmie z dnia 25.11.2010 r. W ocenie organu brak jest jednak podstaw do twierdzenia, iż strona przebywała w miejscu odosobnienia, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, bądź też w miejscu odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Strona mając niespełna 2 lata w chwili wysiedlenia nie mogła mieć wiedzy, iż pociągu pilnowali żołnierze niemieccy a potem, że dołączyli do nich SS-mani i ogłosili, że pociąg został zamieniony w obóz tymczasowy. Trudno również uznać za wiarygodne, iż takie informacje uzyskała od swoich rodziców. Świadek T. J. (będąca w chwili wysiedlenia 7-letnim dzieckiem), która miała przebywać ze stroną w tym samym transporcie kolejowym, zeznała, iż w Łodzi bardzo długo przebywali w pociągu, gdzie mieszkali, a warunki tam panujące były bardzo ciężkie. Brak jest również jakichkolwiek dowodów potwierdzających, iż strona przebywając w wagonie kolejowym pozostawała w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Organ orzekający wskazał, że nie ma obecnie możliwości ustalenia powyższych okoliczności, a strona i świadek T. J. nie mogą mieć jakiejkolwiek wiedzy w tym przedmiocie.

Zatem, w ocenie organu, zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dał podstaw do twierdzenia, że strona przebywała w miejscu odosobnienia, określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i c) ustawy o kombatantach.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła H. F. wnosząc o uchylenie decyzji Kierownika Urzędu z dnia [...] czerwca 2011 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał skargę za zasadną stwierdzając, że doszło do naruszenia przepisów procesowych, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Na wstępie Sąd wyjaśnił, że zgodnie z wytycznymi zawartymi w wyroku z dnia 30 kwietnia 2010 r. na podstawie art. 77 §1 k.p.a. organ obowiązany był w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy służący wyjaśnieniu, czy skarżąca przebywała w miejscu odosobnienia w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach, jakie warunki tam panowały oraz czy znajdowała się w dyspozycji hitlerowskich organów bezpieczeństwa. Organ zobowiązany był więc zebrać dowody dotyczące wszystkich mających znaczenie prawne dla sprawy faktów, uwzględniając przy tym, iż jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 k.p.a.), jak również to, że fakty znane organowi z urzędu, nie wymagające dowodu, należy zakomunikować stronie (art. 77 § 4 k.p.a.). Określenia faktów mających znaczenie dla sprawy organ winien natomiast dokonać w oparciu o przepis prawa materialnego, będący podstawą prawną rozstrzygnięcia sprawy.

Mając powyższe na względzie organ m.in. uzyskał zaświadczenie z Archiwum Państwowego w Poznaniu Oddział w G., w którym potwierdzono zameldowanie rodziny skarżącej w miejscowości C. oraz wymeldowanie w dniu [...] grudnia 1939 r. (k. 41 akt adm.). Następnie organ uzyskał potwierdzenie informacji o wysiedleniu rodziny skarżącej w dniu [...] grudnia 1939 r. wraz z kserokopią listy osób wysiedlonych na której widnieje nazwisko – F. K. (ojca skarżącej) wraz z żoną i jednym dzieckiem (k. 44-42 akt adm.). Dokumenty te potwierdzają zatem twierdzenia skarżącej o wysiedleniu z miejsca zamieszkania w okresie okupacji hitlerowskiej ojca skarżącej, jej matki i babci oraz samej skarżącej, która wówczas była w wieku 1,9 miesięcy. Nadto Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Biuro Edukacji Publicznej Odział w Łodzi w piśmie wyjaśniającym z [...] listopada 2010 r. wskazał, że istnieją możliwości weryfikacji relacji skarżącej co do czasu deportacji, sposobu jej przeprowadzenia oraz warunków panujących podczas transportu, głównie w oparciu o obszerną literaturę naukową i wspomnieniową oraz edycję dokumentów niemieckich dotyczących problematyki wysiedleń ludności polskiej z Wielkopolski w latach 1939 i 1941 (k. 79-77 akt adm.).

Jak zauważył Sąd, utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 77 § 4 k.p.a.) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym - to relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków.

Sąd podkreślił, że z powyższego pisma IPN wynika wprost, że nie ulega żadnej wątpliwości, iż w grudniu 1939 r. władze niemieckie przeprowadziły tzw. pierwszy plan krótkofalowych wysiedleń ludności polskiej do Generalnego Gubernatorstwa, który objął również powiat [...], w którym znajdowała się miejscowość C. Dokumenty dowodzą, że wysiedlenia z Wielkopolski odbywały się koleją, a eskortę transportów wysiedleńczych stanowili zarówno żołnierze Wehrmachtu, jak i funkcjonariusze różnych służb policyjnych. Dokumenty niemieckie potwierdzają, że na skutek poważnych problemów na szlakach kolejowych, zwłaszcza w początkowej fazie wysiedleń, która objęła rodzinę skarżącej, transporty nie mogły dotrzeć do miejsc przeznaczenia i w skrajnych przypadkach składy kolejowe z polskimi wysiedleńcami oczekiwały na odjazd przez wiele dni. Potwierdzenie faktu, że polscy wysiedleńcy musieli przebywać w zamkniętych wagonach przez wiele dni znajduje odzwierciedlenie w notatce oficera SS z [...] stycznia 1940 r. Ludzie musieli przebywać do 8 dni w zamkniętych wagonach kolejowych bez możliwości załatwienia potrzeb naturalnych, poza tym w jednym transporcie zanotowano 100 przypadków zamarznięcia na skutek wyjątkowo mroźnej zimy 1939/1940r.

Nadto IPN wskazał, że relacje skarżącej co do wielotygodniowego przebywania w zamkniętych wagonach kolejowych w Łodzi uprawdopodabnia również okoliczność, że największe obozy przesiedleńcze w Łodzi powstały dopiero w 1940 r. Opisane przez skarżącą traktowanie wysiedleńców znajduje także potwierdzenie w wielu pracach naukowych oraz relacjach osób, które były w tym czasie deportowane (Cz.Madajczyk "Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce", t. I Warszawa 1970 r., str. 308-311; M Rutowska "Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-1941", Poznań 2003 r. – k. 40 akt adm.). Okoliczności przebywania w Łodzi w zamkniętych wagonach, pod strażą różnych hitlerowskich służb policyjnych, o których mowa w piśmie IPN, niezależnie od tego źródła, potwierdzili w zeznaniach świadkowie przesłuchani w niniejszej sprawie. Wprawdzie świadek T. J. oraz sama skarżąca rzeczywiście były zbyt małe, by posiadać bezpośrednie wspomnienia w okresu wysiedleń 1939 r. i transportów do Opoczna, to jednak ich wiedza i relacje oparte na przekazach rodzinnych w żaden sposób nie przeczą historycznym faktom potwierdzonym przez uznane źródła naukowe, które to fakty historyczne, jak wyżej wskazano, stanowią fakty powszechnie znane, o jakich mowa w art. 77 § 4 k.p.a. Nie można zatem zeznaniom tym odmówić przymiotu wiarygodności, skoro są spójne i korelują z pozostałym niekwestionowanym materiałem dowodowym w niniejsze sprawie. Z tego samego powodu, w ocenie Sądu, nie można odrzucić zeznań kolejnych świadków Ł. R. i M. R. Prowadziłoby to bowiem do odrzucenia wszystkich zeznań środków w podobnych sprawach z uwagi na wiek, skoro naturalnym jest, że jeżeli dziś jeszcze po 70 latach żyją i zeznają, to w 1939 r. i 1940 r. musieli być dziećmi. W ocenie Sądu zeznania takich świadków uznać należy za wiarygodne i przydatne w sprawie.

W ocenie Sądu błędnie przyjął organ, że nie można uwzględnić zeznań powyższych świadków, ponieważ znajdowali się w innym transporcie niż skarżąca. Wręcz przeciwnie, wprawdzie jechali w innych wagonach kolejowych, nawet innym transportem, ale de facto dzielili tan sam los co skarżąca i jej rodzina. Władze hitlerowskie działały bowiem w tym zakresie w sposób zorganizowany i zgodnie z przyjętą procedurą. Nadto zeznania tych świadków, co do warunków panujących w transporcie, a także nadzoru sprawowanego przez hitlerowskie oddziały bezpieczeństwa znalazły potwierdzenie w uznanych dokumentach i źródłach historycznych. Wobec powyższego te pośrednie dowody w zestawieniu z całym materiałem dowodowym zebranym w sprawie także uznać należy za przydatne w sprawie i przemawiające za potwierdzeniem relacji skarżącej. Nawet IPN w piśmie z dnia 3 stycznia 2011 r. wskazał, że należy w każdym przypadku ustalić faktycznie panujące w danym miejscu odosobnienia warunki. Dokonanie aktu subsumcji stanu faktycznego pod określoną normę prawną wymaga natomiast zapoznania się z całością zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, co należy do obowiązków organu orzekającego w niniejszej sprawie.

Sąd podkreślił również, że w poprzednim Wykazie jednolitym obozów z dnia 18 marca 1993 r., wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie znalazły się w ogóle obozy przejściowe, aktualnie wymienione § 6 pkt 1-15 rozporządzenia. Dnia 11 sierpnia 1993 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych i Dyrektor Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytutu Pamięci Narodowej uzupełnili Wykaz przez dodanie punktu VII o treści: obozy przesiedleńcze poza wymienionymi w pkt IV- uprawnienia przysługują wyłącznie dzieciom do lat 14 osadzonym w obozach przesiedleńczych z uwzględnieniem wymogów określonych w art. 4 ust. 2 ustawy.

W § 6 pkt 4 - 7 wskazano zaś cztery miejsca odosobnienia w Łodzi: ul. Hutora 32, ul. Kopernika 53/55, ul. Łąkowa 4 i ul. Żeligowskiego 41/43, o której mówił świadek R.

Uwzględniając zaś dostępne źródła historyczne Sąd wyraził pogląd, że pobyt skarżącej w transporcie kolejowym w Łodzi w grudniu 1939 r. miał cechy pobytu w innym miejscu odosobnienia, a osoby w nim osadzone pozostawały do dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy.

Przyczyny represji miały bowiem charakter polityczny, narodowościowy, religijny bądź rasowy, a w konsekwencji pobyt w tych miejscach odosobnienia miał charakter eksterminacyjny dla dzieci do lat 14 w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy.

Nadto Sąd zauważył, że stosownie do art. 22 ust. 1 ustawy o kombatantach o spełnieniu warunków, o których mowa w art. 21, orzeka Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych lub osoby przez niego upoważnione, na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju działalności kombatanckiej lub represji. W świetle tego przepisu oraz powołanego w nim przepisu art. 21 ustawy o kombatantach, źródłem uprawnień kombatanckich jest potwierdzenie represji o których w art. 4 ustawy oraz rekomendacja stowarzyszenia. Z zebranych akt administracyjnych w sprawie wynika, że skarżąca taka rekomendację otrzymała, chociaż o lakonicznej treści (k. 99 akt adm.). Związek Kombatantów za udokumentowane i wiarygodne uznał przebywania skarżącej w lagrze na kołach – czekając na otwarcie obozu przesiedleńczego w Łodzi.

Jak podkreślił Sąd, na organie administracji ciąży zaś obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego, jaki zgromadzono w niniejszej sprawie. Obowiązek ten pozostaje w ścisłym związku z przyjętą w Kodeksie postępowania administracyjnego zasadą swobodnej oceny dowodów - art. 80. Wyrazem tej oceny powinno być zaś uzasadnienie faktyczne decyzji, odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 §3 k.p.a. Te podstawowe zasady postępowania administracyjnego nie zostały, w ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie zachowane, w szczególności z uwagi na to, iż Kierownik Urzędu w sposób dowolny, a nawet sprzeczny z zebranym materiałem dowodowym rozpatrzył go i ocenił dochodząc do niezrozumiałych dla Sądu wniosków w sposób naruszający art. 77 §1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a.

Końcowo Sąd uznał, że w toku postępowania zakończonego wydaniem zaskarżonej decyzji doszło do naruszenia przepisów i zasad ogólnych postępowania, w szczególności art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i § 4 oraz art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie wszystkich dowodów w sprawie oraz nieprawidłowe rozpoznanie zebranego materiału dowodowego poprzez jego dowolną ocenę, w szczególności nieznajdującą poparcia w zgromadzonym materiale dowodowym.

Udzielając wytycznych dla ponownego rozpoznania przez organ sprawy, Sąd wskazał, że organ powinien uwzględnić poczynione w uzasadnieniu wyroku rozważania, zwłaszcza co do konieczności prawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego, w szczególności dokumentów potwierdzających relacje skarżącej, mające uzasadnić wniosek o przyznanie uprawnień kombatanckich. W oparciu o poczynione ustalenia organ ponownie oceni zasadność wniosku skarżącej przy założeniu, że wielodniowe przebywanie w kolejowym transporcie wysiedleńczym pod eskortą zarówno żołnierzy Wehrmachtu, jak i funkcjonariuszy różnych służb policyjnych, zwłaszcza w początkowym okresie wysiedleń, gdy obozy przejściowe w Łodzi były dopiero tworzone stanowi miejsce odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 c) ustawy o kombatantach.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, reprezentowany przez radcę prawnego. Wyrok zaskarżono w całości podnosząc następujące zarzuty:

I. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1 lit. c ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że miejsce odosobnienia, w którym przebywała strona postępowania administracyjnego spełnia przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ww. ustawy;

II. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 7 i 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, co skutkowało uwzględnieniem zamiast oddaleniem skargi, a w konsekwencji uchyleniem obu decyzji wydanych w sprawie, pomimo iż organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy;

2) art. 3 § 1 p.p.s.a. poprzez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli w zw. z art. 134 § 1 p.p.s,a. i art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez wadliwe uzasadnienie zaskarżonego wyroku wobec dokonania przez Sąd w uzasadnieniu wyroku wykładni przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego i przesądzeniu, iż miejsce odosobnienia, w którym przebywała strona postępowania administracyjnego spełniała przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c tej ustawy, co może rozstrzygnąć jedynie organ administracji przy uwzględnieniu oceny prawnej Sądu;

3) art. 106 § 3 i § 5 p.p.s.a. poprzez przeprowadzenie dowodów uzupełniających z publikacji naukowych oraz bliżej nieokreślonych rozkazów władz okupacyjnych (brak powołanych dowodów w aktach);

4) art. 152 p.p.s.a. poprzez określenie, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana, podczas gdy ze swej istoty decyzja o odmowie przyznania indywidualnych uprawnień nie podlega dalszemu wykonaniu.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną H. F. wniosła o oddalenie tej skargi.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do postanowień art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania w wypadkach określonych w § 2, z których żaden w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, wobec czego podlegała oddaleniu. Nie mógł zostać uwzględniony zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.). Podkreślić należy, że treść tego przepisu nie daje podstaw do wyłączenia spod działania tej ustawy dzieci do lat 14 przebywających w innych miejscach odosobnienia, o ile pobyt ten miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone podlegając represjom z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Jak wskazuje się w orzecznictwie, fakt umieszczenia danego miejsca odosobnienia, obozu, w wykazie wydanym na podstawie art. 8 ww. ustawy ma tylko takie znaczenie, że strona nie musi przeprowadzać dowodów stwierdzających, że osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a pobyt w tych miejscach dzieci miał charakter eksterminacyjny w rozumieniu powołanego wyżej art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c tej ustawy. Z treści preambuły do ustawy wynika zaś, że intencją ustawodawcy było otoczenie szczególną opieką tych obywateli poszkodowanych podczas ostatniej wojny, którzy doznali represji ze względów narodowościowych, politycznych, religijnych i rasowych. Realizacja tak określonego celu powinna więc prowadzić do udzielenia pomocy ze strony Państwa przez przyznanie przewidzianych tą ustawą uprawnień kombatanckich tym wszystkim, którzy doznali represji. Cel ten powinien też w szczególności uwzględnić organ dla uniknięcia niesłusznego pominięcia niektórych uprawnionych beneficjentów tej ustawy.

W niniejszej sprawie wskazywany przez skarżącą prowizoryczny obóz zorganizowany w pociągu relacji C. – Generalna Gubernia nie został wymieniony w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. Nr 106, poz. 1154). Na powyższe zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wydanym w tej sprawie wyroku z dnia 30 kwietnia 2010 r., sygn. akt II SA/Po 744/09, zobowiązując organ do dokonania oceny, czy pobyt w miejscu wskazywanym przez stronę był represją w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Uwzględniając zatem powyższe wytyczne, jak też mając na uwadze zgromadzone przez organ w trakcie ponownego postępowania dokumenty w kontekście zawartej w zaskarżonej decyzji argumentacji organu, zgodzić się należy ze stwierdzeniem Sądu I instancji, iż dokonana przez organ ocena pozostających w jego dyspozycji materiałów, w tym zeznań świadków, nie została przeprowadzona prawidłowo. Zasadnie Sąd I instancji wywiódł, że organ w sposób nieuprawniony podważył wiarygodność zeznań świadków powołując się na ich zbyt młody wiek dla dokonania świadomej i pełnej oceny zdarzeń, które stały się ich udziałem, bądź też wskazując, że znajdowali się w innych wagonach, co wyklucza przyjęcie, że dzielili oni taki sam los co skarżąca i jej rodzina. Uwzględniając bowiem charakter sprawy nie można było odmówić wiarygodności i przydatności ich zeznań dla rozważenia, czy przebywanie skarżącej w miejscu przez nią wskazywanym, można było uznać za represję w rozumieniu ustawy o kombatantach i niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Dostępne zaś publikacje, które zostały powołane przez Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, jako źródła historyczne, pozwalały z dużym prawdopodobieństwem na dokonanie oceny, że przebywanie w łagrze na kołach w drodze do obozu przesiedleńczego w Łodzi wyczerpywało przesłanki represji, o jakiej mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach (...). W świetle powyższego zasadnie Sąd uznał, że wydanie zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji nastąpiło z naruszeniem art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i § 4 oraz art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, co prowadziło do uznania skargi za zasadną i rozstrzygnięcia w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.

W konsekwencji za nieuzasadnione należy uznać pozostałe zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Przede wszystkim stwierdzić należy, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wymogom art. 141 § 4 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wskazał podstawę prawną wyroku i wyjaśnił przyczyny podjętego rozstrzygnięcia, przedstawił stan sprawy, istotę zarzutów skargi i ocenił zgodność z prawem zaskarżonej decyzji. Wyjaśnił też w sposób jasny i wyczerpujący, dlaczego zaskarżona decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2011 r. narusza prawo, a w konsekwencji - skarga jako uzasadniona została uwzględniona prowadząc do uchylenia zaskarżonej decyzji. Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia art. 106 § 3 i § 5 p.p.s.a. wskazać należy, że powoływane przez Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku publikacje historyczne nie stanowiły dowodu uzupełniającego z dokumentów, o jakim mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a. Informacje wynikające z tych powszechnie dostępnych dokumentów stanowiły bowiem fakty znane Sądowi z urzędu, Sąd więc nie musiał zwracać na nie uwagi stron ani prowadzić co do nich postępowania dowodowego. Nie zasługiwał na uwzględnienie również zarzut naruszenia art. 152 p.p.s.a. Przede wszystkim należy zauważyć, że skuteczność zarzutu skargi kasacyjnej opartej na naruszeniu przepisów postępowania uzależniona jest od wskazania, dlaczego powoływane konkretne uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie autor skargi kasacyjnej nie poczynił nawet starań, by wskazać, że zawarcie w sentencji wyroku orzeczenia o przyznaniu ochrony tymczasowej mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Pomijając tę okoliczność wskazać należy, że przepis ten stanowi o istotnym elemencie każdego wyroku uwzględniającego skargę, którego obligatoryjny charakter podkreślany jest w wielu orzeczeniach i publikacjach. W świetle powyższego zarzut naruszenia art. 152 p.p.s.a. nie mógł zostać uznany za uzasadniony.

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.