Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 205/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2004-10-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Cysek Sędzia WSA Krystyna Napiórkowska Asesor WSA Wojciech Mazur (spr.) Protokolant Julia Dobrzańska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2004 r. sprawy ze skargi P. S. i J. T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2004 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2003 r.; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej J.T. kwotę 465,00 (czterysta sześćdziesiąt pięć) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] grudnia 2003 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na podstawie art. 156 § 1 pkt 2, art. 157 i art. 158 § 1 k.p.a. odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] marca 1959 r. nr [...] oraz utrzymanego nim w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] listopada 1955 r. nr [...]. W uzasadnieniu decyzji podano, iż orzeczeniem z dnia [...] listopada 1955 r. stwierdzono, iż nieruchomość ziemska położona w miejscowości G. pow. K. o łącznym obszarze 165,11 ha wpisana do księgi wieczystej KW [...] "[...]" stanowiącej własność L.Z. M. podpada pod działanie art. 2 ust.1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej / Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13/. Przedmiotowe postępowanie toczy się ponownie po uchyleniu poprzednich decyzji przez Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 19 października 2000 r. sygn. akt IV SA 1744/99, w uzasadnieniu, którego zalecono zbadanie, czy część jeziora P. o pow. 118,31 ha stanowi nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, jakie było jego faktyczne wykorzystanie oraz czy pozostawało w funkcjonalnej łączności z pozostałą częścią majątku. Takie ustalenia należy również poczynić do części nieruchomości obejmującej zespół pałacowo-parkowy. Zdaniem organu administracyjnego zarówno część jeziora P. jak i zespół pałacowo-parkowy stanowiły nieruchomości funkcjonalnie i gospodarczo związane z całym majątkiem ziemskim "[...]". Część jeziora P. od 1950 r. znajdowała się w użytkowaniu P. [...], stanowiąc część składową obwodu rybackiego P.. Jeżeli więc przedmiotowe jezioro było wykorzystywane do hodowli ryb, to należy uznać, iż była to nieruchomość o charakterze rolniczym, gdyż hodowla ryb zawsze stanowiła działalność rolniczą a nieruchomości służące tej działalności były uważane za nieruchomości rolnicze lub ziemskie. Natomiast na działce na której znajdował się dwór z parkiem były ponadto usytuowane budynki: stodoły, szopy, obory, stajni i chlewni, była ona otoczona gruntami rolnymi pozostawała więc w funkcjonalnym i gospodarczym związku z całym majątkiem ziemskim. Mając powyższe na uwadze należy przyjąć, iż nieruchomość ziemska o pow. 165,11 ha stanowiąca własność L.Z. M. z uwagi na obszar podlegała przejęciu na cele reformy rolnej, łącznie z zespołem dworsko-parkowym oraz częścią jeziora P.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2004 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. po rozpatrzeniu wniosku P.S. oraz J.T. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy w/w decyzję z dnia [...] grudnia 2003 r. W uzasadnieniu decyzji podano, iż przedmiotowa nieruchomość ziemska ma powierzchnię ogólną 165,11 ha a więc przekracza normy obszarowe ustalone przepisami dekretu dla województwa [...] a wynoszące 100 ha bez względu na powierzchnię użytków rolnych. Jeziora w świetle ustawy wodnej z dnia 19 września 1922 r. /tj. Dz. U. z 1928 r. nr 62, poz. 574/ nie stanowiły odrębnego przedmiotu własności a należały do właściciela gruntu. Jezioro P. wykorzystywane było przez właściciela do produkcji ryb a od 1950 r. było w użytkowaniu P., była to więc nieruchomość o charakterze rolniczym. Natomiast żaden z dokumentów nie wskazuje ażeby z nieruchomości o pow. 46,40 ha wydzielony był prawnie i fizycznie zespół pałacowo-parkowy o którym we wniosku wspomina P.S., był to dom mieszkalny usytuowany w parku, który łącznie z parkiem i zabudowaniami gospodarczymi zajmował powierzchnię 3,68 ha. Jak wynika z dokumentów zgromadzonych w związku ze złożonym przez żonę właściciela wnioskiem o przejęcie przez Skarb Państwa a następnie zrzeczeniem się prawa własności nieruchomości o pow. 38,68 ha w 1952 r. budynki były w złym stanie technicznym a gospodarstwo było zadłużone i wnioskodawczyni z mężem nie mieli środków do życia. Mając powyższe na uwadze przedmiotowa nieruchomość ziemska spełniała przesłanki do jej przejęcia na cele reformy rolnej i wobec tego nie doszło do naruszenia prawa materialnego.

Skargę do sądu administracyjnego na powyższą decyzję złożyli J. T. i P.S. zarzucając naruszenie prawa materialnego i formalnego. Zdaniem skarżących powołujących się na uchwałę 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1971 r. III CZP 28/71 wody i grunty stanowiące własność prywatną dopiero z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 30 maja 1962 r. Prawo wodne / Dz. U. nr 34, poz. 158 / stały się własnością Państwa z uwagi na nacjonalizacyjny charakter wspomnianej ustawy, nie mogły więc podlegać "nacjonalizacji" w trybie dekretu z 6 września 1944 r. Także hodowla ryb nie była produkcją rolniczą w rozumieniu ówczesnych przepisów, gdyż ta dziedzina działalności w oparciu o przepisy ustawy z dnia 7 marca 1932 r. o rybołówstwie / Dz. U. nr 35, poz. 357 / zaliczana była do rybołówstwa, również grunty pod wodami otwartymi były traktowane odrębnie od gruntów rolnych np. art. 2 pkt 7 dekretu prezydenta RP z dnia 4 listopada 1936 r. o zmianie przepisów o państwowym podatku gruntowym / Dz. U. nr 85, poz. 593 /. Ponadto dowolne jest ustalenie organu administracyjnego, że w jeziorze P. była prowadzona hodowla ryb i to w części jeziora stanowiącej własność L.Z.M., nie przedstawiono tu żadnych dowodów. Odnośnie zespołu dworsko-parkowego to obejmował on dwie działki wydzielone od produkcji rolnej służące do zaspakajania potrzeb mieszkaniowych właścicieli. Dwór nie był w jakikolwiek sposób powiązany funkcjonalnie z działalnością rolniczą, gdyż pozostała część nieruchomości była dzierżawiona przez okolicznych mieszkańców. Ponadto uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie odpowiada wymogom przewidzianym w art. 107 § 3 k.p.a., gdyż organ powinien wskazać dowody na których się oparł a nie uznawać nie popartych niczym twierdzeń za dowody. Mając powyższe na uwadze wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia [...] marca 1959 r. i utrzymanego nim w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] listopada 1955 r. i zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Stosownie do regulacji art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi / Dz.U. Nr 153, poz. 1271/ sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwy sąd administracyjny na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi / Dz.U. Nr 153, poz. 1270 /.

Skarga jest zasadna, mimo, iż nie wszystkie zarzuty w niej podniesione są słuszne.

Zgodzić się należy z zarzutem skarżącego, iż w postępowaniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi przeprowadzonym po wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 października 2000 r. istotnie nie uwzględniono zawartej w nim oceny wskazującej na wadliwość kontrolowanego postępowania administracyjnego związaną z naruszeniem norm prawa procesowego (art. 7 i 77 kpa). W powołanym orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny wyraźnie wskazał, iż organ administracyjny ma poczynić ustalenia i wyjaśnić, czy część jeziora P. o pow. 118, 31 ha oraz nieruchomość obejmująca dwór z parkiem o pow. 5,31 ha stanowiły nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym i podlegały reformie rolnej.

Zgodnie z art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz. U. Nr 74, poz. 368 ze zm./ aktualnie zaś z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o postępowaniu przed sądami administracyjnymi / Dz. U. nr 153, poz. 1270 / ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Sądu wiąże w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia. Ocena prawna o jakiej mowa w powołanym przepisie dotyczyć może zarówno samej wykładni prawa materialnego i procesowego jak i braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym istotnych okoliczności stanu faktycznego.

W rozpatrywanej sprawie organ administracyjny pomimo wyraźnych zaleceń wynikających z treści uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego ponownie naruszył zasady postępowania administracyjnego wynikające z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. Zgodzić się należy ze skarżącym, iż przyjęcie że w jeziorze P. prowadzono hodowlę ryb jest dowolne, przede wszystkim ustalenia należy odnieść do części jeziora stanowiącą własność poprzednika prawnego skarżących a ustalenia powinny dotyczyć okresu do dnia 1 września 1939 r. a nie z 1950 r., którym organ administracyjny nadaje decydujące znaczenie. Aktualnie zebrany materiał dowodowy nie wskazuje nato, ze część jeziora P. była wykorzystywana rolniczo. Ta sama kwestia dotyczy ustaleń odnośnie nieruchomości dworsko-parkowej, gdyż przytaczane są dokumenty z 1952 r. po złożeniu przez żonę właściciela wniosku o przejęcie części majątku a następnie zrzeczenia się jego własności, który to nie obejmował części jeziora P. oraz przedmiotowej nieruchomości. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wymienia się przejęte budynki w oparciu o protokół z dnia [...] listopada 1952 r. i stanowi to podstawę do przyjęcia, że zespół dworsko-parkowy był prawnie niewydzielony z nieruchomości o pow. 46,40 ha. W wyroku z dnia 19 października 2000 r. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał utrwalone już w tym względzie poglądy orzecznictwa znajdujące podstawę w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., iż dla wyodrębnienia nieruchomości rolnej, z przeznaczeniem na inny niż rolny cel, nie jest niezbędny wpis w księdze wieczystej. Powyższa ocena wiąże organ administracyjny, który powinien przede wszystkim ustalić związek funkcjonalny zespołu dworsko-pałacowego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej z odniesieniem się do okoliczności podnoszonych przez skarżących, iż właściciel nieruchomości miał inne źródła dochodów oraz, że pozostała część majątku [...] była dzierżawiona. Postępowanie dowodowe w tym względzie powinno spełniać wymogi przewidziane przepisami działu II rozdziału 4 k.p.a.

Oceniając i rozpatrując zebrany w sprawie materiał dowodowy nie można tego robić w oderwaniu od faktu, iż postępowanie w przedmiotowej sprawie w oparciu o § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej / Dz. U. nr. 10, poz. 51 ze zm. / zostało wszczęte dopiero po złożeniu wniosku o przejęcie części nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa przez żonę właściciela z uwagi na trudną sytuację materialna i chorobę męża w 1952 r. Sam wniosek a następnie zrzeczenie się własności obejmował wyłącznie część nieruchomości, organy administracyjne natomiast uznały, iż należy przeprowadzić postępowanie administracyjne odnoście całości majątku [...] objętego księgą wieczystą nr [...] i ustalić, ze podpada on pod działanie przepisów o reformie rolnej mając na uwadze wyłącznie zapisy dotyczące prawa własności w księdze wieczystej nr [...] oraz stan faktyczny nieruchomości na dzień jej przejęcia / [...] listopada 1955 r.- protokół przejęcia /.

Odnośnie stanowiska przedstawionego w skardze w przedmiocie własności wód i gruntów prywatnych uregulowanych ustawą z dnia 30 maja 1962 r. Prawo wodne / Dz. U. nr 34, poz. 158 ze zm. / to skład Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko przedstawione w orzeczeniach Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1971 r. III CZP 28/71 opubl. OSNC 1972/43 oraz z dnia 29 października 1981 r. I CR 208/81 opublik. OSNC/4/59, iż wody i zajęte pod nie grunty, które na podstawie ustawy wodnej z dnia 19 września 1922 r. / tj. Dz. U. z 1928 r. nr 62, poz. 574 / stanowiły własność prywatną stały się z mocy ustawy Prawo wodne własnością Państwa. Nie wyklucza to jednak stosowania do tych wód i zajetych pod nimi gruntami stosowania innych ustaw nacjonalizacyjnych wydanych po II wojnie światowej między innymi dekretu o reformie rolnej, jeżeli taka nieruchomość spełnia warunki określone dla nieruchomości ziemskiej to mogła być przejęta na podstawie w/w dekretu na własność Państwa. Jednakże te okoliczności powinno wykazać przeprowadzone postępowanie administracyjne mając na uwadze, iż taka ocena nie może być dokonana w oderwaniu od przeznaczenia i faktycznego sposobu wykorzystania tej nieruchomości. Takiej oceny dotychczas pomimo dwukrotnego rozpatrzenia sprawy naczelny organ administracji nie dokonał a zebrany materiał dowodowy nie pozwala na przyjęcie, że część jeziora P. była nieruchomością ziemską.

Dlatego też mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia 6 stycznia 2003 r. na podstawie, art. 145 § 1 pkt 1 c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o postępowaniu przed sądami administracyjnymi / Dz.U. Nr 153, poz.1270/. Na podstawie art. 153 w/w ustawy przedstawiona ocena prawna i wskazania, co do dalszego postępowania wiążą organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 209 w/w ustawy.