Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 501/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-08-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6119 Inne o symbolu podstawowym 611
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 247
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka, po rozpoznaniu w dniu 8 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 18 marca 2013 r. sygn. akt I SA/Bd 346/12 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 2 marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie niedopuszczalności zażalenia postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 18 marca 2013 r., sygn. akt I SA/Bd 346/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił wniosek J. S. (dalej: "skarżący") o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 2 marca 2012 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia.

Z akt sprawy wynika, iż podatnik wraz ze skargą na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym tj. przez zwolnienie go od kosztów sądowych w całości i ustanowienie dla niego w tej sprawie pełnomocnika – adwokata z urzędu. Postanowieniem z dnia 30 maja 2012 r. Sąd oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy wskazując w uzasadnieniu, że skarga w tej sprawie, podobnie jak w 149 innych sprawach wraz zawartym w niej wnioskiem o prawo pomocy, jest przejawem nadużycia prawa do sądu i prawa pomocy. Po doręczeniu skarżącemu postanowienia i bezskutecznym upływie terminu do wniesienia zażalenia skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w terminie 7 dni pod rygorem jej odrzucenia. W terminie ustawowym skarżący nie uiścił wpisu, wobec czego postanowieniem z dnia 17 września 2012 r. Sąd odrzucił skargę. Po doręczeniu skarżącemu postanowienia o odrzuceniu skargi, złożył on kolejny wniosek o prawo pomocy w zakresie całkowitym. Postanowieniem z dnia 6 listopada 2012 r. referendarz sądowy oddalił wniosek strony o przyznanie prawa pomocy. W dniu 5 grudnia 2012 r. strona w zbiorczym piśmie odnoszącym się do 22 spraw, złożyła kolejny wniosek o prawo pomocy w zakresie całkowitym tj. zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu.

Powołanym powyżej postanowieniem z dnia 18 marca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił wniosek skarżącego, wskazując w uzasadnieniu orzeczenia na nadużycie przez skarżącego prawa do sądu. Za powyższym stanowiskiem, w ocenie Sądu pierwszej instancji, przemawia zarówno ilość, jak i rodzaj spraw zainicjowanych skargami. Postępowania sądowe zainicjowane skargami strony dotyczyły rozstrzygnięć organów o charakterze procesowym, stanowiącym cel sam w sobie np.: postanowień o stwierdzenie niedopuszczalności zażaleń. Sąd zauważył ponadto, że J. S., S. S. oraz J. spółka z o.o. w likwidacji (której prezesem i udziałowcem jest S. S. – syn J. S.) wzajemnie składają wnioski i środki zaskarżenia, sprawiając że niemal każde rozstrzygnięcie jest trzykrotnie zaskarżone. W podobnych sprawach wnieśli łącznie 350 spraw w krótkim okresie czasu, również domagając się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zdaniem Sądu przedstawione wyżej okoliczności faktyczne sprawiły, że Sąd pierwszej instancji uznał, iż domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w tej sprawie, jak i w pozostałych, stanowi nadużycie tego prawa. W postępowaniu administracyjnym wykreowane zostały bowiem rozstrzygnięcia organu, które następnie skarżone przez stronę i wskazane wyżej podmioty mnożyły sztucznie sprawy sądowe. Ponadto Wojewódzki Sąd Administracyjny ocenił wniosek strony po raz kolejny inicjujący postępowanie w zakresie przyznania prawa pomocy jako lapidarny, zbiorczy.

W zażaleniu na powyższej powołane postanowienie skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia i przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", poprzez jego pominięcie i odmowę zwolnienia skarżącego od ponoszenia kosztów sądowych. W uzasadnieniu strona wskazała, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w żadnej części uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie kwestionował oświadczenia majątkowego złożonego przez skarżącego na formularzu PPF.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym została kompleksowo uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. Ustawodawca ukształtował w powołanych przepisach zarówno pozytywne jak i negatywne przesłanki przyznania prawa pomocy. Odmowa przyznania prawa pomocy może nastąpić w sytuacji, gdy nie są spełnione pozytywne przesłanki, bądź w sytuacji, w której co prawda pozytywne przesłanki są spełnione, ale jednocześnie stwierdza się zaistnienie przesłanki negatywnej. Pozytywne przesłanki względem osób fizycznych uregulowane zostały w art. 246 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W art. 246 § 1 p.p.s.a., w przeciwieństwie do art. 246 § 2, ustawodawca nie użył sformułowania "może być przyznane". Powyższe oznacza, że w przypadku zaistnienia przewidzianych w przepisie pozytywnych przesłanek Sąd jest zobligowany do przyznania prawa pomocy. Negatywne przesłanki, wyłączające dopuszczalność przyznania prawa pomocy, sformułowane zostały w art. 246 § 3 p.p.s.a. oraz w art. 247 p.p.s.a.

Pierwszy z powołanych przepisów wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy strona zatrudnia lub pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym (nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy). Z kolei art. 247 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi. Okoliczność taka zachodzi, gdy bez potrzeby dokonania głębszej analizy prawnej nie ulega wątpliwości, że nie może ona zostać uwzględniona (por. postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 273/08, postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2012 r., sygn. akt II GZ 41/12, Tarno J. P., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 572, Jagielska M., Jagielski J., Gołaszewski P., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. Hauser R., Wierzbowski M., Warszawa 2011, s. 803). Tak więc zastosowanie przepisu art. 247 p.p.s.a. jest dopuszczalne wówczas, gdy stan faktyczny i prawny danej sprawy nie budzi najmniejszych wątpliwości, co do braku szans na uwzględnienie skargi. W szczególności dotyczy to sytuacji, w której skarga kwalifikuje się do odrzucenia na podstawie art. 58 § 1 pkt 1-6 p.p.s.a. (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, str. 573). Oznacza to, że w przypadku, gdyby nawet sytuacja materialna strony uzasadniała przyznanie prawa pomocy, to stwierdzenie przez Sąd, iż w danej sprawie mamy do czynienia z "oczywistą bezzasadnością" skargi powoduje odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 22 marca 2005 r., II OZ 140/05, LEX 860051).

Z akt rozpoznawanej sprawy wynika, że w dniu 14 listopada 2011 r. J. S. zwrócił się do Dyrektora Izby Skarbowej w B. z wnioskiem o uzupełnienie postanowienia z dnia 12 października 2011 r. co do przysługującego prawa wniesienia na ten akt skargi do sądu administracyjnego. W związku z tym, że postanowienie wydane było dla Spółki J. Sp. z o. o. w likwidacji organ odmówił wszczęcia postępowania w sprawie uzupełnienia postanowienia z dnia 12 października 2011 r., wzywając uprzednio do przedłożenia pełnomocnictwa do reprezentowania osoby prawnej. Wezwanie to zostało jednak pozostawione bez odpowiedzi. W dniu 5 stycznia 2012 r. zostały złożone dwa konkurencyjne wnioski (zażalenie na postanowienie z dnia 14 grudnia 2011 r. i wniosek o uzupełnienie tego postanowienia). W dniu 1 lutego 2012 r. Dyrektor Izby Skarbowej wydał postanowienie, którym odmówił skarżącemu uzupełnienia przedmiotowego postanowienia o żądaną treść. Postanowienie to zostało doręczone stronie 17 lutego 2012 r., co wynika ze zwrotnego popełnienia odbioru. Ponowne zażalenie na powyżej powołane postanowienie skarżący wniósł 6 lutego 2012 r., czyli przed doręczeniem postanowienia w sprawie złożonego wniosku o uzupełnienie postanowienia z dnia 14 grudnia 2011 r., a więc zanim bieg rozpoczął siedmiodniowy termin na złożenie zażalenia. Wobec powyższego organ w zaskarżonym postanowieniu uznał, że zażalenie złożone przed doręczeniem postanowienia o odmowie jego uzupełnienia jest niedopuszczalne z powodu przedwczesnego jego złożenia i stwierdził jego niedopuszczalność. W konsekwencji wniesioną na powyżej powołane rozstrzygnięcie skargę należy uznać za oczywiście niezasadną, co wyczerpuje w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego negatywną przesłankę przyznania prawa pomocy zawartą w art. 247 p.p.s.a. I choć Sąd pierwszej instancji wyraźnie nie odniósł się do tej podstawy prawnej w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, to powołane nadużycie przez stronę prawa do sądu również wypełnia znamiona omawianego artykułu. Podkreślić jednak należy, że ocena bezzasadności skargi wyrażona w postanowieniu podjętym na podstawie art. 247 p.p.s.a. nie oznacza i nie może oznaczać merytorycznego rozpoznania skargi. Jest to ocena dokonana na etapie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wynika z tego uprawnienie dla skarżącego polegające na możliwości podważenia tej oceny i domagania się merytorycznego rozpoznania skargi (por. postanowienie NSA z dnia 22 marca 2005 r., II OZ 140/05, LEX 860051).

Mając na względzie stan faktyczny i prawny w niniejszej sprawie należy zwrócić ponadto uwagę na niedbały, wręcz trudny do rekonstrukcji charakter chociażby formułowania zarzutów, jakie wobec zaskarżonego postanowienia kieruje strona. Już w związku z pierwszym zdaniem zażalenia powstaje wątpliwość co do zakresu żądania strony: skarżący odnosi się wyłącznie do prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, wskazując zresztą jako naruszony art. 245 § 3 p.p.s.a., dotyczący definicji prawa pomocy w zakresie częściowym. Tymczasem jego wniosek, a także zaskarżone postanowienie, dotyczyło prawa pomocy w zakresie całkowitym. Ponadto, trudno wyobrazić sobie sytuację, w której mogłoby w ogóle dojść do naruszenia powyżej powołanego przepisu. W § 3 art. 245 p.p.s.a. w kazuistyczny sposób opisano, co może obejmować prawo pomocy w zakresie częściowym, przedstawiając różne warianty rozstrzygnięć dopuszczalnych w tej materii (por. komentarz do art. 245 p.p.s.a. [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX 2011 r.). Z redakcji tego przepisu jednoznacznie wynika, że ma on charakter definicji, która określa jedynie zakres pomocy, jaka może zostać udzielona w postępowaniu sądowoadministracyjnym, nie precyzując w żaden sposób jej przesłanek. W dalszej części zażalenia skarżący podniósł, że Sąd pierwszej instancji skoncentrował się na przesłankach ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu, natomiast nie kwestionował oświadczenia majątkowego złożonego przez skarżącego na formularzu PPF. Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu należy stwierdzić, że choć WSA w Bydgoszczy w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uwypuklił tę kwestię, nie może budzić wątpliwości, że jego rozważania dotyczyły prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd rozważył generalnie zasadność stosowania instytucji prawa pomocy jako takiej, w ujęciu całościowym, w świetle konstrukcji nadużycia prawa do sądu. Z uwagi na powyższe zarzut zażalenia jest w tym zakresie bezzasadny.

Niezrozumiałe są również przyczyny cytowania przez skarżącego art. 245 czy art. 244 p.p.s.a. Przepisy te nie mają związku z przesłankami przyznania prawa pomocy, które znajdują się w art. 246. Z uregulowania zawartego w art. 245 p.p.s.a., co już zostało zasygnalizowane, wynikają wyłącznie zasady przyznawania prawa pomocy, przy czym przyznanie tegoż prawa osobie fizycznej oparte jest na konstrukcji ograniczonego uznania. Przepis ten stanowi bowiem, że przy spełnieniu określonych przesłanek prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej, ale nie musi. Wbrew twierdzeniom skarżącego, Sąd pierwszej instancji w rozpoznawanej sprawie nie musiał zakwestionować oświadczenia majątkowego skarżącego. Argumentacja zaskarżonego orzeczenia została oparta na uznaniu, że skarżący wnosząc do sądu tak dużą liczbę skarg na wszelkie działania administracji, często nie podlegające zaskarżeniu bądź dotyczące innych podmiotów, a także takie, które nie mają żadnego wpływu na jego interes prawny, w rzeczywistości nadużywa prawa do sądu. Z uwagi na fakt, że prawo pomocy stanowi formę realizacji tegoż prawa do sądu, nie może być ono przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek (por. postanowienie NSA z dnia 3 października 2012 r., II FZ 794/12, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). WSA w Bydgoszczy odniósł się do sytuacji majątkowej skarżącego wskazując, że ze złożonego oświadczenia wynika całkowity brak dochodów (poza zasiłkiem pielęgnacyjnym w wysokości 200 zł). Sąd słusznie zauważył, że sytuacja taka budzi w świetle doświadczenia życiowego wątpliwości co do wiarygodności oświadczenia, zwłaszcza że skarżący nie pozostaje z nikim w gospodarstwie domowym.

Reasumując powyższe stwierdzenia wskazać należy, iż mimo częściowo błędnego uzasadnienia zaskarżonego postanowienia w przedmiotowej sprawie odpowiada ono prawu. W konsekwencji, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie.