Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 353/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2004-12-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Teresa Kobylecka, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Miron (spr.), asesor WSA Tomasz Wykowski, Protokolant Andrzej Malinowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 grudnia 2004 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2004 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia na własność Skarbu Państwa zespołu pałacowo - parkowego na podstawie dekretu o reformie rolnej 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz A. B. kwotę 500,- (pięćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2003 r. stwierdził, że zespół pałacowo-parkowy usytuowanej na działce oznaczonej obecnie nr [...] o powierzchni 12,18 ha położony we wsi I. , wchodzący w skład majątku ziemskiego I. o ogólnym obszarze 299,6954 ha stanowiącego byłą własność M. B. podlegał przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. nr 3 poz. 13).

W uzasadnieniu tej decyzji organ stwierdził, że stosownie do art. 2 ust. 1 lit.e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej - na cele reformy rolnej przeznaczone będą m.in. nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych jeżeli ich łączny obszar przekracza 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych. Nieruchomość ziemska I. wraz z zabudowaniami obejmowała obszar 299,6954 ha. Nie ma więc wątpliwości, że wymóg obszarowy został spełniony wobec czego z mocy prawa majątek przeszedł na rzecz skarbu państwa w całości bez odszkodowania.

Wnioskodawca nie kwestionuje ogólnej powierzchni majątku I. ani obszaru użytków rolnych wchodzących w jego skład. Przedmiotem sporu jest natomiast stanowiący część składową tego majątku zespół pałacowo - parkowy usytuowanej na działce oznaczonej obecnie nr [...]. Wnioskodawca podnosi, że zabudowania nie były nieruchomością ziemską w rozumieniu dekretu lecz były obiektem służącym właścicielom majątku tylko na cele mieszkalne. Z uwagi na jego przeznaczenie i brak – zdaniem wnioskodawcy funkcjonalnego związku z całym majątkiem- zabudowania mieszkalne nie mogły podlegać pod działanie dekretu.

Treść art. 1 dekretu wskazuje, że nieruchomość ziemska nie oznacza tylko nieruchomości rolnej przeznaczonych na powiększenie istniejących gospodarstw rolnych lub tworzenia nowych gospodarstw w drodze nadania ziemi. Cele na jakie miały być przeznaczone nieruchomości ziemskie wskazują, że pojęcie nieruchomości ziemskiej znacjonalizowanej jest szersze od nieruchomości parcelowanej na rzecz rolników i może obejmować także tereny przeznaczone dla szkól oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej. Dla tworzenia takich ośrodków przejmowane były także zabudowania w tym zabudowania mieszkalne ( dwory, pałace) z reguły położone w parku stanowiące przed przejęciem na własność państwa tzw. ośrodek majątku będący siedzibą jego właściciela. Żaden przepis dekretu nie wskazuje aby zabudowania mieszkalne podlegały wyłączeniu spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu jeżeli wchodzą w skład majątku ziemskiego o charakterze rolnym.

W niniejszej sprawie pałac wraz z parkiem był powiązany z majątkiem o tej samej nazwie przez osobę jego właściciela – M. B. a więc w sensie podmiotowym. Ponadto zespół pałacowo- parkowy stanowił miejsce zamieszkania właściciela majątku czyli tzw. ośrodek majątku a majątek ziemski o charakterze rolniczym jakim był niewątpliwie majątek I. stanowił zaplecze dla funkcjonowania tego majątku jako zorganizowanej całości w tym także zespołu pałacowo -parkowego.

Dodatkowo Wojewoda [...] powołał §8 i 44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych -z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, które dowodzą, że zabudowania dworskie podpadały pod działanie dekretu. §44 szczegółowo wskazuje składniki, które nie podlegały podziałowi i w pkt. 3 wymienia się zabudowania dworskie.

Odwołanie od tej decyzji złożył A. B. zarzucając, że zespół pałacowo -parkowy nie był powiązany funkcjonalnie z majątkiem ziemskim.

Decyzją z dnia [...] marca 2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody [...]. W uzasadnieniu wskazał, że zarzuty skarżącego są pozbawione słuszności. Jak stanowi §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 orzekanie o tym czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e należy w I instancji do kompetencji urzędów ziemskich Przepis ten jasno stanowi, że wojewódzki urząd ziemski orzekał o całej nieruchomości nie zaś o jej części Jeśli strona zarzucała, że nieruchomość ziemska, której była właścicielem niesłusznie przeszła na własność Państwa z mocy prawa musiała udowodnić, że nieruchomość ta nie spełniała norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tj. 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych.§6 cyt. rozporządzenia wskazywał natomiast, że strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e powinna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju a w braku takich dowodów zwrócić się do Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt. Organ odwoławczy podkreślił w uzasadnieniu, że z przepisu tego wynika, że tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru przejętej nieruchomości można było domagać się jej wyłączenia spod przejęcia na cele reformy rolnej wyłączenie więc przykładowo zespołu pałacowo-pałacowego było i z racji tego, że przedmiotowy dekret nie został uchylony – jest nadal niedopuszczalne. Przepis §6 rozporządzenia zezwala organowi orzekającemu na odniesienie się tylko do zarzutu co do powierzchni całej przejmowanej nieruchomości, żaden przepis dekretu nie wskazuje natomiast jakoby część nieruchomości ziemskiej przejmowanej na cele reformy rolnej np. pałac podlegała wyłączeniu spod działania dekretu a wręcz przeciwnie – zarówno z art. 2 ust. 1 dekretu jak i rozporządzenia wykonawczego wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości bez wyłączeń powierzchniowych a zatem wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości.

Organ odwoławczy dodatkowo stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie ma podstaw do badania czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo – parkowym a pozostałą częścią nieruchomości. Konieczność badania takiego związku nie wynika ani z aktualnie obowiązujących przepisów prawa ani z przepisów obowiązujących w dacie wejścia w życie dekretu z dnia 6.09.1944 r. W tych okolicznościach organ uznał, że jeżeli tylko zespoły pałacowo – parkowe wchodziły w skład majątku ziemskiego o charakterze rolnym o powierzchni powyżej 100 ha lub 50 ha użytków rolnych i stanowiły własność tego samego podmiotu co –przejmowany majątek ziemski to również podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

A. B. wniósł skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2004 r. zarzucając jej:

- rażące naruszenie art. 1 w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz art. 20 dekretu w zw. z §8,11,i 44 rozporządzenia wykonawczego poprzez przyjęcie, że "jeżeli tylko zespoły pałacowo – parkowe wchodziły w skład majątku ziemskiego o charakterze rolnym o powierzchni powyżej 100 ha lub 50 ha użytków rolnych i stanowiły własność tego samego podmiotu, co –przejmowany majątek ziemski to również podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej."

- rażące naruszenie §5 i §6 rozporządzenia wykonawczego poprzez przyjęcie, że "tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru przejętej nieruchomości można było domagać się jej wyłączenia spod przejęcia na cele reformy rolnej"

- naruszenie art. 80 kpa poprzez dowolne i sprzeczne z materiałem dowodowym przyjcie, że zespół pałacowo-parkowy położony w I. pozostawał w funkcjonalnym związku z całą nieruchomością rolną M. B.

W konkluzji skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji jak tez poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z dnia [...] kwietnia 2003 r. oraz zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych( Dz.U. nr 153 poz. 1269) sądy administracyjne powołane są do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. ( art. 134§1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz.U. nr 153 poz. 1270).

Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województwa pomorskiego, poznańskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych.

Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność skarbu państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa z chwilą wejścia w życie dekretu tj. 13 września 1944 r. Zaistnienie skutków rzeczowych nie było uzależnione od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej.( Dz.U. nr 39 poz. 233 ze zm.) Przepisy wykonawcze do dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej – Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w §6 przewidywały dopuszczalność złożenia przez osobę zainteresowaną wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit.e dekretu. Wniosek taki w myśl §5 rozporządzenia był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu zapadało w formie decyzji administracyjnej wydanej przez wojewódzki urząd ziemski. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że dana nieruchomość nie podpada pod działanie przepisu art. art. 1 ust. 2 lit. e dekretu powodowało skutki rzeczowe wobec skarbu państwa i stanowiło podstawę do zmian wpisu własności w księdze wieczystej

Zgodnie z §5 cyt. rozporządzenia na wniosek strony – organ administracyjny orzekał o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, który to przepis statuował przejście na rzecz skarbu państwa nieruchomości ziemskich przyjmując jako kryterium wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Brzmienie §5 rozporządzenia mogłoby sugerować, że przepis ten pozwala również na rozstrzyganie o tym, czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu ze względu na swój charakter i przeznaczenie to jednak zestawienie treści tego uregulowania z §6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 dotyczyć może wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę składającą wniosek wszczynający postępowanie obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzający dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1lit.e dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów wchodzących w skład majątku ziemskiego. Omawiane §§ 5 i 6 posługują się określeniem "dana nieruchomość" a zestawienie treści obu tych uregulowań prowadzi do wniosku, że sformułowanie to oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów.

Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów -Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę przyjmuje- odmiennie niż przyjmowało to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo – że przewidziana w §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość areału, w tym użytków rolnych.

Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy wskazać należy, że organ nie mógł orzekać, czy zespół pałacowo parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego o ogólnej 299,6954ha podlegał (czy też nie) pod działanie przepisów dekretu. Przepisy omawianego rozporządzenia nie dawały podstawy do takiego orzekania. A. B. złożył wniosek o stwierdzenie, że zespól pałacowo parkowy położony na nieruchomości o powierzchni 12,18ha nie podpadał pod działanie dekretu. Taki wniosek jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości a zatem sporem cywilnym. Zgodnie z art. 2 §2i3 kpa do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej

§5 rozporządzenia wykonawczego odsyła na drogę postępowania administracyjnego jedynie takie spory, których przedmiotem była wielkość przejętego na rzecz Skarbu Państwa majątku. Brak jest natomiast podstaw do rozstrzygania czy dana nieruchomość z uwagi na swój charakter stanowi część nieruchomości ziemskiej.

Trafnie zatem podniósł Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie ma podstaw do badania czy istnieje związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo parkowym a pozostałą częścią majątku skoro A. B. nie kwestionuje, że powierzchnia całego majątku znacznie przekraczała normy obszarowe określone w dekrecie.

Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu zostały faktycznie przejęte przez państwo bowiem ani dekret ani wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze nie wykluczały dochodzenia tych roszczeń na właściwej dla nich drodze procesu cywilnego – przed sądem powszechnym. Takie stanowisko Sądu nie jest odosobnione albowiem było już wcześniej reprezentowane m.in. przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 6 marca 1998 r. IIICKN 393/97 [OSP 1998/10/171]

Mając powyższe na uwadze Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę ocenił, że zaskarżona decyzja jak też poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane bez podstawy prawnej a zatem są dotknięte wadą nieważności w rozumieniu art. 156§1 pkt 2 kpa.

W tym stanie rzeczy Sąd stwierdził nieważność w/w decyzji jednocześnie orzekając o kosztach postępowania sądowego na podstawie art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wobec stwierdzenia – z urzędu – uchybień jak wyżej Sąd nie odniósł się do zarzutów zawartych w skardze uznając, że podniesione okoliczności pozostają bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Mając powyższe na uwadze na mocy powołanych wyżej przepisów oraz art. 145 §1 pkt 2 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało orzec jak w sentencji.