Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 214/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-01-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, art. 30 ust. 3 i 5,
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Jan Szuma Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania B. B., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. (zwanego dalej "Prezydentem") z dnia [...] października 2020 r., [...] w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.

Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następujących okolicznościach sprawy.

Decyzją z dnia [...] października 2020 r., [...], [...] (k. 59-60 akt administracyjnych) Prezydent uznał za świadczenie nienależnie pobrane wypłacone B. B. w okresie od listopada do grudnia 2017 r. świadczenie pielęgnacyjne przyznane decyzją Prezydenta z dnia [...] maja 2013 r., [...] oraz nakazał zwrot kwoty nienależnie pobranego świadczenia w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

W uzasadnieniu decyzji Prezydent Miasta wyjaśnił, że wskazane świadczenie przysługiwało B. B. w kwocie [...]zł miesięcznie w okresie od [...] maja 2013 r. do [...] maja 2018 r. z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad synem A. B.. Decyzja z dnia [...] maja 2013 r., [...] była kilkukrotnie zmieniana w zakresie podwyższenia kwoty przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego. Finalnie wsparcie w całości zrealizowano zgodnie z harmonogramem wypłat. Prezydent zaznaczył następnie, że – jak później ustalono – w trakcie okresu pobierania świadczenia pielęgnacyjnego B. B. wystąpiła o ustalenie prawa do emerytury i prawo takie uzyskała w drodze decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2017 r., [...] (k. 25–26 akt administracyjnych). B. B. nie powiadomiła Prezydenta o fakcie złożenia wniosku o ustalenie prawa do emerytury ani o wydaniu decyzji o jej przyznaniu. Prezydent podkreślił, że tymczasem o obowiązku powiadomienia organu w przypadku ustalenia prawa do emerytury B. B. była pouczona w otrzymanej decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Mając powyższe na uwadze organ uznał, że B. B. nie powinno przysługiwać świadczenie od kiedy ma ustalone prawo do emerytury.

Pismem z dnia [...] listopada 2020 r. B. B. złożyła odwołanie od powyższej decyzji wnosząc o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania (k. 79–82 akt administracyjnych). Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów postępowania poprzez pominięcie jej przy zapoznaniu z zebranym materiałem dowodowym oraz naruszenie zasad postępowania określonych w art. 6, art. 7, art. 7a, art. 8, art. 10, art. 80 i art. 81a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm., dalej "K.p.a."). Ponadto zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 17, art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 6–9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm., dalej "u.ś.r.") poprzez ich błędne zastosowanie i błędną interpretację.

W uzasadnieniu B. B. podkreśliła, że nie miała możliwości wypowiedzenia się co do całości zebranego w sprawie materiału przed wydaniem decyzji, a organ powinien nie tylko umożliwić jej złożenie oświadczenia czy wniosków, ale także pouczyć o prawie zapoznania się z aktami. Ponadto zwróciła uwagę, że organ powinien w pierwszej kolejności orzec w kwestii nienależnie pobranych świadczeń i dopiero po uzyskaniu przymiotu ostateczności przez tę decyzję powinien nakazać zwrot świadczeń. Te dwa rozstrzygnięcia nie powinny nastąpić w jednej decyzji. B. B. wskazała również, że nie została właściwie pouczona i poinformowana o treści przepisów i wynikających z nich obowiązkach.

W piśmie przewodnim z dnia [...] listopada 2020 r., z którym przekazano odwołanie, Prezydent wyjaśnił, że na prośbę B. B. i jej pełnoletniego syna A. B. odbyło się spotkanie, w trakcie którego organ przedstawił swoje stanowisko wraz z informacją o prowadzeniu postępowania w sprawie wydania decyzji dotyczących zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia pielęgnacyjnego (k. 88 akt administracyjnych). Strona miała wgląd w akta sprawy, gdyż podczas spotkania przeglądała kluczowe dowody, na przykład oświadczenia własnoręcznie przez nią podpisane.

W piśmie z dnia [...] listopada 2020 r. (będącym odpowiedzią na powyżej opisane stanowisko organu) B. B. wskazała, że organ przekazał niepełną informację co do przebiegu opisanego spotkania. Podkreśliła, że nie przeglądała akt sprawy w trakcie spotkania, nie sporządzono też żadnej notatki z przeglądania akt. Zatem słusznie podnosi, że nie została zapoznana z całością zebranego materiału w sprawie przed wydaniem decyzji.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., [...] Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta (k. 100-103 akt administracyjnych). W uzasadnieniu wskazało, że na pojęcie "nienależnie pobranego świadczenia" składa się element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania oraz element subiektywny, czyli szczególny stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie. W niniejszej sprawie został spełniony pierwszy z elementów, gdyż B. B. w okresie objętym decyzją przyznającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, to jest od [...] listopada 2017 r. do [...] grudnia 2017 r., pobierała świadczenie mając jednocześnie ustalone prawo do emerytury. W odniesieniu do drugiego z wymienionych elementów Kolegium podkreśliło, że strona została pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia w sytuacji nabycia prawa do emerytury. Pouczenie to zostało zawarte zarówno w treści wniosku, który B. B. złożyła w 2013 r., jak i w treści decyzji Prezydenta z dnia [...] maja 2013 r., [...] Z treścią pouczenia strona zapoznała się i potwierdziła to własnoręcznym podpisem. Natomiast w odniesieniu do zarzutu konieczności wydania dwóch decyzji – najpierw dotyczącej nienależnie pobranych świadczeń, a następnie o obowiązku ich zwrotu – Kolegium wyjaśniło, że takie rozwiązania stosowano w ramach poprzednio obowiązującego stanu prawnego. Aktualnie, w art. 30 ust. 3 i 5 u.ś.r., ustawodawca stanowi wprost o decyzji o "ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń", co przesądza, że w ramach jednej decyzji należy zawrzeć rozstrzygnięcia dotyczące tych dwóch kwestii. Mając powyższe na uwadze Kolegium stwierdziło, że decyzja Prezydenta była zgodna z prawem.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła B. B. zarzucając jej naruszenie:

1) art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. w zw. z art. 17, art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1 i art. 30 ust. 8–9 u.ś.r. poprzez ich zastosowanie, podczas gdy nie znajdowały one zastosowania w stanie faktycznym i prawnym niniejszej sprawy;

2) art. 138 § 2 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie;

3) art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Wskazując na powyższe Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi ponownie wskazano, że organ nie uwzględnił i nie zweryfikował wszystkich istotnych faktów, a błędna (dowolna) ocena materiału dowodowego doprowadziła do błędnego w założeniu wnioskowania i oceny stanu faktycznego i prawnego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powtarzając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

W piśmie uzupełniającym skargę z dnia [...] kwietnia 2021 r. pełnomocnik B. B. powołał się na orzecznictwo wskazujące na konieczność zmiany interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. podkreślając, że nie ma przesłanek, aby różnicować sytuację opiekunów osób niepełnosprawnych polegającą na wyłączeniu w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych opiekunów, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń określonych w przywołanym przepisie, szczególnie gdy jest ono niższe od świadczenia pielęgnacyjnego. Prawidłowo zinterpretowany art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. powinien znaleźć zastosowanie do sytuacji skarżącej w ten sposób, że pozbawia ją przysługującego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko do wysokości otrzymywanej emerytury.

Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że na mocy § 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii (Dz. U. poz. 491 z późn. zm.) w okresie od dnia [...] marca 2020 r. do odwołania na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej ogłoszono stan epidemii w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2.

Do dnia wyrokowania stan epidemii nie został odwołany. Zgodnie zatem z art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zmianami) w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu (ust. 2). Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku (ust. 3).

Na mocy powołanego wyżej art. 15zzs4 zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.

Skarga nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Istotą sporu w niniejszej sprawie jest ustalenie czy organy wyjaśniły wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy B. B. dotyczącej nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem A. B. w okresie od listopada do grudnia 2017 r., a tym samym czy słusznie orzeczono o zwrocie tego świadczenia.

Materialnoprawną podstawą wydanych rozstrzygnięć jest art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Jedną z okoliczności, o których mowa w przywołanym przepisie jest posiadanie prawa do emerytury (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.).

Jak wynika z akt sprawy, decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2017 r., [...], przyznano B. B. prawo do emerytury (k. 25–26 akt administracyjnych). Ustalenie okresowej emerytury kapitałowej nastąpiło od dnia [...] listopada 2017 r. Tym samym bezsprzeczny jest fakt, że B. B. pobierała świadczenie pielęgnacyjne w czasie, gdy korzystała z prawa do emerytury. Oznacza to, że świadczenie pielęgnacyjne nie mogło jej przysługiwać, gdyż jasno wynika to z art. 17 ust. 5 pkt. 1 lit. a u.ś.r.

W tym miejscu, odnosząc się do stanowiska Skarżącej, wskazać należy, iż na kanwie wykładni art. 17 ust. 5 pkt. 1 lit. a u.ś.r. w wyrokach sądów administracyjnych można wyróżnić trzy zasadnicze nurty interpretacyjne.

Pierwsze dwie linie orzecznicze opowiedziały się za możliwością przyznania osobie mającej nabyte prawa do emerytury świadczenia pielęgnacyjnego, a rozbieżność między nimi odnosi się do kwestii od kiedy i w jakiej wysokości winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne.

W orzeczeniach przewidujących możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego emerytom podnosi się, iż istotną cechą osób będących adresatami zawartej tam normy prawnej, określającej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Przy czym, aby prawidłowo zrozumieć istotę przesłanki rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki, trzeba pamiętać o celu świadczenia pielęgnacyjnego. Jest to pomoc finansowa Państwa rodzinom dotkniętym niepełnosprawnością i stanowi rekompensatę za sprawowanie faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, powodującej w konsekwencji niemożność wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez opiekuna. Zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 u.ś.r. na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy z powodu konieczności sprawowania opieki. Przyjmuje się, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie bezrobotnej, która była zatrudniona lub wykonywała pracę zarobkową w formach określonych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. i zrezygnowała z niej, bądź też mając możliwość podjęcia zatrudnienia lub wykonywania pracy zarobkowej, z możliwości tej nie korzysta w celu sprawowania opieki. Dla ustalenia niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki wystarczające jest stwierdzenie, że wnioskodawca jest osobą bezrobotną, nie ma przeszkód faktycznych ani prawnych do podjęcia przez niego zatrudnienia i sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym wymagającym stałej lub długotrwałej pomocy w zakresie obiektywnie uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia.

W orzeczeniach tych wskazuje się, iż nie powinno budzić natomiast wątpliwości, że emeryt ma prawo podjąć zatrudnienie. W tym kontekście sytuacja emeryta nie różni się od sytuacji rencisty, którego prawo do świadczenia pielęgnacyjnego potwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17 (publ. OTK-A 2019/36). W wyroku tym Trybunał stwierdził, że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują zatrudnienia, które mogliby podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym. Powyższe, w ocenie składów orzekających i opowiadających się za taką wykładnią, przemawia za odstąpieniem od rezultatów wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r.

Brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. może wskazywać na bezwzględne wyeliminowanie z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego tych, którzy mają prawo do świadczeń wymienionych we wskazanym przepisie. Taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. naruszałaby jednak konstytucyjną zasadę równości, zgodnie z którą wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez różnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących. Odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych muszą zawsze znajdować podstawę w odpowiednio przekonujących argumentach. Ustawodawca jest obowiązany precyzyjnie ustalić racjonalne przesłanki, od których uzależni zróżnicowany poziom świadczenia, przyjmując za punkt wyjścia jednakowe traktowanie takich opiekunów.

Odnosząc się natomiast do różnic w tych dwóch liniach orzeczniczych wyjaśnić należy, iż pierwszy z nich zaprezentowany między innymi w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia [...] stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK [...], z dnia [...] kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK [...] i z [...] czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK [...] zakłada możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jako różnicy pomiędzy pobieranym świadczeniem emerytalnym, a wysokością świadczenia pielęgnacyjnego. W orzeczeniach tych wskazuje się, iż wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób mających ustalone prawo do emerytury w chwili wejścia w życie u.ś.r. było uzasadnione, gdyż ówczesna wysokość tego świadczenia była niższa od najniższej emerytury. Tym samym osoba pobierająca emeryturę nie ponosiła straty finansowej pobierając emeryturę. Odwrócenie relacji ekonomicznych świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury musi wiązać się z realizacją celu tego przepisu i nie może stawiać osoby pobierającej emeryturę w sytuacji ekonomicznie gorszej niż byłaby wówczas, gdyby nie posiadała ustalonego prawa do emerytury. Zmiany wysokości świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury wiązać muszą się z kolei z taką interpretacją jej przepisów, która będzie urzeczywistniała te zasady. Oznacza to, że zasady konstytucyjne będące wyrazem określonych wartości determinują nie tylko treść aktów normatywnych stanowionych w państwie, lecz także proces stosowania prawa i związanej z nim wykładni jego przepisów.

W orzeczeniach tych podnosi się, iż zachowanie zasad konstytucyjnych nastąpi jedynie w sytuacji, w której osoba mająca prawo do emerytury otrzyma świadczenie pielęgnacyjne w wysokości różnicy pomiędzy jego wysokością, a wysokością otrzymywanej emerytury. Jej sytuacja nie będzie bowiem wówczas korzystniejsza niż osoby nie posiadającej prawa do emerytury ani też mniej korzystna niż osoby otrzymującej wyłącznie emeryturę znacznie niższą niż świadczenie pielęgnacyjne. Osoba taka będzie potraktowana także sprawiedliwie, gdyż w lepszej sytuacji znalazłby się opiekun, który nie podjąłby nigdy pracy zarobkowej w swoim życiu.

Drugi nurt interpretacyjny odrzuca możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jako różnicy pomiędzy jego wysokością, a wysokością otrzymywanej emerytury, a opowiada się za umożliwieniem wnioskodawcy wyboru pomiędzy świadczeniami.

W wyrokach reprezentujących ten nurt orzeczniczy ( zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 27 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2375/19, z 18 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 254/20, z 24 listopada 2020 r., sygn. akt I OSK 1416/20, z 15 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1983/20, i sygn. akt I OSK 2006/20, z 17 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2010/20, z 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2478/20 i sygn. akt I OSK 2511/20 - CBOSA) wskazuje się, iż brak jest przekonywujących argumentów uzasadniających różnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych mających i niemających ustalonego prawa do emerytury.

Ten kierunek orzeczniczy, co wskazano już wyżej, nie podziela stanowiska o możliwości wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości odpowiadającej różnicy pomiędzy ustawową wysokością tego świadczenia i wysokością emerytury argumentując, iż było by to sprzeczne z treścią art. 17 ust. 3 u.ś.r. W tym nurcie interpretacyjnym wskazuje się, iż przepis art. 17 ust. 3 u.ś.r. jednoznacznie określa kwotowo wysokość świadczenia pielęgnacyjnego i nie pozwala na samodzielne określanie jego wysokości przez organ administracji w oparciu o jakiekolwiek przesłanki. Praktyka taka, niezależnie od trudności co do ustalenia jej podstawy prawnej, spowodowałaby dalsze wątpliwości co do zachowania zasady równości oraz komplikacje w zakresie ustalania przez organ wysokości należnej wypłaty świadczenia w sytuacji otrzymania, np. trzynastej emerytury, czy też w zakresie odprowadzanych składek na ubezpieczenie zdrowotne i ubezpieczenie emerytalno-rentowe. W omawianej linii orzeczniczej zwraca się również uwagę, iż w przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną (tak art. 27 ust. 5 u.ś.r. czy art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.). Przepisy każdej z ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie wyraźnie wskazanych przepisów (por. art. 27 ust. 5 pkt 5 u.ś.r., czy art. 96 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) wypłacanych przez organy określone w każdej z tych ustaw. Jedynym przepisem dotyczącym zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury, przyznawanych i wypłacanych przez różne organy jest art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r.

Ta linia orzecznicza opowiada się za umożliwieniem stronie wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Wybór ten może zrealizować poprzez złożenie do organu emerytalnego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zawieszenie prawa do emerytury, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych skutkować będzie wstrzymaniem wypłaty emerytury poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Emerytura jest prawem niezbywalnym, ale uznać należy, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., w postaci posiadania prawa do emerytury.

W orzecznictwie ukształtował się również trzeci nurt odrzucający całkowicie możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która ma ustalone prawo do emerytury.

W wyrokach reprezentujących tą linię orzeczniczą (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 30 listopada 2020 r., sygn. akt I OSK 1334/20, , z 20 kwietnia 2017 r., I OSK 3269/15, z 10 lipca 2018 r., sygn. akt I OSK 134/18, z 30 listopada 2020 r., sygn. akt I OSK 1334/20) wskazuje się, iż art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. wprost wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób wymienionych w art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. w sytuacji, w której osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. W takim przypadku nie jest możliwe uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. Przepisy u.ś.r. nie umożliwiają przy tym miarkowania, czy też uwzględniania szczególnej sytuacji finansowej bądź rodzinnej wnioskodawcy, zakładając, że w każdym przypadku nie jest możliwy zbieg świadczeń emerytalnego i świadczenia pielęgnacyjnego.

W wyroku z dnia [...] marca 2021 r., sygn. akt II SA/Po [...] (CBOSA) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu stanął na stanowisku, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. określa jasno, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. W wyroku tym wskazano, iż treść tego przepisu wprost wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie posiadającej ustalone prawo do emerytury. Świadczy o tym nie tylko wynik wykładni językowej, ale również rezultaty wykładni funkcjonalnej i celowościowej. Z art. 17 ust. 1 u.ś.r wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Musi więc istnieć związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Sprawowanie opieki musi zatem wiązać się z zaprzestaniem z tego powodu wykonywania zatrudnienia i utratą wcześniej uzyskiwanych dochodów z pracy zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne ma charakter subsydiarny, częściowo rekompensujący utracony zarobek osoby aktywnej uprzednio zawodowo i ma zastąpić dochód ze świadczenia pracy, której nie może podjąć opiekun. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego utraconego dochodu i strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną.

W omawianym orzeczeniu podkreślono, że cel ustawy o świadczeniach rodzinnych, jak i istota samego świadczenia pielęgnacyjnego zostały nadto jasno zdefiniowane przez samego ustawodawcę już na etapie procesu legislacyjnego. W uzasadnieniu projektu ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazano, że celem projektu ustawy o świadczeniach rodzinnych była budowa nowego, wyraźnie odrębnego od systemu pomocy społecznej, "systemu pozaubezpieczeniowych świadczeń rodzinnych", służących wspieraniu rodziny w realizacji jej funkcji, głównie opiekuńczej, wychowawczej i edukacyjnej. Wolą ustawodawcy było przeznaczenie świadczenia pielęgnacyjnego dla osób rezygnujących z aktywności zawodowej, by opiekować się dzieckiem. W projekcie ustawy wyraźnie wskazano też, że "za osoby korzystające z tej formy świadczenia rodzinnego opłacana będzie składka na ubezpieczenia emerytalne i rentowe od kwoty tego świadczenia. Składka ta będzie, podobnie jak obecnie, opłacana przez okres niezbędny do uzyskania uprawnień emerytalnych. Nabycie prawa do emerytury wyklucza możliwość dalszego korzystania z tej formy świadczenia" (por. Uzasadnienie do projektu ustawy Sejmu RP IV kadencji o świadczeniach rodzinnych, druk nr 1555). W omawianym orzeczeniu podkreślono, iż intencje ustawodawcy co do adresata i istoty świadczenia pielęgnacyjnego nie pozostawiają wątpliwości. Wyrażoną wprost wolą ustawodawcy było zabezpieczenie rodziców rezygnujących z aktywności zawodowej w celu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem – do czasu nabycia przez nich prawa do emerytury. W tym zakresie zatem wyniki wykładni przeprowadzonej przy użyciu dyrektyw językowych, systemowych i funkcjonalnych prowadzą do spójnego wniosku.

Skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela poglądu prezentowanego w pierwszym nurcie orzeczniczym o możliwości wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości odpowiadającej różnicy pomiędzy ustawową wysokością tego świadczenia i wysokością emerytury przyjmując za własną wyżej wskazaną argumentację.

Odnosząc się natomiast do stanowiska, iż stronie należy umożliwić wybór jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego wyjaśnić należy, iż pogląd ten nie może zostać jednak przeniesiony na realia niniejszej sprawy. W orzecznictwie dopuszczono bowiem tylko określoną koncepcję kształtowania na przyszłość, a nie wstecznie, uprawnień opiekuna osoby niepełnosprawnej. "Technicznie" ujmując, dopuszczono rozwiązanie, w którym emeryt-opiekun zwracając się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego równolegle występuje o zawieszenie prawa do emerytury (do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych), dzięki czemu – od momentu, gdy prawo do emerytury zostanie skutecznie zawieszone (i jej wypłaty wstrzymane) – odpada przesłanka negatywna uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego (bowiem w takiej sytuacji nie dojdzie do wypłacania dwóch świadczeń równolegle).

W niniejszej sprawie kolizja uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego oraz emerytury ma zupełnie inny wymiar. Dotyczy bowiem stanu ex post, to jest okresu, kiedy B. B. obiektywnie posiadała prawo do emerytury, a równolegle wypłacano jej świadczenie pielęgnacyjne. W takiej sytuacji – gdy mowa jest o okresie pobierania emerytury w przeszłości – świadczenie pielęgnacyjne za ten sam okres obiektywnie, bez najmniejszych wątpliwości, nie powinno Skarżącej przysługiwać. O podciągnięciu do takiego stanu faktycznego opisanych wyżej poglądów z orzecznictwa sądów administracyjnych nie może być więc mowy (skarżąca nie może już zawiesić czy w inny sposób podważać prawa do emerytury, które za określony okres skonsumowała). Ocenę prawną zbliżonej sytuacji przedstawił stanowczo Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 25 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 593/21 (orzeczenia.nsa.gov.pl). Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że nawet uwzględniając korzystne dla emerytów-opiekunów poglądy prezentowane w orzecznictwie dotyczące wyboru uprawnień, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na pewno nie może przysługiwać za okres przeszły, dopóty opiekun osoby niepełnosprawnej aktywnie korzystał z prawa do emerytury.

Wracając do przesłanek stosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. należy podkreślić, że B. B. została prawidłowo pouczona o tym, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. Odbiór treści pouczenia B. B. potwierdziła własnoręcznym podpisem złożonym w dniu [...] maja 2013 r. na oświadczeniu służącym ustaleniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (zob. k. 1 verte akt administracyjnych). Pouczenie o tożsamej treści zostało zawarte również w decyzji Prezydenta z dnia [...] maja 2013 r., [...] (k. 5 akt administracyjnych).

Mając na uwadze powyższe należy uznać, że zaistniały materialnoprawne przesłanki do wydania decyzji w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się do zarzutów skargi dotyczących naruszenia przepisów postępowania wskazać należy, iż w ocenie Sądu organy prowadząc postępowanie nie naruszyły wyrażonej w art. 7 K.p.a. zasady prawdy obiektywnej i słusznego interesu obywateli, zasady zaufania do władzy publicznej (art. 8 K.p.a.) oraz dyrektywy wynikającej z art. 77 § 1 K.p.a.. Zdaniem składu orzekającego organy podjęły wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a następnie dokonały analizy i oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego. Stan faktyczny w sprawie został ustalony prawidłowo.

Natomiast Sąd uznał, iż organ I instancji dopuścił się naruszenia art. 10 K.p.a., które to naruszenie pozostało jednak bez jakiegokolwiek wpływu na wynik sprawy.

W tym miejscu podkreślić należy, iż obowiązek zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu wynika z art. 10 § 1 K.p.a. Przez udział strony w postępowaniu rozumieć należy udział stron w całym ciągu czynności postępowania administracyjnego prowadzonych przez organ administracji publicznej. Jednakże nawet w sytuacji gdyby przed wydaniem decyzji organ pierwszej instancji nie zawiadomił strony o możliwości wypowiedzenia się odnośnie zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań w toku postępowania, uchybienie to nie dyskwalifikowałoby automatycznie decyzji. Należy bowiem pamiętać, że decyzje administracyjne mogą być podważone z powodów naruszenia przepisów procedury, jeżeli naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (zob. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.). Stąd też, naruszenie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym skutkujące zaistnieniem podstawy do uchylenia decyzji dotyczy tylko takich czynności, które miały istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia. Stwierdzenie to, w realiach niniejszej sprawy, ma zasadnicze znaczenie, bowiem nie można dostrzec naruszeń prawa w obrębie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym, które miałyby istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

B. B. podnosiła, że nie zapoznała się z aktami sprawy, jednak – jak słusznie wskazały organy – zebrany materiał dowodowy (w tym jego najistotniejsze elementy, które przesądziły o treści rozstrzygnięcia, jak decyzja o ustaleniu prawa do emerytury), pochodzi od B. B., ponieważ został przez nią dołączony do akt sprawy. Zatem w materiale dowodowym nie znalazły się dokumenty, które nie pochodziły od strony (tym samym, o których B. B. nie miałaby wiedzy), a które byłyby kluczowe dla treści rozstrzygnięcia. Ponadto skarżąca miała możliwość kompleksowo wypowiedzieć się w odwołaniu od decyzji Prezydenta, gdy znała w pełni już przyczyny uznania wobec niej świadczenia pielęgnacyjnego za nienależne. Mimo to w odwołaniu nie wskazała, aby ograniczenia w czynnym udziale w postępowaniu – które jak twierdzi zaistniały na etapie pierwszej instancji administracyjnej – uniemożliwiły jej przedstawienie określonych dowodów, odniesienie się do dowodów istniejących, bądź wywiedzenie istotnych zarzutów.

Mając to wszystko na uwadze Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 P.p.s.a.