Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 153/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2008-03-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 2, art. 6, art. 7
journal: Dz.U. 1945 nr 57 poz 321
law: Dekret z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Czerwiński, Sędziowie asesor WSA Marian Wolanin (spr.), asesor WSA Tomasz Wykowski, Protokolant Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 marca 2008 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej - oddala skargę -


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. Nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] maja 2005 r. i orzekł o odmowie stwierdzenia, że zespół pałacowo-parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego G., gm. T., pow. T., położony na działce nr [...] o pow. 5,2800 ha, działce nr [...] o pow. 0,7400 ha i części działki nr [...], której obszar wynosi 40,1800 ha, będący przed przejęciem na własność Państwa własnością L. P., zapisany w dniu przejęcia w księdze hipotecznej Hip.nr [...] G. dobra ziemskie tom I, nie podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przedstawiony został dotychczasowy stan faktyczny, według którego, wniosek o wydanie stosownej decyzji w sprawie złożył A. B., wskazując, że przejęcie na własność Państwa zespołu pałacowo-parkowego wchodzącego w skład majątku ziemskiego w G. nastąpiło z naruszeniem przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, bowiem obiekt ten nie podpadał pod przepisy tego dekretu i powinien być wyłączony z przejęcia. Decyzją z dnia [...] maja 2005 r. Wojewoda Wielkopolski stwierdził, iż przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy nie podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r. uchylił jednak wskazaną decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] maja 2005 r. i umorzył postępowanie przed organem pierwszej instancji ze względu na niewłaściwość organów administracji do rozstrzygania tego rodzaju spraw, jako spraw cywilnych należących do właściwości sądu cywilnego. Skarga na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi została oddalona wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 listopada 2005 r. sygn. akt IV SA/Wa 1655/05. Jednak wyrok ten, jak również decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2005 r., Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrokiem z dnia 26 stycznia 2007 r., sygn. akt I OSK 408/06, ze wskazaniem na pogląd wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt OPS 2/06, według którego, przepis §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e przedmiotowego dekretu.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy w trybie odwoławczym, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] maja 2005 r. wskazując w uzasadnieniu na argumentację przemawiająca za uznaniem, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy z majątku ziemskiego G. podpadał pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jako stanowiący część nieruchomości ziemskiej tego majątku i pozostający w związku funkcjonalnym z pozostałymi nieruchomościami tego majątku, wykorzystywanymi rolniczo.

Właścicielem majątku ziemskiego G. o ogólnej powierzchni 2709,63 ha był L. P., następnie w jego miejsce wpisany został w księdze wieczystej Skarb Państwa, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Za kluczowe dla rozstrzygnięcia sprawy, przy uwzględnieniu oceny prawnej zawartej w wydanym w przedmiotowej sprawie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 stycznia 2007 r., organ odwoławczy uznał ocenę materiału dowodowego pod kątem istnienia w przedmiotowej sprawie możliwości wykorzystania wymienionych we wniosku nieruchomości na cele reformy rolnej określone w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W tym względzie organ orzekający wskazał, iż pojęcie nieruchomości ziemskiej "znacjonalizowanej", w świetle celów reformy rolnej, jest znacznie szersze od nieruchomości "parcelowanej" na rzecz rolników. Ustawodawca za nieruchomość ziemską uznawał bowiem nie tylko użytki rolne, ale jak wynika z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu również inne użytki, a więc również tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi, wchodzącymi w skład majątku o charakterze rolniczym. Dla tworzenia wymienionych w art. 1 dekretu ośrodków przejmowane były także zabudowania, w tym pałace, dwory czy wille, z reguły położone w parku, stanowiące przed przejęciem na własność państwa tzw. ośrodek majątku, będący siedzibą jego właściciela, co potwierdza także treść art. 6 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, w którym jest mowa o zabudowaniach ogólnie, a więc także o zabudowaniach mieszkaniowych, do których niewątpliwie zalicza się również pałace czy dwory. Potwierdza to również treść §44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 13, ze zm.). Żaden natomiast przepis dekretu nie wskazuje, jakoby zespoły dworsko-parkowe podlegały wyłączeniu spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a wręcz przeciwnie, zarówno z art. 2 ust. 1 dekretu, jak i z rozporządzenia wykonawczego wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości, bez wyłączeń powierzchniowych, w tym wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości, a więc także pałace i dwory.

Wśród składników mienia wyliczonych w §11 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., jako nie podlegających przejęciu, nie wymienia

się pałacu czy dworu. Z powołanych zaś w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji orzeczeń sądów administracyjnych wynika, że cele reformy rolnej, określone w art. 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie stały na przeszkodzie przejęciu nieruchomości ziemskiej, na której znajdowały się pałace z ogrodami, czy zespoły pałacowo-parkowe, pozostające w funkcjonalnej łączności z majątkami ziemskimi. Analiza przepisów regulujących przeprowadzenie reformy rolnej w okresie powojennym prowadzi do wniosku, iż ustawodawca nie wyłączał zespołów dworsko-parkowych z możliwości przeznaczenia ich na cele reformy rolnej, chociaż nie podlegały one parcelacji. Gdyby przyjąć, że dwory, pałace i parki były wyłączone z przejęcia na cele reformy rolnej, to niezrozumiałym jest cel, dla którego właściciel tych nieruchomości musieli opuszczać powiat, w którym zamieszkiwali, i mieli prawo występować jako bezrolni o nadział ziemi z reformy rolnej w innym powiecie, co wynika z art. 7 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Interpretacja przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej uległa zmianie po uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89, w której podkreślono, iż z przepisów powołanego dekretu nie wynika, aby na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości nie mające charakteru rolnego, a w szczególności nie pozostawały w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym.

Po wskazanej uchwale, w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęto, iż dokonując oceny, czy określona część nieruchomości podpada pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, istotnym jest ustalenie, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy tą częścią, a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym, mimo iż żaden przepis powołanego dekretu ani rozporządzenia wykonawczego nie wspomina o konieczności istnienia powołanego związku funkcjonalnego, jak również przepisy te nie określają żadnych mierników istnienia tego związku.

Definicja "związku funkcjonalnego", stosowana w niektórych wyrokach sądownictwa administracyjnego brzmi następująco: "związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem ziemskim istnieje wówczas, gdy zespół pałacowo-parkowy nie może funkcjonować bez majątku ziemskiego (o charakterze rolnym) i odwrotnie". Związek funkcjonalny to z pewnością również związek finansowy, terytorialny, podatkowy, organizacyjny, jak również powiązania z siłą roboczą pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem.

Pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a majątkiem ziemskim L. P. (w rozpatrywanej sprawie), bezspornie istniał związek terytorialny, gdyż następcy prawni byłego właściciela nie wykazali, aby zespół pałacowo-parkowy był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej, wyodrębnioną w wyniku dokonanego podziału prawnego, bądź w jakikolwiek inny sposób od reszty majątku, a zwłaszcza aby część ta posiadała oddzielnie urządzoną księgę wieczystą. Zasadności twierdzenia o braku wyodrębnienia zespołu pałacowo-parkowego w G. od reszty przejętej nieruchomości nie może podważać fakt istnienia ogrodzenia, czy bram wjazdowych, ponieważ te okoliczności mieściły się w ówcześnie obowiązujących normach społecznych oraz obyczajowych, w istocie służąc zapewnieniu niezbędnej prywatności i intymności właścicielowi majątku ziemskiego, jego rodzinie, domownikom i gościom, a nie rozerwaniu więzi funkcjonalnych z majątkiem ziemskim. Samo wyeksponowanie pałacu wraz z otaczającym go parkiem poprzez elementy wyodrębnienia fizycznego, nie może być traktowane jako oznaka braku powiązania funkcjonalnego tego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej – potwierdził to również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 grudnia 2005 r. sygn. akt I OSK 210/05.

O funkcjonalnym powiązaniu majątku ziemskiego w G. z zespołem pałacowo-parkowym, świadczy również istniejący w tym majątku związek organizacyjny. Okoliczność, że w majątku zatrudniony był zarządca majątku, nie pozwala na przyjęcie, iż w ten sposób właściciel trwale wyzbył się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego. Ówczesne posługiwanie się przez właściciela majątku zarządcą jak również innymi pracownikami, a nie wykonywanie funkcji kierowniczych osobiście, było powszechnie stosowaną normą, a nie czymś szczególnym i nadzwyczajnym. To właściciel decydował o osobie zarządcy i mógł go odwołać w każdym czasie, podobnie jak władczo decydował o sposobie wykonywania obowiązków przez zarządcę, czy też o miejscu wykonywania tych obowiązków. Zatrudnienie zarządcy, czy też okoliczność, że zarządzanie folwarkiem odbywało się na zewnątrz zespołu pałacowo-parkowego nie zmienia zatem faktu, że to nadal przy właścicielu majątku pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z bieżącym jego funkcjonowaniem, gdyż oczywistym jest, że działania zarządcy nie mogły się sprzeciwiać woli właściciela, jako głównego decydenta, tym bardziej, że to właściciel decydował o osobie zarządcy i jego kompetencjach, które mógł dowolnie zwiększać lub ograniczać. W przedmiotowej sprawie, istniały również powiązania funkcjonalne dworu z resztą majątku, poprzez więzi finansowe. Majątek w którym zdecydowaną część stanowiły użytki rolne, dostarczał bowiem środków finansowych na utrzymanie zespołu pałacowo-parkowego, dostarczał również żywność dla mieszkańców pałacu. Spadkobiercy L. P. nie wykazali bowiem, aby właściciel majątku ziemskiego w G. w dniu 13 września 1944 r., tj. w dniu wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, miał odrębne źródła dochodów, z których utrzymywał zespół pałacowo-parkowy, albo że miał odrębnych dostawców produktów rolnych na potrzeby pałacu. Stąd też oczywiste jest, że pałac jak i mieszkające w nim osoby utrzymywane były z dochodów i produktów uzyskiwanych z majątku. Sama okoliczność, iż majątek ziemski służył utrzymaniu zespołu pałacowo-parkowego choćby w części, przesądza o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą częścią majątku ziemskiego L. P.

Organ odwoławczy powołał się również na pogląd wyrażony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 kwietnia 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 1927/06, wskazując na konieczność uwzględnienia kontekstu historyczno-politycznego dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, ponieważ abstrahowanie od tego kontekstu może prowadzić do stosowania takich reguł wykładni, które w istocie prowadzą do wypaczenia literalnego brzmienia przepisów i ówczesnej woli ustawodawcy. W powołaniu się na wskazany wyrok, organ odwoławczy podkreślił, że pojęcie nieruchomości ziemskiej w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie może być utożsamiane wyłącznie z pojęciem gruntów bądź użytków rolnych. Konstrukcja dekretu, jego cele, zakres i ratio legis poszczególnych norm wchodzących w jego skład, upoważniają do twierdzenia, że pod pojęciem nieruchomości ziemskiej należy rozumieć także nieruchomości, które nie były bezpośrednio wykorzystywane do celów prowadzenia produkcji rolnej, jak np. nieruchomości zabudowane, w których zwykle mieszkał właściciel majątku ziemskiego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2007 r., A. B. - spadkobierca byłego właściciela przedmiotowych nieruchomości majątki ziemskiego G., zarzucił:

- naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie art. 1 w zw. z art. 2 ust 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w zw. z §5, §6 i §44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez przyjęcie, iż przejęcie w trybie dekretu nieruchomości ziemskich nie oznaczało przejęcia tylko i wyłącznie nieruchomości o charakterze rolniczym, a w konsekwencji, iż dekret umożliwiał przejmowanie także zespołów dworsko-parkowych, nie związanych funkcjonalnie z prowadzeniem działalności rolniczej,

- naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie art. 1 w zw. z art. 2 ust 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez przyjęcie, iż zespół dworsko-parkowy majątku G. gmina T., powiat t., był funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywaną do prowadzenia działalności rolniczej, a co za tym idzie, podpadał pod art. 2 ust 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, podczas gdy w istocie brak było takiego funkcjonalnego związku,

- naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 77 §1 kpa w zw. z art. 7 kpa, polegające na przyjęciu, iż to na wnioskodawcy spoczywał ciężar dowodu wykazania nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowy majątku G. a pozostałą częścią majątku,

- naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 107 §3 kpa, polegające na nie wskazaniu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji: faktów odnoszących się do istnienia lub nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowy majątku G. a pozostałą częścią majątku, które organ uznał za udowodnione oraz dowodów, na podstawie, których fakty te zostały przez organ ustalone oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej,

- naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 77 §1 kpa w zw. z art. 7 kpa, polegające na pominięciu szeregu okoliczności istotnych dla ustalenia nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym majątku G. a resztą majątku,

- naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 10 kpa w zw. z art. 140 kpa oraz art. 81 kpa w zw. z art. 140 kpa, poprzez nie zapewnienie wnioskodawcy możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów przed wydaniem decyzji, a tym samym naruszenie prawa strony do czynnego udziału w postępowaniu.

W uzasadnieniu skargi przedstawiono szczegółowe motywy mające przemawiać za uchyleniem zaskarżonej decyzji, analizując i kwestionując poszczególne rozważania organu odwoławczego. W szczególności wskazano na rozbieżność pomiędzy koncepcją badania związku funkcjonalnego a obszernym omówieniem rozumienia pojęcia nieruchomości ziemskiej, nie mającej nawet funkcjonalnego powiązania z majątkiem ziemskim, wskutek czego nie jest do końca jasne, na jakich przesłankach oparł się organ odwoławczy. W skardze zakwestionowano pogląd o szerokim rozumieniu pojęcia nieruchomości ziemskiej, wskazując na wewnętrzną sprzeczność zaskarżonej decyzji co do pojmowania tego pojęcia z uwagami poczynionymi na wstępie uzasadnienia tej decyzji, oraz na sprzeczność z dalszą częścią uzasadnienia decyzji, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy był funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią majątku ziemskiego wykorzystywaną do prowadzenia działalności rolniczej. Przytaczając obszerne fragmenty uzasadnienia uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 oraz uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89, wskazano na sprzeczność rozważań organu odwoławczego z zawartymi w tych orzeczeniach poglądami dotyczącymi pojęcia nieruchomości ziemskiej, uznanymi uprzednio przez organ odwoławczy, we wstępnej części uzasadnienia zaskarżonej decyzji, za prawidłowe.

Skoro więc Trybunał Konstytucyjny wprost wskazał, że nieruchomość ziemska to wyłącznie nieruchomość o charakterze rolniczym, tzn. wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej, to chybiony jest pogląd organu odwoławczego, iż z przepisów dekretu wynika, że przejęciu podlegały wszelkie nieruchomości, nie tylko parki i dwory, ale nawet zabytki architektoniczne. Na cele reformy rolnej były przejmowane – zdaniem skarżącego – wyłącznie nieruchomości, tak gruntowe, jak i budynkowe, o rolniczym charakterze. Sens omawianych przepisów należy odczytywać w ten sposób, iż chodziło o zarezerwowanie spośród przejętych nieruchomości rolnych takich terenów, które mogłyby służyć realizacji celów z art. 1 ust. 2 pkt d i e dekretu. Gdyby zaś ustawodawca miał na myśli przejęcie budynków i innych obiektów nie mających charakteru rolniczego na wskazane cele, dałby temu literalny wyraz w przepisach dekretu, czego jednak nie uczynił. Do odmiennych wniosków nie prowadzi również analiza przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przepisy te nie mogą bowiem w żadnym wypadku prowadzić do rozszerzenia zakresu zastosowania dekretu, który wynika bezpośrednio z jego przepisów, skoro mają one na celu wykonanie dekretu, a nie jego rozszerzenie, dlatego nie mogą być z nim sprzeczne. Ponadto, ingerencja w prawo własności, jaką było niewątpliwie przejmowanie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, zarówno na gruncie przepisu art. 99 Konstytucji z dnia 17 marca 1921 r., utrzymanego w mocy przez art. 81 Konstytucji z dnia 23 kwietnia 1935 r., jak również na gruncie przepisu art. 31 ust. 3 obecnie obowiązującej Konstytucji RP, mogła być dokonana wyłącznie aktem prawnym rangi ustawowej, nie zaś aktem rangi podustawowej. Przepis zaś art. 6 dekretu, wbrew twierdzeniom organu odwoławczego, stanowi jedynie o zarządzie państwowym Ministra nad nieruchomościami już przejętymi na cele reformy rolnej - a więc nieruchomościami ziemskimi. Skoro zatem na cele reformy rolnej przejęte mogły być wyłącznie nieruchomości o charakterze rolniczym, to również wyłącznie na nad takimi nieruchomościami, w tym nieruchomościami budynkowymi, mógł zostać ustanowiony zarząd państwowy. Nie można mieć wątpliwości, iż przywołane wyżej normy konstytucyjne wpływały bezpośrednio na sposób rozumienia przepisów dekretu i rozporządzenia, tj. na ich interpretację. Obowiązujące w chwili wejścia w życie dekretu normy konstytucyjne traktowały każdą ingerencję w prawo własności jako absolutny wyjątek, uzasadniony wyjątkowymi okolicznościami, nie powinno zatem budzić żadnych wątpliwości, że przepisy dekretu oraz rozporządzenia, jako przepisy wyjątkowe, w żaden sposób nie mogły być i nie mogą być obecnie interpretowane w sposób rozszerzający. Przepisy dekretu powinny być interpretowane z dużą ostrożnością, w taki sposób, aby w żadnym wypadku nie doszło do rozszerzenia przewidzianej tymi przepisami ingerencji Państwa w prawo własności. W sposób wyjątkowo rygorystyczny należy badać więc przesłanki przejęcia nieruchomości, takie jak m. in. ziemski charakter nieruchomości, a także możliwość osiągnięcia celu dla którego Państwo zdecydowało się na tak radykalną ingerencję w przysługujące jego obywatelom prawo własności - przeprowadzenie reformy rolnej, według założeń określonych w art. 1 dekretu. Należy uznać, iż niedopuszczalne było nawet przejmowanie nieruchomości, co do których istniały wątpliwości co do spełnienia przesłanek przejęcia lub przydatności do osiągnięcia celów reformy rolnej. Wynika to wprost z rygoryzmu konstytucyjnych przepisów o ochronie własności. Przyjęcie odmiennej interpretacji prowadziłoby do rozstrzygnięć nie tylko rażąco sprzecznych z obowiązującymi przepisami i normami konstytucyjnymi, ale również do sankcjonowania nadużyć ze strony Państwa, które w okresie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej były nagminne. O ile jednak, obywatele nie mieli, w chwili wejścia w życie dekretu, skutecznych środków prawnych do zapobieżenia naruszeniom prawa ze strony władzy państwowej, o tyle w chwili obecnej środki takie są im dostępne.

W ocenie skarżącego wystarczającym środkiem kontroli zastosowania przepisów dekretu, jest właściwe przestrzeganie i stosowanie tychże przepisów, interpretowanych zgodnie z treścią norm konstytucyjnych oraz zasad wykładni sformułowanych przez Trybunał Konstytucyjny.

Minister z praktyki stosowania przepisów dekretu wywodzi wniosek co do jego zakresu obowiązywania, stosuje więc niedopuszczalną dla organu prowadzącego postępowanie logikę rozumowania - z faktu o prawie, podczas gdy powinien wnioskować z prawa o faktach. Rozumowanie to jest tym bardziej wadliwe, iż powszechnie wiadomym jest, że przepisy dekretu były nagminnie stosowane w sposób rozszerzający oraz wykorzystywane były do osiągnięcia celów o charakterze politycznym, nie znajdujących odzwierciedlenia w treści tychże przepisów. Nie można również zgodzić się z poglądem organu, iż prawo ówcześnie obowiązujące należy interpretować w świetle aksjologii państwa totalitarnego. Szczególny temu wyraz w odrzucaniu takiego poglądu dał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 maja 1998 r. sygn. akt I CKN 664/97.

W ocenie skarżącego, Minister błędnie dokonał wykładni pojęcia "związek funkcjonalny" poprzez uznanie, iż zespół dworsko-parkowy majątku G. był funkcjonalnie związany z prowadzeniem działalności rolniczej. Organ ograniczył się jedynie do takich elementów, które miałyby świadczyć o istnieniu rzekomego związku funkcjonalnego, jak: brak wyodrębnienia prawnego zespołu pałacowo-parkowego od reszty majątku, możliwość decydowania przez właściciela o swoim majątku ziemskim mimo zatrudnienia zarządcy, zaopatrywanie dworu w środki finansowe z dochodów generowanych przez majątek ziemski oraz w żywność tam produkowaną. Tymczasem, przez związek funkcjonalny należy rozumieć związek obrazujący taką zależność, iż działalność rolnicza nie mogła być prowadzona w danym majątku bez zespołu dworsko-parkowego, lub też działalność taka prowadzona była w samym zespole dworsko-parkowym. Pojecie związku funkcjonalnego musi być bowiem ściśle wykładane w korelacji z pojęciem nieruchomości ziemskiej. Skoro nieruchomość ziemska to nieruchomość służąca działalności wytwórczej w rolnictwie, to związek funkcjonalny musi oznaczać taki związek pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a folwarkiem, który ma odpowiadać temu celowi, czyli działalności wytwórczej w rolnictwie. W przeciwnym przypadku, pojecie nieruchomości ziemskiej w rozumieniu ustalonym w uchwale Trybunału Konstytucyjnego i ugruntowanym orzecznictwie uległoby całkowitej modyfikacji w kierunku rozszerzającym jego zakres znaczeniowy. Powołując się na wybrane orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, stwierdzono, że badanie związku funkcjonalnego nie może być czynione w sposób uproszczony, konieczne jest ustalenie, że taki związek istniał w okolicznościach danej sprawy. Z analizy akt sprawy wynika, że w majątku G. wyodrębnioną częścią był zespół dworsko-parkowy, zaś na jego terenie znajdowały się obiekty służące jedynie mieszkańcom dworu (jak stajnia cugowa, a nie fornalska, a więc znajdowały się tam konie tylko dla dworu a nie pociągowe do prac rolnych, wozownia pojazdów, budynki na potrzeby dworu, m.in. służące obsłudze parku dworskiego, i żaden z obiektów na terenie zespołu dworsko-parkowego nie służył działalności rolniczej, natomiast zespół dworsko- parkowy wyodrębniony był od reszty majątku G. trwałym ogrodzeniem, a sprawy zarządzania w zakresie działalności rolniczej zostały scedowane na specjalnie ustanowionego zarządcę majątku G.. Oznacza to, że pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a częścią majątku przeznaczoną do prowadzenia działalności rolniczej nie zachodził związek funkcjonalny. Wbrew stanowisku Ministra, zapewnienie prywatności dla gospodarza i gości, wskazuje na funkcję, jaką pełnił zespół dworsko-parkowy, tj. funkcję mieszkalną i reprezentacyjną. Nie było bowiem standardem prowadzanie czy wspomaganie działalności rolniczej w mieszkalnej części majątku właściciela folwarku, dlatego też część ta była wyodrębniona ogrodzeniem. Na okoliczność rozumienia pojęcia związku funkcjonalnego, przytoczono w skardze również liczne orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Błędnie uznano w zaskarżonej decyzji, iż na stronie spoczywa ciężar wykazania relewantnych w sprawie okoliczności. Reguła ta obowiązuje w prawie cywilnym, nie zaś w administracyjnym, dlatego to organie administracji (art. 7 i art. 77 §1 kpa) spoczywa ciężar dowodu, co zostało przez organ odwoławczy naruszone wymaganiem od skarżącego wykazywania okoliczności co do podziału prawnego nieruchomości oraz co do źródeł dochodów byłego właściciela majątku ziemskiego.

Wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 107 §3 kpa, w zaskarżonej decyzji nie wskazano dowodów, na których oparto ustalenia faktyczne w sprawie, pominięto natomiast cały szereg, wskazanych w skardze okoliczności, istotnych dla sprawy. Ustalenia faktyczne zostały poczynione ogólnikowo, pobieżnie, w sposób generalny tak, że w zasadzie mogłyby się odnosić do każdej innej sprawy. Tymczasem, związek funkcjonalny powinien być badany in concreto. Kuriozalna jest konstatacja, że skoro właściciel folwarku, zamieszkujący w pałacu, utrzymywał się z dochodów z folwarku, to pomiędzy pałacem a folwarkiem istnieje związek funkcjonalny. Nie jest to jednak związek funkcjonalny w celu prowadzenia działalności rolniczej. Wskazuje to raczej na to, iż Minister nie zgadza się z ideą badania związku funkcjonalnego. Folwark z istoty rzeczy był właśnie po to by zapewnić jego właścicielowi środków utrzymania. Skoro ta oczywista funkcja folwarku ma rzekomo wyłączać potrzebę dalszego badania związku funkcjonalnego, to de facto oznacza to, że organ naczelny co do zasady nie zgadza się z ideą badania związku funkcjonalnego i uważa, że przejęciu podlegały nie tylko nieruchomości ziemskie. W uzasadnieniu nie wskazano przy tym dowodów, na podstawie których poczyniono ustalenia, używając ogólnej formuły "jak wynika z akt sprawy". Wadliwe skonstruowanie uzasadnienia ma doniosłe skutki dla wydanej decyzji, ponieważ znacząco utrudnia, a nawet uniemożliwia przeprowadzenie jej merytorycznej kontroli. Brak uzasadnienia faktycznego ma wpływ na treść wydanej decyzji.

Skarżący nie został również zawiadomiony o zakończeniu postępowania dowodowego i o możliwości zaznajomienia z całością zgromadzonego materiału dowodowego, co stanowi naruszenie prawa strony do wypowiedzenia się, określonego w art. 10 §1 kpa, i uznawane jest w doktrynie i orzecznictwie za kwalifikowaną wadę procesową.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując motywy zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Tylko bowiem naruszenie prawa materialnego i to w sposób mający wpływ na wynik sprawy, lub inne naruszenie prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, uprawniałoby Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji.

W przedmiotowej sprawie orzekał już Naczelny Sąd Administracyjny, wydając wyrok z dnia 26 stycznia 2007 r., sygn. akt I OSK 408/06, dlatego w pierwszej kolejności należy ustalić, czy w zaskarżonej decyzji, stosownie do art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), uwzględniono ocenę prawną zawartą w tym wyroku. W motywach uzasadnienia powołanego wyroku z dnia 26 stycznia 2007 r., Sąd powołał się na rozważania zawarte w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06, wskazując w konkluzji na dopuszczalność prowadzenia postępowania administracyjnego przez organy administracji na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie tylko na okoliczność wielkości areału majątku ziemskiego podlegającego przepisom tego dekretu, ale również na okoliczność podpadania pod jego przepisy części nieruchomości ziemskiej ze względu na ich charakter (szczególnie zespołów pałacowo-parkowych), oraz istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy poszczególnymi częściami tego majątku.

Przy tak określonej treści oceny prawnej zawartej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 stycznia 2007 r., zaskarżona decyzja w wystarczającym zakresie uwzględnia tę ocenę, której wyrazem jest sam fakt wydania decyzji przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, jako przez organ administracji, zawierającej rozstrzygnięcie odnoszące się, w warstwie swoich rozważań, zarówno do charakteru

wnioskowanej przez skarżącego części majątku ziemskiego G., w kontekście pojęcia nieruchomości ziemskiej, jak i do istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy tą częścią majątku ziemskiego (zespołem dworsko-parkowym), a pozostałą częścią tego majątku wykorzystywaną do działalności rolniczej.

Na wstępie należy wskazać, iż dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, wywołał skutki prawne, w postaci przejęcia z mocy samego prawa na rzecz Skarbu Państwa, prawa własności nieruchomości podlegających przedmiotowemu zakresowi tego dekretu, już w dniu jego wejścia w życie, tj. w dniu 13 września 1944 r. (art. 2 ust. 2 zd. 3 w zw. z art. 21 dekretu).

Współczesna wykładnia przepisów tego dekretu, dokonywana w postępowaniu administracyjnym o stwierdzenie, czy część nieruchomości ziemskiej, określana potocznym mianem zespołu pałacowo-parkowego, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie może być zatem oderwana od realiów prawnoustrojowych istniejących w 1944 r., a szczególnie od ówczesnej aksjologii systemu prawnego, którego dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, był jednym z głównych elementów. Nie chodzi oczywiście o dokonywanie takiej wykładni, u podstaw której leżałby totalitarny wymiar ówczesnego zwierzchnictwa państwowego, lecz o wykładnię uwzględniającą ówczesne cele, których osiągnięciu dekret miał służyć, jako instrument natury prawnej, kształtującej nowe na owy czas stosunki społeczne. W szczególności, nie można do wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, przykładać współczesnych konstytucyjnych standardów państwa prawnego i tworzenia prawa dla osiągania celów, które w sferze prawnej, wynikają przede wszystkim z obowiązującej obecnie Konstytucji RP.

Nie można bowiem pominąć, iż decyzja administracyjna wydawana na podstawie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jak w niniejszej sprawie, ma charakter deklaratoryjnego, a nie konstytutywnego, potwierdzenia, czy dana część majątku ziemskiego, spełniała prawnie określone w przepisach omawianego dekretu kryteria, skutkiem czego była utrata jej własności przez byłego właściciela na rzecz Skarbu Państwa. Omawiany dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wywołał już zatem zamierzone w nim skutki prawnorzeczowe. Obecnie chodzi więc jedynie o ustalenie przedmiotowego zakresu tych skutków wobec poszczególnych majątków ziemskich, jakie zaistniały już w dniu 13 września 1944 r.

Dokonywana obecnie ocena przedmiotowego zakresu skutków prawnych omawianego dekretu, następuje więc w innych realiach prawnoustrojowych, niż realia prawnoustrojowe, w których skutki te zaistniały, dlatego konieczne jest przy wykładaniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej uwzględnienie faktu, iż założenia, cele i skutki prawne tego dekretu, nie mogą być postrzegane przez pryzmat współczesnych założeń ustrojowych wynikających przede wszystkim z Konstytucji RP, lecz muszą pozostawać przynajmniej w językowej zgodności z treścią tych przepisów.

Należy bowiem przyjąć, iż tak ówcześnie, jak i obecnie, przy dokonywaniu wykładni obowiązującego prawa nie można stosować wykładni wypaczającej normatywny cel i sens tego prawa.

Jakkolwiek zatem samo rozstrzygnięcie, jak i treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2007 r., budzi kategoryczny sprzeciw skarżącego, to jednak w sferze oceny prawnej tej decyzji, zdaniem Sądu, nie można wyeliminować jej z obiegu prawnego, ponieważ nie zawiera ona takich wadliwości prawnych, które uprawniałyby Sąd do jej uchylenia.

Zgodnie z art. 2 ust 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, przyjętym za podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji, na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e, przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu, część druga.

Sama już zatem treść powołanego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wskazuje na objęcie nim nieruchomości ziemskich o łącznym rozmiarze w obszarze województwa poznańskiego, przekraczającego 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Zestawienie tej części treści powołanego przepisu wobec pozostałej jego treści, odwołującej się do wielkości powierzchni nieruchomości ziemskiej i użytków rolnych na pozostałym obszarze państwa wskazuje, że dekretem o przeprowadzeniu reformy rolnej były objęte nie tylko takie nieruchomości ziemskie, w których użytki rolne przekraczały powierzchnię 50 ha, lecz również i takie nieruchomości ziemskie, których powierzchnia ogólna, obejmująca nie tylko użytki rolne, przekraczała 100 ha. W tym kontekście, nieruchomość ziemska, dla oceny stosowania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie może być utożsamiana tylko z użytkami rolnymi, lecz musi być rozumiana jako obejmująca także pozostałe części, które, jak w rozpatrywanej sprawie, były położone w ramach zwartego prawnie i obszarowo majątku, obejmującego również część folwarczną.

W postępowaniu administracyjnym organy obu instancji ustaliły, iż wnioskowana przez skarżącego część majątku ziemskiego w G., stanowiąca tzw. zespół pałacowo-parkowy, nie była prawnie wyodrębniona wobec pozostałej folwarcznej części tego majątku, służącej prowadzeniu działalności rolniczej. Okoliczności tej nie kwestionuje również skarżący, podnosząc natomiast faktyczne i funkcjonalne wyodrębnienie części pałacowo-parkowej od pozostałej części folwarcznej.

Zespół pałacowo–parkowy w G. położony był, w czasie zastosowania wobec niego dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, na terenie dawnego Województwa Poznańskiego, skutkiem czego objęty był na owy czas przepisami kodeksu cywilnego niemieckiego obowiązującego na ziemiach zachodnich, którego przepisy w zakresie prawa rzeczowego zostały uchylone dopiero art. V §1 pkt 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz.U. Nr 57, poz. 321).

W przepisach wskazanego kodeksu, według przekładu urzędowego opublikowanego przez Wydawnictwo Ministerstwa Sprawiedliwości w Tłoczni Dziennika Poznańskiego w 1923 r. "Zbiór Ustaw Ziem Zachodnich Tom X", używano pojęcia majętności ziemskiej, bez jej bliższego zdefiniowania. Natomiast pojęcie gruntu i jego części składowych w powołanym kodeksie odpowiada obecnie używanym pojęciom zawartym w obowiązującym kodeksie cywilnym. Oznacza to, iż ówcześnie, w 1944 r., kiedy to wszedł w życie dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, grunt majątku ziemskiego G., obejmował, jako części składowe, budynki i inne obiekty trwale z nim połączone, do jakich niewątpliwie należał także zespół pałacowo-parkowy w G. Już z tej przyczyny, przy braku prawnego wyodrębnienia zespołu pałacowo-parkowego od pozostałej folwarcznej części majątku ziemskiego w G., wszystkie grunty tego majątku stanowiły prawną całość, składającą się na normatywne pojęcie nieruchomości ziemskiej, zwanej w obowiązującym m.in. na obszarze położenia majątku ziemskiego w G., kodeksie cywilnym niemieckim, majętnością ziemską.

Pojęcie nieruchomości ziemskiej, użyte w art. 2 ust 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, było przedmiotem wykładni dokonywanej zarówno przez Trybunał Konstytucyjny (szczególnie w uchwale z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 , publik. w OTK z 1990 r. z. 1, poz. 26) oraz przez Sąd Najwyższy i Naczelny Sąd Administracyjny. Odnosząc się do wykładni pojęcia nieruchomości ziemskiej, prezentowanej w dotychczasowym orzecznictwie, Sąd w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę, podziela te z poglądów, według których pojęcie nieruchomości ziemskiej nie jest tożsame z pojęciem użytków lub gruntów rolnych.

Pojęcia nieruchomości ziemskiej nie wyczerpują również późniejsze regulacje prawne, które weszły w życie po 1944 r., tj. dekret z dnia 11 października 1946 r. prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319) oraz kodeks cywilny. Normatywne znaczenie w ujęciu prawnorzeczowym dla poszukiwania cywilistycznej definicji pojęcia nieruchomości w 1944 r., należy jednak przypisać jedynie przepisom kodeksu cywilnego niemieckiego, skoro to ten akt prawny definiował pojęcia odnoszące się do rzeczy nieruchomej i jej części składowych, jako akt obowiązujący w chwili wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a więc akt, w myśl zapisów którego należało oceniać skutki prawnorzeczowe powołanego dekretu, skoro skutki te powstały już w dniu 13

września 1944 r. Jeżeli bowiem przejęcie własności nieruchomości w 1944 r. mocą dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej na rzecz Skarbu Państwa, stanowi skutek prawnorzeczowy tego dekretu, to do oceny tego skutku należy zastosować przepisy ówcześnie dotyczące sfery prawnorzeczowej i pojęć używanych w jej obszarze.

Uwzględniając zatem pojęcie majętności ziemskiej, zawarte w kodeksie cywilnym niemieckim, obowiązującym na obszarze, na którym był położony zespół pałacowo–parkowy w G. w czasie zastosowania wobec niego dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a więc w czasie wywarcia skutków prawnorzeczowych tego dekretu, należy stwierdzić, że zarówno pałac, jak i park, stanowiły integralną prawnie część tej majętności, której prawnym odpowiednikiem w sferze prawnorzeczowej w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej było pojęcie nieruchomości ziemskiej.

Powyższe uzasadnia uznanie za prawidłowy pogląd organu odwoławczego, wyrażony w zaskarżonej decyzji, iż pojęcie nieruchomości ziemskiej w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej nie sprowadza się jedynie do nieruchomości rolnych lub możliwych do wykorzystania na cele rolne, lecz obejmuje także inne nieruchomości, wśród nich zabudowane i zagospodarowane ówcześnie na cele pałacowo-parkowe. Nieruchomości te mogły bowiem być przeznaczone na cele reformy rolnej wymienione w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu, tj. jako zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół, oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej hodowlanej oraz przemysłu rolnego, bądź przeznaczone na cele określone w art. 1 ust. 2 lit. e dekretu, tj. jako zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych, oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji. Przy czym, pojęcie "terenów" również nie zostało zdefiniowane w omawianym dekrecie. Odczytując jednak to pojęcie w kontekście art. 6 dekretu, traktującego o nieruchomościach ziemskich, wymienionych w art. 2 wraz z budynkami, jako obejmowanych niezwłocznie zarządem państwowym, należy pod tym pojęciem rozumieć te nieruchomości ziemskie lub ich części, także z zabudowaniami (budynkami), które będą odpowiednie dla realizacji celów wymienionych m.in. w art. 1 ust. 2 lit. d. i e dekretu.

Nie bez istotnego znaczenia dla uznania poglądu organu odwoławczego za prawidłowy jest również nowelizacja dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 9), którą skreślono w art. 2 ust. 1 (w zdaniu wprowadzającym), sformułowanie "o charakterze rolniczym", skutkiem czego, treść tego przepisu, od dnia 19 stycznia 1945 r. przybrała brzmienie, iż "na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie". Stanowi to wyraz świadomej rezygnacji przez ówczesnego ustawodawcę, z zawężania przeznaczania na cele reformy rolnej, a więc i przejmowania na te cele, jedynie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, i objęcia tym przeznaczeniem wszystkich nieruchomości ziemskich. Nie można więc we współcześnie dokonywanej wykładni tego przepisu przyjmować, iż normatywny zakres treści pojęcia "nieruchomości ziemskiej" nadal odpowiada pojęciu "nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym", jak miało to miejsce przed wejściem w życie nowelizacji dekretu, tj. przed dniem 19 stycznia 1945 r. Nowelizacja ta stanowi zatem wyraz rozszerzenia przez ówczesnego ustawodawcę przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej także na nieruchomości ziemskie, a więc i jej części, nie tylko o wyłącznie rolniczym charakterze.

Jest to szczególnie istotne w rozpatrywanej sprawie, ponieważ majątek ziemski G. położony jest na terenach, wobec których ówczesne zwierzchnictwo Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, i w konsekwencji związanie wydawanymi przez niego aktami prawnymi (związanie mogące być skutecznie egzekwowane poprzez zastosowanie przymusu państwowego), nastąpiło dopiero po dniu 17 stycznia 1945 r., a więc po dokonaniu nowelizacji dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Nie może więc budzić wątpliwości fakt, iż wobec majątku ziemskiego G., należy stosować wykładnię art. 2 ust. 1 dotyczącą jego normatywnej treści pozbawionej sformułowania "o charakterze rolniczym", przez co pojęcie nieruchomości ziemskiej musi być rozumiane szerzej, jako obejmujące wszystkie nieruchomości tworzące prawnie całość majętności ziemskiej (w obszarze stosowania niemieckiego kodeksu cywilnego).

Potwierdza to również treść art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, według której, na cele reformy rolnej przeznaczone będą m.in. właśnie te nieruchomości ziemskie na terenie województwa poznańskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

W rozpatrywanej sprawie, łączny rozmiar majątku ziemskiego G. (por. protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku G. i folwarku I. z dnia [...] marca 1945 r., dołączony przez skarżącego do wniosku z dnia 2 czerwca 2004 r.) wynosił 2709,63 ha, w tym m.in. gruntów ornych 372,50 ha i łąk dwukośnych 68,75 ha, co zdecydowanie przekraczało wskazany w dekrecie areał 100 ha. Skoro więc ogólny areał majątku ziemskiego G. przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, a w ramach tej powierzchni znajdował się, wnioskowany przez skarżącego zespół pałacowo-parkowy, to znaczy, iż wchodząc w skład tego majątku, mimo iż nie był użytkiem rolnym, należał do normatywnego zakresu pojęcia nieruchomości ziemskiej, zdefiniowanej właśnie w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jako obejmującej powierzchnie nieruchomości, niezależnie od wielkości użytków rolnych.

W ocenie Sądu, nie ma więc znaczenia dla rozpatrywanej sprawy okoliczność ewentualnego oddzielenia w przeszłości zespołu pałacowo–parkowego w G. ogrodzeniem z odrębną bramą wjazdową, skoro zespół ten nie był w przeszłości prawnie wyodrębniony, a położony był w obszarze obejmującym także folwarczną część tej majętności. Zabudowania mieszkalne właściciela majątku ziemskiego stanowiły część składową gruntu, i w tym zakresie dzieliły status prawny tego gruntu, obejmującego w swoim ogólnym areale również grunty wykorzystywane do produkcji rolniczej, znacznie ponad dekretowy limit powierzchni 100 ha.

Faktyczne wyodrębnienie tego, co było położone w obszarze obejmującym wszystkie użytki, nie może być – zdaniem Sądu – wiązane z okolicznością istnienia samego ogrodzenia, skoro jego istnienie i umiejscowienie było zależne od woli właściciela całego majątku, zwłaszcza w tych miejscach, które nie stanowiły zewnętrznych granic majątku, a były położone w jego wewnętrznym obszarze, np. między częścią folwarczną a częścią pałacowo-parkową.

Również art. 6 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, wbrew twierdzeniom zawartym w skardze, nie rozróżnia nieruchomości ziemskich zabudowanych budynkami inwentarskimi i mieszkalnymi. Nie wynika z niego oczywiście wprost, iż dotyczy nieruchomości zabudowanych i zagospodarowanych m.in. na cele pałacowo-parkowe, ale też nie wyłącza wprost takich nieruchomości. Nie można więc z ogólnego sformułowania użytego w tym przepisie "nieruchomości ziemskich wraz z budynkami", wyłączać nieruchomości pałacowo-parkowych, zwłaszcza gdy według art. 7 omawianego dekretu, delegowani przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych pełnomocnicy mieli usuwać dotychczasowych właścicieli z tych nieruchomości w terminie trzydniowym. Trudno jest natomiast przyjąć, iż usuwanie właścicieli miało następować z innych budynków, niż stanowiące ich mieszkanie.

Jakkolwiek, przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 13, ze zm.), nie mogą służyć definiowaniu pojęć zawartych w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej, to chociaż w samym dekrecie nie wyłączono z jego zakresu nieruchomości zabudowanych (por. art. 6 dekretu), to brak jest również takiego wyłączenia w §11 powołanego rozporządzenia. Nawet więc w powołanym rozporządzeniu nie zawarto wyłączenia zespołów pałacowo-parkowych z objęcia przepisami o przeprowadzeniu reformy rolnej. Potwierdza to jedynie, iż takiego wyłączenia należy poszukiwać tylko w samym dekrecie, a ten nie zawiera wyłączeń w tym względzie.

Natomiast w §44 pkt 3 i 4 powołanego rozporządzenia wskazano, iż nie podlegają podziałowi zabudowania dworskie i przemysłowe oraz zabytki historyczne, architektoniczne i osobliwości przyrody. Przy braku wyraźnych wyłączeń tego rodzaju nieruchomości i obiektów w przepisach dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, treść

powołanego §44 pkt 3 i 4 rozporządzenia, nie stanowi prawnego źródła uznania tych nieruchomości i obiektów za podlegające przepisom omawianego dekretu, ale potwierdza, że i z przepisów dekretu nie można wyinterpretowywać tego wyłączenia, jeżeli brak w nim dostatecznych podstaw w zakresie językowej wykładni jego przepisów. Jedynym więc skutkiem omawianego §44 pkt 3 i 4 rozporządzenia jest wskazanie, iż wymienione w nim nieruchomości i obiekty, nie podlegają podziałowi, tak jak pozostałe nieruchomości ziemskie przejęte na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Aby jednak wyłączenie ich z podziału miało realne znaczenie normatywne, musiało odnosić się do przedmiotowego zakresu nieruchomości ziemskich przejętych na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a więc do normatywnego zakresu znaczeniowego pojęcia nieruchomości ziemskiej użytego np. w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jako niestanawiących użytków rolnych, ale wliczanych do łącznego rozmiaru powierzchni ogólnej tych nieruchomości, skutkiem czego nieruchomość ziemska, jeżeli przekraczała powierzchnię ogólną 100 ha, to podlegała przejęciu na cele określone w art. 1 ust. 2 dekretu, szczególnie zaś na cele wymienione w art. 1 ust. 2 lit. d i e dekretu.

Już tylko dla uzupełnienia powyższych rozważań należy dodać, iż według art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej (Dz.U. Nr 27, poz. 162), resztówkami w rozumieniu niniejszego dekretu są części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. R.P. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) wraz ze znajdującymi się na nich budynkami i zakładami przemysłowymi, sadami, pasiekami, stawami rybnymi i wszelkim innym urządzeniem oraz inwentarzem. Przeniesienie resztówek następowało za zapłatą, przy ustaleniu której nie uwzględniało się wartości budynków mieszkalnych oraz tych budynków gospodarczych, które nie stanowiły części przedsiębiorstw znajdujących się na terenie resztówki. Także więc w powołanym dekrecie, jako kolejnym akcie prawnym wydanym dla uporządkowania spraw związanych z przeprowadzoną reformą rolną, w pojęciu nieruchomości ziemskiej ujmowano m.in. nieruchomości zabudowane, w tym mieszkalne, bez wyraźnego zatem ograniczenia do zabudowy wykorzystywanej do produkcji rolniczej.

Ewidentnym zaś dowodem takiego traktowania nieruchomości ziemskich, jako obejmujących także części nieruchomości zabudowane na cele mieszkalne, jest dekret z dnia 8 października 1945 r. o przeznaczeniu nieruchomości ziemskiej O. (Dz.U. Nr 44, poz. 251. ze zm.), którego treść potwierdza, iż nieruchomość ziemska, dla ówczesnego ustawodawcy, obejmowała także cały ośrodek z zabudowaniami, które nie służyły bezpośrednio produkcji rolnej, a miały charakter mieszkalny, z przyległym podwórzem i parkiem.

Jakkolwiek więc, w zaskarżonej decyzji organ odwoławczy przywołał różne interpretacje pojęcia nieruchomości ziemskiej, także i te zaczerpnięte z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, to jednak z treści uzasadnienia tej decyzji wynika, iż za podstawę rozstrzygnięcia zawartego w jej sentencji, organ odwoławczy przyjął, że zespół pałacowo-parkowy w G. stanowił nieruchomość ziemską w znaczeniu normatywnym, którym posłużono się w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej. I w takiej też części uzasadnienia zaskarżonej decyzji, w ocenie Sądu, decyzja ta nie narusza prawa. Nie może być natomiast uznana za naruszającą prawo tylko dlatego, iż nie powołano w niej wszystkich argumentów przemawiających za takim rozstrzygnięciem, jakie znalazło się w jej sentencji, skoro brak ich powołania nie ma wpływu na wynik tego rozstrzygnięcia.

Jeżeli zaś argumentacja ta ma charakter jedynie oceny prawnej ustalonych przez organy orzekające okoliczności faktycznych, to brak jest podstaw prawnych do uchylenia zaskarżonej decyzji tylko dla uzupełnienia tej oceny, skoro oceny tej może dokonać również Sąd, jak w niniejszej sprawie.

W kontekście powołanej oceny uznania zespołu pałacowo-parkowego w G. za nieruchomość ziemską podpadającą pod przepisy dekretu o reformie rolnej, drugorzędną staje się ocena istnienia pomiędzy tym zespołem a pozostałą częścią (folwarczną) majątku ziemskiego w G., związku funkcjonalnego i to nawet w sposób określony w skardze.

Pojęcie związku funkcjonalnego, jak słusznie wskazano w zaskarżonej decyzji, nie jest normatywnym pojęciem dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Pojawiło się ono w orzecznictwie sądowym, jako dodatkowe kryterium oceny zastosowania wobec nieruchomości przepisów omawianego dekretu i to w sytuacji, gdy nie można ustalić, czy dana nieruchomość stanowi nieruchomość ziemską. W tym względzie formułowany jest często pogląd, iż dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jeżeli stanowi nieruchomość ziemską, lub pozostaje w związku funkcjonalnym z folwarczną częścią majątku ziemskiego, pojmowanym jako współzależność, w której jedne nieruchomości nie mogą być wykorzystywane w określonym celu bez drugich, bądź też nie mogą bez siebie funkcjonować.

Zwracając w zaskarżonej decyzji uwagę także na konieczność oceny istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym w G. a pozostałą jego częścią, organ odwoławczy stwierdził, że związek taki istniał, przejawiając się w związku finansowym (pokrywanie wydatków na utrzymanie zespołu pałacowo-parkowego z dochodów uzyskiwanych z części folwarcznej), terytorialnym (położenie zespołu pałacowo-parkowego w obszarze majątku obejmującego także część folwarczną, z brakiem znaczenia prawnego ogrodzenia i oddzielnej bramy wjazdowej), podatkowym, organizacyjnym (zatrudnienie zarządcy majątku), jak również wynikającym z powiązania z siłą roboczą.

Całokształt rozważań organu odwoławczego, dotyczących istnienia związku funkcjonalnego, jakkolwiek mający w rozpatrywanej sprawie drugorzędne znaczenie dla wyniku zaskarżonego rozstrzygnięcia, należy uznać za pozbawiony błędu w dokonywaniu wykładni prawa i nienaruszający przepisów postępowania wskazanych w skardze. W szczególności, nie jest obarczone wadliwością prawną stwierdzenie organu odwoławczego dotyczące braku wykazania przez wnioskodawców postępowania, aby zespół pałacowo-parkowy był prawnie wyodrębniony, skoro jednocześnie organ odwoławczy wskazał, iż zespół ten nie był prawnie wyodrębniony ze względu chociażby na brak odrębnej wobec tego zespołu księgi wieczystej. Z twierdzeń organu odwoławczego zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wynika zatem, iż organ ten nie przerzucił obowiązku dowodowego na strony postępowania, lecz wskazał jedynie, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia innych ocen, gdy również wnioskodawcy nie zgłosili konieczności przeprowadzenia dodatkowych jeszcze czynności dowodowych. W tym względzie, nie stanowi to naruszenia art. 77 w zw. z art. 7 kpa, jak zarzucono w skardze.

Z tych samych przyczyn nie można podzielić zarzutu naruszenia przez organ odwoławczy art. 77 w zw. z art. 7 kpa oraz art. 107 §3 poprzez pominięcie szeregu okoliczności istotnych dla ustalenia nieistnienia związku funkcjonalnego, skoro wszystkie istotne dla tego ustalenia okoliczności zostały w decyzji wskazane, lecz organ odwoławczy dokonał odmiennej ich oceny, niż prezentowana przez skarżącego. Ponadto, jak to już wyżej wskazano, kwestia związku funkcjonalnego, przy ustaleniu, iż zespół pałacowo-parkowy w G. stanowił nieruchomość ziemską, staje się drugoplanową, dlatego też jego rozważanie w zaskarżonej decyzji nie mogło mieć wpływu na wynik rozstrzygnięcia.

Nie sposób również uznać za skuteczny zarzutu skarżącego o pozbawieniu go prawa do wypowiedzenia się przed wydaniem zaskarżonej decyzji, a przez to naruszenia art. 10 kpa w zw. z art. 140. W skardze nie wskazano bowiem, jakie to okoliczności skarżący miałby jeszcze powołać przed wydaniem decyzji, jako mające mieć znaczenie dla wyniku rozstrzygnięcia, a nie mógł ich powołać przez brak zawiadomienia go przez organ odwoławczy o zebraniu całego materiału dowodowego do wydania decyzji.

Nie wynika z akt sprawy, aby organ odwoławczy powiadomił skarżącego o zebraniu całego materiału dowodowego do wydania decyzji. Nie oznacza to jednak, iż skarżący był pozbawiony prawa zapoznania się z całością materiału dowodowego i prawa wypowiedzi. W całym toku postępowania odwoławczego skarżący miał możliwość zapoznania się z aktami sprawy i nawet sformułował do organu swoje stanowisko w piśmie z dnia 18 października 2007 r., zawierającym nie tylko wezwanie do niezwłocznego wydania decyzji w sprawie, ale również argumentację dotyczącą wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, ze stwierdzeniem, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w sposób oczywisty wskazuje, iż zespół pałacowo-parkowy majątku G. nie podpadał pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Powyższe wskazuje, iż organ odwoławczy nie wysłał skarżącemu pisemnego zawiadomienia o zebraniu całego materiału dowodowego. Skarżący miał jednak zapewniony udział w postępowaniu odwoławczym, w którym nie dokonywano nowych ustaleń faktycznych, a jedynie oceny dotychczasowych ustaleń, i w tym zakresie skarżący skorzystał ze swojego prawa udziału w postępowaniu poprzez przedstawienie swojego stanowiska w piśmie z dnia 18 października 2007 r., przez co nie można skutecznie zarzucić organowi odwoławczemu pozbawienia skarżącego prawa do wypowiedzi przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Jeżeli więc skarżący upatruje naruszenia art. 10 kpa w braku pisemnego zawiadomienia go o zebraniu całego materiału dowodowego, to o ile z powołanego przepisu nie wynika wprost konieczność formułowania takiego zawiadomienia, gdy określone w tym przepisie prawa strony zostały zachowane, to jednak naruszenie art. 10 kpa w sposób rozumiany przez skarżącego, nie miało wpływu na sposób rozstrzygnięcia, skoro nie wynika ze skargi, jakie to jeszcze nowe okoliczności, nieznane dotychczas organowi orzekającemu, miałby skarżący podnieść przed wydaniem decyzji, a które miałyby wpływ na wynik sprawy.

Nie można więc z tych samych względów uznać za słuszny zarzutu skargi o naruszeniu art. 81 w zw. z art. 140 kpa, skoro organ odwoławczy nie dokonywał nowych ustaleń faktycznych. Wszystkie bowiem ustalenia faktyczne dokonane zostały w postępowaniu prowadzonym przez organ pierwszej instancji i przez organ odwoławczy jeszcze przed wydaniem w sprawie wyroku przez Naczelny Sąd Administracyjny. Skarżący miał zatem możliwość wypowiedzenia się wobec wszystkich ustaleń faktycznych przed wydaniem zaskarżonej decyzji.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji.