Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2151/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-06-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: art. 13 ust. 3, art. 6 ust. 3
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Monika Nowicka sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) sędzia del. NSA Jerzy Krupiński Protokolant starszy asystent sędziego Wojciech Latocha po rozpoznaniu w dniu 1 czerwca 2016 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 lutego 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 1568/13 w sprawie ze skargi L.B. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej 1. uchyla zaskarżony wyrok i decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2013 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz L. B. kwotę 820 (osiemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 lutego 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 1568/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę L.B. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej

Wyrok ów zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] maja 2013 r.) po rozpatrzeniu odwołania A.K. od decyzji Wojewody Śląskiego z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] dotyczącej potwierdzenia A. K. w 11/20 części i L. B. w 1/4 części prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. i H. K. nieruchomości we Lwowie przy ul. [...] – uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

Decyzja Ministra Skarbu Państwa została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.

Wnioskiem z 12 grudnia 1990 r. K. K. wystąpił do Urzędu Rejonowego w Gliwicach o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wniosek ten został ponowiony przez następców prawnych K. K., tj. L. B. - dnia 27 kwietnia 2006 r. i A.K. - dnia 23 grudnia 2008 r.

Decyzją z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] marca 2013 r.) Wojewoda Śląski potwierdził A. K. w 11/20 części i L. B. w 1/4 części prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. oraz H. K. udziałów wynoszących odpowiednio 1/5 i 3/5 w nieruchomości położonej we Lwowie przy ul. [...], województwo lwowskie, obecnie Ukraina. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że z wyroku Sądu Rejonowego w Gliwicach z 11 marca 1991 r., I C 174/91 wynika, że współwłaściciele K. K., H. K. i J. K. pozostawili we Lwowie mienie nieruchome w postaci parceli gruntowej o powierzchni 525 [m2] wraz z budynkiem mieszkalnym, murowanym, parterowym z dziewięcioma pomieszczeniami na parterze oraz czterema pomieszczeniami typu mansardowego na poddaszu oraz budynek murowany – piekarnię o powierzchni około 70 m2, przy czym H. K. miała "9/5" [winno być "9/15"] części, a pozostali po "3/5" [winno być "3/15"]. Jednocześnie Wojewoda stwierdził, że J. K. zrealizował prawo do rekompensaty z udziału mu przypadającego, na podstawie przepisów odrębnych. W postanowieniu Wojewody Śląskiego z [...] października 2012 r. o spełnieniu wymogów do potwierdzenia prawa do rekompensaty organ stwierdził, że J. K. zgodnie ze swym udziałem zrealizował prawo do rekompensaty nabywając dnia 20 kwietnia 1956 r. nieruchomość Skarbu Państwa na terenie miasta Sopot. W związku z powyższym do obliczenia prawa do rekompensaty organ pierwszej instancji nie wziął pod uwagę 3/15 części udziału J. K. w prawie własności w pozostawionej nieruchomości.

Od decyzji z [...] marca 2013 r. wniósł odwołanie A.K. (dalej uczestnik) zarzucając organowi nieprawidłowe rozliczenie należnej rekompensaty. Odwołujący się podniósł, że [postępowanie dotyczy tylko H. K. i K. K. (4/5 wartości nieruchomości). L. B. jest spadkobierczynią ½ części tylko po K. K. ; k. 176 akt administracyjnych; s. 2 uzasadnienia wyroku I SA/Wa 1568/13].

Minister Skarbu Państwa (dalej Minister bądź organ odwoławczy) decyzją z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] maja 2013 r.) uchylił decyzję z [...] marca 2013 r. W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał, że następstwo prawne po współwłaścicielach mienia pozostawionego ustalono na podstawie postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku, tj.:

1) Sądu Rejonowego w Gliwicach z 3 marca 1997 r., II Ns 1862/96, zgodnie z którym spadek po K. K. , zmarłym dnia 16 marca 1996 r. w Gliwicach, ostatnio zamieszkałym w Gliwicach, na podstawie testamentu własnoręcznego z dnia 16 maja 1981 r. nabyli A.K. oraz L.B., po 1/2 części każde z nich;

2) Sądu Rejonowego w Sopocie z 14 listopada 1980 r., I Ns 574/80, zgodnie z którym spadek po H. K. , zmarłej dnia 9 lutego 1980 r. w Gdańsku, ostatnio stale zamieszkałej w Sopocie nabyli: K. K. oraz A.K., po 1/2 części każdy z nich;

3) Sądu Rejonowego w Sopocie z 14 maja 1986 r., I Ns 150/86, zgodnie z którym spadek po J. K. , zmarłym dnia 8 lutego 1986r. w Sopocie, ostatnio stale zamieszkałym w Sopocie, na podstawie ustawy nabył syn - A.K. - w całości.

W konsekwencji powyższego Minister stwierdził, że po współwłaścicielach mienia pozostawionego - A. K. przypada w sumie 3/4 części nieruchomości pozostawionej, a L. B. 1/4 części nieruchomości pozostawionej, bowiem A.K. posiada prawo do 3/4 części spadku po właścicielach mienia pozostawionego, a L.B. posiada prawo do 1/4 części spadku. Z umowy zawartej między Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Sopocie a J. K. z 20 kwietnia 1956 r. a dotyczącej sprzedaży nieruchomości położonej w Sopocie przy ul. [...], o powierzchni 6812 m2 wraz znajdującymi się zabudowaniami wynika, że J. K. nabył nieruchomość jako rekompensatę za mienie pozostawione za granicą. W ocenie Ministra, biorąc pod uwagę powyższy stan faktyczny sprawy, Wojewoda nieprawidłowo obliczył udział spadkowy przysługujący A. K. Wojewoda potwierdził A. K. prawa do rekompensaty w 11/20 części. Błąd ów wynika z faktu, że organ pierwszej instancji z postępowania o rekompensatę wyłączył udział 3/15 części w prawie własności w pozostawionej nieruchomości J. K., stwierdzając, że J. K. zrealizował prawo do rekompensaty, nabywając dnia 20 kwietnia 1956 r. nieruchomość Skarbu Państwa na terenie miasta Sopot. Zdaniem Ministra, postępowanie Wojewody należy uznać jako niezgodne z ustawą z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (dalej upr). W myśl art. 12 ust. 2 upr w przypadku osób, o których mowa w art. 6 ust. 3, które po dniu 1 stycznia 1998 r. zrealizowały prawo do rekompensaty, wartość nabytego prawa własności nieruchomości przyjmuje się na podstawie zwaloryzowanej na dzień wydania decyzji ceny ustalonej w umowie przeniesienia własności nieruchomości. Art. 6 ust. 3 upr stanowi, że osoba, która na podstawie odrębnych przepisów, w ramach realizacji prawa do rekompensaty nabyła na własność albo w użytkowanie wieczyste nieruchomości Skarbu Państwa lub nieruchomości takie nabyli jej poprzednicy prawni, dołącza do wniosku dokumenty urzędowe poświadczające nabycie. Ustawodawca ograniczył tym samym wysokość zaspokojenia osób uprawnionych do kwoty stanowiącej 20% wartości pozostawionego mienia. W przypadku stwierdzenia przez organ wojewódzki częściowej realizacji prawa do rekompensaty przez właściciela nieruchomości pozostawionej lub jego następców prawnych, Wojewoda był obowiązany do przeprowadzenia odpowiedniego postępowania wyjaśniającego w tym zakresie i rozliczenia częściowej realizacji prawa do rekompensaty dokonanej przez jednego z właścicieli mienia pozostawionego. Zdaniem Ministra, decyzja Wojewody rażąco narusza prawo przez niezastosowanie art. 13 ust. 3 i art. 6 ust. 3 upr. Niedopuszczalne jest nierozliczenie częściowej realizacji prawa do rekompensaty dokonanej przez J. K. - poprzednika prawnego osoby ubiegającej się o potwierdzenie prawa do rekompensaty i pominięcie jego udziału w prawie własności do nieruchomości pozostawionej.

Skargę na decyzję z [...] maja 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosła L.B., reprezentowana przez adw. I. M. zarzucając jej naruszenie:

1) art. 13 ust. 3 i art. 6 ust. 3 upr przez przyjęcie, że nie istnieje możliwość odrębnego rozpatrywania prawa do rekompensaty wobec poszczególnych współwłaścicieli nieruchomości oraz przyjmując, że potwierdzenie prawa do rekompensaty skarżącej wymaga rozliczenia częściowej realizacji prawa do rekompensaty dokonanej przez innego współwłaściciela nieruchomości, który nie jest jej poprzednikiem prawnym;

2) art. 3 upr przez jego niezastosowanie przez przyjęcie, że potwierdzenie prawa do rekompensaty L.B. jest uzależnione od rozliczenia realizacji prawa do rekompensaty J. K., który nie był jej poprzednikiem prawnym;

3) art. 5 ust. 1 upr przez jego niezastosowanie, przez przyjęcie, że Wojewoda mimo, że nie został złożony wniosek o przyznanie rekompensaty za udział w nieruchomości po J. K. winien z urzędu rozpatrywać prawo do rekompensaty za udział J. K..

Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w części dotyczącej potwierdzenia prawa do rekompensaty L. B..

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że Wojewoda potwierdził A. K. prawo do rekompensaty w 11/20 częściach, zgodnie z jego wnioskiem, w zakresie udziałów które odziedziczył po K. K. i H. K. . Organ I instancji nie prowadził postępowania w zakresie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu udziału w przedmiotowej nieruchomości należącego do J. K., bowiem nie został złożony w tym zakresie wniosek przez żadnego z uczestników postępowania. Oczywistym jest, zdaniem skarżącej, że prawo do rekompensaty przysługuje współwłaścicielom w stosunku do należących do nich udziałów, to samo dotyczy spadkobierców. Wobec powyższego częściowa realizacja przez jednego ze współwłaścicieli prawa do rekompensaty nie może wpływać na prawo do rekompensaty innych współwłaścicieli czy ich spadkobierców. W tej sytuacji zaskarżoną decyzją bezpodstawnie uchylono decyzję Wojewody, co najmniej w zakresie dotyczącym prawa do rekompensaty skarżącej. Rozważenia wymaga co najwyżej sytuacja prawna A. K., który jest co do 1/5 części nieruchomości następcą prawnym J. K., choć występował on jedynie o rekompensatę za udziały odziedziczone po K. K. i H. K. Skarżąca, co wynika wprost z art. 6 ust. 3 upr, nie była i nie jest obowiązana do dołączenia dokumentów dotyczących realizacji prawa do rekompensaty przez osobę, która nie jest jej poprzednikiem prawnym. Z brzmienia art. 13 ust. 3 upr wynika, że rozliczenia częściowej realizacji prawa do rekompensaty dokonuje się jedynie w przypadku o którym mowa w art. 6 ust. 3 upr, a więc obowiązek rozliczenia może dotyczyć jedynie osoby, która bądź sama, bądź jej poprzednik prawny otrzymały nieruchomość Skarbu Państwa. Nie do pogodzenia z zasadami państwa prawa byłoby przyjęcie, że realizacja prawa do rekompensaty przez jednego ze współwłaścicieli pozbawia prawa do rekompensaty pozostałych współwłaścicieli czy choćby pomniejsza należną im wysokość świadczenia pieniężnego, w szczególności gdy nie są oni następcami prawnymi beneficjentów częściowej wcześniejszej rekompensaty. Skarżąca podkreśliła, że uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przekazanie jej do ponownego rozpoznania jest dla niej związane z dalszym przedłużaniem się postępowania. Przy tym nie ma ona możliwości zdobycia dokumentów dotyczących nieruchomości w Sopocie, dokonania wyceny czy wreszcie zapłaty za operat szacunkowy. Nie jest pewne czy czynności tych dopełni A. K., bowiem wartość częściowej rekompensaty uzyskanej przez J. K. może przekraczać obecnie wyliczone świadczenie.

W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ppsa oddalił skargę.

Zdaniem Sądu I instancji, analiza sprawy wskazuje, że Minister Skarbu Państwa uchylając decyzję z [...] marca 2013 r. właściwie zinterpretował przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. nr 169, poz. 1418 ze zm.) - mające zastosowanie w niniejszej sprawie.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 i 2 upr, w przypadku gdy nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej były przedmiotem współwłasności (tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie), prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim współwłaścicielom, spełniającym wymogi określone w art. 2, albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych współwłaścicieli (...). W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (...). Stosownie do art. 5 ust. 1 upr, potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. Wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty w przypadkach, o których mowa w art. 3, składa współwłaściciel lub spadkobierca, lub wskazana osoba uprawniona do rekompensaty. W przedmiotowej sprawie niesporne jest, że wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty za mienie pozostawione we Lwowie złożył w 1990 r. jego współwłaściciel – K. K. Po jego śmierci, wnioski w powyższym przedmiocie złożyli następcy prawni K. K., tj.: dnia 27 kwietnia 2006 r. - L.B., a dnia 23 grudnia 2008 r. - A.K. (postanowienie Sądu Rejonowego w Gliwicach z 3 marca 1997 r., II Ns 1862/96). Przy czym, jak wynika z akt sprawy, A. K. jest jest również następcą prawnym pozostałych współwłaścicieli pozostawionego mienia, tj. H. K. i J. K. (postanowienia Sądu Rejonowego w Sopocie z: 14 listopada 1980 r., I Ns 574/80; 14 maja 1986 r., I Ns 150/86).

W sprawie niesporne jest, że J. K., na podstawie umowy zawartej z Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Sopocie dnia 20 kwietnia 1956 r. nabył jako rekompensatę za mienie pozostawione za granicą nieruchomość położoną w Sopocie przy ul. [...], o powierzchni 6.812 m2 wraz znajdującymi się zabudowaniami.

Wojewoda przyjął, że skoro współwłaściciel mienia pozostawionego - J. K. prawo do rekompensaty zrealizował, to z postępowania o potwierdzenie prawa do rekompensaty toczącego się z wniosku A. K. i L. B. należy wyłączyć udział J. K. w wysokości 3/5 w prawie własności nieruchomości, co w konsekwencji wpłynęło na obliczenie udziału spadkowego przysługującego A. K., który zdaniem Wojewody, wyniósł 11/20 części. Powyższe stanowisko zakwestionował organ odwoławczy, wskazując, że z treści ww. postanowień spadkowych wynika, że A. K. posiada prawo do 3/4 spadku po współwłaścicielach pozostawionego mienia, oraz że postępowanie organu pierwszej instancji narusza art. 13 ust. 2 i ust. 3 upr.

Argumentację organu odwoławczego, Sąd I instancji w całości podzielił.

W myśl art. 13 ust. 2 upr zaliczenie wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej dokonuje się w wysokości równej 20% wartości tych nieruchomości. Zgodnie zaś z ust. 3 tego przepisu "w przypadku, o którym mowa w art. 6 ust. 3 (czyli nabycia wcześniej na podstawie odrębnych przepisów prawa do rekompensaty), wysokość zaliczanej kwoty oraz wysokość świadczenia pieniężnego, o których mowa w ust. 2, pomniejsza się o wartość nabytego prawa własności nieruchomości albo wartość nabytego prawa użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej i wartość położonych na niej budynków, a także innych urządzeń albo lokali, przez osoby, o których mowa w art. 2 lub art. 3." Jeśli się przy tym zważy, że "wysokość świadczenia pieniężnego stanowi 20 % wartości pozostawionych nieruchomości", to rację należy przyznać Ministrowi Skarbu Państwa, że najpierw, zgodnie z art. 13 ust. 2 zd. 2 upr, ustala się wartość świadczenia pieniężnego w wysokości 20 % wartości pozostawionych nieruchomości. W przypadku, o którym mowa w art. 6 ust. 3 upr, wysokość świadczenia pieniężnego organ pomniejsza o wartość nabytego prawa własności nieruchomości. Prawo do rekompensaty przysługuje tylko wówczas, gdy od obliczonych zgodnie z art. 13 ust. 2 w zw. z art. 8 ust. 1 upr 20 % zwaloryzowanej wartości nieruchomości pozostawionej odjęto zwaloryzowaną wartość nabytego od Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości, i w wyniku czego otrzymano wartość dodatnią. Cała wartość rekompensaty, wraz z wcześniejszym zaliczeniem, nie może bowiem przekroczyć 20 % wartości nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Tym samym prawidłowo Minister Skarbu Państwa odniósł się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20.9.2012 r., I OSK 1494/11, w którym stwierdzono, że "(...) powyższa regulacja oznacza zatem, że za konkretną nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej uprawnieni nie mogą otrzymać świadczenia przewyższającego wysokość 20% jego wartości. Jeżeli więc za dany majątek została już poprzednio przyznana rekompensata, to – stosownie do art. 13 ust. 3 ustawy – wysokość aktualnie zaliczanej kwoty oraz wysokość świadczenia pieniężnego winna być pomniejszona o wartość nabytego prawa własności nieruchomości albo wartość nabytego prawa użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej i wartość położonych na niej budynków, a także innych urządzeń albo lokali. Prawo do rekompensaty stanowi jedną całość i przysługuje za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (...).

Tym samym zarzuty skargi nie mogły odnieść zamierzonego skutku.

Wyrok ów skargą kasacyjną zaskarżyła w całości L. B., reprezentowana przez adw. I. M., zarzucając naruszenie:

I. prawa materialnego:

1. art. 13 ust. 3 oraz art. 6 ust. 3 upr przez ich błędną wykładnię przez przyjęcie, że prawo to nie może być realizowane samodzielnie przez każdego uprawnionych w ramach udziału jego poprzednika prawnego we współwłasności nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami RP, a każde nabycie rekompensaty (przed wejściem w życie tej ustawy) przez któregokolwiek ze współwłaścicieli nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami RP na podstawie odrębnych przepisów rzutuje na wysokość rekompensaty, również po takim współwłaścicielu nieruchomości zabużańskiej, który ani sam, ani jego następca prawny, przed wejściem w życie przedmiotowej ustawy nie zrealizował swego odrębnego prawa do rekompensaty w granicach posiadanego przez siebie udziału w takiej nieruchomości;

2.art. 1035 i art. 196 § 2 kc oraz art. 3 ust. 1 i 2 upr przez ich błędną wykładnię przez przyjęcie, ze prawo do rekompensaty za mienie zabużańskie nie jest prawem nabywanym w następstwie dziedziczenia w rozumieniu prawa cywilnego, ale prawem nabywanym bezpośrednio z mocy powołanej wyżej ustawy i stanowi jedną całość w typie współwłasności łącznej;

3. art. 199 kc przez jego niezastosowanie i uznanie, że jeden ze współwłaścicieli może bez zgody pozostałych współwłaścicieli dokonać czynności przekraczających granice zwykłego zarządu, tj. zrealizować w całości bez zgody pozostałych współwłaścicieli prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami RP;

4. art. 3 ust. 1 i 2 upr przez jego błędną wykładnię przez przyjęcie, że potwierdzenie prawa do rekompensaty skarżącej jest uzależnione od rozliczenia prawa do rekompensaty J. K., choć nie był on jej poprzednikiem prawnym, i ani skarżąc, ani jej poprzednicy prawni nie wyrażali zgody na realizację przez niego prawa do rekompensaty;

5. art. 5 ust. 1 upr przez jego niezastosowanie, przez przyjęcie, że Wojewoda Śląski mimo, że nie został złożony wniosek o przyznanie rekompensaty za udział w nieruchomości po J. K., winien z urzędu rozpatrywać prawo do rekompensaty za udział J. K.;

II. przepisów postępowania, w sposób który miał istotny wpływ na wynik sprawy – naruszenie art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa przez ich niezastosowanie przez uznanie, że jeden ze współwłaścicieli nieruchomości zabużańskiej przez realizację prawa do rekompensaty przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wykonał nie tylko swoje prawo do rekompensaty, ale i innych współwłaścicieli, mimo że w aktach niniejszej sprawy nie ma na to dowodów.

Skarżąca kasacyjnie wniosła o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji; zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu przed sądem administracyjnym wg norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa, reprezentowany przez r. pr. B. C., wniósł o: oddalenie skargi kasacyjnej; zasądzenie od skarżącej na rzecz organu administracji kosztów postępowania wg norm prawem przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1, dalej uchwała I OPS 10/09).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Zarzut naruszenia art. 13 ust. 3 i art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP (Dz. U. nr 169, poz. 1418, zm. z 2006 r. nr 195, poz. 1437; z 2008 r. nr 197, poz. 1223; z 2010 r. nr 257, poz. 1726) przez błędną ich wykładnię okazał się zasadny.

Ustawodawca wskazał, że w przypadku, o którym mowa w art. 6 ust. 3, wysokość zaliczanej kwoty oraz wysokość świadczenia pieniężnego, o których mowa w ust. 2, pomniejsza się o wartość nabytego prawa własności nieruchomości albo wartość nabytego prawa użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej i wartość położonych na niej budynków, a także innych urządzeń albo lokali, przez osoby, o których mowa w art. 2 lub art. 3 (art. 13 ust. 3 upr). Z kolei w art. 6 ust. 3 upr postanowił, że osoba, która na podstawie odrębnych przepisów, w ramach realizacji prawa do rekompensaty, nabyła na własność albo w użytkowanie wieczyste nieruchomości Skarbu Państwa, lub nieruchomości takie nabyli jej poprzednicy prawni, dołącza do wniosku dokumenty urzędowe poświadczające nabycie. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że prawo zaliczenia, przewidujące możliwość zaliczenia wartości mienia utraconego przez obywateli Polski pozostawionego poza jej obecnym terytorium na poczet ceny kupna nieruchomości lub opłat z tytułu użytkowania wieczystego, stanowi swoisty surogat utraconego prawa własności, nie będąc jedynie ekspektatywą prawa do rekompensaty, ale uznanym w porządku prawnym Rzeczypospolitej prawem majątkowym o charakterze publicznoprawnym. Prawo to korzysta z gwarantowanej konstytucyjnie ochrony praw majątkowych (art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji; cz. III.A.2 uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 19.12.2002 r., K 33/02, OTK-A 2002/7/97, dalej wyrok K 33/02).

Trafnie skarżąca kasacyjnie wskazuje, że skoro każdy z dawnych współwłaścicieli nieruchomości zabużańskiej może samodzielnie dochodzić realizacji prawa do rekompensaty, w granicach swego udziału w dawnym prawie własności (odpowiednio, na tle art. 136 ust. 3 ugn – punkt 3.3.1 uzasadnienia wyroku z 14.7.2015 r., SK 26/14, OTK-A 2015/7/101, dalej wyrok SK 26/14), albo w zakresie udziałów także innych [dawnych] współwłaścicieli – w przypadku wskazania przez pozostałych [dawnych] współwłaścicieli (art. 3 ust. 1 upr), to w granicach tak ustalonych udziałów może dochodzić do pomniejszenia wysokości zaliczanej kwoty o wartość nabytego prawa własności nieruchomości (...) przez osoby, o których mowa w art. 2 lub art. 3, lecz jedynie gdy dany [dawny] współwłaściciel – w granicach swego udziału - nabył owo prawo własności (art. 13 ust. 3 upr). Podobna zasada dotyczy wszystkim spadkobiercom danego [dawnego] współwłaściciela nieruchomości pozostawionej poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej (art. 3 ust. 2 upr).

Dawne przepisy odrębne (w rozumieniu art. 4, art. 6 ust. 3 upr), w tym w szczególności przepisy dekretu z dnia 10 grudnia 1952 r. o odstępowaniu przez Państwo nieruchomego mienia nierolniczego na cele mieszkaniowe oraz na cele budownictwa indywidualnych domów jednorodzinnych (Dz. U. nr 49, poz. 326, dalej dekret), na podstawie których umową sprzedaży z dnia 10 kwietnia 1956 r. J. K. nabył od Skarbu Państwa – Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Sopocie, nieruchomość zabudowaną nieruchomość o pow. 6.812 m2, położoną w Sopocie przy ul. – ówcześnie – [...] (k. 145-144 akt administracyjnych), nie wymagały udziału pozostałych [dawnych] współwłaścicieli danej nieruchomości zabużańskiej w tej czynności ani wskazania przez pozostałych [dawnych] współwłaścicieli nabywcy jako uprawnionego do realizacji również ich prawa do rekompensaty za mienie pozostawione zagranicą, mimo że w § 2 umowy z 10 kwietnia 1956 r. J. K. oświadczył, że budynki wyżej opisane przyjmuje jako rekompensatę za mienie pozostawione za granicą. Przepisy te ograniczały wysokości prawa do zaliczenia jedynie w granicach art. 14 ust. 1 i 2 dekretu, bowiem w ówczesnych realiach społeczno-gospodarczych, Państwo nie dążyło do powszechnego zaspokojenia uprawnionych do rekompensaty. J. K. skorzystał z pierwszeństwa nabycia mienia na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 7 w zw. z art. 14 ust. 1 dekretu. Nie ulega wątpliwości, że ponieważ J. K. nie mógł reprezentować dnia 10 kwietnia 1956 r. pozostałych dawnych współwłaścicieli nieruchomości zabużańskiej bądź ich spadkobierców, mógł owo oświadczenie złożyć wyłącznie w imieniu własnym i w granicach odpowiadających swemu udziałowi w dawnym prawie własności nieruchomości zabużańskiej. Stan faktyczny w obecnie kontrolowanej sprawie zasadniczo różni się w tej materii od stanu faktycznego, istniejącego w sprawie kontrolowanej wyrokiem NSA z 20.9.2012 r. I OSK 1494/11, w której to sprawie jeden z uprawnionych nabył gospodarstwo rolne we wsi K., gmina B., powiat Ł., na podstawie wniosku z 4.3.1947 r. i aktu nadania nieruchomości z 9.7.1947 r., wydanego przez Powiatową Komisję Osadnictwa Rolnego w Ł., na podstawie przepisów dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. nr 49 poz. 279). Z niekwestionowanych ustaleń w owej sprawie wynika, że na poparcie wniosku o przyznanie prawa własności nieruchomości ów nabywca gospodarstwa rolnego wskazał, że był współwłaścicielem pozostawionego poza granicami kraju majątku a pozostali członkowie rodziny, w tym ojciec, pozostają na jego utrzymaniu we wspólnym gospodarstwie. Powyższe przesądza, że wniosek został złożony także w ich interesie (uzasadnienie wyroku WSA w Warszawie z 22.3.2011 r., I SA/Wa 1280/10, cbosa). Jest rzeczą oczywistą, że w pierwszych latach po wojnie, przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionymi poza nowymi granicami państwa polskiego (cz. III.3 uzasadnienia wyroku TK z 15.12.2004 r., K 2/04; cz. III.2.6.1 uzasadnienia wyroku TK z 23.10.2012 r., SK 11/12).

W nowszych orzeczeniach (wyrok z 26.4.2012 r., I OSK 606/11; postanowienie z 30.4.2013 r., I OSK 2024/11), Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że prawo do rekompensaty ma wymiar odszkodowawczy, a faktu tego dowodzi sam tytuł ustawy z 2005 r. ("o realizacji prawa do rekompensaty") oraz nowy rodzaj świadczenia, jaki ta ustawa wprowadza (rekompensata pieniężna). Pojęcie "rekompensaty" oznacza wprost "wynagrodzenie" czy "wyrównanie" (compensatio), w tym przypadku strat lub krzywd. Zasadne wydaje przyjęcie stanowiska, że świadczenie to po tylu latach utraciło już w zasadzie swój pierwotny, "pomocowy" charakter. Wzrost znaczenia odszkodowawczego charakteru prawa do rekompensaty, w stosunku do wcześniejszego – zwłaszcza bezpośrednio po wojnie – charakteru pomocowego, przemawia za uznaniem, że częściowe zrealizowanie prawa do rekompensaty przez jednego z uprawnionych, przy braku zgody pozostałych uprawnionych, nie może pozbawiać prawa do ochrony pozostałych uprawnionych, którzy z tej częściowej realizacji prawa do rekompensaty przez jednego z uprawnionych, nie osiągnęli żadnej korzyści. Odmienna wykładnia art. 3 ust. 1 i 2 upr naruszałaby art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP.

Zarzuty naruszenia art. 1035 i art. 196 § 2 kc oraz art. 3 ust. 1 i 2 upr a także naruszenia art. 199 kc nie zasługiwały na uwzględnienie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, że prawo do rekompensaty zabużańskiej jest prawem publicznoprawnym, powstającym - po stronie spadkobiercy - nie z mocy faktu samego spadkobrania a na podstawie przepisów ustawy zabużańskiej a więc nie jest prawem cywilnym, objętym dyspozycją art. 922 § 1 kodeksu cywilnego, i z tego względu nie wchodzi w skład spadku (wyrok NSA z: 9.12.2014 r., I OSK 1020/13; 6.11.2014 r., I OSK 2201/14; 26.4.2012 r., I OSK 606/11; 21.5. 2013 r., I OSK 1856/12; 24.5.2013 r., I OSK 1355/12; 14.12.2013 r., I 1210/12).

Jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych z zachowaniem przepisów niniejszego tytułu (art. 1035 kc). Ponieważ prawo do rekompensaty nie wchodzi w skład spadku (art. 922 § 1 i 2 kc), to art. 1035 kc nie znajdował w sprawie zastosowania i nie mogło dojść do jego błędnej wykładni. W doktrynie trafnie wskazuje się, że do spadku nie należą majątkowe prawa i obowiązki o charakterze publicznoprawnym, wynikające z przepisów należących do innych działów prawa (np. prawa administracyjnego), także wówczas, gdy skutki prawne śmierci osoby fizycznej są oceniane stosownie do przepisów kodeksu cywilnego regulujących spadkobranie (E. Niezbecka w: red. A. Kidyba, Kodeks cywilny. Komentarz, t. IV Spadki, Wolters Kluwer 2015, uw. 8 do art. 922). W sprawie nie znajdowały zastosowania art. 199 ani 196 § 2 kc, bowiem dotyczą one współwłasności, a H. K., K. K. i J. K. w związku z II wojną światową utracili prawo własności nieruchomości zabużańskiej i mogli w żaden sposób realizować praw i obowiązków współwłaścicieli owej nieruchomości. Także spadkobiercy zmarłych współwłaścicieli owej nieruchomości, nie są związani węzłem współwłasności owej nieruchomości. Art. 199 kc nie mógł zostać w sprawie zastosowany i nie mogło dojść do błędnej wykładni art. 196 § 2 kc.

Dla uniknięcia zbędnych powtórzeń należy odwołać się do uprzednio przedstawionych rozważań dotyczących art. 3 ust. 1 i 2 upr.

Z uwagi na fakt, że prawo spadkobierców do rekompensaty wywodzone jest z prawa nieżyjącego właściciela pozostawionego mienia, udziały poszczególnych spadkobierców w tym prawie są uwarunkowane wielkością przynależnych im udziałów spadkowych. Art. 3 ust. 2 upr nie stanowi wymogu wykazania ciągłości dziedziczenia prawa do rekompensaty, ale tylko następstwa prawnego - tu spadkobrania, jeśli idzie o osoby wskazujące uprawnionego do rekompensaty. Prawo do rekompensaty jest kategorią prawa administracyjnego, które ustalane jest w postępowaniu administracyjnym. W tym postępowaniu podmiot ubiegający się ma wykazać, że spełnia przesłanki materialne prawa (wyrok NSA z 23.8.2013 r., I OSK 593/12; wyrok WSA w Warszawie z 4.4.2014 r., I SA/Wa 1837/13, Lex 1464969).

Zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 5 ust. 1 upr. Potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. Zatem to uprawniony do rekompensaty decyduje, czy w ogóle wystąpić z wnioskiem i zakreśla granice przedmiotowe postępowania. Skoro skarżąca i uczestnik wyraźnie wskazali, że wnoszą o potwierdzenie prawa do rekompensaty po H. K. i K. K. , to brak było podstaw do objęcia postępowaniem potwierdzenia prawa do rekompensaty po J. K. . Ewentualne pomniejszenie wysokości zaliczonej kwoty oraz wysokości świadczenia pieniężnego, może być uwzględniona jedynie w stosunku do uprawnionych, którzy nabyli na własność albo w użytkowanie wieczyste nieruchomości Skarbu Państwa lub nieruchomości takie nabyli ich poprzednicy prawni, na podstawie odrębnych przepisów – w granicach udziałów tych nabywców, którzy osiągnęli rzeczywistą korzyść z uprzedniego zaliczenia, w zakresie ich prawa do rekompensaty (art. 13 ust. 3 i art. 6 ust. 3 upr w zw. z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP).

Uprawniony okazał się zarzut naruszenia art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa, mimo że autor skargi kasacyjnej nie wskazał normy odniesienia (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa; uzasadnienie uchwały I OPS 10/09). Sąd I instancji błędnie pominął brak dowodów, które przemawiałyby za uznaniem, że J. K. zrealizował swoje prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej we Lwowie ponad swój udział, po uzyskaniu zgody pozostałych dawnych współwłaścicieli bądź ich spadkobierców. Wojewoda ustalił udziały skarżącej i uczestnika w prawie do rekompensaty, okazały się prawidłowe. Trafnie skarżąca wskazuje, że nie ją obciąża obowiązek wykazania dokumentami przesłanek z art. 6 ust. 3 upr. Z art. 7 ust. 2 upr wynika, że ewentualne nie dołączenie przez uczestnika operatu, o którym mowa w art. 7 ust. pkt 4 upr, skutkuje wobec takiej osoby wydaniem decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty (wyrok WSA w Warszawie z 26.5.2011 r., I SA/Wa 52/11; wyrok NSA z: 8.4.2010 r., I OSK 490/09; 24.5.2013 r., I OSK 212/12).

Skoro istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, a Sąd I instancji z naruszeniem art. 151 ppsa oddalił skargę, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 ppsa uwzględnił skargę, uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę, uchylając zaskarżoną decyzję (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa w zw. z art. 3 ust. 1 i 2, art. 13 ust. 3 oraz art. 6 ust. 3 upr). Rozpoznając sprawę Minister Skarbu Państwa orzeknie, mając na uwadze ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania, zaprezentowane w niniejszym wyroku (art. 170 i 153 ppsa), uwzględniwszy to, że istnieje możliwość orzekania o decyzji I instancji w części, mając na uwadze, że Wojewoda Śląski orzekał z dwu odrębnych wniosków dwu uprawnionych, znajdujących się w różnej sytuacji procesowej i prawnomaterialnej.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 203 pkt 1 ppsa.