Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 493/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2016-02-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6143 Sprawy kandydatów na studia i studentów
Hasła tematyczne: Szkolnictwo wyższe
Skarżony organ: Rektor Uniwersytetu/Politechniki/Akademii
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 197 ust. 4
journal: Dz.U. 2012 poz 572
law: Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 77, art. 80, art. 81, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Sikorska, Sędziowie: Sędzia NSA Mirosława Rozbicka – Ostrowska, Sędzia NSA Julia Szczygielska (spr.), Protokolant: asystent sędziego Marcin Jarecki, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 25 lutego 2016 r. sprawy ze skargi J. U. na decyzję Rektora [...] z dnia [...] maja 2015 r., nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy uczestników studiów doktoranckich I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza na rzecz skarżącej od Rektora [...] kwotę 200 (słownie: dwustu) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu decyzją Rektora [...] z dnia [...] marca 2015r., Nr [...], wydaną na podstawie art. 197 ustawy z dnia 27 lipca 2005r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. z 2012r., poz. 572, ze zm.) oraz przepisu § 5 ust.15 Regulaminu Studiów Doktoranckich (zał. do Zarządzenia Wewnętrznego Nr [...]), a także przepisu art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. - po rozpatrzeniu odwołania J. U. od decyzji Kierownika Studiów Doktoranckich Wydziału [...] z dnia [...] marca 2015r., Nr [...] orzekającej skreślenie w/w z listy uczestników studiów doktoranckich, utrzymano w mocy decyzję organu i Instancji.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, organ odwoławczy wskazał, że J. U. była doktorantką w okresie od 1 października 2008r. do 30 września 2012r.. Studia doktoranckie przedłużyła o rok tj. do 30 września 2013 r. z powodu przedłużających się badań naukowych. Po zakończeniu ww. okresu J. U. nie wnioskowała o ponowne przedłużenie studiów. W odwołaniu w/w powołuje się wprawdzie na urlop macierzyński, lecz urlop ten rozpoczął się od 19 lutego 2014r., a więc pół roku po zakończeniu studiów.

W konsekwencji powyższego, organ odwoławczy stwierdził, że decyzja organu I instancji jest prawidłowa i brak jest podstaw do jej uchylenia.

W skardze na powyższą decyzję J. U. wniosła o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając ich wydanie z naruszeniem przepisów tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 81 i art. 86 k.p.a., w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a polegające na pominięciu powoływania się skarżącej na długotrwałą i nieprzerwaną niezdolność do pracy i nauki oraz leczenie szpitalne, spowodowane wypadkiem komunikacyjnym, a trwające od 14 sierpnia 2013 r. do urlopu macierzyńskiego, czyli przed 30 września 2013r. a w trakcie studiów doktoranckich, udokumentowaną zwolnieniami lekarskimi i poszpitalnymi.

Zdaniem skarżącej pominięto także powoływanie się przez Nią na fakt złożenia w Uczelni u Pani D. wniosku o przedłużenie studiów oraz uzyskania informacji, że zgodnie z Regulaminem Studiów Doktoranckich nie ma potrzeby składania takiego wniosku oraz zapewnienia skarżącej, że wszystko jest w porządku.

Skarżąca podkreśliła przy tym, że uzasadnienie faktyczne decyzji organu I instancji potwierdza złożenie w/w wniosku w terminie, gdyż jako podstawę faktyczną tej decyzji wskazano: "brak złożenia pracy doktorskiej", a nie jak w zaskarżonej decyzji napisano: "nie wnioskowała o przedłużenie ponowne studiów".

Skarżąca zarzuciła także wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem art. 107 § 1 k.p.a., gdyż decyzja nie zawiera oznaczenia organu administracji publicznej i podpisu z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego osoby upoważnionej do wydania decyzji, gdyż w nagłówku widnieje treść: "Prorektor ds. Nauczania [...]", a winna widnieć treść: "Rektor [...]". Decyzję podpisała osoba nieupoważniona do jej wydania, gdyż decyzję podpisał "Prorektor [...]", a powinien ją podpisać "Rektor [...]" lub "osoba upoważniona przez Rektora".

Nadto skarżąca zarzuciła, że zaskarżona decyzja nie zawiera uzasadnienia faktycznego i prawnego, co realnie uniemożliwia prawidłowe sporządzenie skargi. Decyzja ta w ocenie skarżącej pomija wszelkie zarzuty podniesione w odwołaniu, tak co do ustaleń faktycznych i zastosowanych podstaw prawnych, poprzez brak wskazania Regulaminu Studiów Doktoranckich [...] obowiązującego skarżącą, czyli obowiązującego do 30 września 2011r..

W podstawie prawnej decyzji wskazano natomiast Regulamin Studiów Doktoranckich [...] (zał. do [...]), który - zdaniem skarżącej nie powinien z mocy art. 33 ust. 1 w zw. z art. 33 ust. 2 ustawy o zmianie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie niektórych innych ustaw – mieć względem Niej zastosowania.

Nadto skarżąca podniosła, że wskazany w podstawie prawnej decyzji przepis § 5 ust. 12 w zw. z treścią § 5 ust. 1 pkt 6 Regulaminu Studiów Doktoranckich [...] (zał. do [...]) - nie daje podstawy do skreślenia z listy uczestników studiów doktoranckich, gdyż cyt: "doktorant, który (....) nie przygotuje rozprawy doktorskiej w terminie podanym w ust. 1. pkt 6, może zostać skreślony z listy uczestników studiów doktoranckich, gdy w ww. ust. 1. pkt 6 nie ma żadnego terminu, co oznacza – zdaniem skarżącej, że nie można było naruszyć terminu, skoro go nie było.

Skarżąca zarzuciła również pominięcie, a tym samym nie rozważenie powoływanie się przez Nią na długotrwałą i nieprzerwaną niezdolność do pracy i nauki oraz leczenie szpitalne, w tym w Szpitalu Wojewódzkim w O. na patologii ciąży, spowodowaną wypadkiem komunikacyjnym, trwające od 14 sierpnia 2013 r. do urlopu macierzyńskiego, czyli przed 30 września 2013 r. i w trakcie studiów doktoranckich. Następnie skarżąca przebywała na urlopie macierzyńskim, a od lutego 2015 r. jest na urlopie wychowawczym.

Organ – w ocenie skarżącej pominął również powoływanie się na fakt, że skarżąca zwracała się do Pani D. jako osoby zajmującej się sprawami doktorantki z wnioskiem o przedłużenie studiów i uzyskiwała od niej informacje, że zgodnie z Regulaminem Studiów Doktoranckich [...] jest to niepotrzebne i nie ma konieczności składania takiego wniosku. Mimo tego skarżąca złożyła taki wniosek, ale nie otrzymała od Pani D. pisemnego potwierdzenia złożenia tego wniosku. Uprawdopodobnieniem faktu złożenia przez skarżącą w terminie wniosku o przedłużenie studiów jest treść uzasadnienia faktycznego decyzji wydanej w pierwszej instancji, gdzie jako podstawę faktyczną wskazano, cyt: "brak złożenia pracy doktorskiej", a nie jak to wskazano w zaskarżonej decyzji, cyt: "nie wnioskowała o przedłużenie o ponowne studiów ".

Dalej skarżąca podniosła, że w dniu 30 października 2014 r. dodatkowo z ostrożności wnioskowała przez Sekretariat Studiów Doktoranckich o przedłużenie studiów doktoranckich na okres roku począwszy od 8 lutego 2015 r., czyli od dnia następnego po zakończeniu urlopu macierzyńskiego, przedkładając jednocześnie akt urodzenia dziecka wraz z pismem. Od Pani D. uzyskała informację (jak się okazało po analizie właściwego Regulaminu Studiów Doktoranckich), że wniosek taki jest niepotrzebny i dlatego nie ma konieczności jego przyjęcia. Osoba ta zapewniła wówczas skarżącą, że wszytko jest w porządku, że sytuacja skarżącej jest dla niej zrozumiała i skarżąca nie poniesie z tego tytułu żadnych niekorzystnych dla siebie następstw.

W dalszej części skargi, skarżąca wskazała, że z mocy art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym (...), cyt.: "Przewody doktorskie i habilitacyjne oraz postępowania o nadanie tytułu profesora, niezakończone do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, są prowadzone na podstawie przepisów dotychczasowych". Stosownie do treści ust. 2 ww. art. 33 - "W okresie dwóch lat od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na wniosek osoby ubiegającej się o nadanie stopnia doktora lub doktora habilitowanego albo tytułu profesora, mogą być prowadzone przewody doktorskie i habilitacyjne oraz postępowania o nadanie tytułu profesora na podstawie przepisów dotychczasowych albo przewody doktorskie, postępowania habilitacyjne oraz postępowania o nadanie tytułu profesora na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 2, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą."

Zdaniem skarżącej, a contario z przepisu art. 197 ust. 4 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym w brzmieniu obowiązującym od 1 października 2011 r. w zw. z ww. art. 33 ust. 1 doktoranci, którzy nie wywiązują się z obowiązków o których mowa w ust. 2 ww. art. 197 mogą zostać skreśleni z listy uczestników studiów doktoranckich na podstawie przepisów znowelizowanych, tj.: obowiązujących od dnia 1 października 2011 r., pod warunkiem, że w okresie dwóch lat od dnia wejścia w życie ww. ustawy zmieniającej, czyli od 01.10.2011r. do 30.09.2013r., osoba ubiegająca się o nadanie stopnia doktora złoży wniosek o wyrażenie zgody na prowadzenie przewodu doktorskiego na podstawie przepisów obowiązujących od 01.10.2011 r., a z treści zaskarżonych decyzji wynika, że takowej zgody nigdy nie złożono. Tym samym brak jest podstawy prawnej do wydania zaskarżonej decyzji na podstawie Regulaminu Studiów Doktoranckich zał. do [...], gdyż Regulamin ten na podstawie art. 196 ust. 6 w związku z art. 161 ust. 2 i 4 ustawy z Prawo o szkolnictwie wyższym wszedł w życie z dniem 1 października 2012 r. Tym samym Regulamin ten nie powinien dotyczyć skarżącej, a jedynie Regulamin Studiów Doktoranckich [...] obowiązujący na dzień 30.09.2011 r.. Oznacza to zdaniem skarżącej, że zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję wydano bez podstawy prawnej.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie, jako całkowicie bezzasadnej, stwierdzając, że skarżąca, która rozpoczęła studia doktoranckie na Wydziale [...] z dniem 1 września 2008 r., winna zakończyć je do dnia 30 września 2012 r. Na wniosek skarżącej złożony w dniu 11 czerwca 2012 r., uzasadniony chęcią przedłużenia badań naukowych i problemami zdrowotnymi, uzyskała przedłużenie studiów doktoranckich do 30 września 2013r. Z dniem 18 grudnia 2012 r. został otwarty przewód doktorski skarżącej. Zarówno organ I instancji, jak i organ II instancji ustaliły w sprawie, że mimo upływu przedłużonego okresu studiów, skarżąca nie złożyła w wyznaczonym terminie pracy doktorskiej, nie wnioskowała też wbrew twierdzeniom, o ewentualne dalsze przedłużenie okresu studiów, np. wobec problemów zdrowotnych związanych z ciążą, nie poinformowała o urodzeniu dziecka, ani też nie złożyła wniosku o przedłużenie studiów z uwagi np. na konieczność sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem do 4 roku życia, do czego zobowiązana była nie tylko w oparciu o obowiązujący skarżącą Regulamin studiów doktoranckich, ale także przepisy rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 19 grudnia 2006 r. w sprawie studiów doktoranckich prowadzonych przez jednostki organizacyjne uczelni (Dz.U. Nr 1, poz.3 ze zm.). Zgodnie bowiem z Regulaminem studiów doktoranckich (§ 4 ust. 1) i przepisami ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym (art. 195 ust. 4a) oraz ww. rozporządzenia (§ 6), studia doktoranckie trwają 4 lata. Kierownik studiów doktoranckich przedłuża okres studiów o okres odpowiadający czasowi trwania urlopu macierzyńskiego. W uzasadnionych przypadkach, na wniosek osoby zainteresowanej, może przedłużyć okres odbywania studiów w szczególności, w przypadku czasowej niezdolności do odbywania studiów spowodowanych chorobą lub sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem do lat 4, przy czym na okres nie dłuższy niż łącznie 1 rok. Przedłużenie okresu studiów na wniosek możliwe jest także w razie prowadzenia długotrwałych badań naukowych.

Jak jednak wynika z ww. przepisów, warunkiem ewentualnego przedłużenia lub dalszego przedłużenia okresu obowiązywania studiów (o ile istniałaby taka możliwość ze względu na łączenie różnych okresów korzystania z przedłużenia studiów), jest złożenie stosownego wniosku przez zainteresowanego. Decyzja właściwego organu ma charakter uznaniowy, a przedmiotem oceny są szczególne okoliczności uzasadniające to przedłużenie.

Z ustaleń organu nie wynika, aby stosowny wniosek skarżącej o dalsze przedłużenie studiów doktoranckich wpłynął w okresie trwania studiów.

Samo twierdzenie skarżącej, że w trakcie przedłużonego okresu studiów zaistniały przesłanki do dalszego ich przedłużenia, wobec braku wniosku w sprawie, pozostaje bezzasadne. Organ zauważył przy tym, że wysłuchani w sprawie Kierownik Studiów Doktoranckich i osoba koordynująca studia doktoranckie na Wydziale zaprzeczyły twierdzeniom skarżącej o próbach informowania lub wnioskowania o przedłużenie. Skarżąca na żadnym etapie postępowania nie przedłożyła dowodów na okoliczności, przez nią wskazane w odwołaniu i skardze dotyczące rzekomych prób informowania o swojej sytuacji. Wbrew twierdzeniu skarżącej, uczelnia nie dysponowała wiedzą o jej chorobie, ani o urodzeniu dziecka przez skarżącą. Skarżąca nie poinformowała o ww. okolicznościach, ani nie złożyła wymaganych przepisami prawa wniosków w sprawie, ani zaświadczeń lekarskich.

Dalej organ, powołując się na oświadczenie prof. dr hab. Z. M. z dnia 23.04.2015 r. oraz oświadczenie W. D. z dnia 23.04.2015r., stwierdził, że niezrozumiałe jest wywodzenie przez skarżącą z uzasadnienia decyzji organu I instancji rzekomego potwierdzenia złożenia przez nią wniosku o przedłużenie studiów.

Zdaniem organu, należycie zebrany został w sprawie materiał dowodowy, a skarżąca bezzasadnie przerzuca na organ, w ramach obowiązków badania sprawy, te które spoczywają na niej, np. dotyczące wykazania okoliczności istotnych dla skarżącej, wywodząc w nieuzasadniony sposób prawo do zachowania bezczynności w sprawie.

Tak więc, upływ okresu studiów, niedopełnienie obowiązków ciążących na doktorantce w zakresie złożenia pracy doktorskiej, skutkowało podjęciem decyzji o jej skreśleniu z listy uczestników studiów doktoranckich.

Nadto, w ocenie organu, powoływanie się przez skarżąca na treść art. 33 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym (...) (Dz.U.2011 Nr 84, poz. 455), wprowadzającą przepisy intertemporalne dotyczące realizacji przewodów doktorskich, pozostaje bez znaczenia dla sprawy, albowiem realizacja studiów doktoranckich określonych programem studiów, pozostaje odrębną kwestią w stosunku do przeprowadzenia samego przewodu doktorskiego. Przedmiotem sprawy są bowiem kwestie związane z niewywiązaniem się przez skarżącą z obowiązków studiów doktoranckich, które zgodnie z treścią § 5 ust. 13 regulaminu z 2008 r. kończyły się gdy doktorant zrealizował wszystkie elementy ramowego programu nauczania i zadania nim określone, uzyskał zaliczenia kolejnych semestrów w trybie opisanym oraz złożył rozprawę doktorską. Przewód doktorski skarżącej został wszczęty w grudniu 2012 r., a więc po wejściu w życie ww. noweli, jednak co umknęło uwadze skarżącej złożyła ona oświadczenie o wyborze przepisów dotychczasowych, sprzed zmiany z 2011r., które znajdują zastosowanie jednak wyłącznie do samego procedowania w zakresie przewodu doktorskiego (zawiadomienie o wszczęciu przewodu doktorskiego, oświadczenie skarżącej o wyborze trybu przeprowadzenia czynności w przewodzie doktorskim z dnia 23.11.2012 r.).

Reasumując, organ stwierdził, że wobec półtorarocznego okresu braku postępów doktoranta, niekomunikowania się z promotorem i nie złożenia rozprawy doktorskiej, która winna być złożona w przedłużonym na wniosek skarżącej terminie do 30.09.2013r., skarżąca została skreślona z listy uczestników studiów doktoranckich. W ocenie organu, nie dopuszczono się naruszenia przepisów kodeksu postępowania administracyjnego w zakresie wskazanym przez skarżącą, a prowadzone postępowanie nie dało podstaw dla zmiany zapadłego w I instancji rozstrzygnięcia, skoro przytaczane przez skarżącą okoliczności nie znalazły potwierdzenia w toku podjętych czynności i zebranego w sprawie materiału dowodowego. Okoliczność, że rozstrzygnięcie organu uczelni nie załatwia pozytywnie w ocenie skarżącej jej sprawy, nie może stanowić o nienależytym działaniu organu.

W piśmie procesowym z dnia 10 lutego 2016r., będącym odpowiedzią na odpowiedź organu, skarżąca podtrzymała w całości zarzuty oraz wnioski zawarte w skardze. Nadto powołując się na przepis art. 106 § 6 p.p.s.a wniosła o przeprowadzenie przez Sąd dowodów uzupełniających z dokumentów, a to korespondenci mailowej strony skarżącej ze stroną przeciwną - na dowód, że strona przeciwna pominęła w sprawie dowody o posiadaniu przez prof. dr hab. Z. M. i W. D. wiedzy o zagrożonej ciąży skarżącej, urodzeniu dziecka i przebywania skarżącej na urlopie macierzyńskim .

Nadto – zdaniem skarżącej, prof. dr hab. Z. M. i W. D. złożyli nieprawdziwe oświadczenia o braku posiadania przez nich wiedzy na temat zagrożonej ciąży, urodzenia dziecka i przebywania na urlopie macierzyńskim, a co może mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ strona przeciwna motywuje swoje rozstrzygnięcie brakiem wiedzy w ww. zakresie, przez co strona przeciwna naruszyła art. 7 k.p.a., art. 10 § 1 kpa, art. 8 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2014r., poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej.

Obowiązkiem sądu administracyjnego jest zatem stworzenie takiego stanu, że w obrocie prawnym nie będzie istniał i funkcjonował żaden akt lub czynność organu administracji publicznej niezgodny z prawem (por. T. Woś [w:] T.Woś, H. Knysiak – Molczyk, M. Romańska: "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", red. T.Woś, wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2005, str. 441). Realizację tego celu umożliwia zasada niezwiązania sądu granicami skargi, co oznacza, że dokonując kontroli sąd nie ogranicza się tylko do zbadania zasadności zgłoszonych w skardze wniosków i zarzutów (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, ze zm.; dalej w skrócie: "p.p.s.a.").

Stosując przedstawione wyżej kryteria oceny, Sąd w pierwszej kolejności ocenił prawidłowość zastosowania przy załatwianiu sprawy przepisów postępowania administracyjnego, jako, że przepisy te rzutują na prawidłowość ustalonego stanu faktycznego, a tylko należycie ustalony stan faktyczny sprawy pozwala ocenić zasadność zastosowania konkretnych norm prawa materialnego.

Przeprowadzona w powyższym zakresie kontrola wykazała, że tak zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 pkt.1 lit."c" p.p.s.a., a w konsekwencji z naruszeniem przepisów w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 pkt.1 lit."a" ustawy, co powoduje, że decyzje te podlegają usunięciu z obrotu prawnego.

Podstawę materialno-prawną wydanych w niniejszej sprawie rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 27 lipca 2005r. - Prawo o szkolnictwie wyższym, zwaną dalej ustawą, p.s.w. (Dz. U. z 2012r., poz. 572 ze zm.), a w szczególności Rozdział 3 zatytułowany "Studia doktoranckie" oraz postanowienia Regulaminu studiów doktoranckich w [...], wprowadzonego zarządzeniem wewnętrznym Rektora [...] Nr [...] z dnia [...] kwietnia 2012r.

I tak zgodnie z treścią art. 197 ust. 1 ww. ustawy, doktorant jest obowiązany postępować zgodnie z treścią ślubowania i regulaminem studiów doktoranckich. Przepis art. 189 ust. 2 tej samej ustawy stosuje się odpowiednio, co oznacza, że doktorant, jest obowiązany w szczególności do:

1) uczestniczenia w zajęciach dydaktycznych i organizacyjnych zgodnie z regulaminem studiów;

2) składania egzaminów, odbywania praktyk i spełniania innych wymogów przewidzianych w planie studiów;

3) przestrzegania przepisów obowiązujących w uczelni.

Ponadto, do podstawowych obowiązków doktorantów, poza obowiązkami określonymi w art. 197 ust. 1, należy realizowanie programu studiów doktoranckich , w tym prowadzenie badań naukowych i składanie sprawozdań z ich przebiegu, co wynika z art. 197 ust. 2 omawianej ustawy.

Z kolei zgodnie z § 5 ust.2 pkt 6 w/w Regulaminu studiów doktoranckich w [...], doktorant jest zobowiązany do przygotowania rozprawy doktorskiej w terminie umożliwiającym przeprowadzenie publicznej obrony rozprawy doktorskiej oraz nadania stopnia naukowego doktora przed zakończeniem okresu odbywania studiów doktoranckich, o którym mowa w § 4 ust.1.

Przepis zaś w/w § 4 ust.1 Regulaminu stanowi, że studia doktoranckie w Uczelni trwają 4 lata. Kierownik studiów doktoranckich przedłuża, na wniosek doktoranta, okres odbywania studiów doktoranckich o okres odpowiadający czasowi trwania urlopu macierzyńskiego, dodatkowego urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, dodatkowego urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego oraz urlopu ojcowskiego, określonych w odrębnych przepisach. W uzasadnionych przypadkach, na wniosek osoby zainteresowanej, kierownik studiów doktoranckich może przedłużyć okres odbywania studiów doktoranckich, zwalniając jednocześnie doktoranta z obowiązku uczestniczenia w zajęciach, w szczególności w przypadku:

1) czasowej niezdolności do odbywania tych studiów spowodowanej chorobą,

2) sprawowania osobistej opieki nad chorym członkiem rodziny,

3) sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem do 4. roku życia lub dzieckiem o orzeczonej niepełnosprawności - łącznie nie dłużej niż o rok.

Kierownik studiów doktoranckich, po zasięgnięciu opinii opiekuna naukowego lub promotora, może przedłużyć okres odbywania studiów doktoranckich w przypadkach uzasadnionych koniecznością prowadzenia długotrwałych badań naukowych, na czas ich trwania, nie dłużej jednak niż o 2 lata. O przedłużeniu doktorantowi okresu odbywania studiów doktoranckich kierownik studiów doktoranckich powiadamia Prorektora ds. Nauczania.

Stosownie zaś do § 5 ust.15 w/w Regulaminu studiów doktoranckich, doktorant, który nie wywiązuje się z obowiązku realizowania programu studiów doktoranckich, prowadzenia badań naukowych i składania sprawozdań z ich przebiegu lub nie przygotowuje rozprawy doktorskiej w terminie podanym w ust.1 pkt 6, może zostać skreślony z listy uczestników studiów doktoranckich.

Istotne jest przy tym, że zgodnie z § 8 ust.1 tegoż Regulaminu, kształcenie na studiach doktoranckich rozpoczęte przed 1 października 2012r. do czasu ich zakończenia zgodnie z programem tych studiów, prowadzi się na zasadach określonych w Regulaminie studiów doktoranckich w [...] wprowadzonym zarządzeniem wewnętrznym [...] z [...] maja 2009r., co zaś w niniejszej sprawie umknęło uwadze organów

Zauważyć przy tym należy, że przedłożony przez organ do akt sprawy Regulamin studiów doktoranckich w [...] (k. 22 – 32 akt sądowych), wprowadzony zarządzeniem wewnętrznym Rektora [...] Nr [...] z dnia [...] maja 2008r., świadczy, że nie jest to Regulamin o którym jest mowa w cyt. wyżej § 8 ust.1 Regulaminu studiów doktoranckich w [...], a który to winien mieć zastosowanie w niniejszej sprawie, skoro niewątpliwe jest, że skarżąca studia doktoranckie rozpoczęła przed 1 października 2012r., bo od 1 października 2008r.

Powyższe ustalenia powodują, że uchylają się w tym zakresie spod kontroli Sądu wydane w sprawie decyzje.

Niezależnie jednak od powyższego, wskazać należy, że kluczowym w sprawie przepisem jest przepis art.197 ust.4 omawianej ustawy o szkolnictwie wyższym, zgodnie z którym doktoranci, którzy nie wywiązują się z obowiązków, a o których jest mowa w ust.1 i 2, mogą zostać skreśleni z listy uczestników studiów doktoranckich. Decyzję o skreśleniu podejmuje kierownik studiów.

Podkreślenia przy tym wymaga, że użyte w treści cyt. wyżej przepisu słowo "mogą" oznacza, że decyzja wydawana na podstawie cyt. wyżej przepisu art. 197 ust. 4 ustawy ma charakter fakultatywny i jest wydawana w ramach tzw. uznania administracyjnego, co z kolei przekłada się na stwierdzenie, iż przedmiotowe rozstrzygnięcie nie może mieć cech dowolności, ale musi wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy oraz w należyty sposób wyważać interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.).

Istotne jest przy tym, że do decyzji podejmowanej w powyższym przedmiocie, zgodnie z art. 207 ust. 1 ustawy Prawa o szkolnictwie wyższym, stosuje się odpowiednio przepisy k.p.a. oraz przepisy o zaskarżaniu decyzji do sądu administracyjnego, gdyż nie ulega wątpliwości, że stanowi ona decyzję podjętą w indywidualnych sprawach doktorantów, a więc dotyczy sfery praw i obowiązków doktoranta i wywiera bezpośredni skutek na zewnątrz (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 2204/11, CBOSA).

Odesłanie, w treści art. 207 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, do odpowiedniego stosowania przez kierownika studiów i rektora przepisów k.p.a. powoduje, że rektor uczelni rozpatrując odwołanie w przedmiocie skreślenia z listy uczestników studiów doktoranckich zobowiązany jest do poszanowania przepisów dotyczących postępowania administracyjnego, w tym przepisów dotyczących decyzji administracyjnej. W szczególności zwrócić należy uwagę na przepis art. 107 § 3 k.p.a., który precyzuje, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Jak wyjaśnia się w orzecznictwie sądów administracyjnych, uzasadnienie decyzji, stanowiące jej obowiązkowy składnik, jest wyrazem prawidłowego przeprowadzenia przez organ procesu rozpoznawczego i dedukcyjnego w zakresie niezbędnym dla rozstrzygnięcia sprawy. Uzasadnienie stanowi integralną część decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozytywną jej część. Z tego względu motywy decyzji powinny być tak ujęte, aby strona mogła poznać tok rozumowania poprzedzającego wydanie rozstrzygnięcia oraz zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, jakimi kierował się organ przy załatwianiu sprawy (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 27 kwietnia 2012 r., sygn. akt II SA/Op 8/12, CBOSA). Konsekwentnie niezrealizowanie dyspozycji art. 107 § 3 k.p.a., i brak właściwego uzasadniania decyzji narusza zasady postępowania administracyjnego i stanowi podstawę do uchylenia przez sąd wydanych w sprawie decyzji.

Dodatkowo Sąd podkreśla, że prawidłowo sporządzone uzasadnienie daje również możliwość pełnej i merytorycznej weryfikacji decyzji w postępowaniu sądowym. Motywy, jakimi kierowano się przy wydaniu decyzji, muszą wprost wynikać z decyzji, umożliwiając sądowi administracyjnemu kontrolę prawidłowości działań organu, które doprowadziły do jej wydania.

Przenosząc powyższe uwagi o charakterze ogólnym na grunt kontrolowanej sprawy należy zauważyć, że zarówno decyzja Rektora [...], jak i poprzedzająca ją decyzja Kierownika Studiów Doktoranckich - nie spełniają wymogów, o jakich mowa w art. 107 § 3 k.p.a.

I tak, w decyzji organu I instancji, Kierownik Studiów Doktoranckich powołując się ogólnie na § 5 ust.15 Regulaminu Studiów Doktoranckich, wprowadzonego zarządzeniem wewnętrznym Rektora [...] Nr [...] z dnia [...] kwietnia 2012r. (choć zgodnie z cyt. wyżej § 8 ust.1 tegoż Regulaminu – kształcenie na studiach doktoranckich rozpoczęte przed 1 października 2012r. do czasu ich zakończenia zgodnie z programem tych studiów prowadzi się na zasadach określonych w Regulaminie studiów doktoranckich w [...] wprowadzonym zarządzeniem wewnętrznym [...] z [...] maja 2009r. – podkreślenie Sądu), orzeczono o skreślaniu skarżącej z listy uczestników studiów doktoranckich z powodu nie wywiązywania się z obowiązków doktoranta określonych w w/w Regulaminie Studiów Doktoranckich z dnia 3 kwietnia 2012r.. W uzasadnieniu faktycznym zamieszczono natomiast jedynie stwierdzenie, cyt.: "brak złożenia pracy doktorskiej".

W zaskarżonej zaś decyzji organu odwoławczego ograniczono się natomiast do stwierdzenia, że skarżąca jedynie o rok, tj. do 30 września 2013r. przedłużyła studia doktoranckie, nie wnosząc o ich ponowne przedłużenie. Ustosunkowując się do wyjaśnień skarżącej zawartych w odwołaniu, organ jedynie stwierdził, urlop macierzyński, który rozpoczął się od dnia 19 lutego 2014r., rozpoczął się pół roku po zakończeniu studiów doktoranckich.

W ocenie Sądu, treść uzasadnienia tej decyzji – w istocie niezwykle lakoniczna, nie odzwierciedla stanu faktycznego, który można byłoby uznać, że wykazano, iż zachodzi /istnieje/ konieczność skreślenia skarżącej z listy uczestników studiów doktoranckich.

Powyższe uchybienie jest o tyle istotne, że w uzasadnieniu tej decyzji, jak i decyzji organu I instancji, brak jest całkowicie rozważań odnoszących się do wykazania okoliczności, które organ wziął pod uwagę przy podejmowaniu decyzji o charakterze uznaniowym, gdy – jak to już wyżej Sąd zauważył, decyzje wydawane w ramach tzw. uznania administracyjnego, nie mogą być podejmowane w sposób dowolny, lecz ich granice określa przepis art. 7 k.p.a., a są nimi interes społeczny i słuszny interes strony. Stąd organ działając w granicach uznania administracyjnego obowiązany jest wszechstronnie i wnikliwie rozważyć cały materiał dowodowy oraz wskazać w uzasadnieniu decyzji, które z spośród prawnie dopuszczalnych rozstrzygnięć jest w danym przypadku celowe, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu strony.

Z lektury akt sprawy niewątpliwie zaś wynika, że skarżąca w bardzo rozbudowanym odwołaniu od decyzji organu I instancji, oświadczyła m. innymi, że, cyt.: "(...) w trakcie studiów doktoranckich wywiązywałam się z nałożonych na mnie obowiązków poprzez m.in.: wszczęcie przewodu doktorskiego, zaliczenie wszystkich obowiązkowych dla doktorantów kursów, realizację wszystkich zajęć ze studentami w ramach pensum, realizację umowy o dzieło w ramach pensum, przedstawiałam indywidulny program studiów doktoranckich, składałam sprawozdania z przebiegu studiów, prowadziłam badania naukowe, pisałam publikacje zawsze w języku obcym, brałam udział w konferencjach naukowych. Ze wszystkich nakładanych na mnie obowiązków wywiązywałam się przez cały czas trwania studiów. Realizacja tej pracy była skomplikowana ze względu na trudność uzyskania danych z korporacji. Udało się to i przeprowadzono szerokie kilkuetapowe badania w korporacjach, co zostało przedstawione w III rozdziale pracy i dwóch publikacjach w języku obcym, a także zostało zaprezentowane podczas dwóch konferencji naukowych. Po drugim roku uległ także zmianie promotor pracy. Ponadto w 2013 roku przez prawie pół roku przebywałam na zwolnieniu chorobowym w związku z zagrożoną ciążą (spowodowaną kolizją drogową). Życie i zdrowie syna na skutek kolizji drogowej było zagrożone. Kilkukrotnie przebywałam w szpitalach, w tym w Szpitalu Wojewódzkim w O., zawsze na patologii ciąży. Następnie przebywałam na urlopie macierzyńskim, a obecnie od lutego 2015 r. na urlopie wychowawczym w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad synem. Nadto 30 października 2014 r. z ostrożności wnioskowałam przez Sekretariat Studiów Doktoranckich o przedłużenie studiów doktoranckich na okres roku począwszy od dnia 8 lutego 2015 r., czyli od dnia następnego po zakończeniu urlopu macierzyńskiego przedkładając jednocześnie akt urodzenia dziecka akt urodzenia dziecka wraz z pismem. Od Pani D. uzyskałam informację (jak się okazało po analizie właściwego Regulaminu Studiów słuszną), że podanie jest niepotrzebne i w związku z tym nie ma konieczności jego przyjęcia i zapewniła mnie, że wszytko jest w porządku, a moja sytuacja jest zrozumiała."

Podkreślić należy, że odwołanie jest instytucją procesową tworzącą możliwości uprawnionym podmiotom zaskarżenia decyzji administracyjnej. Zgodnie zaś z przepisem art. 140 k.p.a. w administracyjnym postępowaniu odwoławczym w sprawach nieuregulowanych odrębnie w szczególnym przepisie, mają odpowiednie zastosowanie przepisy o postępowaniu przed organami pierwszej instancji. Wniesienie odwołania przenosi zatem na organ odwoławczy kompetencje do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, rozstrzygniętej decyzją organu pierwszej instancji. Przy czym należy podkreślić, że zgodnie z zasadą dwuinstancyjności, wynikającą z treści art. 138 k.p.a., organ odwoławczy nie może się ograniczyć wyłącznie do kontroli decyzji organu pierwszej instancji, lecz obowiązany jest ponownie rozstrzygnąć sprawę. Rozstrzygnięcie to polega na ponownym rozpoznaniu sprawy merytorycznie w jej całokształcie w oparciu o stan prawny i faktyczny obowiązujący w dniu wydania decyzji ostatecznej. Organ ten musi ocenić, czy na tle określonego stanu faktycznego organ pierwszej instancji podjął właściwe rozstrzygnięcie. Ponadto organ odwoławczy obowiązany jest rozpatrzeć wszystkie żądania strony podniesione w odwołaniu i ustosunkować się do nich w uzasadnieniu swojej decyzji. Uprawniony jest także, zgodnie z art.136 k.p.a. do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego.

Dwuinstancyjność postępowania oznacza, że złożenie przez stronę odwołania od decyzji organu pierwszej instancji powoduje, iż sprawa rozpoznawana jest ponownie przez organ odwoławczy.

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie organ drugiej instancji nie przeprowadził należycie postępowania odwoławczego, gdyż nie rozpoznał w całokształcie merytorycznie sprawy.

Nie ulega wątpliwości, że orzekające w niniejszej sprawie organy, w tym organ odwoławczy, związany był rygorami procedury administracyjnej, co oznacza że zobligowany był do przestrzegania ogólnych zasad postępowania statuowanych przepisami k.p.a., w tym zasady praworządności, zasady pogłębiania zaufania do organów Państwa jak i zasady czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 7, 8 i 10 § 1 k.p.a.).

Z zasad tych przede wszystkim wynika wymóg praworządnego prowadzenia postępowania przy ścisłym przestrzeganiu prawa, zwłaszcza w zakresie dokładnego wyjaśnienia okoliczności sprawy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) i konkretnego ustosunkowania się w uzasadnieniu do żądań i twierdzeń strony, zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a..

Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że Sąd podziela zarzut skargi, iż skarżącej nie zapewniono czynnego udziału w postępowaniu odwoławczym, naruszając tym samym niewątpliwie przepis art. 10 k.p.a., w myśl którego organy administracji obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań.

Powyższy przepis, gwarantujący udział strony w postępowaniu administracyjnym, ma przede wszystkim na celu zapewnienie należytego wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy.

Z przedłożonych Sądowi akt administracyjnych sprawy, nie wynika, aby umożliwiono skarżącej wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów przed wydaniem decyzji tak przez organ I instancji, jak i przez organ II instancji.

W orzecznictwie sądowym wskazuje się, że poprzez udział w postępowaniu administracyjnym należy rozumieć udział stron w całym ciągu czynności tego postępowania. Przy tym, to nie strona winna wykazać dostateczną aktywność, aby zapewnić dla siebie czynny udział w postępowaniu, lecz stosownie do art. 10 § 1 k.p.a. taki obowiązek spoczywa na organach administracji publicznej. Zawarte w art. 10 § 1 k.p.a. sformułowanie – przed wydaniem decyzji – jednoznacznie wskazuje, że chodzi tu o ten moment postępowania, w którym organ administracji publicznej, po zakończeniu postępowania dowodowego, przechodzi do fazy podjęcia rozstrzygnięcia, dotyczy to zarówno postępowania przed organem pierwszej, jak i drugiej instancji (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 listopada 2008 r. sygn. akt I SA/Wa 1239/08, z dnia 18 grudnia 2009 r. sygn. akt V SA/Wa1153/09, z dnia 1 lipca 1999 r. IV SA 595/99 - LEX nr 47888).

Naruszenie w niniejszej sprawie tej zasady jest o tyle istotne, że z lektury akt sprawy wynika, że organ odwoławczy w ramach uzupełniającego postępowania (art.136 k.p.a.) pozyskał w dniu 23 kwietnia 2015r. oświadczenie pisemne prof.dr hab. Z. M. na okoliczność nie ubiegania się przez skarżącą o przedłużenie studiów, jak i faktu nie informowania przez skarżącą o urodzeniu dziecka.

W aktach administracyjnych znajduje się także oświadczenie pisemne W. D. – Specjalisty ds. Administracyjnych z dnia 23 kwietnia 2015r. na okoliczność informowania skarżącej m.innymi o możliwości skreślenia w/w ze studiów doktoranckich.

Również w aktach sprawy znajduje się pismo Kierownika Studiów Doktoranckich prof.dr hab. Z. M. z dnia 14 kwietnia 2015r., zatytułowane "Opinia", w którym stwierdza się m. innymi powołując się na wyjaśnienia skarżącej zawarte w odwołaniu, że skarżąca urlop macierzyński rozpoczęła od dnia 19 lutego 2014r., a więc pół roku od zakończenia studiów doktoranckich, stąd , cyt.: "(...) Nie ma podstaw prawnych do przywrócenia na listę doktorantów i kontynuacji zakończonych już studiów doktoranckich".

Zważyć przy tym należy, że w orzecznictwie powszechnie zostało przyjęte, że obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest pouczenie strony o prawie zapoznania się z aktami i złożenia końcowego oświadczenia.

Brak w aktach sprawy końcowego oświadczenia skarżącej oraz dowodu, że organ prowadzący postępowanie pouczył stronę o przysługującym jej prawie, uzasadnia wniosek, że organ prowadzący postępowanie naruszył nie tylko obowiązek ustalony w art. 10 § 1 k.p.a., lecz także przepis art.81 k.p.a., w myśl którego, okoliczność faktyczna może być uznana zza udowodnioną, jeżeli strona miała możliwość wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów.

Kategoryczne sformułowanie cytowanego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że zachowanie określonych w nim wymagań, niezależnie od wagi i treści przeprowadzonego dowodu, jest bezwzględnym obowiązkiem organu administracji, którego niewykonanie stanowi naruszenie przepisów o postępowaniu administracyjnym, mające istotny wpływ na wynik sprawy.

Podkreślić należy, że realizacją zasady ogólnej czynnego udziału strony w postępowaniu jest wprowadzenie warunku, od spełnienia którego uzależnione jest uznanie przez organ okoliczności faktycznej za udowodnioną. Warunkiem tym jest stworzenie przez organ przesłanek realizacji przez stronę prawa do wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów. Przeprowadzenie dowodu dopiero wtedy czyni wiarygodną okoliczność faktyczną, gdy strona mogła się wypowiedzieć co do dowodu, co zaś nie miało miejsca w niniejszej sprawie.

Sąd w pełni podziela prezentowane w orzecznictwie stanowisko, zgodnie z którym, prawu strony do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów towarzyszy także obowiązek wstrzymania się organu od wydania decyzji do czasu złożenia tego oświadczenia w wyznaczonym terminie.

Skoro, jak to Sąd już wyżej zauważył, w aktach administracyjnych niniejszej sprawy brak jest dowodu, że przed wydaniem decyzji organ umożliwił skarżącej wypowiedzenie się co do zebranych dowodów (wyjaśnień), jak i nie wynika, by w sprawie zachowany był przez organ tryb ustalony przepisem art.79 § 1 k.p.a., zwłaszcza, że strona ma prawo brać udział w przeprowadzaniu dowodu, może zadawać pytania, jak i składać wnioski (art.79 § 2 k.p.a.), to podniesiony w skardze zarzut naruszenia przez organ przepisów postępowania administracyjnego, uznać należy za w pełni zasadny.

W konsekwencji, niespełnienie tych wymagań skutkuje tym, że Sąd, nie będąc w stanie wyjaśnić nasuwających się wątpliwości, nie może uznać za udowodnione okoliczności, na które powołuje się organ, a które to okoliczności są kluczowe w niniejszej sprawie.

Podsumowując dotychczasowe rozważania wskazać należy, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem w/w przepisów postępowania, mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podkreślić przy tym należy, że przedłożona w niniejszej sprawie odpowiedź na skargę, nie może konwalidować braków skarżonej decyzji z tego przede wszystkim względu, że nie jest ona częścią decyzji, lecz służy jedynie prezentowaniu stanowiska organu odwoławczego względem skargi.

Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję Rektora [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Studiów Doktoranckich Wydziału [...] z dnia [...] marca 2015 r.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Jednocześnie Sąd pragnie zauważyć, że z uwagi na przedstawione wyżej przyczyny uchylenia wydanych w sprawie decyzji, przedwczesne byłoby odnoszenie się przez Sąd do pozostałych zarzutów skargi.

Ponownie rozpoznając sprawę organy zobowiązane są do rozpatrzenia sprawy w całokształcie, uwzględniając powyższą ocenę Sądu, wraz z koniecznością uzasadniania decyzji zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a., a więc między innymi odnosząc się do wszelkich zarzutów, żądań i argumentów skarżącej, przy równoczesnym rzetelnym odzwierciedleniu stanu faktycznego sprawy. Z uzasadnienia takiej decyzji powinno wynikać, że wszelkie okoliczności istotne dla sprawy zostały rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją.

H.B.17.03.2016 r.