Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 56/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-06-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6169 Inne o symbolu podstawowym  616
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargi kasacyjne
Powołane przepisy: article: art. 15 ust. 1
journal: Dz.U. 1955 nr 18 poz 107
law: Dekret z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) Sędziowie: sędzia NSA Iwona Bogucka sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych A. S. oraz J. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 21 listopada 2018 r., sygn. akt II SA/Wr 558/18 w sprawie ze skarg A. S. oraz J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania gospodarstwa rolnego oddala skargi kasacyjne w całości


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 listopada 2018 r. sygn. akt II SA/Wr 558/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił w całości skargi A.S. i J.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania gospodarstwa rolnego.

Wyrok ów zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z [...] r. nr [...] (dalej decyzja z [...] r.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej Kolegium) utrzymało w mocy decyzję Starosty G.ego (dalej Starosta) z [...] r. nr [...] (dalej decyzja z [...] r.) odmawiającą J.B., L.K. i A.S. wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania ustalającego granice gospodarstwa oraz jego szacunek, które otrzymał P.B. aktem nadania nr [...] z dnia 18 grudnia 1947 r.

Z bardzo obszernych motywów decyzji wynika, że jest to już piąta decyzja Kolegium w prowadzonej z urzędu od 2014 r. sprawie wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania na podstawie art. 6 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz.U. nr 46 poz. 340 ze zm., dalej dekret z 1951 r.). Starosta konsekwentnie kolejnymi decyzjami odmawiał wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania, zaś Kolegium równie konsekwentnie uchylało te decyzje przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia celem uzupełniania materiału dowodowego. Niektóre decyzje kasacyjne Kolegium były weryfikowane ze skutkiem pozytywnym przez tutejszy Sąd, który oddalał skargi na te decyzje (wyroki z: 21 czerwca 2016 r. II SA/Wr 6/16; 4 stycznia 2017 r. II SA/Wr 587/16; 12 września 2017 r. II SA/Wr 201/17). Kolegium i Starosta powoływali się najczęściej na wyrok tutejszego Sądu z 2 kwietnia 2014 r. II SA/Wr 538/13 oddalający skargę A.S. na postanowienie Kolegium z 6 czerwca 2013 r. nr SKO/GN-415/41/2013 odmawiające wszczęcia postępowania w wyżej opisanej sprawie na wniosek strony. Sąd w wyroku II SA/Wr 538/13 podzielił opinię organów wskazującą na niedopuszczalność wszczęcia postępowania w sprawie wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania na wniosek strony, zalecając przy okazji organom "ewentualne" wszczęcie takiego postępowania z urzędu. W wyroku tym zawarto oceny materialnoprawne, które organy winny wziąć pod uwagę przy ewentualnym prowadzeniu postępowania z urzędu. W konsekwencji czynności wyjaśniające we wszczętym z urzędu postępowaniu administracyjnym prowadzone były równolegle w dwu kierunkach. Miały na celu ustalenie granic gospodarstwa rolnego położonego we wsi [...] (wraz z domem mieszkalnym i oborą), przydzielonego poprzednikowi prawnemu stron P.B. aktem nadania z 18 grudnia 1947 r. nr [...]. Miały na celu ustalenie losów tego gospodarstwa na przestrzeni lat, bowiem strony postępowania (następcy prawni P.B.) nie są jego posiadaczami. W celu dokonania ustaleń w tak określonym zakresie przeprowadzono wiele dowodów. Organy uwzględniły warstwę dokumentacyjną sprawy (akty nadania, orzeczenia o wykonaniu aktów nadania, zaświadczenia o miejscu zamieszkania, kopie ksiąg meldunkowych, kwerendę ksiąg wieczystych, mapy z lat 1892-1933 i z 1963 r.) i źródła osobowe (wyjaśnienia stron; przesłuchania świadków: R.Ć., G.K.-Z., S.M., S.S., J.B.’, A.B.). Dnia 27 maja 2015 r. przeprowadzono oględziny mające na celu ustalenie granic i powierzchni gospodarstwa rolnego.

W rezultacie tak zakrojonego postępowania dowodowego Kolegium doszło ostatecznie do wniosku, że w okolicznościach sprawy uzasadniona jest odmowa wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania. W ocenie Kolegium materiał dowodowy wskazuje, że P.B. nabył własność gospodarstwa rolnego przekazanego mu aktem nadania nr [...] z 18 grudnia 1947 r., bowiem był jego posiadaczem w dniu 7 września 1951 r. W tym dniu wszedł w życie dekret z 1951 r., który w art. 2 przewidywał nabycie z mocy prawa własności posiadanego gospodarstwa. Kolegium zauważyło jednak, że w świetle przeprowadzonych dowodów niewątpliwe jest, że gospodarstwo to zostało opuszczone przed dniem 29 kwietnia 1955 r. przez P.B. i jego ówczesną żonę, M.B.. Kolegium podkreśliło, że taki stan faktyczny potwierdzili: J.B. na rozprawie dnia 20 września 2014 r., L.K. w oświadczeniu do protokołu sporządzonego dnia 19 września 2012 r. i w piśmie z 18 września 2012 r.; świadek R.Ć. (ur. 24 października 1938 r.) w oświadczeniach z: 21 października 2014 r. i 17 kwietnia 2015 r.; świadek G.K.-Z. (ur. 18 kwietnia 1931 r.) w oświadczeniach z: 21 października 2014 r. i 20 listopada 2014 r. Potwierdzają to dokumenty odnoszące się do miejsc zamieszkania P.B. i M.B. (włączone do akt kopie dokumentów meldunkowych z ksiąg meldunkowych miejscowości [...]). Z materiału dowodowego wynika, że po opuszczeniu gospodarstwo było uprawiane częściowo przez mieszkającą w sąsiedztwie rodzinę B.’, częściowo przez A.Z. (dom mieszkalny został wyburzony). Zmiana posiadaczy gospodarstwa skutkowała w konsekwencji wydaniem na rzecz M.B.’ orzeczenia z 24 listopada 1964 r. o wykonaniu aktu nadania nr [...] z 13 kwietnia 1959 r. Na rzecz A.Z. wydano orzeczenie z 24 listopada 1964 r. o wykonaniu aktu nadania nr [...] z 18 grudnia 1947 r. Okoliczność ta ma - w ocenie Kolegium - rozstrzygające znacznie, gdyż oznacza, że P.B. utracił własność gospodarstwa na rzecz Państwa z dniem 29 kwietnia 1955 r., a więc z dniem wejścia w życie dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1959 r. nr 14 poz. 78 ze zm., dalej dekret z 1955 r.). To zaś - zdaniem Kolegium - przesądza o wyniku sprawy, bowiem utrata własności gospodarstwa na rzecz Państwa uniemożliwia wydanie stronom orzeczenia o wykonaniu aktu nadania.

Na decyzję [...] r. wniesiono trzy skargi.

Skarga L.K., wobec nieusunięcia braków formalnych oraz nieuiszczenia wpisu, została odrzucona postanowieniem tutejszego Sądu z 18 września 2018 r. II SA/Wr 601/18.

Skarga A.S. zawiera zarzut naruszenia kwestionowaną decyzją wskazań określonych w wyroku II SA/Wr 538/13, bowiem nie określono granic gospodarstwa i nie ustalono kręgu osób mających w sprawie interes prawny. W ocenie skarżącego organy zbagatelizowały cenne dowody z zeznań świadków i wyjaśnień stron, które dawały podstawę do ustalenia granic gospodarstwa. Niesłusznie organ pominął wniosek stron o powołanie biegłego geodety w celu ustalenia granic. Bezpodstawnie organy zastosowały art. 15 dekretu z 1955 r. Skarżący zwrócił uwagę, że przepis ten utracił moc na początku lat 70. i obecnie nie ma takiej kategorii spraw. Skarżący poinformował, że wniósł do Sądu Rejonowego w [...] o stwierdzenie nabycia spadku po P.B. w zakresie gospodarstwa rolnego, jednak postępowanie to do chwili obecnej jest zawieszone w oczekiwaniu na wynik sprawy orzeczenia o wykonaniu aktu nadania.

Skarga J.B. zawiera zarzuty naruszenia przepisów kpa, w szczególności dotyczących postępowania dowodowego i zarzut naruszenia art. 15 dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym. Skarżący zwrócił uwagę, że skoro Kolegium samo stwierdziło, że nie można wskazać konkretnej daty opuszczenia gospodarstwa rolnego, to nie było podstaw do uznania gospodarstwa za opuszczone. Art. 15 dekretu z 1955 r. uchylono z dniem 4 listopada 1971 r., zaś organy nie przeprowadziły postępowania co do istoty sprawy, czyli ustalenia granic gospodarstwa. W dalszej części skargi powołano dowody przeprowadzone przez organy wskazując na konieczność dalszego kontynuowania postępowania dowodowego w kierunku ustalenia granic gospodarstwa. W szczególności w ocenie skarżącego organy winny przeanalizować akta osiedleńcze z byłego powiatu g.ego, księgi wieczyste wszystkich nieruchomości będących własnością osób ujętych na wykazie akt znajdujących się w archiwum państwowym. Organy winny przeprowadzić dowód z opinii biegłego geodety, która może umożliwić dokładne ustalenie granic gospodarstwa.

W odpowiedzi na skargi Kolegium podtrzymało swe stanowisko i wniosło o ich oddalenie.

Na rozprawie dnia 21 listopada 2018 r. Sąd połączył skargi A.S. i J.B. do łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia oraz dalszego prowadzenia pod sygn. akt II SA/Wr 558/18.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem II SA/Wr 558/18 na podstawie art. 151 ppsa oddalił w całości skargi A.S. i J.B..

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że orzeczenie o wykonaniu aktu nadania ma na celu ustalenie granic gospodarstwa rolnego oraz dokonanie jego szacunku, co jasno wynika z art. 6 ust. 1 dekretu z 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz.U. nr 46 poz. 340 ze zm.).

Dokładne określenie granic gospodarstwa jest niezbędne do ujawnienia prawa własności tego gospodarstwa w księdze wieczystej. Stosownie do art. 6 ust. 2 i 3, prawomocne orzeczenie o wykonaniu aktu nadania jest podstawą wpisu w księdze wieczystej prawa własności i wierzytelności z tytułu należności przypadającej za gospodarstwo rolne (art. 6 ust. 2 dekretu z 1951 r.). Starosta zgłasza z urzędu wniosek o dokonanie wpisu (art. 6 ust. 3).

Prawo własności gospodarstwa wynikało z faktu jego "posiadania". To posiadanie, z chwilą wejścia w życie dekretu z 1951 r. (z dniem 7 września 1951 r.), stanowiło konstytutywny element nabycia prawa własności gospodarstwa rolnego przez wszystkich tych posiadaczy, którzy wcześniej nie nabyli własności posiadanego gospodarstwa (art. 2 dekretu z 1951 r.). Poświadczeniem tej własności był akt nadania gospodarstwa rolnego, który nie konkretyzował geodezyjnie jego granic przestrzennych ograniczając się najczęściej do wskazania osoby uprawnionej, powierzchni gruntów i innych składników gospodarstwa rolnego (art. 5 ust. 2 dekretu z 1951 r.). Opis taki był oczywiście niewystarczający do oznaczenia przestrzennego zasięgu prawa własności dla potrzeb wpisu w księdze wieczystej. Dlatego wymagał konkretyzacji w postaci wskazania granic gospodarstwa, czemu służy orzeczenie o wykonaniu aktu nadania. Dopiero po wydaniu takiego orzeczenia możliwe jest ujawnienie własności posiadanego gospodarstwa w księdze wieczystej.

Rozważania te prowadzą do oczywistego wniosku, że wydanie konkretnej osobie orzeczenia o wykonaniu aktu nadania określonego gospodarstwa nastąpić może jedynie w przypadku, gdy osoba ta lub jej następcy prawni są właścicielami tego gospodarstwa. Niezbędne jest zachowanie tożsamości pomiędzy gospodarstwem określonym ogólnie w akcie nadania a gospodarstwem określonym już konkretnie w orzeczeniu o wykonaniu aktu nadania. Gwarantem zachowania takiej tożsamości jest przede wszystkim osoba uprawnionego, która wykonuje prawo własności wobec posiadanego gospodarstwa i która zainteresowana jest skonkretyzowaniem granic przysługującej jej własności. Jeśli przedmiot tak rozumianej własności nie istnieje, niemożliwe i niecelowe jest wydanie orzeczenia o wykonaniu aktu nadania.

Stan faktyczny sprawy w zakresie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia jest właściwie bezsporny.

Nie ulega wątpliwości, że poprzednik prawny skarżących, P.B., został wprowadzony w posiadanie gospodarstwa rolnego oznaczonego jako "gospodarstwo - działka we wsi J. nr [...] gm. G., pow. g., woj. wrocławskie", w skład którego wchodził dom mieszkalny o rozmiarach 13x7 m i obora o rozmiarach 5x4m (orzeczenie o wyznaczeniu nabywcy z 9 października 1947 r. i akt nadania nr [...] z 18 grudnia 1947 r.). Powierzchnię tego gospodarstwa określono początkowo na 6,98 ha, by następnie sprostować na 2,93 ha (sprostowanie orzeczenia o wyznaczeniu nabywcy gospodarstwa z 5 grudnia 1950 r. i protokół oszacowania z 12 października 1950 r.), aczkolwiek legalność samego sprostowania skarżący kontestują.

Bezsporne jest, że o ile jeszcze w 1952 r. P.B. był zameldowany pod adresem J. nr [...], gmina Stara G. i wykazywał ten adres jako miejsce zamieszkiwania wraz z żoną M. i córką L., to już w 1953 r. opuścił rodzinę przenosząc się do innej miejscowości (do M., powiat ś.) i nigdy do J. nie powrócił. Jego żona - M.B. wraz z dziećmi przeniosła się do swych rodziców (pod adres J. [...]), zachorowała na padaczkę i przebywała w Szpitalu Psychiatrycznym w L., nie pracowała w gospodarstwie. Gospodarstwo zostało opuszczone, a następnie podzielone na dwie części, a w konsekwencji przyznane osobom trzecim: M.B.’ (akt nadania z 13 kwietnia 1959 r. i orzeczenie z 24 listopada 1964 r. o wykonaniu aktu nadania) i A.Z. (orzeczenie z 24 listopada 1964 r. o wykonaniu aktu nadania).

Te elementy stanu faktycznego wskazują jednoznacznie, że wprawdzie P.B. nabył własność gospodarstwa na mocy art. 2 ust. 1 dekretu z 1951 r., bowiem na dzień 7 września 1951 r. był jeszcze jego posiadaczem, to w 1953 r. zarówno on jak i jego rodzina opuścili gospodarstwo.

Organ w zaskarżonej decyzji okoliczność porzucenia gospodarstwa ocenił w świetle regulacji z art. 15 ust. 1 dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1959 r. nr 14 poz. 78 ze zm.). Ów przepis, wg. według stanu prawnego na rok 1955 r., stanowił, że "Gospodarstwo rolne (działka pracownicza, rzemieślnicza itp.) nabyte na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie, lecz opuszczone przez właściciela przed wejściem w życie niniejszego dekretu, przechodzi z mocy prawa na własność Państwa - bez odszkodowania i wolne od obciążeń z wyjątkiem służebności gruntowych".

Trafna jest konkluzja zawarta w zaskarżonej decyzji i w decyzji I instancji, wskazująca, że w okolicznościach sprawy nastąpiła utrata własności gospodarstwa nadanego na rzecz P.B. Skoro bowiem przed wejściem w życie dekretu z 1955 r., tj. przed dniem 29 kwietnia 1955 r., przedmiotowe gospodarstwo zostało opuszczone, to przeszło z mocy prawa do zasobu własności publicznej, zgodnie z dyspozycją art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r. Nie zachowało się prawo własności gospodarstwa poświadczone aktem nadania na rzecz P.B. i nie sposób w związku z tym określić granic tego prawa w formie orzeczenia o wykonaniu aktu nadania.

Odnosząc się do zarzutów postawionych w skardze A.S. należy przede wszystkim stwierdzić, że nietrafny jest zarzut niewykonania wskazań określonych w wyroku tutejszego Sądu z 2 kwietnia 2014 r. II SA/Wr 538/13 w zakresie nakazanego określenia granic gospodarstwa rolnego i ustalenia osób mających interes prawny w sprawie.

W wyroku II SA/Wr 538/13 wskazano, że w ewentualnie wszczętym postępowaniu z urzędu organy winny ustalać przedmiot sprawy i krąg stron postępowania zmierzającego do ustalenia granic gospodarstwa i jego oszacowania. Zarazem zaznaczono, że przedmiotowe gospodarstwo władze odebrały po tym, jak osadnik opuścił rodzinę i gospodarstwo, i przekazały gospodarstwo innym osobom, w latach 60. XX w., zaś organ prowadzący z urzędu postępowanie w przedmiocie wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania "nie może tego wątku sprawy pominąć". Skoro w wyroku II SA/Wr 538/13 zwracano uwagę na problem skutków prawnych wynikających z opuszczenia gospodarstwa i zastrzeżono, by tego wątku w postępowaniu administracyjnym nie pomijać, to nie można twierdzić, że dokonanie przez organy ocen w tym zakresie stanowi naruszenie wskazań.

W wyroku II SA/Wr 538/13 poczyniono sugestię, by w postępowaniu ustalić, "kto ma interes prawny w ustaleniu granic gospodarstwa i jego oszacowaniu (o ile wydanie orzeczenia okaże się dopuszczalne)". Na marginesie wspomniano, że "na dziedziczenie gospodarstw rolnych mają wpływ przepisy tytułu X księgi IV Kodeksu cywilnego". Z tak sformułowanych wskazań nie wynika, by organy w sposób bezwarunkowy miały opierać ocenę interesu prawnego osób uczestniczących w postępowaniu na regulacjach dotyczących spadkobrania gospodarstw rolnych. Wszystkie strony uczestniczące w postępowaniu są spadkobiercami P.B. zmarłego w 1997 r. i legitymują się w tym zakresie orzeczeniami właściwych sądów. W toku postępowania dowodowego organy ustaliły, że gospodarstwo rolne, którego granice miano określać, zostało w latach 50. porzucone i wróciło do zasobu własności publicznej. Nie mogło być więc objęte sukcesją po P.B. Trudno w takich warunkach oczekiwać od organu, by wyjaśniał, która z dotychczasowych stron odziedziczyła takie "gospodarstwo rolne" na zasadach określonych w przepisach tytułu X księgi IV kc.

Opisane w skardze A.S. dowody z zeznań świadków i wyjaśnień stron potwierdzają, że organy wykonywały wskazania zawarte w wyroku w zakresie ustalania granic gospodarstwa. Skoro słusznie stwierdzono, że orzeczenie o wykonaniu aktu nadania nie może zostać wydane z powodu utraty przez poprzednika prawnego stron własności gospodarstwa na rzecz Skarbu Państwa, to drugorzędna jest kwestia prawidłowości ocen organu w kwestii dowodowych możliwości odtworzenia granic posiadania, w które P.B. został wprowadzony aktem nadania. Niecelowe było przy tym dalsze kontynuowanie postępowania dowodowego w kierunku ustalania granic gospodarstwa, w tym przeprowadzanie dowodu z - proponowanej przez skarżącego - opinii biegłego geodety.

Podnoszona w skardze kwestia uchylenia przepisów z art. 15 dekretu z 1955 r. mocą art. 18 ust. 1 pkt 5 ustawy z 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 27 poz. 250 ze zm.) była przez organ analizowana. Sąd I instancji podzielił pogląd organu, że z faktu, że z dniem 4 listopada 1971 r. przepisy z art. 15 dekretu z 1955 r. utraciły moc nie wynika, że nie wywołały one żadnych skutków prawnych w okresie, w którym obowiązywały. Jeśli skutek w nich przewidziany następował "z mocy prawa", to znaczy, że z chwilą wejścia w życie przepisu przewidującego utratę własności opuszczonego gospodarstwa, skutek taki następował. Gospodarstwo przechodziło na własność Państwa i mogło być nadane na własność innemu osadnikowi, który na nim gospodarował (art. 15 ust. 3 dekretu z 1955 r.). W okolicznościach niniejszej sprawy takie przekazanie nastąpiło, na co wskazują dowody w postaci wyjaśnień stron, zeznań świadków i orzeczenia o wykonaniu aktów nadania gospodarstwa na rzecz A.B. i A.Z. Uzyskane przez M.B.’ i A.Z. orzeczenia o wykonaniu aktów nadania dotyczyły m.in. działek gruntów, które według stron i świadka R.Ć. tworzyły wcześniej gospodarstwo J.B. (nr: [...], [...], [...], [...], [...]), a ostatnia działka (w obrębie działki nr [...]) przeszła do PGR-u (oświadczenie R.Ć. z 21 października 2014 r.). Późniejsze uchylenie art. 15 dekretu z 1955 r. z pewnością nie rodziło skutku w postaci przywrócenia własności gospodarstwa osobie, która wcześniej utraciła jego własność w związku z opuszczeniem gospodarstwa. Na tę ocenę nie ma wpływu to, że we właściwym czasie nie wydano decyzja stwierdzająca przejście gospodarstwa opuszczonego przez P.B. na rzecz Państwa, o której mowa w art. 15 ust. 2 dekretu z 1955 r. Organ słusznie zauważył, że decyzja taka miała charakter deklaratoryjny, potwierdzający jedynie skutek, który następował ex lege. W ocenie Sądu niewydanie takiej decyzji nie może świadczyć o tym, że nie wystąpił skutek określony w art. 15 ust. 1 dekretu 55, zwłaszcza w świetle bezspornych ustaleń wskazujących na opuszczenie gospodarstwa i późniejszych czynności organów władzy polegających na nadaniu innym osobom parcel tworzących to gospodarstwo.

Odnosząc się do zarzutów skargi J.B. w zakresie, w jakim nie pokrywają się z zarzutami podniesionymi w skardze A.S., Sąd I instancji zgodził się z twierdzeniem, że data opuszczenia przez P.B. i M.B. gospodarstwa nie została ustalona w sposób konkretny. W niniejszej sprawie nie była istotna konkretna data opuszczenia gospodarstwa. Wystarczyło ustalić przedział czasowy, w jakim opuszczenie gospodarstwa nastąpiło. Na opuszczenie gospodarstwa przez rodziców przed 29 kwietnia 1955 r. wskazywał sam skarżący w trakcie rozprawy dnia 20 listopada 2014 r. Potwierdzają to inne dowody, w tym wyjaśnienia siostry skarżącego – L.K. (protokół z 19 września 2012 r., pismo z 18 września 2012 r.). Podobnie wskazali świadek R.Ć. (w oświadczeniach z: 21 października 2014 r., 17 IV 2015 r.) i świadek G.K.-Z. (w oświadczeniach z: 21 października 2014 r., 20 listopada 2014 r.). Potwierdzają to dokumenty odnoszące się do miejsc zamieszkania P.B. i M.B. (kopie dokumentów meldunkowych z ksiąg meldunkowych miejscowości [...]). Gdyby było inaczej, niemożliwe byłoby jego późniejsze uprawianie przez M.B.’ i A.Z., którzy następnie w latach 60. uzyskali orzeczenia o wykonaniu aktów nadania. Nie sposób w świetle takich faktów twierdzić, że gospodarstwo nie zostało opuszczone przed wskazaną datą. Drugorzędne są zarzuty skargi dotyczące zebrania i oceny materiału dowodowego w części, która miała służyć ustaleniu granic gospodarstwa i towarzyszące im argumenty wskazujące na konieczność kontynuowania postępowania dowodowego celem ustalenia granic gospodarstwa. W ocenie Sądu trudności dowodowe w tym zakresie są w pewnym sensie naturalne, jeśli się weźmie pod uwagę, że organ I instancji miał za zadanie ustalić granice gospodarstwa rolnego, które w sensie prawnym i faktycznym już nie istnieje. Jakkolwiek organ I instancji wyraził w swej decyzji krytyczne stanowisko co do możliwości wykorzystania zebranych już dowodów do ustalenia granic gospodarstwa przyznanego P.B., to w ostateczności zasadniczą przyczyną odmowy wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania była utrata przez P.B. własności gospodarstwa.

Skargi kasacyjne wywiedli A.S. i J.B., zaskarżając wyrok II SA/Wr 558/18 w całości.

A. J.B., reprezentowany przez r. pr. K.D., zarzucił wyrokowi naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy – art. 7, 77 i 80 kpa przez przyjęcie za prawidłowe przez Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku błędnych ustaleń poczynionych w postępowaniu administracyjnym przed organem I i II instancji w zakresie ustalenia dat opuszczeni[a] przez P.B. i członków jego rodziny gospodarstwa rolnego, nadanego mu aktem nadania nr [...] z 18 grudnia 1947 r., jak również błędnym przyjęciem, że w sprawie nie zaistniała konieczność ustalenia granic gospodarstwa rolnego P.B. i jego szacunku, a w konsekwencji błędnym przyjęciem, że w ramach niniejszej sprawy uzasadniona jest odmowa wydania o wykonaniu aktu nadania nr [...] z 18 grudnia 1947 r.

J.B. wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu; zasądzenie na rzecz skarżącego [zwrotu] kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych; rozpoznanie sprawy po przeprowadzeniu rozprawy (k. 160-170 akt sądowych).

B. A.S. reprezentowany przez r. pr. M.A.S., zarzucił wyrokowi naruszenie:

I. prawa materialnego:

1. nieprawidłowe zastosowanie art. 15 ust. 1 dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1955 r. nr 18 poz. 107) w zw. z § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz.U. z 1961 r. nr 39 poz. 198, dalej rozporządzenie) w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. zmieniającą ustawę z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1961 r. nr 32 poz. 161, dalej ustawa z 1961 r.), polegające na przyjęciu, że przedmiotowe gospodarstwo przeszło na własność Skarbu Państwa, w sytuacji gdy nie została spełniona tego przesłanka - gospodarstwo rolne było uprawiane przez użytkowników;

2. błędną wykładnię art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r. przez uznanie, że gospodarstwem opuszczonym jest takie, z którego właściciel wraz z rodziną wyprowadził się, bez względu na to, czy było ono w całości uprawiane oraz poddawane właściwym zbiegom agrotechnicznym;

3. nieprawidłowe zastosowanie z art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r. w zw. z § 1 ust. 2 rozporządzenia przez nieprawidłowe przyjęcie, że na rzecz Państwa przeszła własność gospodarstwa, którego właścicielem była osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych;

4. naruszenie prawa procesowego - art. 141 § 4 ppsa przez sporządzenie uzasadnienia wyroku z pominięciem uzasadnienia, dlaczego Sąd uznał, że miało miejsce przejście własności gospodarstwa na rzecz Państwa, jak również z pominięciem kwestii stanu zdrowia właścicielki gospodarstwa, co uniemożliwia w ocenie skarżącego kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku w tym zakresie, ponieważ nie wiadomo, czy Sąd ocenił odmiennie niż skarżący te kwestie, czy też w ogóle nie wziął ich pod uwagę, a więc uchybienie to jest wadą istotną, uzasadniającą uchylenie zaskarżonego wyroku, by Wojewódzki Sąd Administracyjny ponownie wydał rozstrzygnięcie z uwzględnieniem tych kwestii.

A.S. wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu; zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych; zrzekł się rozprawy, jako że przedmiotem postępowania w sprawie jest wyłącznie ocena stanu prawnego (k. 149-151 akt sądowych).

Odpowiedzi na skargi kasacyjne nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1, dalej uchwała I OPS 10/09).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

A. Rozpoznając skargę kasacyjną J.B..

Zarzut naruszenia "art. 77 kpa" nie został postawiony dostatecznie starannie. Art. 77 kpa dzieli się na 4 paragrafy, o różnej treści normatywnej. Obowiązkiem skarżącego kasacyjnie jest ścisłe określenie jednostki redakcyjnej aktu normatywnego, wobec którego zawiera się w treści skargi kasacyjnej zarzuty (wyrok NSA z: 5.10.2010 r. I GSK125/09; 23.11.2010 r. II FSK 1165/09; 1.12.2010 r. II FSK 1507/09; 8.12.2010 r. I GSK 619/09; 19.7.2013 r. I OSK 2766/09, cbosa, aprobowane przez J. Drachala, A. Wiktorowską, R. Stankiewicza w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 860, nb 19). Zarzuty i ich uzasadnienie, winny być ujęte precyzyjnie i zrozumiale, gdyż - z uwagi na związanie sądu kasacyjnego granicami skargi kasacyjnej - Naczelny Sąd Administracyjny może uwzględnić tylko te przepisy, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej jako naruszone. Nie jest natomiast władny badać, czy sąd administracyjny I instancji nie naruszył innych przepisów (postanowienie Sądu Najwyższego z 26.10.2000 r. IV CKN 1518/00, OSNC 2001/3/39 i Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5.8.2004 r. FSK 299/04, OSP 2005/3/36). Ani w petitum skargi kasacyjnej, ani w jej uzasadnieniu (s. 2, 3, 11 skargi kasacyjnej), autor skargi kasacyjnej nie wskazał, naruszenia którego paragrafu art. 77 kpa się dopatruje. Sąd nie może zastępować strony i precyzować czy uzupełniać przytoczone podstawy kasacyjne, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę wymóg sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika (art. 176 ppsa). Z tej przyczyny zarzut naruszenia "art. 77 kpa" nie nadawał się do rozpoznania.

Jeżeli zarzut naruszenia prawa przez organ administracji nie został wyraźnie powiązany w skardze kasacyjnej z zarzutem naruszenia prawa przez wojewódzki sąd administracyjny, nie ma przeszkód, dla których NSA - przeanalizowawszy uzasadnienie skargi kasacyjnej - nie mógłby samodzielnie zidentyfikować zarzutu naruszenia prawa przez WSA (np. art. 145 § 1 pkt 1 lit. b lub c bądź też art. 151 ppsa) i tak przedstawiony zarzut rozpoznać merytorycznie, mimo niepełnego wskazania podstawy kasacyjnej (cz. III p. 4 uzasadnienia uchwały I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1, s. 38-39). Mimo, że autor skargi kasacyjnej nie wskazał normy odniesienia, to przyjąć należy, że zarzut ten, jako podniesiony w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, dotyczy naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa i nadawał się do rozpoznania.

Zarzut naruszenia art. 7 i art. 80 kpa okazał się niezasadny. W kontrolowanym postępowaniu nie doszło do naruszenia zasady prawdy obiektywnej (art. 7 kpa) ani zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa) w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa.

Sąd I instancji trafnie aprobował prawidłowe ustalenia stanu faktycznego w zakresie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy. Z uwagi na znaczny upływ czasu (między wejściem w życie dekretu z 18 kwietnia 1955 r. - dnia 29 kwietnia 1955 r. - a wydaniem zaskarżonej decyzji upłynęły ponad 63 lata), jest rzeczą zgodną z doświadczeniem życiowym, że nie wszystkie fakty można ustalić w sposób szczegółowy. Trafnie Kolegium w zaskarżonej decyzji uznało, że P.B. zamieszkiwał w miejscowości [...] pod adresem [...] 14 od dnia 12 września 1945 r. do 10 lutego 1953 r., a od 24 marca 1953 r. zamieszkał w M. gm. M., pow. Ś.Ś., opuszczając swą rodzinę i przedmiotowe gospodarstwo rolne (s. 3, 6 decyzji z [...] r. i wskazane w niej, prawidłowo ocenione dokumenty źródłowe - w błędnie nieponumerowanych aktach administracyjnych - w tym w skoroszycie II; s. 3 decyzji z [...] r.). M.B. po urodzeniu syna (4 października 1951 r.) ciężko zachorowała i od października 1951 r. wraz z małoletnimi dziećmi zamieszkała u swych rodziców pod adresem J. [...], którzy pomagali jej opiekować się małym dzieckiem (k. 19 decyzji z [...] r.; s. 14-15 decyzji z [...] r.). Autor skargi kasacyjnej J.B. nie wskazuje, jaki dokument bądź dowód z zeznań świadków został przez organy obu instancji pominięty bądź przeinaczony. Najpóźniej od 24 marca 1953 r. ani P.B., ani M.B., nie posiadali przedmiotowego gospodarstwa rolnego ani go nie uprawiali. Brak jakichkolwiek dowodów dla ustalenia, że "po opuszczeniu rodziny [przez P.B.]..., gospodarstwo nadal było uprawiane przez żonę [M.B.] (s. 9 skargi kasacyjnej). Brak jakichkolwiek dowodów wskazujących, by osoby trzecie po 24 marca 1953 r. dzierżawiły to gospodarstwo rolne od ówczesnych współwłaścicieli P.B. i M.B., bądź korzystały z tego gospodarstwa rolnego na podstawie zezwolenia P.B. i M.B.. Organy obu instancji dokonały wszechstronnej oceny całokształtu materiału dowodowego, prawidłowo zebranego w sprawie. Z tych względów zarzut naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów okazał się niezasadny (art. 80 kpa; B Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. C.H Beck 2022, s. 570-571, nb 1-3). W szczególności nietrafnie skarżący kasacyjnie podnosi, że organ I instancji oparł się jedynie na zeznaniach świadków, w ograniczonym zakresie na dowodach z dokumentów. W szczególności Sąd I instancji trafnie aprobował stanowisko organów obu instancji, że co do powierzchni przedmiotowego gospodarstwa rolnego związane były dokumentami publicznymi (art. 52 ust. 1 rpa): aktem nadania nr [...] z 9 października 1947 r. Powiatowej Komisji Osadnictwa Rolnego w G., sprostowanego orzeczeniem z 6 grudnia 1950 r. Powiatowej Komisji Osadnictwa Rolnego w G. Skoro nie doszło do wyeliminowania z obrotu prawnego aktu nadania z 9 października 1947 r. w brzmieniu nadanym orzeczeniem z 6 grudnia 1950 r., to brak było podstaw dla ustalenia, że rzeczywista powierzchnia gospodarstwa rolnego była inna niż ustalona na podstawie obu tych dokumentów publicznych. Trafnie organy obu instancji uznały, wobec prawidłowego ustalenia, że przedmiotowe gospodarstwo zostało opuszczone przed wejściem w życie niniejszego dekretu (art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r. w brzmieniu pierwotnym), przeszło ono z mocy prawa na własność Państwa, i brak było podstaw do prowadzenia dowodu z opinii biegłego dla ustalenia działek wchodzących w skład przedmiotowego gospodarstwa rolnego w kontrolowanym postępowaniu. Odmienne stanowisko niźli J.B., że "skoro M.B.’ otrzymał gospodarstwo aktem nadania dopiero w 1959 roku, nie ma podstaw aby przypuszczać, że gospodarował na tym gruncie dużo wcześniej" (s. 10/11 skargi kasacyjnej J.B.), na podstawie prawidłowo zebranych i ocenionych przez organy obu instancji dowodów, prezentuje w swej skardze kasacyjnej A.S.: "W stanie faktycznym niniejszej sprawy nie ulega wątpliwości, że grunty nie były pod 1955 r. uprawiane przez właścicieli" (s. 5 akapit 5 skargi kasacyjnej A.S.). Żaden z argumentów podniesionych w skardze kasacyjnej J.B. nie prowadzi do innych wniosków, niż aprobowane zaskarżonym wyrokiem.

B. Przechodząc do skargi kasacyjnej A.S.

Zarzuty z pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 1 ppsa), z uwagi na ich charakter, należało rozpoznać łącznie.

Zaskarżony wyrok nie narusza art. 15 ust. 1 dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1955 r. nr 18 poz. 107) przez jego nieprawidłowe zastosowanie - zarówno samoistnie (pkt 3 petitum skargi kasacyjnej A.S.), jak i w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. zmieniającą ustawę z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1961 r. nr 32 poz. 161; pkt 1 petitum skargi kasacyjnej A.S.).

Sąd I instancji trafnie aprobował stanowisko organów obu instancji, że P.B. i M.B. stali się z mocy prawa z dniem 7 września 1951 r. współwłaściciele przedmiotowego gospodarstwa na podstawie art. 1 i art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz.U. nr 46 poz. 340), bowiem oboje byli posiadaczami przedmiotowego gospodarstwa rolnego, nadanego w trybie osadnictwa rolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych.

Ponieważ oboje przestali uprawiać to gospodarstwo rolne i przestali być jego posiadaczami nie później niż 24 marca 1953 r., przeto Sąd I instancji słusznie uznał, że organy obu instancji trafnie przyjęły, że przedmiotowe gospodarstwo rolne przeszło z mocy prawa na własność Państwa, bowiem zarówno P.B., jak i M.B. wraz z małoletnimi dziećmi, opuścili to gospodarstwo nie później niż 24 marca 1953 r. Jako opuszczone przez współwłaścicieli, przeszło ono na własność Państwa z mocy prawa z dniem 29 kwietnia 1955 r. (art. 15 ust. 1 w zw. z art. 23 dekretu z 1955 r. w brzmieniu pierwotnym).

Art. 2 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. zmieniającą ustawę z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. z 1961 r. nr 32 poz. 161) nie dzieli się na ustępy, przeto zarzut 1 petitum skargi kasacyjnej w części wskazującej jako wzorzec kontroli "art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r...." nie nadawał się do rozpoznania.

Przywołanie w uzasadnieniu (s. 3 akapit 5 skargi kasacyjnej A.S.) brzmienie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, nadane przepisem art. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r.:

"Art. 2. 1. Gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78), jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r., oraz wszelkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogą być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostanie za niezbędne.

2. O przejęciu gospodarstwa rolnego lub działki na własność Państwa oraz o utrzymaniu ciążących na tym gospodarstwie rolnym lub działce służebności gruntowych orzeka właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej (rady narodowej miasta stanowiącego powiat miejski, dzielnicowej rady narodowej miasta wyłączonego z województwa).

3. Rada Ministrów w drodze rozporządzenia: 1) ustali warunki, w jakich gospodarstwa rolne (działki) uważane są za opuszczone przez właściciela i tryb ujawniania w księgach wieczystych przejęcia tych nieruchomości na własność Państwa, [...]", nie prowadzi do odmiennej oceny zastosowania art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r. niż dokonana w zaskarżonym wyroku.

Nietrafnie autor skargi kasacyjnej A.S. (s. 3 akapit 6) odwołuje się do nowego brzmienia art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r., odwołując się do "wykładni celowościowej użytego w dekrecie z "1995" [zapewne "1955"] r. sformułowania o opuszczonym gospodarstwie rolnym, również wykładnia językowa wskazanego przepisu prowadzi do wniosku, że możliwe jest zastosowanie definicji gospodarstwa opuszczonego przed 1955 r. zgodnie z rozumieniem tego opuszczenia na podstawie przepisów wydanych w 1961 r.". Brak jest w doktrynie i orzecznictwie podstaw do takiej wykładni pierwotnego brzmienia art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r., która uwzględni zmiany dokonane ustawą z dnia 13 lipca 1957 r. i ustawą z dnia 15 lipca 1961 r. Skoro przejście opuszczonego gospodarstwa rolnego na własność Państwa nastąpiło z mocy prawa dnia 29 kwietnia 1955 r. nastąpiło na warunkach pierwotnego brzmienia dekretu z 1955 r., to brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych, by warunki te określać miały przepisy, które weszły w życie z dniem 26 lipca 1957 r. (art. 4 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r.) bądź z dniem 21 lipca 1961 r. (art. 2 ustawy z 15 lipca 1961 r.).

Już na gruncie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu refory rolnej (Dz.U. z 1944 r. nr 4 poz. 17, dalej dekret o reformie rolnej) wskazuje się, że przejście prawa własności na podstawie dekretu o reformie rolnej nastąpiło z mocy prawa, bez konieczności wydania decyzji przez organ administracji publicznej. W doktrynie trafnie wskazywano, że nabycie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym było nabyciem z mocy prawa i pierwotnym; Skarb Państwa nabywał własność tych nieruchomości bez potrzeby jakiejś odrębnej czynności prawnej; w szczególności orzeczenia wojewody (przedtem wojewódzkiego urzędu ziemskiego); nabycie z mocy prawa nastąpiło w dniu 13 września 1944 r., tj. w dniu wejścia dekretu (Franciszek Longchamps, Prawo agrarne, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1949, s. 48).

W uzasadnieniu uchwały z 10.1.2011 r. I OPS 3/10 (ONSAiWSA 2011/2/23 s. 52-53, dalej uchwała I OPS 3/10) Naczelny Sąd Administracyjny w składzie 7 Sędziów podzielił stanowisko, zgodnie z którym z dniem wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej doszło do jednorazowego "skonsumowania" skutków prawnorzeczowych art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z: 28.11.2001 r. SK 5/01; 12.12. 2005 r. SK 4/03). [...] Przepis może być tak skonstruowany, że znajduje zastosowanie tylko do sytuacji istniejących w chwili jego wydania, zaś nie będzie się odnosił do sytuacji jakie będą kształtowały się po jego wydaniu. Taka konstrukcja oznacza, że zakres działania przepisu jest ograniczony w czasie, co nie jest tożsame z jego mocą obowiązującą w systemie prawa. Ograniczenie działania przepisu w czasie oznacza, że znajduje on zastosowanie do sytuacji istniejących w chwili jego wydania (wejścia w życie), jednakże nie oznacza tym samym, że po upływie tego czasu przepis ten nie pozostaje w systemie prawa jako podstawa prawna utrzymania wywołanych przez niego skutków prawnych. Badanie bowiem, czy określony przepis wywołał przewidziany w nim skutek prawny musi zawierać ocenę, czy znajdował on zastosowanie do określonej sytuacji, co stanowi proces stosowania przepisu. Orzekanie o sytuacjach z przeszłości pociąga za sobą konieczność stosowania "skonsumowanego" przepisu. Należy mieć na względzie, że zgodnie z obowiązującą w systemie prawnym ogólną zasadą tempus regit actum skutki prawne zdarzenia prawnego podlegają ocenie w świetle norm prawnych obowiązujących w chwili zajścia zdarzenia prawnego. Dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej był aktem "jednorazowym", gdyż jego zastosowanie wyczerpało się na rewizji stosunków własnościowych istniejących w momencie jego wydania (wejścia w życie).

Pogląd Franciszka Longchampsa, jak i zawarty w uzasadnieniu uchwały I OPS 3/10, mimo że wyrażony na tle jednorazowego aktu nacjonalizującego, z uwagi na zasadę tempus regit actum pozostaje użyteczny przy wykładni wskazanych w skardze kasacyjnej wzorców kontroli. Wiedział o tym ówczesny prawodawca, na zwraca uwagę doktryna. "Jako pierwszym zajęto się problemem opuszczonych gospodarstw rolnych. Ponieważ odnośnie do takich gospodarstw istniały wyłącznie przepisy dotyczące gospodarstw pochodzących z reformy rolnej i osadnictwa, a obserwowano wówczas narastające zjawisko opuszczania także gospodarstw starych, nie pochodzących z reformy czy osadnictwa, postanowiono ten problem uregulować generalnie. Wyrazem tego było wydanie ustawy o zmianie ustawy z 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym z dnia 15 lipca 1961 r. (przypis 2 - Dz.U. nr 32 poz. 161 - uw. NSA), której przepisy rozciągnęły możliwość przejścia na własność państwa wszystkich gospodarstw rolnych, niezależnie od tego, czy powstały one w wyniku reformy rolnej lub osadnictwa, czy też nie" (A. Jurcewicz, Prawne formy ingerencji państwa w sferę produkcyjnego wykorzystania gruntów rolnych, Ossolineum 1989, s. 48-49). W żaden sposób nie można dokonać wykładni wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów w ten sposób, by do skutków przejścia prawa własności gospodarstwa rolnego nabytego na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie (jak to miało miejsce w kontrolowanej sprawie na podstawie pierwotnego brzmienia art. 15 ust. 1 dekretu z 1955 r.), zastosować nowe rozwiązania prawne, wprowadzone po zajściu skutku z mocy prawa dnia 29 kwietnia 1955 r., zawarte w ustawie z 13 lipca 1957 r. bądź w ustawie z 15 lipca 1961 r. i wydanych na ich podstawie przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. (Dz.U. z 1961 r. nr 39 poz. 198).

Z tych względów nie doszło do naruszenia § 1 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz.U. z 1961 r. nr 39 poz. 198), wskazanych w zarzucie 1 i 3 petitum skargi kasacyjnej, bo przepisy te nie znajdowały w kontrolowanej sprawie zastosowania.

Autor skargi kasacyjnej nietrafnie powołuje analogię z prawa. W kontrolowanej sprawie zastosowanie znajdują przepisy obowiązujące w dacie zdarzenia (29 kwietnia 1955 r.), nie zaś akty prawa później wydane (tempu regit actum). Przy wykładni znajdujących zastosowanie w sprawie przepisów należy sięgać do źródel prawa ówcześnie obowiązujących bądź wcześniejszych (jako elementów kultury prawnej) oraz ówczesnych bądź wcześniejszych ogólnego języka polskiego (kolejne tomy "Słownika języka polskiego" pod redakcją Witolda Doroszewskiego ukazywał się w PWN w latach 1958-1969; (M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki, LexisNexis 2012, s. 268-283, nb 480-508). Nieuprawnione jest odwoływanie się do definicji legalnych zawartych w aktach prawnych wydanych po 29 kwietnia 1955 r. - w szczególności w: ustawie z dnia 17 lipca 2009 r. o powszechnym spisie rolnym w 2010 r.; ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16 poz. 93, który wszedł w życie dnia 1 stycznia 1965 r. – art. I - Dz.U. z 1964 r. nr 16 poz. 94) bądź w "kolejnych aktach prawnych dotyczących reformy rolnej z lat 50. i 60." – w tym w szczególności w ustawach i rozporządzeniu wskazanych w skardze kasacyjnej (s. 1-5 skargi kasacyjnej). M.B. leczona była na padaczkę. Brak dowodu, by w dacie 29 kwietnia 1955 r. była ubezwłasnowolniona.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymogi art. 141 § 4 ppsa i poddaje się kontroli kasacyjnej. Sąd I instancji nie jest obowiązany szczegółowo odnosić się w uzasadnieniu wydawanego orzeczenia do zarzutów i argumentacji w jego ocenie niemających istotnego znaczenia dla zbadania zgodności z prawem zaskarżonego aktu. Pominięcie w uzasadnieniu wyroku rozważań dotyczących zarzutów niezasadnych nie stanowi naruszenia przepisów postępowania sądowoadministracyjnego o istotnym wpływie na wynik sprawy. Wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia w uzasadnieniu wyroku nie musi szczegółowo odnosić się do wszystkich argumentów powołanych w skardze, jeśli argumentacja sądu łącznie przesądza o ich bezzasadności (wyrok NSA z: 8.4.2008 r. II FSK 1965/06; 19.1.2012 r. I OSK 62/11, aprobowane przez M. Jagielską, J. Jagielskiego, R. Stankiewicza, M. Grzywacza - op. cit., s. 746, nb 22). Sąd I instancji odniósł się do wszystkich istotnych zarzutów i argumentów podniesionych w skardze A.S. (k. 2-4v, 23-33, 36-45, 118-120 akt sądowych). Zgodne jest z doświadczeniem życiowym, że zameldowanie i wymeldowanie danej osoby z reguły następuje po - odpowiednio - zamieszkaniu pod nowym adresem i zaprzestaniu zamieszkania pod dawnym adresem. Dokumenty meldunkowe potwierdzają ustalenia aprobowane przez Sąd I instancji, że każde ze współwłaścicieli przedmiotowego gospodarstwa je opuściło – nie później niż w 1953 r. - i 29 kwietnia 1955 r. było ono opuszczonym przez każde ze współwłaścicieli.

Naczelny Sąd Administracyjny oddalił obie skargi kasacyjne na podstawie art. 184 ppsa.