Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 331/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2008-12-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, 8 i 9
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 30 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
Teza: Wstrzymanie wykonania decyzji przyznającej świadczenie rodzinne nie jest dopuszczalne w trybie notatki służbowej bądź "zablokowanie harmonogramu wypłat decyzji". Wstrzymanie wykonania takiej decyzji może mieć miejsce wyłącznie w trybie postanowienia, na które stronie przysługuje zażalenie (art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - j.t. Dz. U. 139/06/992 ze zm.- stosując w drodze analogii at. 152 kpa).

TEZY

Wstrzymanie wykonania decyzji przyznającej świadczenie rodzinne nie jest dopuszczalne w trybie notatki służbowej bądź "zablokowanie harmonogramu wypłat decyzji". Wstrzymanie wykonania takiej decyzji może mieć miejsce wyłącznie w trybie postanowienia, na które stronie przysługuje zażalenie (art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - j.t. Dz. U. 139/06/992 ze zm.- stosując w drodze analogii at. 152 kpa).


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Popowska Sędziowie WSA Maciej Dybowski (spr.) WSA Izabela Kucznerowicz Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Frankowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 11 grudnia 2008 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia rodzinnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...], 2. uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Poznania z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...], 3. określa, że zaskarżona decyzja i decyzje wymienione w punktach 1 ( pierwszym ) i drugim ( drugim ) nie mogą być wykonane. /-/ I.Kucznerowicz /-/ B.Popowska /-/ M.Dybowski


UZASADNIENIE

Ostateczną decyzją z dnia [...] sierpnia 2006 r. [...] (dalej decyzja z dnia [...] sierpnia 2006 r.) Prezydent Miasta P. (dalej Prezydent Miasta) przyznał K. K.: zasiłek rodzinny w wysokości po 48 zł miesięcznie na K. K. w okresie od dnia 1 września 2006 r. do dnia 31 grudnia 2006 r.; zasiłek rodzinny w wysokości po 48 zł miesięcznie na J. K. w okresie od dnia 1 września 2006 r. do dnia 31 sierpnia 2007 r.: zasiłek rodzinny w wysokości po 64 zł miesięcznie na K. K. w okresie od dnia 1 stycznia 2007 r. do dnia 31 sierpnia 2007 r. i dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego na J. K. w okresie od dnia 1 września 2006 r. do dnia 31 sierpnia 2007 r. w wysokości po 400 zł miesięcznie (k. 37 akt administracyjnych).

Dnia 14 maja 2007 r. K. K. telefonicznie poinformowała Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w P. (dalej MOPR), że firma, która udzieliła Stronie urlopu wychowawczego, przestała funkcjonować od końca kwietnia 2007 r. Dnia 28 maja 2007 r. Strona dostarczyła świadectwo pracy informujące, że Strona była zatrudniona od dnia 4 kwietnia 2003 r. do dnia 26 kwietnia 2007 r. w Zakładzie Instalacyjno -Remontowym M. W. (k. 39, 40, 43- 44 akt administracyjnych).

Ostateczną decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r., [...] Prezydent Miasta P. na podstawie art. 155 i 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. 98/00/1071 ze zm. - dalej kpa) w zw. z art. 10 ust. 1 i ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. 139/06/992 ze zm. - dalej uśr), zmienił decyzję z dnia [...] sierpnia 2006 r. w punkcie I podpunkcie 4 w ten sposób, że przyznał Stronie dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego w wysokości po 400 zł miesięcznie na J. K. na okres od dnia 1 września 2006 do dnia 26 kwietnia 2006 r. (k. 53 akt administracyjnych).

Prezydent Miasta P. decyzją z dnia [...] lipca 2007 r., [...] (dalej decyzja z dnia [...] lipca 2007 r.) na podstawie art. 30 ust. 1, 2, 6 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. 139/06/992 ze zm.) i art. 104 kpa ustalił, że kwota 453,30 zł pobrana przez K. K. tytułem dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego w okresie od 26 kwietnia 2007 r. do 31 maja 2007 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym; orzekł, że wyżej wymieniona kwota podlega zwrotowi przez K. K. wraz z ustawowymi odsetkami w terminie 7 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji przez wpłatę na wskazane konto MOPR (k. 58 akt administracyjnych).

Decyzją z dnia [...] listopada 2007 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. (dalej SKO), po rozpoznaniu odwołania K. K., na podstawie art. 127 § 2 i art. 138 § 2 kpa w zw. z art. 10, art. 30 i art. 32 uśr, uchyliło decyzję z dnia [...] lipca 2007 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji (k. 67- 67 akt administracyjnych).

Decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r., [...] (dalej decyzja z dnia [...] stycznia 2008 r.), na podstawie art. 30 ust. 1, 2, 6 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. 139/06/992 ze zm. uśr), rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. 105/05/881) i art. 104 kpa, Prezydent Miasta P. ustalił, że kwota 453,30 zł pobrana przez K. K. tytułem dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego od dnia 27 kwietnia 2007 r. do dnia 31 maja 2007 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, a po uprawomocnieniu się niniejszej decyzji kwota 453,30 zł świadczeń nienależnie pobranych wraz z ustawowymi odsetkami podlega potrąceniu z wypłacanych aktualnie Stronie świadczeń rodzinnych.

W uzasadnieniu Prezydent Miasta wskazał, że po ponownej wnikliwej analizie dokumentów MOPR- Działu Świadczeń Rodzinnych, Alimentacyjnych i Dodatków Mieszkaniowych ustalono, że kwota 453,30 zł dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, pobrana na rzecz J. K. w okresie od dnia 27 kwietnia 2007 r. do dnia 31 maja 2007 r., jest świadczeniem nienależnie pobranym. Zgodnie ze znajdującym odpowiednie zastosowanie art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr, za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Organ I instancji wskazał, że w treści wniosku Strony znajdują się potwierdzone podpisem złożone przez Nią oświadczenia o zapoznaniu się z warunkami uprawniającymi do przyznanego zasiłku rodzinnego i dodatku do tego zasiłku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, jak również o zapoznaniu się z obowiązkiem niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia, o zmianach mających wpływ na prawo do ww. świadczeń. Świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami (art. 30 ust. 8 uśr; k. 73 akt administracyjnych).

Odwołując się od decyzji z dnia [...] stycznia 2008 r. K. K. wskazała, że nie została poinformowana przez organy pomocy społecznej, że nie ma prawa pobierać żadnych pieniędzy, które wpłyną od MOPR na konto, a jeśli wpłyną - zwrócić je. Strona podkreśliła, że nie jest jej obowiązkiem znać się na przepisach prawa, a gdyby wiedziała, ze pieniądze jej się nie należą - w ogóle by ich nie pobierała mając na uwadze, że będzie musiała zwrócić je wraz z odsetkami. Odwołująca się oświadczyła, że nie będzie płacić za błąd lub bałagan w dokumentach albo błąd w banku, który przelał pieniądze na Jej konto. Odwołująca się dodała, że fakt bankructwa swego pracodawcy zgłosiła sama, z własnej woli, a gdyby chciała oszukać organy i dalej pobierać świadczenia, nie zgłaszałaby wcale tego faktu. Odwołująca się jeszcze raz podkreśliła, że nie została poinformowana, że pieniądze wpływające na Jej konto Jej się nie należą.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r., [...] (dalej decyzja z dnia [...] kwietnia 2008 r.) SKO na podstawie art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 30 ust. 1 i 2 uśr, utrzymało w mocy decyzję z dnia [...] stycznia 2008 r.

W uzasadnieniu w szczególności wskazano, że dnia 28 maja 2007 r. K. K. złożyła oświadczenie o wyrażeniu zgody na zmianę decyzji przyznającej Jej zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, z uwagi na likwidację zakładu pracy, który udzielił Jej urlopu wychowawczego. Ze świadectwa pracy wynika, że K. K. zatrudniona była w "Zakładach Instalacyjno- Remontowym" M. W. od 4 kwietnia 2003 r. do 26 kwietnia 2007 r. Pismem z dnia 17 grudnia 2007 r. Prezydent Miasta zawiadomił o wszczęciu postępowania w sprawie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego w związku ze zmianą decyzji z dnia [...] sierpnia 2006 r. Z akt sprawy wynika, że Odwołującą się pouczono o warunkach uprawniających do przyznania prawa do zasiłku rodzinnego i dodatku do tego zasiłku jak i o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku rodzinnego - co Strona potwierdziła własnoręcznym podpisem - a w związku z tym kwota 453,30 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym (art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 uśr). SKO wskazało, że należy poinformować Skarżącą, iż zgodnie z art. 30 ust. 9 uśr organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeśli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, a w sprawie tej Strona winna zwrócić się ze stosownym wnioskiem do organu I instancji (k. 79-81 akt administracyjnych).

W skardze na decyzję dnia [...] kwietnia 2008 r. K. K., z uwagi na trudną sytuację rodzinną, powołując się na art. 30 ust. 9 uśr, wniosła o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego w wysokości 453,30 zł, a w przypadku braku możliwości umorzenia ww. kwoty w całości lub w części, o rozłożenie jej na 6 równych rat po 75,55 zł.

Odpowiadając na skargę SKO wniosło o jej oddalenie i podtrzymało Swą dotychczasową argumentację

Na rozprawie w dniu 11 grudnia 2008 r. Skarżąca wnosiła i wywodziła jak w skardze i w pismach składanych w postępowaniu administracyjnym, wskazując nadto, iż gdyby tylko wiedziała, że ostatnia przesłana kwota była nienależna, to by jej nie przyjęła albo zaraz zwróciła - była jednak przekonana, że to była ostania należna jej kwota z tytułu tego dodatku - bo przecież MOPR natychmiast wiedział od Niej, że Jej pracodawca splajtował. Skarżąca dodała, że obecnie Jej sytuacja jest jeszcze trudniejsza, a dnia 27 listopada 2008 r. zapadł wyrok rozwiązujący Jej związek małżeński przez rozwód (k. 2, 19, 20 akt sądowych).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 3 § 1 i art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 153/02/1270 ze zm. - dalej ppsa), sądowa kontrola decyzji administracyjnej polega wyłącznie na ocenie jej legalności, tj. zgodności z przepisami prawa materialnego i procedury administracyjnej w danym postępowaniu. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów wydanych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 ppsa).

2. Sąd podziela ustalenia organów obu instancji, jedynie w tej części, w której organy te przytoczyły przebieg zdarzeń procesowych, czyniąc je integralną częścią ustaleń Sądu.

3. W niniejszej sprawie występują dwa główne problemy - kwestia, jakie świadczenia można uznać z nienależnie pobrane i bardziej fundamentalny- problem zaufania do państwa i jego organów.

SKO w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2008 r. wskazało na złożenie dnia 28 maja 2007 r. przez K. K. oświadczenia o treści "wyrażam zgodę na zmianę decyzji w pkt [punkcie] dot.[yczącym] zasiłku rodz.[innego] z tyt.[ułu] opieki nad dzieckiem w okr.[esie] korzys.[tania] z url.[opu] wych.[owawczego] do końca kwietnia" (k. 44 akt administracyjnych). Organ odwoławczy nie rozważył, jakiej treści oświadczenie woli w istocie złożyła K. K., skoro mowa w nim zgodzie na zmianę decyzji (nie wiadomo której- w aktach administracyjnych znajdują się jeszcze decyzje ostateczne z dnia: [...] września 2005 r. nr [...] o przyznaniu zasiłków rodzinnych na córki K. K. i J. K., i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem okresie korzystania z urlopu wychowawczego na córkę K. K.- na okres od 1 września 2005 do 4 grudnia 2005 r.; [...] grudnia 2005 r. nr [...] o przyznaniu dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem okresie korzystania z urlopu wychowawczego na córkę J. K.- na okres od 5 grudnia 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r.; k.18, 25 akt administracyjnych) w punkcie dotyczącym "zasiłku rodz."[innego], nie zaś dodatku do zasiłku rodzinnego, choć w dalszej części są słowa "z tyt.[ułu] opieki nad dzieckiem w okr.[esie] korzys.[tania] z url.[opu] wych.[owawczego] do końca kwietnia", co mogło (lecz nie musiało) wskazywać, że przedmiotem zgody był punkt decyzji dotyczący przyznania K. K. dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego (art. 10 ust. 1 uśr). W decyzji z dnia [...] sierpnia 2006 r. organ orzekł odrębnie w punkcie I (pierwszym) o przyznaniu K. K. poszczególnych świadczeń, wymieniając je następnie- każde odrębnie- w czterech podpunktach: w podpunktach 1 i 3 Prezydent Miasta przyznał zasiłki rodzinne na dziecko K. K. (przy czym w punkcie 1 na dziecko do 5 lat, a w punkcie 3 na dziecko w wieku od 5 do 18 lat); w podpunkcie 2 przyznał zasiłek rodzinny na dziecko J. K. do pięciu lat. Dopiero w podpunkcie 4 przyznano dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego na J. K. W odrębnym punkcie II Prezydent Miasta wskazał, że świadczenie płatne najpóźniej do ostatniego dnia każdego miesiąca na konto osobiste (k. 37 akt administracyjnych). W aktach sprawy brak utrwalonego w notatce pouczenia, którego pracownik MOPR winien był udzielić Zainteresowanej o skutkach prawnych złożenia oświadczenia woli z art. 155 kpa, choć obowiązek utrwalenia pouczenia każdorazowo obciąża pracownika Ośrodka (art. 32 ust. 2 uśr; odpowiednio - S. Nitecki - glosa do wyroku NSA z 19.11.1998- II SA/Gd 2070/97- Sam. Teryt. 5/01/63-64). Nie wiadomo, czy pracownik MOPR udzielił Zainteresowanej jakiegokolwiek pouczenia w tej materii, ani tym bardziej, czy przedmiotem pouczenia była konkretna decyzja (z dnia: [...] września 2005 r.; [...] grudnia 2005 r.; [...] sierpnia 2006 r.) ani tym bardziej, którego punktu bądź podpunktu, i którego z tych świadczeń, z której z tych decyzji w istocie oświadczenie z dnia 28 maja 2007 r. dotyczy). Mimo, że SKO w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2008 r. owo oświadczenie przywołało, nie dokonało konkretnych ustaleń w tej materii ani nie rozważyło, jakie skutki- mimo wskazanych uchybień- to oświadczenie za sobą pociągnęło. Owo uchybienie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 kpa, mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa).

4. Konstrukcja art. 30 ust. 1 i 2 uśr odpowiada konstrukcji art. 28 ust. 1 i 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (j.t. Dz.U. 58/03/514 ze zm.- dalej uzpb) i art. 76 ust. 1 i 2 ustawy z dnia ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. 99/04/1001 ze zm.- obecnie j.t. Dz.U. 69/08/415 ze zm.- dalej ustawa o promocji zatrudnienia). Wobec powyższego użytecznym pozostaje dorobek doktryny i orzecznictwa, powstałego na tle art. 28 ust. 1 i 2 uzpb. Ustawodawca wprowadził w art. 28 ust. 2 pkt 1 i 2 uzpb odrębne przesłanki uznania, że dane świadczenie pobrano nienależnie. W punkcie 1 mowa o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczeń, jednakże tylko wtedy, gdy bezrobotny został pouczony o skutkach prawnych występowania tych okoliczności; w punkcie 2 chodzi o przypadki, w których świadczenie wypłacono bezrobotnemu na podstawie nieprawdziwych o świadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo gdy bezrobotny ś w i a d o m i e wprowadził PUP w błąd- warunkiem jest zatem umyślność działania bezrobotnego (wyroki NSA z: 18.3. 1998- II SA 141/98; 14.12.1998- II SA 1606/98).

W sentencji decyzji z dnia [...] stycznia 2005 r. organ I instancji błędnie powołał art. 30 ust. 1, 2, 6 i 8 uśr, nie dostrzegając, że ustawodawca w dwu punktach ustępu 2 art. 30 uśr określił odmiennie stany faktyczne, z którymi wiąże nienależność świadczenia. Prezydent Miasta przywołał co prawda w uzasadnieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr, lecz wskazał, że "zgodnie ze znajdującym odpowiednie zastosowanie", nie wskazując, na czym owo "odpowiednie zastosowanie art. 30 ust. 2 pkt 1" uśr miałoby w niniejszej sprawie polegać.

W doktrynie i orzecznictwie Sądów Administracyjnych trafnie wskazuje się, że w szczególności obowiązek zwrotu świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr ma charakter następczy- uzależniony jest od tego czy strona była n a l e ż y c i e p o u c z o n a o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych jej świadczeń. Pouczenie adresowane do strony winno być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 22.2.2002- III AUa 845/99- OSA 10/00/43, akceptowane przez J. Ostałowskiego "Ustawa o świadczeniach rodzinnych- świadczenia nienależnie pobrane" Sam. Teryt. 4/06/52). Pouczenie takie winno być zamieszczone w ulotce (z której następnie strona może korzystać w okresie późniejszym (z takiej formuły pouczeń korzystają w szczególności Powiatowe Urzędy Pracy, wręczające za potwierdzeniem odbioru zainteresowanym czterostronicowe druczki pouczeń), bądź w uzasadnieniu decyzji. Przedstawienie stronie do wglądu przepisów regulujących zasady przyznawania świadczeń rodzinnych, polegające na możliwości ich lektury na formularzu wniosku, następnie spoczywającym w urzędzie jako część akt sprawy, co do zasady nie wyczerpuje wymogów pouczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr (J. Ostałowski- op. cit. s. 52). Na potrzebę precyzyjnego pouczenia strony o okolicznościach istotnych z punktu widzenia przesłanek z art. 25 ust. 1 i art. 30 ust. 1 i 2 uśr, i czynienia ustaleń i rozważań, w czym organy upatrują, że zmiana ma w rzeczywistości wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, trafnie wskazały m. in.: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 7.11.2006 r.- I SA/Wa 1407/06 i SKO we Wrocławiu z 14.2.2008 r.- SKO 4315/23/08- OwSS 3/08/66. Informacje podawane Stronie na formularzu nie posiadają waloru pouczenia w oparciu, o które można wyprowadzać dla Skarżącej w niniejszej sprawie skutki wynikające z ustawy (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2006 r.- III RN 6/99, OSNAP 9/00/343), a takie ich potraktowanie przez organy administracji świadczy o niedokładnym ustaleniu kluczowych dla całego postępowania faktów i tym samym naruszeniu art. 7 kpa.

Z kolei pierwotny charakter nienależności świadczenia ( art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr), wiąże się ze świadomym wprowadzeniem w błąd organu przyznającego świadczenie przez złożenie niezgodnych z prawdą zeznań, bądź przedłożenie świadomie dokumentów, przedstawiających stan faktyczny niezgodnie z prawdą (J. Ostałowski- op. cit. s. 51). Przemilczenie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy tylko wówczas rodziłoby skutek z art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr, gdyby organ stwierdził, że Stronie znane były odpowiednie przepisy prawa. Nie można mówić o świadomym wprowadzeniu organu w błąd, jeśli strona nie była świadoma prawnego znaczenia określonych faktów. W praktyce warunkiem ustalenia, że strona pobrała świadczenie nienależne, będzie stwierdzenie, że strona miała możliwość zapoznania się z przepisami regulującymi przesłanki nabywania świadczeń rodzinnych. W postępowaniu administracyjnym art. 9 kpa uchyla - co do zasady - działanie zasady ignorantia iuris nocet (R. Kędziora "Kpa. Komentarz" Wwa 2005 s. 48; J. Ostałowski- op. cit. s. 51/52). W aktach sprawy brak notatki służbowej o zapoznaniu Wnioskodawczyni z istotnymi dla rozstrzygnięcia sprawy przepisami, a z faktu, że pracownicy organu aż do 14 maja 2007 r. (dnia powiadomienia przez K. K., że przez przypadek dowiedziała się o likwidacji firmy, która udzieliła Jej urlopu wychowawczego; k. 40 akt administracyjnych) nie mieli żadnych wątpliwości, co do prawa Zainteresowanej do dodatku z art. 10 ust. 1 uśr, wynika, że także pracownicy MOPR nie dopatrzyli się po stronie K. K. przesłanek z art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr. Wskazują na to uzasadnienia decyzji z dnia: [...] kwietnia 2008 r. i [...] stycznia 2008 r., w których organy obu instancji przywołują jedynie art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 uśr (choć nie przedstawiają- z naruszeniem art. 107 § 1 i 3 kpa- aktu subsumcji, co stanowiło istotne naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy).

Organy obu instancji, z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 kpa nie wyjaśniły należycie, czy K. K. miała w rzeczywistości wiedzę o wygaśnięciu jej stosunku pracy z dniem 26 kwietnia 2007 r. Za odmiennymi ustaleniami nie przemawia treść świadectwa pracy z dnia 07 maja 2007 r.- w tym po sprostowaniu (k. 43, 60 akt administracyjnych), jak i oświadczenie Skarżącej, że o likwidacji zakładu pracy dowiedziała się przypadkowo od koleżanki, spotkanej na ulicy; że niezwłocznie (14 maja 2007 r.) powiadomiła o tym telefonicznie MOPR i sama szukała pracodawcy, by uzyskać należyte świadectwo pracy, bo dnia 22 maja 2007 r. były szef przysłał Jej pustą kopertę, a następnie doręczone Jej świadectwo pracy wymagało poprawy, bo było źle wypisane" (k. 2-3 akt odwoławczych w zw. z k. 39, 40, 43, 60 akt administracyjnych i k. 20 akt sądowych).

Skarżąca nie mogła zatem wiedzieć o wygaśnięciu stosunku pracy w okresie od 27 kwietnia 2007 r. do 13 maja 2007 r., a gdy uzyskała tę wiadomość dnia 14 maja 2007 r., niezwłocznie powiadomiła o tym MOPR. Nie zachodzi zatem przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr, ani też przesłanka z punktu 1 ust. 2 art. 30 uśr. Skoro bowiem w żadnym z pouczeń znajdujących się w aktach administracyjnych nie ma jednoznacznego pouczenia, że wygaśnięcie stosunku pracy skutkuje utratą prawa do dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego (k. 6-6v, 18v, 22-22v, 25v, 31-31v, 32-32v, 37v akt administracyjnych), a nadto Skarżąca powiadomiła o tym MOPR niezwłocznie- w dniu w którym uzyskała taką wiadomość (choć nie od pracodawcy), to nie sposób uznać, by owo świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 uśr, co do którego na K. K. ciąży obowiązek zwrotu- w tym w drodze potrącenia z wypłacanych świadczeń rodzinnych (art. 30 ust. 6 uśr).

W dalszej kolejności należy podkreślić, że skoro, jak wskazano już wcześniej, do postępowań w sprawach uregulowanych w uśr stosuje się przepisy kpa, o ile ustawa nie stanowi inaczej, to, zgodnie z zasadami ogólnymi postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej rozpoznający sprawę, a w efekcie wydający decyzję, powinien prowadzić postępowanie w taki sposób, aby pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa (art. 8 kpa). Winien więc działać na podstawie przepisów prawa (art. 6 kpa), wyczerpująco informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego oraz czuwać, aby strony nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa (art. 9 kpa) i w toku postępowania stać na straży praworządności oraz podejmować wszelkie niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 kpa), jak i wyjaśniać stronom zasadność przesłanek rozstrzygnięcia, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy (art. 11 kpa). Winien też mieć na względzie, że zasady ogólne postępowania administracyjnego są integralną częścią przepisów regulujących to postępowanie i są dla niego wiążące na równi z innymi przepisami postępowania.

Analiza zgromadzonego materiału dowodowego sprawy wskazuje jednak, zdaniem Sądu, że organy uchybiły wielu z przedstawionych wyżej zasad, zarówno w toku postępowania, w tym postępowania kontrolnego, jak i przy rozstrzyganiu sprawy. Nie do pogodzenia z zasadą praworządności i zasada zaufania do organów państwa jest sytuacja, gdy obywatel za wszelką cenę dąży do pełnej współpracy z organem i jest dla tego organu w pełni transparentny, a w odpowiedzi na to "wzorowe" zachowanie, mimo obiektywnie trudnej sytuacji życiowej, jest traktowany niekorzystnie.

Sąd w całości akceptuje stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który w wyroku z dnia 16 lutego 2006 r.- VI SA/Wa 1744/05, LEX nr 193914 w sposób dobitny stwierdził, że z zasady wyrażonej w art. 8 kpa wynika przede wszystkim wymóg praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej, co jest zasadniczą treścią zasady praworządności. Tylko postępowanie odpowiadające takim wymogom i decyzje wydane w wyniku postępowania tak ukształtowanego mogą wzbudzać zaufanie obywateli do organów administracji publicznej. Takiego zaufania nie wzbudza zaś postępowanie, w sytuacji gdy podstawą pierwszej - kasacyjnej decyzji SKO z dnia [...] listopada 2007 r., [...] było m. in. fakt, ze "p. K. nie została poinformowana o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń...", a orzekające ponownie organy nie odniosły się zupełnie do tej kwestii. Zmiana oceny prawnej w decyzji z dnia [...] kwietnia 2008 r. w tej materii wymagała zatem szczególnie starannego uzasadnienia- czego w sprawie zabrakło (art. 8 i art. 11 w zw. z art. 107 § 1 i 3 kpa).

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalonym jest pogląd, że pominięcie w uzasadnieniu decyzji oceny okoliczności faktycznych, mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, stwarza przesłankę do uznania naruszenia przez organ przepisów o postępowaniu administracyjnym w stopniu wywierającym istotny wpływ na wynik sprawy (wyrok NSA z dnia 9 kwietnia 2001 r., sygn. akt V SA 1611/00, LEX nr 80635). Stanowisko organu prowadzącego postępowanie winno zaś znaleźć swój wyraz w uzasadnieniu decyzji, stosownie do art. 107 kpa. Art. 107 kpa określa bowiem podstawowe części składowe, jakie powinna zawierać decyzja. Do tych części ustawodawca zaliczył między innymi uzasadnienie faktyczne i prawne. Uzasadnienie stanowi integralny składnik decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozytywną część decyzji (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 maja 2000 r., I SA/Kr 856/98, LEX nr 43041). Uzasadnienie jako jeden z elementów decyzji, winno zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa.

W tym stanie rzeczy stwierdzić należy, iż wskazane wyżej naruszenia tak prawa materialnego jak i procesowego w sposób istotny wpłynęły na wynik sprawy, co powoduje konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także pierwotnej decyzji organu I instancji dotyczącej zwrotu nienależnych świadczeń i kasacyjnej decyzji SKO przekazującej sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji z obrotu prawnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a) i c) oraz art. 135 ppsa. Wobec uwzględnienia skargi, Sąd na podstawie art. 152 ppsa orzekł, iż wskazane wyżej decyzje nie podlegają wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku.

Zagadnienie umorzenia kwoty 453,30 zł wraz z ustawowymi odsetkami, jawi się zatem jako przedwczesne. Dopiero gdyby decyzja z dnia [...] kwietnia 2008 r. stała się prawomocna, K. K. mogłaby rozważyć potrzebę wystąpienia z wnioskiem o umorzenie należności do Prezydenta Miasta P. (w którego imieniu działa Zastępca Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych, Alimentacyjnych i Dodatków Mieszkaniowych MOPR w P.). Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest pogląd, że możliwość odstąpienia przez organ od żądania zwrotu całości lub części, nienależnie pobranego świadczenia, bądź odroczenia, rozłożenia na raty tego świadczenia, może być rozważona wyłącznie w odrębnej sprawie w stosunku do sprawy o zwrot nienależnie pobranego świadczenia (odpowiednio - wyrok NSA z dnia: 3.6.1996- II SA 679/96- ONSA 2/97/90; 20.X.1997- II SA 653/97- Pr. Pracy 4/98/41; 8.X.2007 r.- I OSK 1/07).

Jedynie na marginesie należy wskazać, że nieprawidłowe było działanie z dnia 14 maja 2007 r., polegające na "prośbie o zablokowanie harmonogramu wypłat decyzji... z dnia [...] sierpnia 2006 r.... w związku z telefoniczną informacją o likwidacji Zakładu Pracy, od dnia 01.-05-2007 r." [ w którym nad liczbą "-05-" nadpisano odręcznie "06"] (k. 39 akt administracyjnych), jak i działanie z dnia [...] stycznia 2008 r., polegające na "prośbie o zablokowanie harmonogramu wypłat decyzji...z dnia [...]-08-2007...w związku z kwotą nienależnie pobraną od dnia 01-02-2008 r." (k. 70 akt administracyjnych). Ustawa o świadczeniach rodzinnych ani kpa nie znają takiej formy działań; decyzja z dnia [...] stycznia 2008 r. nie była opatrzona rygorem natychmiastowej wykonalności; nie była też wykonalna (art. 130 § 1 kpa). Wstrzymanie wykonania decyzji może mieć miejsce wyłącznie w trybie postanowienia, na które stronie przysługuje zażalenie (art. 32 ust. 2 uśr- stosując w drodze analogii art. 152 kpa; J. Ostałowski- op. cit. s. 54).

Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji zobligowany jest ustalić i rozważyć zagadnienia podniesione w uzasadnieniu niniejszego wyroku, będąc związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania ( art. 153 ppsa).

/-/M. Dybowski /-/B. Popowska /-/I. Kucznerowicz

KP