Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1763/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-12-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 134, art. 141, art.174, art. 176, art. 183 pat. 1, art. 186
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 13 par. 1
journal: Dz.U. 2012 poz 1015
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jednolity
article: art. 17, art. 28 ust. 3
journal: Dz.U. 1998 nr 137 poz 887
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz Sędzia NSA Zofia Przegalińska Sędzia del. WSA Mirosław Trzecki (spr.) Protokolant Mateusz Rogala po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej W. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w L. z dnia 24 maja 2013 r. sygn. akt I SA/Lu 38/13 w sprawie ze skargi W. D. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w L. wyrokiem z dnia 24 maja 2013 r. sygn. akt I SA/Lu 38/13 oddalił skargę W. D. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2011 rok. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Postanowieniem z dnia [...] listopada 2012 r., Dyrektor Izby Skarbowej w L., po rozpatrzeniu zażalenia W. D., utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. z dnia [...] października 2012 r. w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji składnika majątkowego.

Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Dyrektor Oddziału ZUS w L. przekazał Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w P. do egzekucyjnej realizacji tytuły wykonawcze obejmujące zaległości skarżącego w składkach na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych od marca 2000 r. do maja 2001 r.

Naczelnik Urzędu Skarbowego w P. dnia 1 czerwca 2012 r. dokonał zajęcia wierzytelności z tytułu nadpłaty podatku dochodowego za 2011 rok.

W dniu 2 lipca 2012 r. żona skarżącego, jako jego pełnomocnik, złożyła w Izbie Skarbowej w L. pismo, w którym na podstawie art. 13 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2012 r. poz. 1015 – dalej: "u.p.e.a.") wniosła o zwolnienie z egzekucji nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2011 rok.

Po przekazaniu powyższego wniosku, zgodnie z właściwością rzeczową, Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w P., organ I instancji, mając na względzie dyspozycję art. 13 § 1 u.p.e.a., pismem z dnia 11 lipca 2012 r. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. Inspektorat w P. o zajęcie stanowiska w sprawie wniosku zobowiązanego.

Postanowieniem z dnia [...] września 2012 r. ZUS nie wyraził zgody na zwolnienie spod egzekucji składnika majątkowego w postaci nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2011 r.

Następnie Naczelnik Urzędu Skarbowego w P. postanowieniem z dnia [...] października 2012 r. odmówił zwolnienia spod egzekucji powyższego składnika majątkowego, uzasadniając to tym, że zwolnienie spod egzekucji składnika majątkowego uzależnione jest od zgody wierzyciela, której w niniejszej sprawie brak.

Na skutek wniesionego zażalenia Dyrektor Izby Skarbowej w L., utrzymując w mocy zaskarżone postanowienie organu I instancji stwierdził, że w świetle regulacji art. 13 § 1 u.p.e.a. zwolnienie spod egzekucji określonych składników majątkowych należących do zobowiązanego, może nastąpić tylko w przypadku łącznego zaistnienia trzech ustawowo określonych, w tym przepisie przesłanek: złożenia przez zobowiązanego wniosku w powyższym zakresie, uzyskania na zwolnienie zgody wierzyciela oraz gdy za zwolnieniem przemawia ważny interes zobowiązanego.

Wyjaśnił również, że rozstrzygnięcia podejmowane przez organy egzekucyjne na podstawie art. 13 u.p.e.a. mieszczą się w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że ocena, czy w konkretnej sprawie występują okoliczności uzasadniające wyłączenie spod egzekucji określonego składnika majątkowego pozostawiona została swobodnemu uznaniu organu egzekucyjnego, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności mających wpływ na tę ocenę.

Organ odwoławczy przyjął, że skoro w przedmiotowej sprawie wierzyciel nie wyraził zgody na zwolnienie spod egzekucji nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2011 rok, to zaskarżone postanowienie organu I instancji jest zgodne z prawem, gdyż zwolnienie z egzekucji nadpłaty w podatku dochodowym wbrew stanowisku wierzyciela jest niedopuszczalne.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego W. D. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia organu I instancji.

Nie precyzując zarzutów naruszenia prawa skarżący, w uzasadnieniu skargi podniósł, że organ odwoławczy nie przeprowadził ponownego postępowania, nie wziął pod uwagę trudnej sytuacji materialnej rodziny skarżącego. W jego ocenie, nadpłata podatku powinna być przeznaczona na cele rodzinne - wydatki na dzieci, a nie na spłatę przedawnionych zobowiązań ich rodziców. Wskazał, że brak jest ostatecznej decyzji odmawiającej umorzenia zaległości wobec ZUS, a równocześnie jest już prowadzona skuteczna egzekucja z majątku skarżącego.

W jego ocenie, zarówno organ rentowy (wierzyciel) jak i organ egzekucyjny, powinien wziąć pod uwagę, że przedmiotowe zaległości są zaległościami ubezpieczonego, będącego równocześnie płatnikiem i co najmniej rozważyć możliwość zastosowania art. 28 ust.3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm. – dalej jako "u.su.s."), gdyż istnieją przesłanki do umorzenia zaległości wobec ZUS.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w L. wniósł o jej oddalenie.

W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.

Sąd stwierdził, że przedmiotem kontroli pod względem legalności jest rozstrzygnięcie w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji składnika majątku. Postępowanie w tym przedmiocie zostało zainicjowane przez skarżącego i wyznaczyło granice sprawy, w których rozstrzyga Sąd ( art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. – dalej: "p.p.s.a."). Dlatego też argumentacja dotycząca sytuacji majątkowej skarżącego i jej oceny przez organ egzekucyjny w kontekście możliwości zastosowania przez wierzyciela (ZUS) art. 28 ust.3a u.s.u.s. i umorzenia należności, pozostaje bez wpływu na wynik przedmiotowego postępowania oraz nie może być przedmiotem zarzutu skargi w tej sprawie.

Zgodnie z art. 13 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na ważny jego interes, może zwolnić z egzekucji określone składniki majątkowe zobowiązanego, jeżeli zobowiązany uzyskał na to zgodę wierzyciela. Wykładnia tego przepisu nie budzi wątpliwości. Z literalnego jego brzmienia wynika, że zwolnienie spod egzekucji określonych składników majątkowych należących do zobowiązanego może nastąpić tylko w przypadku łącznego zaistnienia trzech wskazanych w nim przesłanek, a mianowicie: wniosek zobowiązanego; ważny interes zobowiązanego; zgoda wierzyciela. Rację ma zatem Dyrektor Izby Skarbowej, gdy argumentuje, że konstrukcja zwolnienia z egzekucji składników majątkowych opiera się na tzw. "uznaniu administracyjnym". Oznacza to, że z jednej strony wypełnienie tych przesłanek nie zobowiązuje organu egzekucji do zastosowania zwolnienia, ale też nakłada na ten organ obowiązek szczególnie wnikliwego przeprowadzenia takiego postępowania. W przedmiotowej sprawie wierzycielem i organem egzekucyjnym są dwa odrębne podmioty, dlatego też prawidłowo Naczelnik Urzędu Skarbowego w P. przed rozpoznaniem wniosku skarżącego zwrócił się do wierzyciela o zajęcie stanowiska w sprawie. Poza sporem pozostaje, że zobowiązany zgody wierzyciela na zwolnienie spod egzekucji nadpłaty podatku dochodowego za 2011 rok nie uzyskał, co znalazło wyraz w postanowieniu z dnia [...] września 2012 r. W tych okolicznościach, w kontekście tylko już wskazanych normatywnych przesłanek, od kumulatywnego ziszczenia się których uzależnione jest zwolnienie spod egzekucji, brak jest podstaw prawnych, aby kwestionować zgodność z prawem zaskarżonego postanowienia. Brak zgody wierzyciela wyklucza bowiem możliwość uwzględnienia wniosku zobowiązanego, nawet gdyby organ egzekucyjny stwierdził, że ważny interes zobowiązanego za tym przemawia.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną w imieniu skarżącego złożył radca prawny J. P., zarzucając Sądowi:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art.13 § 1 u.p.e.a. w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., poprzez nie uznanie pojęcia "ważnego interesu" strony określonego w art. 17 u.s.u.s. i nie odniesienie się do ustaleń zawartych w decyzji ZUS,

2. naruszenie przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy:

- art. 134 § 1 p.p.s.a., poprzez brak rozstrzygnięcia w granicach sprawy – brak odniesienia się do zarzutów podniesionych w skardze przez W. D.,

- art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez pominięcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku odniesienia się do zarzutów podniesionych przez W. D.

Autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w L.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach i nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, a mianowicie sytuacje enumeratywnie wymienione w § 2 tego przepisu. Skargę kasacyjną, w granicach której operuje Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 174 p.p.s.a., można oprzeć na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Z powyższego wynika, że wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania.

W rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna oparta została na obydwu podstawach określonych w art. 174 p.p.s.a.

Nie stwierdzając zaistnienia w rozpoznawanej sprawie okoliczności objętych hipotezą normy prawnej z przepisu art. 183 § 1 i § 2 w związku z art. 186 p.p.s.a., w pierwszej kolejności odnieść się należy do zarzutów formułowanych w ramach podstawy kasacyjnej określonej w pkt 2 art. 174 p.p.s.a.

W punkcie wyjścia rozważyć należy kwestię naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Przywołany przepis ma charakter formalny i określa niezbędne elementy, jakie powinno zawierać uzasadnienie wyroku, a mianowicie: zwięzłe przedstawienie stanu sprawy; zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie; a jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać także wskazania co do dalszego postępowania.

Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić więc przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. zasadniczo w sytuacji, gdy nie zawiera stanowiska odnośnie stanu faktycznego przyjętego, jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia (tak: uchwała 7 sędziów NSA z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09), jak również, co jest nie mniej istotne, gdy sporządzone jest w sposób uniemożliwiający instancyjną kontrolę zaskarżonego wyroku (por. np.: wyrok NSA z dnia 12 października 2010 r., sygn. akt II OSK 1620/10; wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2012 r., sygn. akt I FSK 1002/11). Uchybieniem, nie pozostającym bez wpływu na rezultat kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia, jest bowiem uzasadnienie, w którym ocena o zgodności (bądź niezgodności) z prawem zaskarżonego aktu formułowana jest bez (gruntownego) odniesienia się do okoliczności konkretnego stanu faktycznego sprawy, albowiem w tego rodzaju sytuacji nie jest możliwe zrekonstruowanie przebiegu operacji logicznej, rezultatem której jest przyjęcie konkretnego kierunku interpretacji i zastosowania konkretnych przepisów prawa w okolicznościach konkretnego stanu faktycznego sprawy (por. np. wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2011 r., sygn. akt I GSK 685/09).

Uzasadnienie wyroku powinno zatem zawierać odniesienia do argumentów prezentowanych zarówno przez organ administracji, jak i skarżącego oraz wyjaśniać, dlaczego argumenty jednej ze stron uznaje za prawidłowe, a inne nie. Tylko tak przeprowadzona ocena stanu faktycznego sprawy pozwala stronom postępowania sądowego poznać sposób rozumowania i argumentacji sądu, a w dalszej perspektywie umożliwi dokonanie przez Naczelny Sąd Administracyjny oceny zarzutów zawartych w skardze kasacyjnej.

Według Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku Sądu I instancji wolne jest od wskazanych powyżej uchybień i wadliwości, w tym również takich, które uniemożliwiałyby jego kontrolę instancyjną. Nie ma więc podstaw, aby twierdzić, że nie realizuje ono w dostatecznym stopniu funkcji perswazyjnej, czy też funkcji kontroli trafności wydanego rozstrzygnięcia.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie elementy konstrukcyjne przewidziane w art. 141 § 4 p.p.s.a. W uzasadnieniu Sąd I instancji przedstawił bowiem opis tego, co działo się w sprawie w postępowaniu przed organami administracji publicznej oraz przedstawił stan faktyczny przyjęty za podstawę wyroku, wskazując z jakich przyczyn i na podstawie jakich przepisów zarzuty skargi nie zasługują na uwzględnienie, co umożliwia przeprowadzenie kontroli instancyjnej ustaleń Sądu w kwestionowanym zakresie. Argumentacja Sądu I instancji jest jasna, czytelna i wymowna.

Podkreślić należy, że o skuteczności zarzutu naruszenia przepisów postępowania, nie decyduje każde uchybienie, lecz tylko i wyłącznie takie, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przez "wpływ", o którym mowa na gruncie przywołanego przepisu rozumieć należy istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym w sprawie zaskarżonym orzeczeniem sądu administracyjnego I instancji, który to związek przyczynowy, jakkolwiek nie musi być realny, to jednak musi uzasadniać istnienie hipotetycznej możliwości odmiennego wyniku sprawy (por. wyrok NSA z 15 grudnia 2010 r., sygn. akt II FSK 1333/09). Wynikającym z przepisu art. 176 p.p.s.a. obowiązkiem strony wnoszącej skargę kasacyjną jest więc nie tylko wskazanie podstaw kasacyjnych, lecz również ich uzasadnienie, co w odniesieniu do zarzutu naruszenia przepisów postępowania powinno się wiązać z uprawdopodobnieniem istnienia wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy. Autor skargi kasacyjnej zobowiązany jest więc wykazać, że gdyby do zarzucanego naruszenia przepisów postępowania nie doszło, wyrok sądu administracyjnego I instancji byłby inny (por. wyrok NSA z 18 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GSK 315/11). Pomimo tego obowiązku w skardze kasacyjnej w żaden sposób nie zostało to wykazane.

Odnosząc się w dalszej kolejności do oceny zasadności zarzutu skargi kasacyjnej naruszenia art. 134 p.p.s.a., polegającego na braku odniesienia się do zarzutów skargi należy uznać go za całkowicie nieuzasadniony. Sąd I instancji na stronie 3 uzasadnienia zaskarżonego wyroku wyraził słuszny pogląd, że w przedmiotowej sprawie zarówno sytuacja majątkowa skarżącego, jak i kwestia umarzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne nie ma wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Stąd też nie zachodziła potrzeba rozważania przesłanek do umorzenia zaległości należności wierzyciela określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Zauważyć należy, że kwestia ta była przedmiotem odrębnego postępowania, w którym Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne ( decyzja z dnia [...] stycznia 2010r. utrzymana w mocy decyzją z dnia [.] kwietnia 2010r.). Na skutek skargi W. D. Wojewódzki Sąd Administracyjny w L. wyrokiem z dnia 5 października 2010r. wydanym w sprawie sygn. akt III SA/Lu 215/10 oddalił skargę w tym zakresie. Po wniesieniu skargi kasacyjnej przez skarżącego wyrokiem z dnia 23 lutego 2012r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną ( sygn. akt II GSK 43/11).

Wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej brak jest jakichkolwiek podstaw, aby zasadnie można było przyjąć, że Sąd I instancji naruszył art.13 § 1 u.p.e.a. w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. poprzez nie uznanie pojęcia "ważnego interesu" strony określonego w art. 17 u.s.u.s.

Na wstępie tej części rozważań należy zauważyć, ze zaskarżone postanowienie zostało wydane na podstawie art. 13 § 1 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym w chwili wydania ww. orzeczenia, zgodnie z którym organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na ważny jego interes, może zwolnić z egzekucji określone składniki majątkowe zobowiązanego, jeżeli zobowiązany uzyskał na to zgodę wierzyciela.

Z powołanej regulacji wynika, że zwolnienie spod egzekucji składników majątkowych należących do zobowiązanego może nastąpić wyłącznie w przypadku łącznego zaistnienia trzech przesłanek. Zobowiązany musi złożyć wniosek, uzyskać na zwolnienie zgodę wierzyciela i za zwolnieniem musi przemawiać ważny interes zobowiązanego. Pojęcie "ważny interes zobowiązanego" należy niewątpliwie do kategorii pojęć nieostrych i w każdej sprawie musi być rozpatrywane indywidualnie. Przy czym "ważnego interesu zobowiązanego" nie można utożsamiać z subiektywnym przekonaniem zobowiązanego o potrzebie zwolnienia określonych składników majątkowych z egzekucji W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że ów interes strony ma, w kontekście brzmienia art. 13 u.p.e.a., zawsze znaczenie drugorzędne wobec interesu wierzyciela w tym sensie, że od zgody wierzyciela jest w ogóle uzależniona możliwość uwzględnienia wniosku strony o zwolnienie danego składnika majątku spod egzekucji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2009 r. sygn.akt II FSK 789/08). Brak zgody wyklucza zatem możliwość pozytywnego uwzględnienia wniosku zobowiązanego, nawet gdyby organ egzekucyjny stwierdził, że ważny interes zobowiązanego za tym przemawia. Innymi słowy, najpierw zobowiązany powinien uzyskać zgodę wierzyciela, a dopiero wtedy organ egzekucyjny może pozytywnie rozpoznać wniosek zobowiązanego, jeżeli stwierdzi, że przemawia za tym ważny interes zobowiązanego.

Skoro w niniejszej sprawie wierzyciel nie wyraził zgody na zwolnienie spod egzekucji zajętej wierzytelności, wydając w tym przedmiocie stosowne postanowienie, to brak jest podstaw prawnych do badania innych okoliczności, w tym także "ważnego interesu" skarżącego. Zauważyć przy tym też należy, że wskazany w zarzucie kasacyjnym przepis art. 17 u.s.u.s. w ogóle nie odnosi się do ważnego interesu strony, a dotyczy obliczania i płacenia składek na ubezpieczenie społeczne.

W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.