Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 71/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-06-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 25 ust. 2 pkt 6
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 105 par. 1, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Asesor WSA Tomasz Porczyński (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r., znak [...]. dc


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r., nr [...] wydaną na podstawie art. 138 §1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2021 r. poz. 735) – dalej: k.p.a.; art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6 i ust. 3 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn.: Dz.U. z 2019 r. poz. 2407)- dalej: p.p.w.d.; Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r., znak [...] orzekającej o uznaniu za nienależnie pobrane przez K. S. świadczenie wychowawcze na dziecko Z.S.za okres od 1 lutego 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r. w łącznej kwocie 1.500 zł oraz o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami.

Z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych wynika, że informacją z dnia 16 września 2019 r. skarżący został poinformowany o przyznaniu, na jego wniosek, świadczenia wychowawczego na małoletnia córkę Z. S., na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r.

W trakcie realizacji wypłaty przyznanego świadczenia, w dniu 28 kwietnia 2021 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. wpłynęła informacja, iż skarżący w okresie od 21 stycznia 2021 r. do 20 czerwca 2021 r. odbywa karę pozbawienia wolności.

Z uwagi na powyższe Prezydent Miasta Ł. decyzją z dnia [...] r. zmienił przyznane skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego w ten sposób, że orzekł o odmowie przyznania uprawnienia od dnia 1 lutego 2021 r. Z akt sprawy wynika, iż w następstwie rozpatrzenia odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. decyzją z dnia [...] r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Strona nie skorzystała z przysługującego prawa zaskarżenia powyższej decyzji do sądu administracyjnego.

Następnie decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta Ł. orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane przez K. S. świadczenie wychowawcze na dziecko Z.S. za okres od 1 lutego 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r. w łącznej kwocie 1.500 zł oraz o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami do dnia wydania tej decyzji.

Kwestionując zasadność wydanego rozstrzygnięcia skarżący wniósł odwołanie, w którym podnosił, że zgłaszając się do Zakładu Karnego nr [...] w Ł. celem odbycia zasądzonej kary, przekazał żonie – B. S. kartę płatniczą, na które przelewane były kwoty świadczenia wychowawczego. Środki te zostały pobrane przez żonę skarżącego i przeznaczone na potrzeby małoletniej Z. S. Skarżący podkreślił, że wspólnie z żoną wychowują córkę, a jedynym błędem było niezgłoszenie faktu odbywania przez niego kary pozbawienia wolności. Wskazał również, że w okresie, kiedy przebywał w więzieniu, nie miał możliwości pobierania przedmiotowego świadczenia.

Przywołaną na wstępie decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Wskazując na dokonane w sprawie ustalenia faktyczne oraz podstawę prawną wydanego rozstrzygnięcia Kolegium stwierdziło, iż organ I instancji prawidłowo uznał, że sytuacja rodzinna strony powoduje brak uprawnień do pobierania świadczenia wychowawczego na dziecko od dnia 1 lutego 2021 r., gdyż strona, w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności od dnia 21 stycznia 2021 r., nie spełnia ustawowych przesłanek przyznania świadczenia, to jest: wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem, sprawowania bezpośredniej opieki nad dzieckiem oraz ponoszenia związanych z tym wydatków. Jednocześnie, pomimo stosownego pouczenia skarżący nie powiadomił niezwłocznie właściwego organu o wystąpieniu okoliczności mających wpływ na przyznane mu uprawnienie. O fakcie odbywania przez stronę kary pozbawienia wolności organ został poinformowany dopiero w kwietniu 2021 r. W konsekwencji powyższego, pomimo braku uprawnień skarżącego do świadczenia wychowawczego na małoletnią Z.S., świadczenia te wypłacone zostały za okres od dnia 1 lutego 2021 r. do dnia 30 kwietnia 2021 r. nienależnie, a zatem w przedmiotowej sprawie spełniona została przesłanka określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 powołanej ustawy. Świadczenia nienależnie pobrane za powyższy okres, zgodnie z art. 25 ust. 1 oraz ust. 3 tej ustawy, podlegają zatem zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.

Odnosząc się do argumentacji odwołania, co do pobrania przedmiotowych kwot świadczenia przez osobę uprawnioną – matkę dziecka, Kolegium wskazując na wnioskowy charakter świadczenia wychowawczego podkreśliło, że świadczenie zostało przyznane skarżącemu, który nie był uprawniony do jego przekazania według własnego uznania, innej uprawnionej w jego ocenie osobie.

Końcowo organ odwoławczy wskazał, że na wniosek strony, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego (w tym wypadku Prezydent Miasta Ł.), może umorzyć, na podstawie art. 25 ust. 10 p.p.w.d., kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi K. S. ponowił argumentację, co do przekazania, przed rozpoczęciem odbywania kary pozbawienia wolności, karty płatniczej, na którą przelewane były kwoty świadczenia wychowawczego przyznanego na małoletnią Z.S., matce dziecka. Kwoty wypłaconego świadczenia zostały przeznaczone na potrzeby córki. Powtórzył, że przebywając w Zakładzie Karnym nie miał żadnej możliwości pobierania przedmiotowego świadczenia, a jedyne uchybienie stanowiło niepoinformowanie właściwego organu o zaistniałych okolicznościach. Oświadczył, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzja i prosi o rozpatrzenie jego sprawy przez odpowiedni do tego Sąd. Jednocześnie skarżący wnosił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wnosiło o jej oddalenie argumentując, jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem z dnia 17 lutego 2022 r., II SPP/Łd 15/22 referendarz sądowy umorzył postępowanie w zakresie wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata z urzędu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Na wstępie wskazać należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095) – dalej: ustawa covidowa. W związku ze zmianą art. 15 zzs4 tej ustawy wynikającą z art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1090), która weszła w życie 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Na tle powołanego przepisu w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażono pogląd, iż "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19 (...). Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). (...) Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego" (zob. uchwała NSA z 30 listopada 2020 r., II OPS 6/19, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z dnia 31 marca 2022 r., jednakże rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można było przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na fakt, że ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego, pomimo wezwania nie potwierdził możliwości technicznych w zakresie uczestniczenia w tej rozprawie, co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie wskazanego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione w drodze zarządzenia z dnia 9 maja 2022 r.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że wymagany przywołaną wyżej uchwałą NSA standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji (zarządzenie o rozprawie zdalnej z dnia 31 marca 2022 r.).

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 137) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 329) – dalej: p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując sądowej kontroli w tak zakreślonej kognicji Sąd doszedł do przekonania, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. wydane zostały z naruszeniem prawa w sposób określony w powołanych wyżej przepisach, co uzasadnia ich uchylenie w całości.

Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2407) dalej: p.p.w.d.

Zgodnie z art. 25 ust. 1 p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Stosownie zaś do treści art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

W niniejszej sprawie, jak wynika z uzasadnienia objętej skargą decyzji, przyczyną uznania pobranych przez skarżącego kwot świadczenia wychowawczego przyznanego na córkę Z.S. za okres od 1 lutego 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r., za świadczenie nienależnie pobrane oraz orzeczenia o zwrocie pobranego świadczenia za w/w okres wraz z odsetkami, było ustalenie, że skarżący z uwagi na odbywanie od dnia 21 stycznia 2021 r. kary pozbawienia wolności zaprzestał sprawowania bezpośredniej opieki nad dzieckiem, a co za tym idzie, utracił uprawnienie do pobierania świadczenia wychowawczego od dnia 1 lutego 2021 r. Powyższe ustalenia pozostają bezsporne pomiędzy stronami postępowania.

Natomiast istotą sporu pozostaje kwestia, czy orzekające w niniejszej sprawie organy administracji prawidłowo uznały, że pobrane przez skarżącego świadczenie wychowawcze za wskazany w decyzji okres stanowiło nienależnie pobrane świadczenie, w rozumieniu wyżej powołanego art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d.

Wskazać na wstępie należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (ukształtowanym na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, aczkolwiek zachowującym aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci) podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności (pobrania), a nie cechy świadczenia (nienależnego), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Podczas gdy "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 powołanej ustawy, analogicznie jak art. 30 ust. 1 u.ś.r., wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 u.ś.r., czy art. 25 u.p.p.w.d. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany zatem ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. por. wyroki NSA z 27 kwietnia 2022 r., I OSK 1391/21; z 22 października 2021 r., I OSK 708/21; z 19 października 2021. I OSK 539/21;wyroki WSA w Łodzi z 4 grudnia 2020 r., II SA/Łd 395/20; z 14 lipca 2021 r., II SA/Łd 815/20; www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą skargę, procedujące w sprawie organy uznały pobrane przez skarżącego świadczenie wychowawcze za okres od 1 lutego 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r., zobowiązując jednocześnie stronę do zwrotu powyższego świadczenia, bez uprzedniego ustalenia, czy skarżący w sposób dostateczny został pouczona o okolicznościach skutkujących brakiem prawa do tego świadczenia, a co za tym idzie, czy z uwagi na uzyskane pouczenie na etapie składania wniosku oświadczenie wychowawcze mógł mieć świadomość tego, że sytuacja, w której się znalazł w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności, skutkuje utratą prawa do świadczenia wychowawczego przyznanego na małoletnią, córkę.

W powołanym wyżej wyroku z dnia 14 lipca 2021 r., II SA/Łd 815/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyraził pogląd, który Sąd rozpoznający niniejszą skargę w pełni podziela i przyjmuje za własny, że skuteczne pouczenie to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia - powinno być ono jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może ono odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Oznacza to, że pouczenia zamieszczane standardowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za należyte, w szczególności, gdy przytaczają one jedynie przepis ustawy, bez nawet jakiejkolwiek próby jego wyjaśnienia. Takie sformułowania są bowiem dla większości osób nieposiadających wykształcenia prawniczego zupełnie nieczytelne i nie mogą być traktowane jako pouczenie o tym, kiedy i jakie okoliczności osoba taka winna wziąć pod uwagę w toku pobierania świadczenia. Ponieważ prawidłowe pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot świadczenia, uznać należy, że brak prawidłowego pouczenia powoduje, że świadczeniobiorca nie ma obowiązku zwrotu pobranych kwot, choćby nawet z innych źródeł mógł powziąć wiadomość o tychże okolicznościach. Podkreślenia również wymaga, że celem pouczenia nie jest tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń, musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nieodnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy. Tym samym ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest, czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (por. wyrok NSA z 8 września 2017 r., I OSK 3175/15, wyrok WSA w Łodzi z 24 maja 2019 r., II SA/Łd 269/19; www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W stanie faktycznym przedmiotowej sprawy stwierdzić należy, że w pouczeniach zawartych zarówno we wniosku, jak i samej Informacji o przyznaniu świadczenia wychowawczego, próżno poszukiwać pouczenia o tym, że na skutek zaprzestania sprawowania bezpośredniej opieki na dzieckiem świadczenie wychowawcze nie przysługuje, w tym szczególności w sytuacji odbywania kary pozbawienia wolności. Na formularzu wniosku z dnia 11 września 2019 r. w zakresie braku prawa do świadczenia ograniczono się m.in. do treści art. 8 oraz informacji o ciążącym na stronie obowiązku niezwłocznego poinformowania właściwego organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, którego zaniechanie może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Natomiast informacja o przyznaniu świadczenia wychowawczego z dnia 16 września 2021 r. nie zawierała żadnego pouczenia w tym zakresie. W tej sytuacji oceniając istotną dla sprawy kwestię nienależnie pobranego świadczenia w kontekście posiadanej przez stronę świadomości wynikającej z uzyskanych przez nią pouczeń, w ocenie Sądu, organy orzekające w kontrolowanej sprawie nie sprostały temu obowiązkowi. Trudno w tej mierze doszukać się uzasadnienia w zaskarżonej decyzji motywującego stanowisko organu w niniejszej sprawie.

W sprawie nie sposób pominąć również tej okoliczności, że na czas odbywania kary pozbawienia wolności kartę uprawniającą do wypłaty przedmiotowego świadczenia skarżący pozostawił matce dziecka, a więc jego opiekunowi faktycznemu i prawnemu, celem zapewnienia możliwości pokrywania wydatków na utrzymanie ich wspólnej małoletniej córki. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że w sprawach dotyczących zasiłków rodzinnych, pomimo, że podmiotem uprawnionym do świadczenia jest rodzic, to de facto beneficjentem świadczenia jest dziecko (por. wyroki WSA w Łodzi z 28 września 2021 r., II SA/Łd 29/21; z 3 marca 2022 r., II SA/Łd 581/21; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Taka prokonstytucyjna wykładnia przepisu prawa materialnego, w ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą skargę, powinna znaleźć również zastosowanie w sprawach z zakresu prawa do świadczenia wychowawczego. Podkreślenia wymaga bowiem, że celem świadczenia wychowawczego jest, podobnie jak w przypadku zasiłków rodzinnych, zapewnienie pokrycia kosztów utrzymania dziecka, które niewątpliwie wpisują się w zaspokajanie jego potrzeb życiowych. Decydujące znaczenie ma zatem najistotniejsze w sprawie dobro - dobro dziecka, które z uwagi na cel ustawy wyrażony w art. 4 ust. 1 wymaga wzmożonej ochrony, o której organy prowadzące postępowanie nie mogą zapominać. Wszakże mocą art. 72 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP ciąży na nich obowiązek zapewnienia ochrony praw dziecka w kontekście rozpoznawanej przez nie sprawy, tak aby dziecko nie zostało w nieuprawniony sposób pozbawione środków na pokrycie kosztów swego utrzymania i zaspokojenie potrzeb życiowych, tylko z tego powodu, że jego dotychczasowy opiekun odbywa karę pozbawienia wolności, a drugi rodzic sprawujący w tym czasie opiekę nad dzieckiem pobiera te środki celem pokrycia owych kosztów utrzymania i tym samym zaspokojenia potrzeb życiowych dziecka. W niniejszej sprawie z prezentowanego przez skarżącego stanowiska wprost wynika, iż był on przekonany, że sprawująca nad małoletnią Z. S. opiekę, w okresie odbywania przez niego kary pozbawienia wolności, matka dziecka jest uprawniona do pobierania przyznanego świadczenia wychowawczego, skoro było ono przeznaczone na pokrycie kosztów utrzymania dziecka. W przekonaniu tym, w ocenie Sądu nie sposób dopatrzeć się owej, wskazanej w orzecznictwie sądowym, złej wiary skutkującej uznaniem pobranego przez stronę świadczenia, za wskazany w decyzji okres, za świadczenie nienależnie pobrane, a co za tym idzie nałożeniem na obowiązku jego zwrotu.

Tym samym uznać należy, że procedujące w sprawie organy obu instancji nie zbadały należycie, czy przedmiotowe świadczenie w rzeczywistości zostało przez skarżącego "nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d. W szczególności, organy nie dokonały oceny, czy skarżący była osobą, która "pobierała" owe świadczenia, a co za tym idzie, czy w ogóle mógł mieć świadomość, że w zaistniałej sytuacji wystąpiły okoliczności mające wpływ na kwestie utraty tego uprawnienia, skoro środki pobierała w tym czasie matka dziecka, celem zapewnienia córce kosztów utrzymania i zaspokojenia jego potrzeb życiowych. W konsekwencji powyższego uznać należy, że organy nie wyjaśniły w sposób wyczerpujący okoliczności istotnych dla dokonania prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, co stanowiło naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w stopniu mającym istotny wpływ na wynik kontrolowanej sprawy. Stwierdzone uchybienie związane jest przy tym z błędną wykładnią pojęcia świadczenia nienależnie pobranego, o którym mowa w powołanym wyżej przepisie art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d. i oceną zaistnienia okoliczności uzasadniających uznanie za takie świadczenia wychowawczego przyznanego skarżącemu celem pokrycia kosztów utrzymania małoletniego dziecka, w tym zaspokojenia jego potrzeb życiowych.

Rozpoznając sprawę ponownie organy administracji zobowiązane będą do uwzględnienia oceny prawnej Sądu wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku, jak również do rozważenia podnoszonej w toku postępowania przez stronę okoliczność wypłaty z konta socjalnego świadczeń przez matkę dziecka w celu pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Następnie, stosowne do dokonanych ustaleń, wyda rozstrzygnięcie, z uzasadnieniem odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a., rozważając przy tym zwłaszcza kwestię zasadności prowadzonego postępowania w kontekście przesłanek określonych w art. 105 § 1 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzje organu I instancji.

dc