Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 199/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-05-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 23, art. 27, art. 128, art. 130, art. 132,
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janina Guść, Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 maja 2021 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 30 grudnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 5 listopada 2020 r. (nr [...]) Burmistrz Miasta L. - działając na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a i ust. 1b, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 – dalej jako "u.ś.r.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. – dalej jako "k.p.a.") oraz Zarządzenia Nr [...] Burmistrza Miasta L. z dnia 19 maja 2009 r. w sprawie udzielenia Zastępcy Kierownika w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w L. upoważnienia do prowadzenia postępowania w sprawach świadczeń rodzinnych, a także do wydawania w tych sprawach decyzji, po rozpatrzeniu wniosku złożonego przez P. B. (zwaną dalej "stroną", "skarżącą", "wnioskodawczynią") – orzekł o odmowie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym dziadkiem – K. B.

W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu 7 października 2020 r. P. B. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym dziadkiem – K. B., który legitymuje się orzeczeniem o nr [...] z dnia 16 listopada 2012 r., wydanym przez Terenową Wojskową Komisję Lekarską w G., w którym zaliczono badanego do pierwszej grupy inwalidztwa z ogólnego stanu zdrowia; data powstania grupy inwalidztwa: 11 września 2012 r. Orzeczenie wydano na trwałe.

Następnie organ przywołał treść art. 3 oraz art. 17 ust. 1 oraz ust. 1a u.ś.r. stwierdzając, że P. B. jest panną, samotnie wychowuje syna L. B. (ur. [...] 2019 r.), zamieszkuje wraz z dziadkami, mamą, ojczymem i rodzeństwem pod adresem wskazanym we wniosku. Strona nie jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w L., natomiast ostatni okres zatrudnienia datuje się na 2018 r.; nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego; nie ma ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.

Organ stwierdził, że - jak wynika z dokumentów dołączonych do akt sprawy - są inne osoby mogące dopełnić obowiązku alimentacyjnego względem K. B.

Żona H. B. w wieku 72 lat (emerytka) zam. w L., ul. S. [...]/[...]. Nie jest w stanie opiekować się mężem ze względu na swój wiek i stan zdrowia, cierpi na schorzenia układu ruchu, ma problemy z poruszaniem się, często ma problem ze wstaniem z łóżka, w czym pomaga jej również wnuczka.

Córka A. B.-P. w wieku 48 lat, zam. w L., ul. S. [...]/[...] jest osobą pracującą, jedynym żywicielem rodziny. Opiekuje się swoim mężem, który przeszedł trzy udary mózgu i wymaga stałej opieki (posiada znaczny stopień niepełnosprawności dołączony do akt sprawy). Nie jest w stanie zrezygnować z zatrudnienia na rzecz opieki ze względu na zobowiązania do spłaty, jak również nie jest w stanie pogodzić pracy zawodowej z opieką nad mężem z dodatkową opieką nad ojcem.

Syn A. B. w wieku 46 lat, zam. N. W. L., ul. G. [...], nie jest w stanie zaopiekować się ojcem ponieważ pracuje w nienormowanym systemie pracy; mieszka wraz ze swoją rodziną w miejscowości oddalonej od L. (ok. 5 km.), opiekuje się niepełnosprawnym teściem, nie jest w stanie zrezygnować z zatrudnienia na rzecz opieki nad ojcem ze względu na zobowiązania do spłaty.

Córka R. B. w wieku 50 lat, zam. N. W. L., ul. N. S. [...], nie jest w stanie sprawować opieki nad ojcem, ponieważ pracuje w nienormowanym systemie pracy, jak również stan zdrowia (problemy z kręgosłupem) nie pozwala zaopiekować się ojcem; również nie może zrezygnować z zatrudnienia na rzecz opieki nad ojcem ze względu na zobowiązania do spłaty.

Istotnym dla sprawy jest fakt, że żadne z dzieci K. B., jak również jego żona – H. B., nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W toku postępowania przeprowadzono w dniu 27 października 2020 r. rodzinny wywiad środowiskowy, w którym pracownik socjalny ustalił, że K. B. ma problemy z poruszaniem się, wstaje tylko do toalety przy pomocy osób drugich. Jest osobą pampersowaną, wymaga codziennej pielęgnacji. Nie wykonuje żadnych czynności samoobsługowych, wymaga ubrania, mycia, nakarmienia. Konieczny jest nadzór nad przyjmowaniem leków. Kontakt logiczny niemożliwy, trudno nawiązać rozmowę. Słaby kontakt z powodu choroby Alzheimera oraz po udarze niedokrwiennym mózgu. H. B. wspiera męża, ale sama choruje i nie jest w stanie dźwignąć męża z powodu choroby kręgosłupa. Żadne z dzieci K. B. nie jest w stanie zadość uczynić swojemu obowiązkowi względem opieki nad ojcem z ww. powodów. Przeprowadzony wywiad środowiskowy wskazuje, że P. B. zapewnia opiekę dziadkowi K. B. przy wsparciu członków rodziny.

Organ stwierdził, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Tak więc prawo do świadczenia pielęgnacyjnego musi wywodzić się z obowiązku alimentacyjnego. Obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w pierwszym stopniu - przed krewnymi drugiego stopnia. Od ww. obowiązku nie zwalnia oddzielne zamieszkanie i nie jest to okoliczność przesądzająca o braku obiektywnej możliwości sprawowania opieki. Prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla osób zobowiązanych w dalszej kolejności może nastąpić wyłącznie w sytuacji obiektywnej niezdolności do sprawowania opieki, do których można zaliczyć m.in. posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub niezdolności do samodzielnej egzystencji. Biorąc pod uwagę sytuację rodzinną w rozpatrywanej sprawie istotne znaczenie ma fakt, że żadne z dzieci nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i są w pierwszej kolejności zobowiązane do opieki nad ojcem, co wynika z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, tak więc powinny - współdziałając w tym zakresie - zapewnić niezbędną pomoc niepełnosprawnemu ojcu.

Organ stwierdził ponadto, że w rozpatrywanej sprawie, pomimo faktu sprawowania opieki przez wnioskodawczynię, nie została spełniona również inna konieczna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem w orzeczeniu K. B. wpisano, że inwalidztwo istnieje od 11 września 2012 r., tj. w wieku 65 lat, przez co ww. nie mieści się w przedziale wiekowym zakreślonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ wskazał, że wprawdzie Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, to jednak w uzasadnieniu stwierdził, że wyrok ten nie oznacza usunięcia kryterium daty powstania niepełnosprawności z ustawy. Nie kieruje także nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa. W związku z tym art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest w dalszym ciągu wiążący, również w rozpatrywanej sprawie. Niezależnie od indywidualnych rozstrzygnięć sądów administracyjnych przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zawierają żadnych wyjątków pozwalających na wyłączenie stosowania powyższego zapisu.

Po rozpoznaniu odwołania strony decyzją z dnia 30 grudnia 2020 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy przywołał treść art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b oraz ust. 5 u.ś.r. stwierdzając, że K. B. (ur.[...] 1947 r.), którego dotyczył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, posiada orzeczenie nr [...] z dnia 16 listopada 2012 r. wydane przez Terenową Wojskową Komisję Lekarska w G., z którego wynika, że został zaliczony do pierwszej grupy inwalidztwa; data powstania inwalidztwa 11-09-2012 r., inwalidztwo jest trwałe.

Niesporna jest okoliczność, która znajduje odzwierciedlenie w przekazanych do Kolegium aktach administracyjnych (wywiad środowiskowy z dnia 27.10.2020 r.), że K. B. ze względu na stan zdrowia wymaga pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Żona osoby wymagającej opieki z uwagi na wiek i stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym mężem. Pomocy niepełnosprawnemu udziela natomiast wnuczka P. B. przy wsparciu członków rodziny.

Kolegium wskazało, że nie podziela zasadności argumentacji organu I instancji dotyczącej podstawy prawnej odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi czas powstania niepełnosprawności osoby dorosłej, gdyż nie została spełniona przesłanka wskazana w art. 17 ust. 1b u.ś.r. podkreślając, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) orzekł, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Przedmiotowy wyrok jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym zakresie jego zastosowania. Wyrok ten odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Skutkiem tego orzeczenia jest zatem stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku. Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy - art. 17 ust. 1b u.ś.r., jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie - nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Kolegium wskazało, że podziela linię orzeczniczą sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i stwierdzają o konieczności uchylenia decyzji (zob. wyroki NSA: z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16, z dnia 4 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1578/16; z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 4020/18; wyroki WSA: w Warszawie z dnia 2 kwietnia 2015 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1026/14; w Olsztynie z dnia 27 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 623/15: w Bydgoszczy z dnia 1 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Bd 366/15; w Gdańsku z dnia 16 marca 2017 r., sygn. akt III SA/Gd 51/17). Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 stycznia 2018 r., sygn. akt III SA/Gd 996/17 oraz z dnia 2 lipca 2020r., sygn. akt III SA/Gd 55/20).

Mając na uwadze zebrany w spawie materiał dowodowy i poczynione ustalenia, że K. B. posiada dzieci, które są obiektywnie zdolne wypełnić obowiązek alimentacyjny wobec swojego niepełnosprawnego ojca, Kolegium uznało, że P. B. - wnuczce osoby niepełnosprawnej - świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

P. B. zaskarżyła ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wnosząc o jej uchylenie oraz o uchylnie poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta L., zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Skarżąca stwierdziła, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. dokonana przez organ II prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 7 marca 2019 r. (sygn. akt II SA/Sz 80/19), że w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (k.r.o.). Nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie oraz o rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Badając legalność zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z uwzględnieniem powyższych kryteriów Sąd doszedł do wniosku, że rozstrzygnięcie to odpowiada prawu, a wniesiona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W sprawie bezsporne jest, że dziadek skarżącej – K. B. orzeczeniem Terenowej Wojskowej Komisji Lekarskiej w G. z dnia 16 listopada 2012 r. (nr [...]) zaliczony został na trwałe do I grupy inwalidztwa z ogólnego stanu zdrowia z datą powstania grupy inwalidztwa - 11 września 2012 r.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako: "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie zaś do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Mając na uwadze wskazane regulacje uznać należy, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie przesłanki określone w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy.

W powołanych przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca zawarł ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony m.in. przesłanką bycia osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. odwołuje się do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j.: Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 - dalej powoływanej w skrócie jako: "k.r.o.").

Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 132 ustala z kolei kolejność osób zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Nadto z mocy art. 23 i art. 27 k.r.o. także małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Co więcej, w myśl art. 130 k.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Skoro zatem małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 k.r.o. (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 16 kwietnia 2019 r., sygn. akt II SA/Ol 206/19).

W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest pogląd, zgodnie z którym wskazane regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi (zob. w tej materii m.in.: wyroki NSA: z dnia 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14 czy z dnia 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16). Ze stanowiskiem tym należy się zgodzić.

W tej sytuacji przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, wyłącznie i tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Niewykluczone jest bowiem również w tym zakresie posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (niezależnych od niego) nie może zajmować się np. rodzicem (art. 132 k.r.o. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r.).

Przyjęcie wskazanych metod wykładni prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie o zasadności żądania dotyczącego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą wymagającą opieki (w realiach niniejszej sprawy nad dziadkiem) zależy od ustalenia, czy osoby zobowiązane w pierwszej kolejności do alimentacji (czyli małżonek i dzieci osoby niepełnosprawnej) są zdolne do jej sprawowania np. czy ich stan zdrowia umożliwia faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym ojcem lub czy nie istnieją inne obiektywne okoliczności niezależne od nich, które taką opiekę wykluczają. Niewątpliwie legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powoduje zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki.

Poza sporem w niniejszej sprawie jest to, że osoba niepełnosprawna, która wymaga opieki ma troje dorosłych dzieci. Jest nadto osobą pozostającą w związku małżeńskim.

Stwierdzić zatem należy, że obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności ciąży na współmałżonku – H. B., która, jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże – jak wynika ze złożonego przez nią oświadczenia - ze względu na swój wiek i stan zdrowia (problemy z poruszaniem się, schorzenia układu ruch) nie jest w stanie sprawować koniecznej opieki nad niepełnosprawnym mężem. W orzecznictwie przyjmuje się, że istnieją sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe jest przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. Jest to dopuszczalne wówczas, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 25 lutego 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1181/20). Osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 25 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 149/21).

W świetle okoliczności zaistniałych w rozpoznawanej sprawie – tak jak przyjęły organy – należy stwierdzić, że obowiązek alimentacyjny obciąża w pierwszej kolejności dzieci K. B., bowiem stosownie do regulacji przepisu art. 129 § 1 k.r.o. jeżeli jest kilku zstępnych obowiązek ten obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Obowiązek alimentacyjny dzieci wyprzedza, więc obowiązek alimentacyjny wnuków.

Zdaniem Sądu w realiach niniejszej sprawy organy obu instancji prawidłowo uznały, że skarżącej, jako wnuczce nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Brak jest bowiem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej (wnuczki) względem dziadka przed obowiązkiem alimentacyjnym jego dzieci, które w pierwszej kolejności zobowiązane są do sprawowania opieki nad ojcem. Z akt administracyjnych rozpatrywanej sprawy nie wynika przy tym, że zachodzą obiektywnie uzasadnione okoliczności, aby dzieci nie mogły wypełniać swojego obowiązku alimentacyjnego względem ojca. Nie wynika bowiem, że ich wiek lub stan zdrowia wyklucza sprawowanie takiej opieki. K. B. posiada troje dzieci (R. B., A. B.-P. oraz A. B.), które – jak wynika ze złożonych oświadczeń – są osobami pracującymi i nie są w stanie zrezygnować z zatrudnienia na rzecz opieki nad ojcem ze względu na zobowiązania do spłaty, oraz także – jak wskazują - nie są w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym ojcem z uwagi na takie okoliczności, jak: jedyny żywiciel rodziny (A. B.-P.), nienormowany system pracy i zamieszkanie poza domem rodzinnym w N. W. L. (R. B. i A. B.), sprawowanie opieki nad innymi członkami rodziny (teściem – A. B., mężem – A. B.-P.), problemy z kręgosłupem (R. B.).

Sąd ma świadomość, że nie można automatycznie wykluczać skarżącej jako wnuczki z kręgu potencjalnych osób, którym mogłoby być przyznane wnioskowane świadczenie. Jednakże byłoby to możliwe tylko w razie zaistnienia szczególnej sytuacji, w której dzieci osoby niepełnosprawnej nie byłyby w stanie, i to z niezależnych od własnej woli powodów, wypełniać swoich obowiązków alimentacyjnych. Oznacza to, że istniałyby przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wtedy, gdyby dzieci osoby niepełnosprawnej z w pełni obiektywnych przyczyn, nie byłyby w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu. Należy w tym miejscu wskazać, że zobowiązania rodzinne czy zawodowe dzieci nie są szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi sprawowanie opieki nad ojcem. Okoliczności takiej nie stanowi też fakt zamieszkiwania niektórych z dzieci poza L. (domem rodzinnym), gdzie mieszka K. B., tj. w N. W. L. oddalonej o ok. 5 km od L.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w takiej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, które jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, tj. dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować przy tym należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Tak właśnie należy interpretować przepisy dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego. Uprawnienie zatem do jego otrzymania, dalsza osoba - w stosunku bliskości do potrzebującego pomocy - uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, tj. gdy takiej osoby nie będzie albo, gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. O ile przy tym - z uwagi na konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej - może okazać się celowym przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna - niż wymienione expressis verbis w ustawie - kategoria członków szeroko rozumianej rodziny (vide: np. wyrok TK z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07), o tyle nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zmiany porządku kolejności nabywania obowiązku alimentacyjnego przez krewnych osoby uprawnionej do pomocy. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne a decyduje o tym przepis prawa. Z tego powodu zawarte w art. 17 ust. 1a u.ś.r. uregulowanie prawne, iż osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych, do których nie należy sam fakt pozostawania w zatrudnieniu. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalnia tej osoby z obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego. W takim przypadku, obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Może nią być również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności, ale osoba ta w takiej sytuacji nie nabywa - z racji sprawowania opieki -prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 1700/12).

Konkludując, w rozpoznawanej sprawie nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby na uznanie, że obowiązek alimentacyjny skarżącej względem jej dziadka wyprzedza obowiązek alimentacyjny jego dzieci. To dziecko jest bowiem w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad ojcem. Skoro zatem skarżąca nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojego dziadka, to nie może skutecznie, w świetle obowiązujących regulacji prawnych, ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki.

W rozpoznawanej sprawie nie doszło więc do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, czy też innego naruszenia przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a tylko takie uchybienia, jak już zaznaczono na wstępie rozważań, uprawniają sąd administracyjny do wyeliminowania z obrotu prawnego wadliwego aktu administracyjnego.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).