Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2464/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-06-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną w części, w pozostałym zakresie odrzucono skargę kasaacyjną
Powołane przepisy: article: art 2 pkt 16, art 4 § 1, art 15 ust. 2 pkt 1, art 20 ust. 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1851
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - tekst jedn.
article: art 145 § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędzia NSA Mirosław Wincenciak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 24 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Łd 268/19 w sprawie ze skargi M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2019 r., nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego 1. oddala skargę kasacyjną w zakresie punktu 1 (pierwszego) zaskarżonego wyroku; 2. odrzuca skargę kasacyjną w zakresie punktu 2 (drugiego) zaskarżonego wyroku.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 24 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Łd 268/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, dalej również jako "WSA", po rozpoznaniu sprawy ze skargi M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], dalej jako "SKO" lub "Kolegium", z [...] stycznia 2019 r., nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] listopada 2018 r., znak [...] oraz przyznał zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.

Zdaniem WSA w przedmiotowej sprawie organy administracji nie wykazały ponad wszelką wątpliwość, że wskazana przesłanka dla przyznania świadczenia wychowawczego jaką jest miejsce zamieszkania dziecka uległa zmianie poprzez fakt okresowego pobytu syna skarżącego u swojej ciotki, co powoduje brak podstaw do uznania, że świadczenie wychowawcze było nienależnie pobrane. Sąd podkreślił, że wykonywanie władzy rodzicielskiej przysługiwało skarżącemu do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu rodzinnego z [...] czerwca 2018 r., zaś początkowo pobyt syna u jego siostry w [...] traktowany był jako okres próbny. WSA zaznaczył, że ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, aby już z chwilą wyjazdu syna skarżącego do [...] można było mówić o zamiarze jego stałego tam pobytu. WSA podniósł także kwestię pouczenia skarżącego, wskazując że co prawda we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz w decyzji przyznającej świadczenie skarżący został poinformowany o obowiązku zgłoszenia wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, co potwierdził własnoręcznym podpisem. Jednakże nie można z tego faktu wyprowadzić wniosku, że skarżący zapoznał się warunkami nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasadami ich ustalania, przyznawania i wypłacania, które zostały określone w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. WSA wskazał, że pouczenia nie zawierały choćby przykładowego wskazania, o jakiego rodzaju zmiany chodzi i jakiego rodzaju konsekwencje wynikają z niepowiadomienia organu o tych zmianach, zaakcentował przy tym, że skarżący nie tylko nie posiada wykształcenia prawniczego, ale także cierpi na chorobę [...], co może wpływać na kwestię właściwego zrozumienia tak ogólnie wskazanych pouczeń. WSA zaznaczył także, że skarżący mógł pozostawać w usprawiedliwionym przekonaniu, że do czasu prawomocnego zakończenia się sprawy przed sądem rodzinnym w przedmiocie pozbawienia władzy rodzicielskiej skarżącego nad synem, jest uprawniony do pobierania świadczenia wychowawczego – a to wskutek zasięgniętej porady prawnej. Zdaniem WSA, organy administracji nie zweryfikowały w sposób jednoznaczny, czy skarżący miał świadomość pobierania świadczenia w sposób nienależny. Ponadto nie ustalono, czy mimo rozłąki ojca z synem cel świadczenia wychowawczego został w niniejszej sprawie spełniony, tj. czy wypłacone świadczenie w całości przeznaczone było na pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło Kolegium, zaskarżając wyrok w całości, zarzuciło:

1. naruszenie prawa materialnego:

a) art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 4 ust 1 i w zw. z art. 2 pkt 16 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2017 r., poz. 1851 ze zm.), dalej jako "u.p.p.w.d.", poprzez naruszenie zasady proporcjonalności polegające na rozszerzeniu normy zawierającej legalną definicję rodziny w odniesieniu do przesłanki przedmiotowej i przyjęciu, iż sformułowanie "zamieszkujące wspólnie" należy interpretować jedynie w odniesieniu do wykładni tego pojęcia dokonywanej na gruncie prawa cywilnego w sytuacji, gdy jest to sprzeczne z celem na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze, który to cel określony został w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.;

b) art. 2 pkt 16 w zw. z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., poprzez błędną wykładnię, bowiem brak fizycznego przebywania dziecka wraz z rodzicem z uwagi na pobyt dziecka za granicą pod opieką innej osoby, bez względu na charakter tej rozłąki, uzasadnia odmowę przyznania prawa do świadczenia wychowawczego;

c) art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. poprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że pouczenie zawarte we wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego oraz w decyzji organu I instancji przyznającej świadczenie wychowawcze jest niewystarczające do uznania, iż M.K. był prawidłowo pouczony o sytuacjach skutkujących utratą prawa do świadczenia wychowawczego;

d) art. 20 ust. 1 w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. poprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że M.K. nie miał obowiązku powiadamiania organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia, bowiem o obowiązku tym nie został w sposób prawidłowy pouczony.

e) art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2107 ze zm.), dalej jako "p.u.s.a.", przez niewłaściwe zastosowanie, gdyż dokonano oceny dowolnej, która nie przystaje do stanu prawnego i zebranego materiału dowodowego i wykroczono poza granice określone tą normą, co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia zasady trójpodziału władzy poprzez zastąpienie ustawodawcy swoim orzecznictwem;

2. naruszenie przepisów postępowania:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), dalej jako "p.p.s.a.", przez błędne przyjęcie, że miało miejsce naruszenie norm prawa materialnego;

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., w związku z art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.) przez:

- błędne przyjęcie, że normy te zostały naruszone w stopniu uzasadniającym uchylenie decyzji ostatecznej, bowiem materiał dowodowy jest pełny i zebrany w sposób prawidłowy, a ponadto w toku postępowania o przyznanie świadczenia wychowawczego, jak i o uznanie go za nienależnie pobrane, organy administracji nie są władne ustalać stan zdrowia wnioskodawcy i uzależniać od tego treść wydanego rozstrzygnięcia;

- błędne przyjęcie że normy te zostały naruszone w stopniu uzasadniającym uchylenie decyzji ostatecznej, bowiem w aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dowodów świadczących o tym, że M.K. miał problem ze zrozumieniem podpisanego pouczenia;

c) art. 141 § 4 w związku z art. 153 p.p.s.a. przez niepełne przedstawienie stanu sprawy, niespójność wskazań i oceny prawnej oraz brak wskazań co do dalszego prowadzenia postępowania.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, w przypadku zaś, gdyby wniosek powyższy nie zasługiwał na uwzględnienie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy WSA w Łodzi do ponownego rozpatrzenia. Ponadto wniósł o "orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego" oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ wskazał, że sądy administracyjne, sprawując wymiar sprawiedliwości, podlegają Konstytucji i ustawom i nie dysponują uprawnieniem do rozstrzygania o przynależności określonych przepisów do systemu prawnego. Jego zdaniem w przedmiotowej sprawie WSA przypisał sobie kompetencje prawotwórcze naruszając jednocześnie konstytucyjną zasadę proporcjonalności. Dalej podniósł, że wyznacznikiem uzyskania prawa do przedmiotowego świadczenia przez podmioty uprawnione jest sprawowanie przez nie opieki, utożsamiane z wychowaniem małoletniego dziecka, a w konsekwencji wspólne zamieszkiwanie zgodnie z art. 2 pkt 16 u.p.p.w.d. W ocenie SKO taką interpretację potwierdza również treść art. 22 u.p.p.w.d. Zdaniem organu odczytując z ustawy przesłanki przyznania świadczenia wychowawczego, WSA nadał niewłaściwą wagę wynikającemu z celu wsparcia warunkowi jakim jest wychowywanie dziecka. Podkreślił, że przyjęte przez Sąd pierwszej instancji stanowisko narusza normę wynikającą z art. 2 pkt 16 u.p.p.w.d. Organ odniósł się również do kwestii pouczeń podpisanych przez skarżącego. Uznał, że M.K. zapoznając się z treścią pouczenia zawartego na stronie 9 wniosku oraz informacją o tym jakie osoby uznaje się za członków rodziny (zawartą za str. 4 wniosku) był świadomy, że w przypadku, gdy syn nie będzie z nim zamieszkiwał, to świadczenie wychowawcze nie będzie mu przysługiwać.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną M.K. wniósł o jej oddalenie, jak też o zwrot kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu oraz oświadczył, że zrzeka się rozprawy. Skarżący podtrzymał argumentację, którą prezentował dotychczas, wyrażając tym samym aprobatę wobec zapadłego orzeczenia WSA.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, bowiem wyrok Sądu I instancji odpowiada prawu.

Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku z art. 153 p.p.s.a. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. określa elementy uzasadnienia wyroku. Stanowi bowiem, że powinno ono zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku pozwala na przyjęcie, że objęło ono wszystkie niezbędne wymogi, o których mowa w powołanym przepisie, a przedstawiony w nim wywód prawny w toku kontroli instancyjnej pozwala na ocenę, jakie znaczenie Sąd I instancji nadał zastosowanym normom prawnym i co stanowiło podstawę prawną rozstrzygnięcia zawartego w sentencji. Zauważyć należy, iż przy pomocy zarzutu naruszenia tego przepisu nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd meriti stanu faktycznego, czy też stanowiska co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego, a w konsekwencji trafności rozstrzygnięcia. Poza tym przepis ten nie może z zasady stanowić samodzielniej podstawy kasacyjnej, bowiem wedle treści uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09 (ONSAiWSA z 2010 r., nr 3, poz. 39) może on być samodzielną podstawą kasacyjną tylko wówczas, gdy motywy wyroku nie zawierają stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Takiego braku niepodobna wytknąć motywom zaskarżonego wyroku. Niewątpliwie natomiast wskazania Sądu I instancji co do dalszego postępowania organów nie są precyzyjne. Jednakże ów brak precyzji w zakresie koniecznych wyjaśnień i czynności do przeprowadzenia nie miał wpływu na poprawność rozstrzygnięcia, o czym będzie mowa także poniżej, a wyrok z tak sporządzonym uzasadnieniem poddawał się kontroli instancyjnej. Jak się wydaje, wskazania Sądu I instancji co do dalszego procedowania były konsekwencją zanegowania stanowiska organów, że od momentu wyjazdu J.K. do [...] syn nie mógł z ojcem tworzyć rodziny i być na utrzymaniu ojca, w rozumieniu przepisów u.p.p.w.d. Skoro organy zajęły tak kategoryczne stanowisko w tej mierze, to słusznie Sąd I instancji zobowiązał je do wykazania owej okoliczności, gdyż fakt wyjazdu syna nie musiał oznaczać rozpadu rodziny i zaprzestania łożenia na utrzymanie syna, w rozumieniu powołanych przepisów.

Przepis art. 2 pkt 16 u.p.p.w.d. stanowił, że ilekroć w ustawie jest mowa o rodzinie to oznacza to odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dzieci, które ukończyły 25 rok życia, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2017 r. poz. 2092); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko; w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji, lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców.

Elementem stałym w tak definiowanej rodzinie jest to, że muszą w jej skład wchodzić dzieci (spełniające określone kryteria), co jest oczywiste ze względu na przedmiot i cel regulacji. Dzieci tworzą rodzinę wraz z innymi osobami, których kategorie zostały wskazane w ustawie, pod warunkiem, że z tymi osobami wspólnie zamieszkują i pozostają na ich utrzymaniu. Dokonując wykładni art. 2 pkt 16 u.p.p.w.d. nie można pominąć celu świadczenia. Zgodnie z art. 4 ust. 1 tej ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W rozpoznawanej sprawie nie jest sporne, że M.K. był jedynym rodzicem J.K. i że posiadał on władzę rodzicielską nad dzieckiem do czasu pozbawienia go tej władzy postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z dnia [...] czerwca 2018 r., sygn. akt [...]. W realiach rozpoznawanej sprawy rację ma Sąd I instancji twierdząc, że wyjazd syna nie musiał oznaczać zerwania więzi rodzinnej i zaprzestania łożenia na jego rzecz. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego okoliczność pobytu J.K. w [...] u siostry M.K. nie przeczy temu, że tworzył on z ojcem rodzinę do momentu prawomocnego pozbawienia go władzy rodzicielskiej, a M.K. mógł łożyć na utrzymanie syna pomimo tego, że przebywał on w [...]. Nie można bowiem przyjąć swoistego automatyzmu, jak wywodzą organy, że z momentem wyjazdu syna do [...], J.K. nie zamieszkiwał wspólnie z ojcem oraz ustała wspólnota dochodowa pomiędzy ojcem a synem. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 26 § 1 k.c. miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania rodzica posiadającego władzę rodzicielską. Okoliczność, że M.K., będąc osobą chorą, dążył do zapewnienia lepszych warunków J.K. poprzez ulokowanie go u swojej siostry, nie przekreśla tego, że mógł on tworzyć z synem rodzinę, w rozumieniu art. 2 pkt 16 u.p.p.w.d., do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia o pozbawieniu go władzy rodzicielskiej. Wskazać należy, że czasowy pobyt dziecka poza miejscem zamieszkania rodzica nie musi oznaczać zaniechania wykonywania władzy rodzicielskiej i ustania funkcji rodziny w rozumieniu powołanych przepisów.

Z tych też względów zarzuty 1a i 1b skargi kasacyjnej nie zasługiwały na uwzględnienie. Dodać też należy, że nietrafnie skarga kasacyjna wiąże w zarzucie 1a naruszenie powołanych przepisów u.p.p.w.d. z art. 31 ust. 3 Konstytucji poprzez naruszenie zasady proporcjonalności w wyniku "rozszerzenia normy zawierającej legalną definicję rodziny". Przepis art. 31 ust. 3 Konstytucji wyznacza granice ingerencji władzy publicznej w sferę praw i wolności konstytucyjnych. Istotą unormowania, zawartego w art. 31 ust. 3, jest wyznaczenie granic oddziaływania państwa w sferę wolności i praw konstytucyjnych (tzw. granic ograniczeń, w doktrynie niemieckiej nazywanych Schranken-Schranken) poprzez ogólne określenie przesłanek, których spełnienie jest konieczne do wprowadzania ograniczeń praw i wolności jednostki (por. na przykład L. Garlicki, Przesłanki ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności (na tle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego), PiP 2001, z. 10, s. 5 i n.). Odnosząc treść powołanej zasady do problemu prawnego, który jest przedmiotem skargi kasacyjnej, zwrócić należy uwagę, że interpretacja pojęcia rodziny dokonana przez Sąd I instancji jest wykładnią korzystną dla M.K., na co zresztą zwracało uwagę Kolegium. Trudno zatem mówić o naruszeniu zasady proporcjonalności w procesie stosowania prawa, poprzez ograniczenie prawa lub wolności jednostki w rozpoznawanej sprawie. Należałoby raczej uznać, że wykładnia Sądu I instancji zmierza w przeciwnym kierunku.

Odnośnie do zarzutów 1c i 1d wskazać należy, że art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. stanowił, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Z kolei według art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie.

W oparciu o powyższe nie budzi wątpliwości, że wydanie decyzji w przedmiocie uznania świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane powinno być poprzedzone ustaleniem, czy osoba, która pobierała dane świadczenie, była prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania tego konkretnego świadczenia. Jeżeli z akt sprawy wynika, że świadczeniobiorca nie został prawidłowo pouczony o tym fakcie, to niewątpliwie pobierał świadczenie, do którego nie miał prawa, jednakże nie mamy wówczas do czynienia ze świadczeniem "nienależnie pobranym" w rozumieniu u.p.p.w.d., a zatem niedopuszczalne jest wydanie decyzji o zwrocie takiego świadczenia.

Dla oceny, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Otóż wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w ww. przepisie, powinno być sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego. Według orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, prezentowanego na tle analogicznej regulacji w ustawie o świadczeniach rodzinnych, pouczenie powinno się odnosić precyzyjnie do konkretnego świadczenia, jakie pobiera świadczeniobiorca, a nie do szerszej, ujętej abstrakcyjnie grupy świadczeń. Ponadto nie może ono ograniczać się do zacytowania przepisu prawnego, lecz powinno być sformułowane w sposób opisowy, językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata danego świadczenia. Pouczenie powinno także jednoznacznie wyjaśniać, w sposób zrozumiały dla przeciętnego świadczeniobiorcy, w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia. Wreszcie pouczenie nie może być udostępniane wyłącznie w chwili występowania z wnioskiem o przyznanie świadczenia - np. tylko na druku wniosku o przyznanie świadczenia, który jest składany w organie, a tym samym pozostawiany w aktach administracyjnych, i którym świadczeniobiorca nie dysponuje w okresie pobierania świadczenia (por. na przykład wyrok NSA z 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12).

Oceniając z tej perspektywy przytoczone na wstępie podstawy kasacyjne Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarżący nie był pouczony o obowiązku powiadomienia organu, w przypadku wyjazdu członka rodziny poza granice Polski (strona druga decyzji Prezydenta [...] z dnia [...] stycznia 2018 r.). Również we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego nie ma jednoznacznego pouczenia o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wyjeździe wnioskodawcy lub członka rodziny poza granice Polski.

Nie jest również trafny zarzut 1e. Przepis art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. ma charakter ustrojowy i ta jego właściwość powoduje, że może być on naruszony przez sąd administracyjny wyjątkowo. Przepisy ustrojowe dotyczą: pozycji, struktury, organizacji i wzajemnych powiązań organów państwa. Trudno zatem sobie wyobrazić aby owe przepisy mogły być naruszone w trakcie procedowania przed sądem administracyjnym, który, co do zasady, stosuje przepisy prawa procesowego lub materialnego. Próba zwalczania przy pomocy owego unormowania stanowiska Sądu, które w ocenie SKO, nie przystaje do stanu prawnego i zebranego materiału dowodowego, nie mogła przynieść zamierzonego skutku.

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania uznać należało za nietrafne. Skoro organy usiłują wywodzić, że M.K. wraz z synem przestali być rodziną z chwilą jego wyjazdu do [...] , w rozumieniu powołanych przepisów u.p.p.w.d., to powinny w sposób niebudzący wątpliwości wykazać tę okoliczność. W przeciwnym wypadku należy przyjąć istnienie rodziny mającej wspólnotę dochodową do momentu prawomocnego orzeczenia sądu rodzinnego o pozbawieniu M.K. władzy rodzicielskiej nad małoletnim J.K.

Z tych względów na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku w zakresie punktu pierwszego zaskarżonego wyroku.

Kolegium zaskarżyło w całości wyrok II SA/Łd 268/19 (s. 2 skargi kasacyjnej). W sposób oczywisty skarżącemu kasacyjnie nie przysługiwał interes prawny w zaskarżeniu punktu 2 wyroku II SA/Łd 268/19, tj. w zakresie przyznania od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na rzecz pełnomocnika wnoszącego skargę zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Warunkiem dopuszczalności zaskarżenia orzeczenia jest interes skarżącego w tym zaskarżeniu, zachodzący w wypadku tzw. gravamen, polegający - najogólniej mówiąc - na niezgodności orzeczenia z żądaniem zgłoszonym w postępowaniu przez stronę (uchwała SN z 15.5.2014 r. III CZP 88/13, OSNC 2014/11/108; T. Ereciński, Kodeks postepowania cywilnego. Komentarz, T. III, Wolters Kluwer 2016, s. 29-31, uw. 8). Kolegium w żaden sposób nie zostało pokrzywdzone zaskarżonym wyrokiem w zakresie punktu 2. Rozstrzygnięcie to nie wpływa na prawa i obowiązki skarżącego kasacyjnie. Przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy nie zależy od wyniku sprawy. Ponadto w skardze kasacyjnej nie zawarto zarzutów odnoszących się do punktu 2 zaskarżonego wyroku.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 178 w zw. z art. 193 p.p.s.a., skargę kasacyjną – w zakresie punktu 2 wyroku II SA/Łd 268/19 - odrzucił w punkcie 2 sentencji wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 p.p.s.a.