Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 870/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-10-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6116 Podatek od czynności cywilnoprawnych, opłata skarbowa oraz inne podatki i opłaty
Hasła tematyczne: Interpretacje podatkowe
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 14a par. 3 w zw. z art. 210 par. 1 pkt 6, art. 14a par. 4 i 5, art. 120, art. 121
journal: Dz.U. 2005 nr 8 poz 60
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - tekst jedn.
article: art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2007 nr 68 poz 450
law: Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych - tekst jedn.
article: art. 418, art. 337 par. 1, art. 417, art. 416, art. 312
journal: Dz.U. 2000 nr 94 poz 1037
law: Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych.
article: art. 535, art. 555
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
Teza: Przymusowy wykup akcji na zasadach i w trybie uregulowanym w art. 418 k.s.h. nie stanowi przedmiotu opodatkowania podatkiem od czynności cywilnoprawnych (art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c.).

TEZY

Przymusowy wykup akcji na zasadach i w trybie uregulowanym w art. 418 k.s.h. nie stanowi przedmiotu opodatkowania podatkiem od czynności cywilnoprawnych (art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c.).


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Edyta Anyżewska, Sędzia NSA Bogusław Dauter, Sędzia NSA Jan Rudowski (sprawozdawca), Protokolant Dorota Żmijewska, po rozpoznaniu w dniu 28 października 2009 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 29 stycznia 2008 r. sygn. akt I SA/Gl 722/07 w sprawie ze skargi P. A. sp. z o.o. w K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 26 czerwca 2007 r. nr [...] i [...] w przedmiocie pisemnej interpretacji co do zakresu i sposobu zastosowania prawa podatkowego 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w K. na rzecz P. A. sp. z o.o. w K. kwotę 540 (słownie pięćset czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

1. Wyrokiem z dnia 29 stycznia 2008 r., sygn. akt I SA/Gl 722/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 26 czerwca 2007 r., nr [...] oraz [...] w sprawie ze skargi "P. A." Spółka z o.o. w K. (zwana dalej Spółką) w przedmiocie udzielenia pisemnej interpretacji co do zakresu i sposobu zastosowania prawa podatkowego.

2. Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym. Pismem z dnia 27 grudnia 2006 r. Spółka zwróciła się do Naczelnika Pierwszego S. Urzędu Skarbowego w S. z wnioskiem o udzielenie interpretacji co do zakresu i sposobu zastosowania prawa podatkowego. Z przedstawionego przez Spółkę stanu faktycznego wynikało, że Walne Zgromadzenie Spółki Z. [...] S.A. z siedzibą w S. podjęło w dniu 19 maja 2006 r. uchwałę w sprawie przymusowego wykupu akcji na mocy art. 418 K.s.h. Zarząd Z. [...] S.A. wypłacił akcjonariuszom mniejszościowym, którzy się zgłosili, wynagrodzenie za przymusowe wykupowanie akcji. Spółka jest akcjonariuszem większościowym, który nabył akcje na podstawie art. 418 K.s.h.

W związku z powyższym sformułowane zostało następujące zapytanie: czy w związku z wypłatą wynagrodzenia z tytułu przymusowego wykupu akcji powstaje obowiązek podatkowy i zobowiązanie podatkowe po stronie nabywcy akcji z tytułu podatku od czynności cywilnoprawnych. W ocenie Spółki powzięcie uchwały o przymusowym wykupie akcji w trybie art. 418 K.s.h. nie rodzi obowiązku podatkowego, a tym samym zobowiązania podatkowego po stronie nabywcy akcji.

Postanowieniem z dnia 30 marca 2007 r. organ pierwszej instancji uznał stanowisko Spółki za nieprawidłowe. W uzasadnieniu postanowienia organ uznał, że przymusowy wykup akcji stanowi szczególny typ umowy sprzedaży praw majątkowych i w związku z tym podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych na zasadach ogólnych.

Na powyższe postanowienie Spółka wniosła zażalenie, domagając się jego zmiany i uznania za prawidłowe jej stanowiska zawartego we wniosku. Postanowieniu zarzucono naruszenie art. 1 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz. U. Nr 68, poz. 450 ze zm.) zw. dalej w skrócie: u.p.c.c., poprzez uznanie czynności przymusowego wykupu akcji za rodzaj umowy sprzedaży.

Zaskarżoną decyzją Dyrektor Izby Skarbowej w K. odmówił zmiany postanowienia organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy stwierdził, że przymusowy wykup akcji stanowi szczególny typ umowy sprzedaży praw majątkowych i wobec tego podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych na zasadach ogólnych. Podkreślono przy tym, że obowiązek zapłaty tego podatku ciąży solidarnie na stronach czynności cywilnoprawnej.

3. W skardze na tę decyzję Spółka wniosła o jej uchylenie oraz zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając decyzji naruszenie art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c., polegające na błędnym uznaniu, że przymusowy wykup akcji jest czynnością podlegającą podatkowi od czynności cywilnoprawnych. Zarzucono także naruszenie art. 535 k.c. przez przyjęcie, że przymusowy wykup akcji jest umową sprzedaży; naruszenie art. 122 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. Nr 8, poz. 60 ze zm.) przez niepodjęcie przez organy obu instancji działań zmierzających do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w szczególności rozstrzygnięcie wątpliwości na niekorzyść podatnika; naruszenie art. 124 Ordynacji podatkowej przez zaniechanie wyjaśnienia Spółce przesłanek, które legły u podstaw wydania zaskarżonej decyzji, a także naruszenie art. 210 § 4 Ordynacji podatkowej przez błędne uzasadnienie prawne zaskarżonej decyzji.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że przymusowy wykup akcji nie został wymieniony w katalogu czynności określonych w art. 1 u.p.c.c., w związku z czym nie podlega temu podatkowi. Zwrócono uwagę, że zobowiązanie do przeniesienia dokumentu akcji na Spółkę nie wynika z czynności prawnej, ale przepisów ustawy, tj. art. 418 § 2 i 3 K.s.h.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w K. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu objętej skargą decyzji.

4. Sąd pierwszej instancji rozpoznając skargę stwierdził, że dokonywany w trybie art. 418 K.s.h. przymusowy wykup akcji, nie stanowi umowy sprzedaży w rozumieniu art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c.

Sąd podzielił stanowisko Dyrektora Izby Skarbowej w K. przyjmując, że skoro pojęcie "umowy sprzedaży" nie jest odrębnie zdefiniowane w ustawie o podatku od czynności cywilnoprawnych, należy posłużyć się definicją legalną zawartą w Kodeksie cywilnym. Jednakże odwoływanie się przez organy wyłącznie do definicji umowy sprzedaży było w ocenie Sądu daleko niewystarczające dla przyjęcia stanowiska, że przymusowy wykup akcji może mieć cechy tej umowy. W szczególności w zaskarżonej decyzji nie zważono istoty stosunków umownych, a przecież umowa sprzedaży, regulowana art. 535 k.c., należy do tej kategorii czynności prawnych.

Następnie Sąd wskazał na przesłanki przedmiotowe, składające się na konstrukcję przymusowego wykupu akcji, uregulowanego w art. 418 k.s.h.

W oparciu o te przesłanki (wymieniono 6 przesłanek) Sąd pierwszej instancji stwierdził, że akcjonariusz mniejszościowy, którego akcje objęte są przymusowym wykupem, nie ma wpływu na podjęcie decyzji w sprawie zbycia swoich akcji, dokonanie wyboru kontrahenta oraz określenie podstawowego parametru transakcji, jakim jest cena zbywanych akcji. Zobowiązanie do zbycia (nabycia) akcji wynika z uchwały walnego zgromadzenia, a nie oświadczenia woli stron. Uchwała ta wskazuje też podmiot nabywający. Cena wykupu akcji jest ustalana przez biegłego, który dokonuje ich wyceny. Nie jest tutaj możliwe posłużenie się ceną notowaną na rynku regulowanym, gdyż taki sposób ustalania ceny akcji znajduje zastosowanie tylko w przypadku spółek publicznych, a w odniesieniu do tych spółek przymusowy wykup akcji drobnych akcjonariuszy został wykluczony.

W konsekwencji w ocenie Sądu pierwszej instancji konstrukcja przymusowego wykupu akcji nie może zostać zaliczona do konsensualnych czynności prawnych, jak umowa sprzedaży. Czynności związane ze złożeniem akcji zarządowi spółki, uiszczenia przez akcjonariuszy większościowych na rachunek spółki ceny wykupu związane są z realizacją uchwały walnego zgromadzenia, a nie oświadczenia woli stron. Nadto uchwała ta jest skuteczna dopiero po wykupieniu akcji akcjonariuszy mniejszościowych, których akcje nie zostały objęte uchwałą. Ponadto do dnia uiszczenia całej sumy wykupu akcjonariusze mniejszościowi zachowują wszystkie uprawnienia z akcji. Zatem, dopiero po uiszczeniu całej sumy wykupu na akcjonariuszy większościowych przechodzą prawa z akcji objętych przymusowym wykupem. Moment ten można wiązać z momentem przeniesienia własności prawa majątkowego. Element ten (uiszczenia całej ceny wykupu), konieczny dla skuteczności przejścia akcji "wyciskanych" na akcjonariuszy większościowych, nie występuje w przypadku umów sprzedaży, dla których skuteczności, wystarczy samo zobowiązanie do przeniesienia własności i wydania rzeczy (prawa majątkowego) oraz zobowiązanie do zapłaty ceny. Konsekwencją nie wykonania przez akcjonariusza mniejszościowego obowiązku wynikającego z uchwały walnego zgromadzenia, tj. złożenia akcji lub dowodów ich złożenia do rozporządzenia spółki, jest unieważnienie akcji przez zarząd i wydanie nabywcy dokumentu akcji pod tym samym numerem.

Wskazane wyżej elementy nie pozwalają stypizować instytucji przymusowego wykupu akcji, jako umowy sprzedaży. To, że konstrukcja przymusowego wykupu akcji stanowi instytucję, której nie przewidziano w ustawowym katalogu określającym zakres przedmiotowy opodatkowania podatkiem od czynności cywilnoprawnych potwierdza również brak regulacji, która w tym przypadku, w sposób jednoznaczny określałaby moment powstania obowiązku podatkowego.

Odnosząc się do zarzutów skierowanych przeciwko samej decyzji wyjaśniono, że z formalnego punktu widzenia decyzja organu odwoławczego, która zapadła po rozpatrzeniu zażalenia od postanowienia interpretacyjnego, powinna zawierać wszystkie elementy wskazane w art. 210 Ordynacji podatkowej, w tym uzasadnienie prawne i faktyczne. Tych elementów szczegółowej wykładni przepisów w zaskarżonej decyzji brak. Organ odwoławczy, w swoich rozważaniach w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, praktycznie ograniczył się jedynie do przytoczenia treści art. 418, 417 § 3 K.s.h., art. 535 K.c. i kilku przepisów ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych oraz konstatacji, że przymusowy wykup akcji stanowi szczególny typ umowy sprzedaży praw majątkowych i wobec tego podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych na zasadach ogólnych. W takim też zakresie należało uznać, że decyzja pozbawiona była niezbędnych elementów przewidzianych w art. 210 § 1 pkt 6 Ordynacji podatkowej.

5. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył pełnomocnik organu odwoławczego. Zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c. (w brzmieniu obowiązującym w 2006 r.) poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu przez Sąd pierwszej instancji, że przymusowy wykup akcji, o którym mowa w art. 418 K.s.h. nie stanowi umowy sprzedaży podlegającej opodatkowaniu podatkiem od czynności cywilnoprawnych. Zdaniem organów podatkowych wykup ten stanowi umowę sprzedaży, o której mowa w powołanym przepisie ustawy od czynności cywilnoprawnych, a co za tym idzie podlega opodatkowaniu tym podatkiem.

Naruszenie prawa procesowego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwana dalej w skrócie p.p.s.a. w związku z art. 14a § 3 i art. 210 § 1 pkt 6 Ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2007 r. poprzez przyjęcie, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia wymogów art. 210 § 1 pkt 6 Ordynacji podatkowej podczas, gdy zdaniem organów uzasadnienie to w kontekście powołanego art. 14a § 3 jest wystarczające.

Organ wnosił o uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenia i oddalenie skargi Spółki oraz zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Analiza konstrukcji przymusowego wykupu akcji w ocenie organu odwoławczego prowadzi do wniosku, że akcjonariusze większościowi mogą powziąć w ramach walnego zgromadzenia uchwałę, z mocy której drobni akcjonariusz są zobowiązani do odsprzedaży akcji. Tym samym dochodzi do zawarcia umowy sprzedaży, o której mowa w art. 353 k.c., przy czym oświadczenie woli akcjonariuszy zastąpione jest uchwałą walnego zgromadzenia. Spełniona jest zatem w ocenie organu przesłanka z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c.

W uzasadnieniu podkreślono, że z chwilą dokonania czynności cywilnoprawnej powstaje obowiązek podatkowy i zobowiązanie podatkowe po stronie nabywcy akcji jak i zbywcy akcji z tytułu podatku od czynności cywilnoprawnych. Brak woli współpracy po stronie akcjonariuszy mniejszościowych m.in. przez realizacji obowiązków publicznoprawnych, nie stanowi podstawy do innego niż wynikającego z przepisów prawa sposobu zapłaty podatku. Na podstawie art. 5 ust. 1, art. 10 ust. 1 każdy wspólnik mniejszościowy i Spółka stanowi bowiem parę dłużników związanych węzłem solidarnej odpowiedzialności za zapłatę podatku z tytułu wykupu jego akcji.

Wykładnia dokonana w zaskarżonej decyzji zdaniem organu jest wystarczająca. Artykuł 210 Ordynacji podatkowej ma zastosowanie w sprawach indywidualnych interpretacji odpowiednio, a nie wprost i należy mieć na uwadze specyfikę postępowania w sprawie interpretacji, która z woli ustawodawcy nie jest postępowaniem podatkowym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik Spółki wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

6. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

6.1. Zgodnie z treścią art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Wyjątkiem są tu jedynie przesłanki nieważności postępowania, które Sąd bierze pod rozwagę z urzędu. Tego rodzaju przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 1 p.p.s.a. nie wystąpiły w rozpoznawanej sprawie.

Skarga kasacyjna została oparta zarówno na zarzucie naruszenia przepisów postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ w związku z art. 14a § 3 i art. 210 § 1 pkt 6 Ordynacji podatkowej), jak i naruszeniu przepisów prawa materialnego (art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c. w związku z art. 418 k.s.h.) przez błędną ich wykładnię.

W takiej sytuacji co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegały zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie budzi jednak wątpliwości, iż o wyniku sprawy decydowała wykładnia wskazanych w podstawach skargi kasacyjnej przepisów prawa materialnego. Sporne bowiem pozostawało to, czy przymusowy wykup akcji akcjonariuszy mniejszościowych uregulowany w art. 418 k.s.h. należało uznać za umowę sprzedaży stanowiącą przedmiot opodatkowania w oparciu o przepis art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c., czy też jest to odrębny rodzaj czynności prawnej mającej swoje źródło w Kodeksie spółek handlowych, niewymieniony w przepisie art. 1 ust. 1 ustawy podatkowej. Za pierwszym z wymienionych poglądów opowiadały się organy podatkowe w toku całego postępowania. Pogląd ten w ocenie Sądu pierwszej instancji nie znajdował jednak oparcia we wskazanych w podstawach skargi kasacyjnej przepisach prawa materialnego. Wyrażona w tym zakresie ocena Sądu stanowiła podstawę do uwzględnienia skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ p.p.s.a., tj. naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Po rozstrzygnięciu tej spornej kwestii, dalsze rozważania co do treści uzasadnień rozstrzygnięć organów podatkowych obu instancji w zakresie wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia (art. 14a § 3 w związku z art. 210 § 1 pkt 6 Ordynacji podatkowej) nie mogły zostać uznane za decydujące o wyniku sprawy. O tym jaką treść powinna zawierać pisemna interpretacja co do zakresu i sposobu zastosowania prawa podatkowego w przedstawionym przez Spółkę stanie faktycznym sprawy decydowała wykładnia mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego. Stanowisko organu podatkowego wyrażone zarówno w postanowieniu (art. 14a § 4 Ordynacji podatkowej), jak i decyzji wydanej po rozpoznaniu zażalenia (art. 14b § 5 tej ustawy) powinno zawierać ocenę prawną stanowiska pytającego z przytoczeniem przepisów prawa. Wynika to w sposób dostatecznie jasny z przepisu art. 14a § 3 Ordynacji podatkowej nakładający w tym zakresie szczególne obowiązki wyjaśnienia oceny prawnej organu podatkowego szczególnie wtedy, gdy ocena ta jest odmienna od przedstawionego przez stronę stanowiska w sprawie. W takim też zakresie organ podatkowy zobowiązany był do respektowania zasad ogólnych postępowania podatkowego wyrażonych w art. 120 i art. 121 § 1 Ordynacji podatkowej. Oznaczało to obowiązek przedstawienia własnej oceny prawnej organu na tle wyczerpująco przedstawionego przez stronę stanu faktycznego, tak aby stronę przekonać do tej oceny opierającej się na mających zastosowanie w sprawie przepisach prawa materialnego. To, że ocena ta była odmienna od prezentowanej w złożonym wniosku przez stronę nie oznaczało tylko z tego powodu wadliwości decyzji. Jak już zaznaczono w tym zakresie decydujące znaczenie miało to, czy organ podatkowy prawidłowo zastosował do przedstawionego przez stronę stanu faktycznego sprawy przepisy prawa materialnego i czy na potrzeby wyrażonej w decyzji oceny prawnej dokonał ich prawidłowej wykładni.

6.2. Stan faktyczny przedstawiony przez stronę w złożonym wniosku o udzielenie pisemnej interpretacji nie był przedmiotem sporu. Został przedstawiony szczegółowo na stronie 1 uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Z opisu tego wynikało, że w oparciu o przepis art. 418 k.s.h. dokonano przymusowego wykupu akcji mniejszościowych akcjonariuszy Z. [...] S.A. Wynagrodzenie za przymusowy wykup tych akcji wypłacane jest przez Spółkę będącą akcjonariuszem większościowym, która nabyła w tym trybie akcje podlegające wykupowi. Na tym tle w sprawie sporne pozostawało zastosowanie i wykładnia przepisu art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c.

6.3. Na tle tak przedstawionego stanu faktycznego wątpliwości wymagające rozstrzygnięcia związane były z dopuszczalnością uznania przymusowego wykupu akcji na zasadach i w trybie uregulowanym w art. 418 k.s.h. za szczególny rodzaj umowy sprzedaży podlegającej opodatkowaniu podatkiem od czynności cywilnoprawnych. Zgodnie bowiem z przepisem art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c. umowa sprzedaży stanowi przedmiot opodatkowania tym podatkiem. Na tle tej regulacji jedynie należało przypomnieć, że przepis art. 1 u.p.c.c. ustanawia zamknięty katalog czynności cywilnoprawnych podlegających opodatkowaniu. Prawną konsekwencją tego faktu jest obciążenie podatkiem tylko tych czynności, które zostały w nim expressis verbis wymienione.

Jednocześnie ustawa nie zawiera odrębnych definicji czynności cywilnoprawnych podlegających opodatkowaniu. Przy kwalifikacji określonych czynności należy odwołać się do odpowiednich przepisów regulujących konkretną czynność cywilnoprawną. Istota umowy sprzedaży (art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c.) uregulowana została w art. 535 i nast. k.c. Stosownie do treści tego przepisu przez umowę sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy i wydać mu rzecz, a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić sprzedawcy cenę. Na mocy art. 555 k.c. w związku z art. 337 § 1 k.s.h. przepisy o sprzedaży rzeczy stosuje się odpowiednio do sprzedaży energii oraz do sprzedaży praw (w tym sprzedaży akcji w spółce akcyjnej). Uregulowana we wskazanych przepisach umowa sprzedaży ma charakter konsensualny, odpłatny, wzajemny oraz zobowiązujący. Dochodzi do skutku w efekcie złożonych przez strony zgodnych oświadczeń woli. Przedmiotem świadczenia sprzedawcy jest przeniesienie własności rzeczy (prawa), a kupującego zapłata ceny. Wysokość ceny – świadczenia pieniężnego – ma odpowiadać wartości przedmiotu sprzedaży i podlega uzgodnieniu pomiędzy stronami. Oświadczenia stron umowy (zgodne co do zamierzonych skutków) są skierowane wzajemnie do siebie przez stronę umowy i winno zmierzać do osiągnięcia zamierzonego rezultatu.

Z uwagi na konstrukcję w art. 1 u.p.c.c. zamkniętego katalogu czynności cywilnoprawnych za czynność cywilnoprawną powodującą przejście prawa własności rzeczy lub praw majątkowych podlegającą opodatkowaniu można uznać wyłącznie taką czynność, która posiadać będzie elementy przedmiotowo istotne (essentialia negotii) umowy sprzedaży.

Przedstawione wywody co do konstrukcji przepisu art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c. oraz odwołania się do regulacji art. 535 k.c. wskazującego istotne elementy umowy sprzedaży nie budziły sporów. Również w rozpoznawanej sprawie wyrażone w tym względzie stanowisko Sądu pierwszej instancji odwołujące się do takiego rozumienia omawianych przepisów nie było podważane.

6.4. Na tle omawianych przepisów (art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c. oraz art. 535 k.c.) rozstrzygnięcia wymagało, czy przymusowy wykup akcji (art. 418 k.s.h.) stanowi szczególny typ umowy sprzedaży praw majątkowych i wobec tego podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych. Za pozytywną odpowiedzią na to pytanie konsekwentnie opowiadają się organy podatkowe właściwe w rozpoznawanej sprawie (por. również stanowisko wyrażone w piśmie Ministra Finansów z dnia 11 grudnia 2002 r. Nr LK-1909/LM/JK/2002). Pogląd ten nie był jednak jednoznacznie przyjmowany (por. R. Krasnodębski, Przymusowy wykup akcji, "Przegląd Podatkowy" 2003, nr 9, s. 35-38 oraz dalsza polemika M. Derejko-Kotowska s. 38-39).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko Sądu pierwszej instancji wyrażone w zaskarżonym wyroku należało uznać za prawidłowe. Trafnie bowiem odwołując się do treści przepisu art. 353 § 1 k.c. oraz art. 418 k.s.h. Sąd wyjaśnił, iż instytucja przymusowego wykupu akcji nie ma istotnych cech umowy sprzedaży (s. 8 uzasadnienia). Powyższa konstatacja prowadziła do prawidłowego wniosku, iż dokonywany w trybie art. 418 k.s.h. przymusowy wykup akcji nie stanowi umowy sprzedaży w rozumieniu art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c. (s. 7 uzasadnienia).

6.5. Zgadzając się z tą oceną ponownie należało odwołać się do treści regulacji art. 418 k.s.h. wprowadzając możliwość pozbycia się (wypchnięcia, wyciśnięcia – ang. squeeze out) akcjonariuszy reprezentujących nie więcej niż 5% kapitału zakładowego (akcjonariuszy mniejszościowych).

Zgodnie z przepisem art. 418 § 1 k.s.h. walne zgromadzenie może powziąć uchwałę o przymusowym wykupie akcji akcjonariuszy reprezentujących nie więcej niż 5% kapitału zakładowego (akcjonariusze mniejszościowi) przez nie więcej niż pięciu akcjonariuszy, posiadających łącznie nie mniej niż 95% kapitału zakładowego, z których każdy posiada nie mniej niż 5% kapitału zakładowego. Uchwała wymaga większości 95% głosów oddanych. Statutu może przewidywać surowsze warunki powzięcia uchwały. Przepisy art. 416 § 2 i 3 stosuje się odpowiednio.

W piśmiennictwie podkreśla się, że przymusowy wykup akcji ma na celu ochronę akcjonariuszy większościowych przed nadużywaniem praw mniejszości, obniżenie kosztów funkcjonowania spółki związanych z występowaniem w tej spółce drobnych akcjonariuszy, zwiększenie operatywności funkcjonowania samej spółki, zwiększenie atrakcyjności spółki dla inwestorów strategicznych, umożliwienie stworzenia "zamkniętej" spółki akcyjnej i ułatwienie przekształcenia spółki "otwartej" w spółkę "prywatną" lub "rodzinną". Na takie funkcje przymusowego wykupu akcji zwraca się też uwagę w orzecznictwie (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 czerwca 2005 r. sygn. akt P 25/02, publ. OTK-A 2005, nr 6, poz. 65).

Możliwość "wyciśnięcia" akcjonariuszy mniejszościowych stanowi wyraz zasady "rządów większości" w spółce akcyjnej, przy czym zasada ta nie ma wymiaru bezwzględnego. Ustawodawca wprowadził w tym zakresie liczne ograniczenia o charakterze podmiotowym i przedmiotowy (i tak np. instytucja ta nie dotyczy spółek publicznych, niedopuszczalne jest przymusowe wykupienie akcji akcjonariuszy, którym równocześnie przysługują prawa o charakterze osobistym na podstawie art. 354 k.s.h.). Uwzględnił jednocześnie potrzebę ochrony interesu akcjonariuszy mniejszościowych, uzależniając skuteczność procedury przymusowego wykupu akcji od spełnienia przesłanek określonych w art. 418 i 417 k.s.h.

Również zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie i piśmiennictwie poglądem skuteczne przeprowadzenie procedury przymusowego wykupu akcji wymaga spełnienia następujących przesłanek:

1) akcje mogą być przejmowane przez nie więcej niż pięciu akcjonariuszy, którzy łącznie posiadają nie mniej niż 95% kapitału zakładowego;

2) każda akcja musi mieć jeden głos bez względu na przywileje i ograniczenia głosowe;

3) uchwała musi być podjęta w drodze głosowania jawnego i imiennego, większością 95% głosów oddanych, chyba że statut ustanawia surowsze warunki;

4) uchwała musi być ogłoszona;

5) uchwała musi zawierać plan podziału, tj. określać akcje podlegające wykupowi oraz akcjonariuszy, którzy zobowiązują się wykupić akcje, jak również określać akcje przypadające każdemu z nabywców;

6) przeprowadzenie wykupu akcji musi nastąpić z zachowaniem wymogów art. 417 § 1-3 k.s.h., tj. po oznaczeniu przez biegłego ceny wykupu akcji, akcjonariusze większościowi winni uiścić sumę wykupu akcji, a następnie spółka (zarząd) winna wykupić akcje na rachunek akcjonariuszy większościowych;

7) wykupienie ma nastąpić w terminie zawitym miesiąca od upływu terminu złożenia przez akcjonariuszy akcji stanowiących przedmiot wykupu;

8) skuteczność uchwały uzależniona jest od wykupienia akcji nie tylko akcjonariuszy, którzy zostali wskazani w uchwale, ale wszystkich tych, którzy głosowali przeciwko uchwale oraz tych, którzy byli nieobecni na zgromadzeniu i – w terminie jednego miesiąca od dnia ogłoszenia uchwały – złożyli swoje akcje do rozporządzenia spółce (por. A. Kidyba, Prawo handlowe, wyd. C.H. Beck, Warszawa 2007, s. 464 i nast. oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2008 r. sygn. akt II CSK 441/07, Lex nr 371785).

Procedura wykupu akcji składa się z szeregu czynności faktycznych i prawnych dokonywanych z udziałem trzech podmiotów: spółki (zarządu spółki), akcjonariuszy mniejszościowych (wyciskanych) i akcjonariuszy większościowych (zobowiązanych do wykupu akcji). Procedurę wykupu akcji zapoczątkowuje uchwała powzięta na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy spółki akcyjnej, która stanowi źródło dwóch stosunków zobowiązaniowych. Jeden dotyczy zobowiązania akcjonariuszy "wyciskanych" do wydania dokumentów akcji w zamian za cenę wykupu. Drugi dotyczy zobowiązania akcjonariuszy wykupujących do wpłacenia sumy wykupu oraz do przejęcia wykupywanych akcji zgodnie z planem podziału. Przejście własności wykupywanych akcji następuje w drodze czynności prawnych dokonywanych w wykonaniu powyższych stosunków zobowiązaniowych. Można w tym zakresie wyróżnić dwa etapy. W pierwszym, pomiędzy spółką a akcjonariuszami wykupywanymi dochodzi do skutku umowy przeniesienia akcji, na podstawie których spółka nabywa akcje we własnym imieniu, ale na rachunek akcjonariuszy, którzy zobowiązali się nabyć akcje.

Następnie spółka winna przenieść nabyte akcje na rzecz akcjonariuszy zobowiązanych do nabycia akcji.

Odrębną kwestią jest cena wykupu akcji i sposób jej ustalenia. Zgodnie z art. 418 § 2 i art. 417 § 2 w związku z art. 418 § 3 k.s.h. akcjonariusze większościowi mają obowiązek dokonania wykupu akcji za cenę ogłoszoną przez spółkę, przy czym nie jest istotne czy cena ta wynika z wyceny biegłego wybranego przez walne zgromadzenie, czy też została ustalona przez sąd w trybie art. 312 § 8 k.s.h.

6.6. Przedstawione zasady i tryb przymusowego wykupu akcji pozwalają na przyjęcie, iż jest to instytucja w sposób szczególny uregulowana w prawie handlowym i nie wykazująca istotnych elementów umowy sprzedaży z art. 535 k.c.

Po pierwsze, dla skutecznego zrealizowania przymusowego wykupienia akcji nie jest niezbędne złożenie oświadczenia woli o zawarciu umowy. Wręcz przeciwnie z samej istoty "przymusowego wykupu" wynika, że zgoda na zawarcie umowy akcjonariuszy "wyciskanych" nie tylko nie jest niezbędna dla zrealizowania całej procedury, ale odbywa się wbrew ich woli. Instytucja przymusowego wykupu akcji realizowana jest w interesie akcjonariuszy większościowych, zaś akcjonariuszom mniejszościowym ustawa przyznaje tylko instrumenty ochrony ich praw, które mogą zostać naruszone w przypadku wykupu akcji po cenie zaniżonej, nieodzwierciedlającej ich rzeczywistej wartości.

Po drugie, określona w art. 418 k.s.h. "suma wykupu" nie odpowiada pojęciu ceny w rozumieniu art. 535 k.c. "Suma wykupu" jest wartością zobiektywizowaną w oparciu o wartości z rynku regulowanego lub zgodna z opinią biegłego. Nie stanowi przedmiotu ustaleń pomiędzy stronami umowy.

Po trzecie, w wyniku przeprowadzenia procedury wykupu akcji nie dochodzi do zawarcia umowy pomiędzy dotychczasowym właścicielem akcji a ich nabywcą. Jak już wyjaśniono dochodzi do jej przeprowadzenia w wyniku dwóch odrębnych stosunków zobowiązaniowych z dodatkowym udziałem spółki (zarządu spółki). Warunkiem skuteczności całej procedury nie jest zgodna wola stron, lecz uiszczenie ceny wykupu przez akcjonariuszy większościowych (wykupujących akcje zgodnie z planem podziału). Nieuiszczenie ceny wykupu, chociażby w części powoduje upadek całej procedury wykupu akcji. Bez znaczenia dla tego skutku jest to, kto i w jakim zakresie ponosi odpowiedzialność za nie dojście do skutku przymusowego wykupu akcji, jak również, w jaki sposób może do tej odpowiedzialności zostać pociągnięty.

Przedstawione istotne elementy w sposób jednoznaczny prowadzą do wniosku, iż przymusowy wykup akcji na zasadach i w trybie art. 418 k.s.h. nie mógł zostać uznany za umowę sprzedaży w rozumieniu art. 535 k.c.

W takiej sytuacji za prawidłową należało uznać ocenę wyrażoną w zaskarżonym wyroku, że przeprowadzenie przymusowego wykupu akcji zgodnie z procedurą przewidzianą w art. 418 k.s.h. nie prowadziło do zawarcia umowy sprzedaży (art. 535 k.c.). Tym samym za usprawiedliwiony należało uznać pogląd o braku podstaw do podciągnięcia tej procedury pod przedmiot opodatkowania podatkiem od czynności cywilnoprawnych wskazany w art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a/ u.p.c.c.

6.7. Mając na względzie wszystkie przytoczone okoliczności sprawy należało uznać za pozbawione uzasadnionych podstaw podniesione w skardze kasacyjnej zarówno zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania.

Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny oddal skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.

O zwrocie kosztów postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 i art. 205 § 2 i 3 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 2 lit. a/ w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c/ oraz § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych... (Dz. U. Nr 163, poz., 1349 ze zm.).