Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 799/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-06-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 200, art. 205
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 59 ust. 3, art. 48 ust. 1
journal: Dz.U. 1982 nr 40 poz 268
law: Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.
article: art. 16 § 1, art. 156 § 1 pkt 1-7, art. 156 § 2, art. 113 § 1
journal: Dz.U. 1960 nr 30 poz 168
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
article: art. 160
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Wójcik, Sędziowie sędzia WSA Kaja Angerman, asesor WSA Agnieszka Wąsikowska (spr.), Protokolant sekr. sąd. Marek Lubasiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2019 r. sprawy ze skargi [...] Sp. z o.o. S.k. z siedzibą w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej [...] Sp. z o.o. s.k. z siedzibą w [...] kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lutego 2019 r., nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. po rozpatrzeniu wniosku B. J. o ponowne rozpatrzenie sprawy:

- uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2015 r. znak: [...],

- stwierdził nieważność decyzji Naczelnika Miasta i Gminy S. z dnia [...] sierpnia 1983 r. znak: [...].

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że Naczelnik Miasta i Gminy S. decyzją z dnia [...] listopada 1978 r., znak [...], wydaną na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) orzekł o przejęciu od H. i K. małż. S. na własność Państwa gospodarstwa rolnego o pow. 2,82 ha, składającego się z nieruchomości oznaczonej jako działki ewidencyjne o numerach: [...], [...], [...], [...] i [...], położonej w S., stanowiącej według decyzji własność H. i K. małż. S..

Decyzją z dnia [...] sierpnia 1983 r. znak: [...], która jest objęta wnioskiem w niniejszej sprawie, wydaną na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268), Naczelnik Miasta i Gminy S. orzekł o przejęciu na rzecz Państwa kolejnej nieruchomości H. S., tj. działki ewidencyjnej nr [...] o pow. 0,3482 ha, położonej w S.. Organ wyjaśnił, że okazało się bowiem, że wcześniejsze przejęcie gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa nastąpiło z pominięciem tego gruntu.

Po rozpatrzeniu wniosku H. S., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 r. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta i Gminy S. z dnia [...] sierpnia 1983 r. wskazując, że przejęcie działki na rzecz Skarbu Państwa było prawidłowe.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy B. J., wskazał że: przejście prawa własności gruntu na rzecz Państwa nastąpiło bez udziału spadkobierców K. S. - małżonka H. S., córka H. S. – M. M. posiadała kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa, Minister rozpatrując sprawę powinien rozważyć kwestię nieodwracalnych skutków prawnych.

Minister rozpatrując niniejszą sprawę decyzją wskazaną na wstępie uznał stanowisko organu I instancji za nieprawidłowe i uchylił zaskarżoną decyzję i stwierdził nieważność decyzji Naczelnika Miasta i Gminy S. z dnia [...] sierpnia 1983 r. znak: [...].

Organ odwoławczy w pierwszej kolejności powołał podstawę prawną decyzji z dnia 12 sierpnia 1983 r., tj. art. 51 w związku z art. 2 pkt. 4 i 7 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. z 1982 r. Nr 40 poz. 268). Wskazał przy tym, że z przepisów tej ustawy wynika, że przesłankami przejęcia gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa były:

1) złożenie przez rolnika będącego właścicielem gospodarstwa rolnego stosownego wniosku,

2) brak następcy lub gdy następca nie spełniał warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia a także gdy następca został uznany przez sąd za niegodnego przejęcia gospodarstwa,

3) powierzchnia użytków rolnych przejmowanego gospodarstwa przekraczała 0,5 ha.

Organ zwrócił też uwagę, że w aktach sprawy znajduje się pismo H. S. z dnia [...] czerwca 1983 r. skierowane do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w S., zawierające prośbę o przejęcie działki nr [...].

Dalej Organ wskazał, że zgodnie z art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 12 sierpnia 1983 r., następcami rolnika mogli być zstępni, małżonkowie zstępnych, przysposobieni, małżonkowie przysposobionych, rodzeństwo, małżonkowie zstępnych rodzeństwa oraz pasierbowie i wychowankowie rolnika. Następca rolnika powinien był spełniać warunki wymagane dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności, określone w przepisach Kodeksu cywilnego, a ponadto nie mógł przekroczyć 55 lat oraz nie mógł być inwalidą I lub II grupy albo III grupy, całkowicie niezdolnym do pracy w gospodarstwie rolnym. Stosownie do art. 160 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ze zm.) własność nieruchomości rolnej lub jej części mogła być przeniesiona na rzecz osoby fizycznej tylko wtedy gdy nabywca:

1) stale pracował w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo

2) miał kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Minister wskazał, że z akt sprawy wynika, że M. M. - córka H. i K. S. w dniu wydania decyzji Naczelnika Miasta i Gminy S. spełniała warunki do przejęcia gospodarstwa rolnego. Dnia [...] lutego 1980 r. ukończyła bowiem Zasadniczą Szkołę Zawodową dla Pracujących Nr [...] przy Zespole Szkół Rolniczych w [...], czyli ukończyła szkołę rolniczą w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz.U z 1983, Nr 19, poz. 86 ze zm.). Dodatkowo w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek oświadczenia M. M., że odmówiła przejęcia nieruchomości, a także orzeczenia sądu, uznającego M. M. za niegodną przejęcia gospodarstwa. M. M. należało uznać zatem za następczynię H. S. w rozumieniu ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

Przekazaniu na własność Państwa podlegało gospodarstwo rolne. W świetle obowiązujących ówcześnie przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, niezbędnym warunkiem uznania nieruchomości rolnej jako gospodarstwo rolne był wymóg posiadania przez nią powierzchni przekraczającej 0,5 ha. Tymczasem powierzchnia nieruchomości przekazanej decyzją Naczelnika Miasta S. 0,3482 ha nie pozwala na uznanie jej za nieruchomość rolną w rozumieniu ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

Poza tym Minister wskazał, że badana decyzja Naczelnika Miasta i Gminy S. z dnia [...] listopada 1978 r., nie wywołała nieodwracalnych skutków prawnych. Ewentualne późniejsze przekształcenia własnościowe nie są bowiem bezpośrednimi skutkami decyzji (skutkiem tym jest bowiem wyłącznie utrata prawa własności przez dotychczasowych właścicieli nieruchomości oraz nabycie tego prawa przez Skarb Państwa). Zatem późniejsze losy prawne tej nieruchomości, a mianowicie przekazanie Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa decyzją Wojewody K. z dnia [...] sierpnia 1996 r. znak: [...], a następnie nabycie gruntów aktami notarialnymi przez spółkę [...] sp. z o.o. oraz spółkę [...] sp. z o.o. sp. k. (zgodnie z treścią ksiąg wieczystych nr [...] oraz nr [...]) nie mogą być oceniane jako skutki prawne zaskarżonej decyzji. Skutki takie zaistniały bowiem w oderwaniu od zakresu i skutków omawianej decyzji. Organ na poparcie swojej argumentacji powołał się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 maja 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 420/12.

Osiedle [...] Sp. z o.o. Sp. k. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję Ministra z [...] lutego 2019 r.

Spółka zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1) naruszenie przepisów postępowania, tj.:

a) art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a., poprzez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (pominięcie szeregu dokumentów) i brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a na skutek tego poczynienie błędnych ustaleń stanowiących podstawę faktyczną decyzji, w szczególności aa) pominięcie okoliczności, że gospodarstwo rolne stanowiące z mocy prawa od [...] listopada 1971 r. - własność H. S. oraz K. S. zostało w całości przejęte na rzecz Skarbu Państwa decyzją Naczelnika Miasta i Gminy S. z dnia [...] listopada 1978 r., a jedynie omyłkowo nie wymieniono w decyzji działki nr [...], która jednakże (bezspornie) stanowiła również składnik gospodarstwa rolnego, ab) brak ustalenia co składało się na gospodarstwo rolne H. S. i K. S. w dniu wydania decyzji z [...] listopada 1978 r. a w konsekwencji pominięcie, że przedmiotowa działka nr [...] stanowiła własność Skarbu Państwa przed wydaniem decyzji z [...] sierpnia 1983 r.; ac) pominięcie okoliczności, że H. S. posiadała wyłącznie jedno gospodarstwo rolne (wraz z K. S.) i to gospodarstwo rolne zostało przejęte w 1978 r.; ad) przyjęcie, że decyzja nie wywołała nieodwracalnych skutków prawnych w sytuacji gdy nieruchomość zmieniała właściciela w obrocie cywilnoprawnym na podstawie odpłatnych umów sprzedaży;

b) art. 107 § 1 k.p.a. poprzez ba) brak wskazania podstawy prawnej decyzji w zakresie stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta i Gminy S. z dnia [...] sierpnia 1983 r. znak [...] (brak wskazania na jakiej podstawie prawnej organ uznał, że decyzja jest nieważna, jak również brak wskazania przepisu prawa, który ewentualnie mogłaby naruszać), bb) brak uzasadnienia prawnego decyzji odnośnie stwierdzenia nieważności co uniemożliwia kontrolę decyzji,

c) art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez przyjęcie, że decyzja Naczelnika Miasta i Gminy S. z dnia [...] sierpnia 1983 r. znak [...] rażąco narusza prawo.

2. naruszenie prawa materialnego, a to art. 45 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U nr 32 poz. 140 z późn. zm.) w zw. z art. § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. nr 45 poz. 304 ze zm.) poprzez jego pominięcie i brak ustalenia, że przejęciu podlega nie nieruchomość rolna, a całe gospodarstwo rolne, a zatem skoro działka nr [...] wchodziła w skład gospodarstwa rolnego nabytego przez H. S. i K. S. z mocy prawa dnia [...] listopada 1971 r. to decyzja o przejęciu gospodarstwa rolnego z [...] listopada 1978 r. obejmowała również tą działkę (co zresztą wynika z jej treści i opisu powierzchni).

3. z ostrożności, na wypadek nieuwzględnienia ww. zarzutów (pkt 1 i 2), zaskarżonej decyzji zarzucam naruszenie przepisów:

a) art. 156 § 2 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i stwierdzenie nieważności decyzji w sytuacji gdy wywołała nieodwracalne skutki prawne, albowiem zmieniła kilkakrotnie właściciela na podstawie czynności cywilnoprawnych,

b) art. 158 § 1 k.p.a. poprzez brak wydania decyzji stwierdzającej wydanie decyzji z dnia [...] sierpnia 1983 r. z rażącym naruszeniem prawa w sytuacji gdy decyzja ta wywołała nieodwracalne skutki prawne.

Wobec powyższego Spółka wniosła o:

1. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i umorzenie postępowania (względnie przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia),

2. zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

W uzasadnieniu Skarżąca powołując się na art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. nr 27, poz. 250 ze zm.) wskazała, że decyzja - akt własności ziemi (AWZ) - jedynie stwierdza w sposób deklaratoryjny, że w dniu 4 listopada 1971 r. tj. wejścia w życie ww. ustawy określone osoby stały się właścicielami nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego. Zasadniczy błąd (błąd pierwotny) i uchybienie skarżonej decyzji wynika głównie z braku dostrzeżenia, że H. S. nabyła wraz z K. S. nieruchomości z mocy samego prawa i to 4 listopada 1971 r., a nie na skutek decyzji AWZ.

Spółka zwróciła uwagę, że kluczowym do wyjaśnienia - co organ pominął - jest kwestia składu gospodarstwa rolnego przejętego przez Skarb Państwa na podstawie decyzji z [...] listopada 1978 r. i wyjaśnienie, czy w skład tego gospodarstwa wchodziła działka numer [...]. H. S. nie posiadała dwóch gospodarstw rolnych, a jedynie to jedno przekazane w 1978 r. co wprost potwierdzała i co wynika z przepisów prawa. Należy również dostrzec, że AWZ z 1982 r. jedynie potwierdziło, że działka [...] wchodziła w 1978 r. w skład przejmowanego gospodarstwa rolnego.

W tym stanie rzeczy należy wskazać następujące fakty i dowody pominięte przez Ministra, a które składają się w oczywistą i logiczną całość:

W ocenie Spółki H. S. i K. S. nabyli z mocy prawa z dniem 4 listopada 1971 r. działki nr [...], [...], [...], [...], [...], [...] o powierzchni łącznej 2,8226 ha, co potwierdzili przesłuchani w toku postępowania świadkowie.

W konsekwencji została wydana decyzja deklaratoryjna AWZ z [...].11.1978 r. zgodnie z treścią której H. S. oraz K. S. stali się z mocy samego prawa właścicielami nieruchomości rolnych działek nr [...], [...], [...], [...], [...] o powierzchni - co bardzo istotne - 2,8226 ha. Decyzja w treści nie wymieniła - omyłkowo wbrew wnioskowi i protokołowi - działki nr [...] co jednak nie ma znaczenia albowiem to nie decyzja przyznaje prawo własności ale jedynie potwierdza stan prawny (ale go nie zmienia). Stan prawny był natomiast taki, że działka [...] została nabyta już [...].11.1971 r. Następnie dnia [...] listopada 1978 r. Naczelnik Miasta i Gminy S. wydał decyzję, na podstawie której przejął na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwo rolne (jak podkreślano przejęciu podlegały nie nieruchomości rolne, ale całe gospodarstwo rolne), a zatem również działkę [...], skoro wchodziła w jego skład.

W uzasadnieniu Spółka zwróciła uwagę, że w dniu [...] czerwca 1983 r. H. S. wystąpiła do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w S. z wnioskiem o przejęcie działki (co jednak było bezprzedmiotowym bo działka już była przejęta jako część gospodarstwa rolnego). Co bardzo istotne - w notatce służbowej na tym piśmie pod którą podpisała się H. S. wskazano wprost, że w "w momencie przekazywania (tj. w 1978 r.) ob. H. S. myślała, że przejęciu ulegnie całe posiadane gospodarstwo w związku z powyższym nie wnosiła reklamacji." Co więcej w toku postępowania w sprawie przejęcia [...] sierpnia 1983 r. H. S. złożyła oświadczenie, że działka [...] nie jest użytkowana od dnia przekazania gospodarstwa na Skarb Państwa - zatem w skład tego przekazanego gospodarstwa musiała wchodzić. Strona była przekonana, że działka [...] została przejęta w 1978 r. Co więcej po wydaniu AWZ z [...] marca 1982 r. nadal H. S. była przekonana, że działka [...] została przejęta w 1978 r. i nie jest jej właścicielką (zapewne uznając, że uzupełniony został jedynie dokument AWZ), a dopiero na skutek otrzymania nakazu płatniczego na podatek gruntowy wystąpiła z wnioskiem o przejęcie dodatkowo tej działki (co jednak wydawało się zbędne wobec faktu, że została już przejęta). Ponownie w decyzji z [...] sierpnia 1983 r. wprost wskazano, że działka [...] wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przejętego w 1978 r.

W ocenie Spółki skarżona decyzja w istocie nie stanowi samodzielnej, niezależnej decyzji od decyzji z 1978 r. albowiem H. S. i K. S. posiadali wyłącznie jedno gospodarstwo rolne jako zorganizowaną całość gospodarczą. Jedynie na skutek uprzedniej oczywistej omyłki pisarskiej wydano decyzję w 1983 r., która w istocie stanowiła zatem uzupełnienie poprzedniej decyzji, stanowiąc dokument mogący stanowić podstawę ujawnienia w księdze wieczystej czy w innych urzędach (wnioskodawczyni chodziło o dokument pozwalający na uniknięcie konieczności zapłaty podatku gruntowego - co wynika z okoliczności), albowiem wskazujący konkretny numer działki. Gospodarstwo rolne (a zatem stanowiąca jego część działka nr [...]) zostało bowiem przejęte już w 1978 r., co potwierdza chociażby treść tej decyzji (łączna powierzchnia) oraz wszystkie dokumenty poprzedzające jej wydanie.

Mając na uwadze powyższe należy uznać, że skoro działka [...] została przejęta już w 1978 r. to na tą datę winno się oceniać przesłanki przejęcia - powierzchnia gospodarstwa rolnego wynosiła 2,8226 ha (a zatem powyżej 0,5 ha), zaś M. M. nie posiadała kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego. W tym stanie rzeczy nie doszło do naruszenia prawa.

Istotnym w okolicznościach niniejszej sprawy są okoliczności, że H. S. domagała się przejęcia na rzecz Skarbu Państwa i nikt tego nie kwestionował. Nikt nie kwestionował również przejęcia już po 1990 r. kiedy zwrócono działkę [...] zabudowaną domem.

Nie sposób dopatrywać się tym samym rażącego naruszenia prawa w decyzji, która w istocie miała na celu uporządkowanie istniejącego stanu rzeczy.

W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważy , co następuje:

Kontrolowana decyzja została wydana w nadzwyczajnym trybie postępowania administracyjnego, jakim jest postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. Tryb ten stanowi wyjątek od zasady trwałości decyzji administracyjnych, ustanowionej w art. 16 § 1 k.p.a. oraz ma na celu ustalenie, czy decyzja obarczona jest kwalifikowaną wadą prawną określoną w art. 156 § 1 pkt 1-7 k.p.a., powodującą konieczność wyeliminowania orzeczenia z obrotu prawnego.

W pierwszej kolejności wyjaśnić trzeba, że postępowanie prowadzone w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji, ma ograniczony zakres, gdyż w jego trakcie nie następuje ponowne merytoryczne rozpoznawanie sprawy. Tryb nadzwyczajny ma na celu weryfikację rozstrzygnięcia tylko z punktu widzenia ściśle określonych przesłanek, które wymienia art. 156 § 1 pkt 1-7 k.p.a. Przypadki te dotyczą zaś tylko takich sytuacji, gdy decyzja administracyjna jest obarczona tak poważną wadliwością, że jej trwałość i związana z tym pewność porządku prawnego musi ustąpić wymaganiom płynącym z zasady praworządności. Stwierdzenie nieważności decyzji oznacza, iż weryfikowana decyzja jest dotknięta ciężką wadliwością od chwili jej wydania (por. J. Borkowski [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck Warszawa 1996, s. 699).

Organ administracji publicznej orzekający w trybie nieważnościowym posiada jedynie uprawnienia kasacyjne tzn. rozstrzyga tylko i wyłącznie w kwestii istnienia bądź nieistnienia - w dacie wydania kontrolowanej w trybie stwierdzenia nieważności decyzji - przesłanek z art. 156 § 1 k.p.a., nie rozstrzyga zaś o istocie sprawy będącej przedmiotem postępowania prowadzonego w trybie zwykłym. W ramach tego postępowania dokonywana jest wyłącznie ocena danej decyzji pod kątem jej kwalifikowanej niezgodności z prawem, co sprawia, że w badanej sprawie kontrola ta mogła ograniczać się jedynie do oceny, czy decyzja z dnia [...] sierpnia 1983 r. o orzekająca o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego, rażąco naruszyła przepisy prawa.

Kodeks postępowania administracyjnego nie zawiera legalnej definicji "rażącego naruszenia prawa", chociaż jest to jedna z przesłanek do stwierdzenia nieważności decyzji, wymieniona w powołanym art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Treść tego pojęcia ukształtowana została przez orzecznictwo i doktrynę. W piśmiennictwie podkreśla się, że z rażącym naruszeniem prawa mamy do czynienia wtedy, gdy treść decyzji jest jednoznacznie sprzeczna z treścią określonego przepisu prawa i gdy rodzaj tego naruszenia powoduje, iż decyzja taka nie może być akceptowana jako rozstrzygnięcie wydane przez organy praworządnego państwa (zobacz: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wyd. C.H. BECK, Warszawa 2006, str. 743).

W orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że o rażącym naruszeniu prawa można mówić wówczas, gdy naruszenie prawa jest oczywiste, co oznacza, iż istnieje sprzeczność między treścią rozstrzygnięcia a przepisem stanowiącym jego podstawę prawną, czyli decyzja wydana została wbrew nakazowi lub zakazowi ustanowionym w powyższym przepisie, wbrew przesłankom określonym w przepisie, gdy naruszony przepis może być stosowany w bezpośrednim rozumieniu, nie wymaga wykładni, nie jest ocenny (treść decyzji pozostaje w sprzeczności z treścią przepisu poprzez proste ich zestawienie z sobą) oraz gdy skutki wywołane przez decyzję (dla strony oraz społeczne, gospodarcze), nie są możliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności (wystąpienie tych skutków powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa). W tym miejscu można odwołać się do przykładów podanych w orzecznictwie, gdzie wskazuje się, że traktowanie naruszenia prawa jako rażące może mieć miejsce tylko wyjątkowo – gdy jego wada jest znacznie większa niż stabilność ostatecznej decyzji, gdy treść decyzji stanowi zaprzeczenie stanu prawnego sprawy – obowiązującej regulacji prawnej (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 lipca 1996 r., II SA 1621/91, z 31 stycznia 1994 r., II SA 771/93, z 13 czerwca 2008 r., II OSK 387/07, z 8 kwietnia 2008 r., II OSK 368/07 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 października 1987 r., II CRN 314/87 i z dnia 16 lutego 1994 r., III ARN 1/94).

Istota niniejszej sprawy sprowadza się zatem do kwestii, czy zasadnie Minister w zaskarżonej decyzji uznał, że decyzja Naczelnika Miasta i Gminy S. z [...] sierpnia 1983 r., znak [...] o przejęciu gospodarstwa rolnego została wydana z rażącym naruszenie prawa i w związku z tym stwierdził jej nieważność.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że decyzja z [...] sierpnia 1983 r. została wydana na podstawie art. 59 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. z 1982 r. Nr 40 poz. 268). Zgodnie z tym przepisem przekazanie gospodarstwa rolnego Państwu następuje w drodze decyzji terenowego organu administracji państwowej stopnia podstawowego. Z przepisów tej ustawy wynika, że przesłankami przejęcia gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa były:

1) złożenie przez rolnika będącego właścicielem gospodarstwa rolnego stosownego wniosku (art. 2 pkt 7 ustawy),

2) brak następcy lub gdy następca nie spełniał warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia a także gdy następca został uznany przez sąd za niegodnego przejęcia gospodarstwa (art. 51 ustawy),

3) powierzchnia użytków rolnych przejmowanego gospodarstwa przekraczała 1 ha (art. 2 pkt 4 ustawy).

Zgodnie z art. 48 ust. 1 ustawy następcami rolnika mogli być zstępni, małżonkowie zstępnych, przysposobieni, małżonkowie przysposobionych, rodzeństwo, małżonkowie zstępnych rodzeństwa oraz pasierbowie i wychowankowie rolnika. Następca rolnika powinien był spełniać warunki wymagane dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności, określone w przepisach Kodeksu cywilnego, a ponadto nie mógł przekroczyć 55 lat oraz nie mógł być inwalidą I lub II grupy albo III grupy, całkowicie niezdolnym do pracy w gospodarstwie rolnym. Stosownie do art. 160 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ze zm.) własność nieruchomości rolnej lub jej części mogła być przeniesiona na rzecz osoby fizycznej tylko wtedy gdy nabywca:

1) stale pracował w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej albo

2) miał kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz.U z 1983, Nr 19, poz. 86 ze zm.) za kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego uważało się ukończenie szkoły rolniczej, przysposobienia rolniczego lub uzyskanie tytułu kwalifikacyjnego w zawodach rolniczych.

W ocenie Sądu decyzja z 1983 r. została wydana z rażącym naruszeniem prawa z uwagi na fakt – jak to zasadnie wskazał organ niedopuszczalne było przekazanie na własność Państwa gospodarstwa rolnego o powierzchni 0,3382 ha, jak i okoliczność, że z akt sprawy nie wynika, że córka, która miała kwalifikacje do przejęcia gospodarstwa, odmówiła przyjęcia gospodarstwa, jak i to, że organ w tej kwestii w ogóle się do niej zwracał. Należy wskazać, że w aktach sprawy – do czego Spółka się nie odniosła – znajduje się Świadectwo – M. M. - ukończenia Zasadniczej Szkoły Zawodowej dla Pracujących przy Zespole Szkół Rolniczych w [...] z [...] czerwca 1983 r. Poza tym w piśmie Ministra Rolnictwa i Rozwoju z dnia [...] stycznia 2016 r. potwierdzono, że ww. świadectwo jest świadectwem ukończenia szkoły rolniczej w rozumieniu § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. Minister wyjaśnił, że świadectwo takie jest równorzędne ze świadectwem ukończenia szkoły rolniczej w zawodzie rolnik w systemie dziennym, wieczorowym i zaocznym. Należy przy tym wskazać, że samo złożenie przez rolnika stosownego wniosku nie stanowiło wystarczającej przesłanki do przejęcia gospodarstwa na własność Państwa, gdyż takie przejęcie było dopuszczalne wyłącznie wówczas, jeżeli rolnik nie posiadał następców albo gdy oni odmówili jego przejęcia. A jak wynika z akt sprawy H. S. następcę prawnego miała i spełniania ona przesłanki do przejęcia gospodarstwa i nie ma potwierdzenia, że odmówiła jego przyjęcia. Poza tym w rozstrzygnięciu decyzji z 1983 r. wskazano jedynie jedną działkę nr [...], o powierzchni 0,3482 ha. Wielkość tej działki nie pozwalała na uznanie jej za nieruchomość rolną w rozumieniu ustawy z 14 grudnia 1982 r., która mogła zostać przejęta przez Państwo.

Powyższe uchybienia są tak istotne, że w ich wyniku powstają skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności, a w konsekwencji stanowią podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego.

Pomimo wskazanych prawidłowych ustaleń, wskazać jednak należy, że w ocenie Sądu Minister rozpoznając ponownie sprawę, dokonał błędnej wykładni pojęcia nieodwracalnych skutków prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 k.p.a.

W ocenie Sądu w części wskazanej przez organ decyzja z 1983 r. wywołała nieodwracalne skutki prawne z uwagi na późniejsze losy prawne nieruchomości, a mianowicie przekazanie Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa decyzją Wojewody Krakowskiego z dnia 1 sierpnia 1996 r., a następnie nabycie gruntów aktami notarialnymi przez Spółkę [...] sp. z o.o. oraz Spółkę [...] sp. z o.o.

Sąd w tym zakresie zatem nie podzielił argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w powołanym tam wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Nie może, zdaniem Sądu, budzić bowiem wątpliwości, że odwrócenie zaistniałych w ich następstwie skutków w sferze prawa cywilnego pozostaje poza zasięgiem sprawczym organów administracji.

Zagadnienie nieodwracalności skutków prawnych decyzji administracyjnej w rozumieniu art. 156 § 2 k.p.a. było już wielokrotnie przedmiotem rozważań, zarówno Sądu Najwyższego, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Prezentowane poglądy wyrażane były w orzeczeniach dotyczących różnych przedmiotowo spraw. Podkreślić jednakże należy, że zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie w przeważający sposób opowiedziano się za powiązaniem pojęcia nieodwracalnego skutku prawnego z sytuacją, w której skutków decyzji organ administracji nie może odwrócić w ramach własnych kompetencji przez wydanie indywidualnego aktu administracyjnego (por. m.in.:, wyroki NSA z dnia 21 marca 2013 r. sygn. akt I OSK 1480/12, z dnia 5 czerwca 2012 r. sygn. akt II OSK 292/11, z dnia 26 października 2010 r. sygn. akt I OSK 63/10, z dnia 8 maja 2008 r. sygn. akt I OSK 739/07, z dnia 13 grudnia 2005 r. sygn. akt I OSK 444/05).

Mając na uwadze ustalenia faktyczne wskazane powyżej, należy podnieść, że jeśli obrót nieruchomościami poprzedzony był wydaniem decyzji administracyjnej, a decyzja obarczona jest wadą wymienioną w art. 156 § 1 k.p.a., zbycie nieruchomości na rzecz osoby trzeciej, stanowi przeszkodę do stwierdzenia nieważności decyzji. Tym samym nie możliwym jest stwierdzenie nieważności ww. decyzji tylko orzeczenie, że wydane ono zostało z naruszeniem prawa (wyrok NSA z 17 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 1690/16, CBOSA).

W związku z tym, że zaistniały w sprawie nieodwracalne skutki organ administracji powinien ograniczyć się do stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa, stosownie do dyspozycji tego przepisu, czego jak wynika z zaskarżonej decyzji nie uczył.

Odnosząc się do zarzutów skargi należy dodatkowo wyjaśnić, że nie można w stanie faktycznym niniejszej sprawy uznać za oczywistą omyłką ominięcie w rozstrzygnięciu decyzji numeru działki.

Wskazanie w decyzji administracyjnej konkretnej działki gruntu stanowi merytoryczny element tej decyzji. W orzecznictwie zwraca się uwagę, iż oznaczenie numeru działki stanowi istotny element rozstrzygnięcia, gdyż konkretyzuje dopuszczalność prowadzenia na tej nieruchomości określonych czynności prawnych i faktycznych. Nie można w decyzji numerów określających poszczególne działki, traktować jako cyfr, które nic nie znaczą. Numer działki jest desygnatem konkretnej powierzchni gruntu nieruchomości z wszelkimi tego konsekwencjami wynikającymi z przepisów prawa. Numer działki funkcjonuje w obrocie prawnym jako nazwa własna, określająca konkretną wielkość i ukształtowanie terenu z czym wiążą się konkretne prawa. Zatem, przykładowo, sprostowanie decyzji w trybie art. 113 § 1 k.p.a. nie może dotyczyć numeru działki, bowiem w takim zakresie nie podpada to pod pojęcie błędu czy omyłki w rozumieniu wskazanej wyżej normy (zob. wyrok NSA z dnia 9 stycznia 2008 r., OSK 1815/06, CBOSA).

Zdaniem Sądu w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy ewentualne (bo nie wskazuje na to też podstawa prawna) uznanie, że decyzja z 1983 r. stanowi jedynie sprostowanie decyzji z 1978 r., poprzez dopisanie numeru pominiętej jednej działki w sentencji decyzji nie może być kwalifikowane jako oczywista omyłka (także w rozumieniu art. 113 § 1 k.p.a.) (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 czerwca 2008 r., I SA/Wa 1910/07, wyrok NSA z dnia 24 września 2009 r., II OSK 1439/08, CBOSA). Merytoryczny błąd rozstrzygnięcia nie może być bowiem prostowany jako oczywista omyłka. Sprostowaniu w trybie art. 113 § 1 k.p.a. podlegają wyłącznie błędy i omyłki nieistotne.

Poza tym Sąd nie kwestionuje, że skarżąca miała tylko jedno gospodarstwo rolne. Jednak stanowisko to, nie przeczy ustaleniom, że sentencja decyzji z [...] listopada 1978 r. nie obejmowała działki nr [...]. Poza tym jak wynika ze stanu faktycznego sprawy Strona wystąpiła z wnioskiem o przejęcie działki [...] (nowy wniosek), bowiem była przekonana, iż na mocy decyzji z 1978 r. przejęta została ta nieruchomość przez Skarb Państwa (czyli to, że tak myślała, nie oznacza, że do tego doszło). Potwierdza to wniosek skarżącej zawarty w piśmie z [...] marca 1983 r., w którym dodatkowo podnosi, że "jeżeli jest to możliwe to bardzo proszę o przejęcie działki nr [...], a zwrócenie mi działki [...], na której stoją moje zabudowania". O tym, że prawnie nieruchomość nie została przejęta świadczy także fakt wystawienia nakazu płatniczego na podatek gruntowy z tytułu własności ww. działki wystawiany na Stronę. Sporządzane w toku postępowania notatki urzędników (z [...] lipca 1983 r. zamieszczone na wniosku) informujące Stronę o oczywistej omyłce również nie mogą stanowić przekonywującego argumentu, że prawnie i faktycznie działka ta został przejęta w 1978 r.

Sąd nie odnosi się do pozostałych kwestii podnoszonych w skardze, bowiem nie mają one wpływu na wynik sprawy. Jeszcze raz należy wytłumaczyć, że Sąd w niniejszym postępowaniu bada legalność jedynie decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdzającego nieważność decyzji z 1983 r. i po przeanalizowaniu akt sprawy uznał, że niedopuszczalnym było wydanie przez Naczelnika Miasta i Gminy orzeczenia w przedmiocie przejęcia gospodarstwa rolnego przez Państwo nieruchomości o powierzchni poniżej 1ha, jak i w sytuacji, gdy H. S. miała następcę prawnego, który spełniał wymogi do przejęcia tego gospodarstwa.

Należy wskazać, że kwestionowana decyzja z 1983 r. funkcjonuje jako odrębne orzeczenie z rozstrzygnięciem i własną podstawą prawną, nie może stanowić uzupełnienia decyzji 1978 r. Nie jest to decyzja wydana w trybie nadzwyczajnym (nie zmienia decyzji poprzedniej).

Wobec powyższych ustaleń, w ocenie Sądu, stanowisko Spółki zasługuje na uwzględnienie w części, tj. w zakresie w jakim zarzucono naruszenie przez Ministra art. 156 § 2 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i stwierdzenie nieważności decyzji w sytuacji gdy wywołała nieodwracalne skutki prawne, albowiem zmieniła kilkukrotnie właściciela na podstawie czynności cywilnoprawnych. W związku bowiem z zaistnieniem w sprawie nieodwracalnych skutków organ administracji powinien ograniczyć się do stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa, stosownie do dyspozycji tego przepisu, czego jak wynika z zaskarżonej decyzji nie uczył.

Z tych względów Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1032 ze zm.) -uchylił zaskarżoną decyzję. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 powyższej ustawy oraz § 14 ust. 1 pkt 1 li. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.). Na wysokość zasądzonej kwoty składają się: koszty sądowe (wpis 200 zł), wynagrodzenie adwokata (480 zł) oraz opłata od pełnomocnictwa (17 zł).