Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 78/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-10-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83  ust. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 1270
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa (spr.), Sędzia WSA Sławomir Fularski, Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 października 2020 r. sprawy ze skargi K. Z. oraz małoletniej K. Z.j reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego I. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku – renty rodzinnej oddala skargę


UZASADNIENIE

I. Stan sprawy przedstawia się następująco:

1. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: "Prezesem ZUS") decyzją z [...] września 2019r., po rozpatrzeniu wniosku z [...] lipca 2019r., odmówił przyznania K. Z. i K. Z. (zwani dalej: "Skarżącymi"), których reprezentowała przedstawicielka ustawowa I. Z. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W podstawie prawnej podano art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018r., poz. 1270 ze zm., zwana dalej: "u.e.r.FUS").

Prezes ZUS w uzasadnieniu podał, że zgodnie z ww. przepisem świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Warunki te muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie ww. warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec dzieci na przestrzeni 42 lat życia udokumentował jedynie 10 lat, 3 miesiące, 26 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności ojca Skarżących do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 10 miesięcy i 17 dni okresów składkowych. W latach 1398-2000, 2000-2003, 2003-2004, 2008-2009, 2009-2013, 2013-2015, 2015-2018 nie udowodniono żadnego okresu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

W sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w ww. przerwach wobec ojca Skarżących nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

Prezes ZUS wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała też sytuacja materialna, z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS, reasumując stwierdził, że nie znalazł w stanie faktycznym sprawy podstaw do przyznania Skarżącym renty rodzinnej na mocy przepisu art. 83 u.e.r.FUS.

2. Skarżący we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnieśli o pozytywne rozpatrzenie wniosku i przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, podkreślając, że ojciec - M. Z.- nadużywał alkoholu, co doprowadziło do choroby alkoholowej, która objawiała się między innymi padaczką alkoholową. W związku z tym podejmował wielokrotnie leczenie odwykowe, ale nie przynosiło zamierzonych rezultatów. W okresach, w których pozostawał w trzeźwości, cierpiał na "zespół odstawienny", co powodowało szereg związanych z tym negatywnych następstw zdrowotnych, wyłączających możliwość podjęcia i wykonywania pracy zarobkowej. Cierpiąc na padaczkę alkoholową i związane z tym częste ataki ojciec Skarżących nie mógł podjąć zatrudnienia i nie uzyskał wymaganych prawem okresów składkowych i nieskładkowych. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych już samo podejmowanie prób leczenia przez osobę uzależnioną, może uzasadniać przypuszczenie, że alkoholizm w danym przypadku mógł i stanowił szczególna przesłankę usprawiedliwiającą krótki staż pracy.

3. Prezes ZUS decyzją z [...] listopada 2019r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018r., poz. 2096 ze zm., zwana dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy własną, ww. decyzję.

W uzasadnieniu Prezes ZUS wskazał, że po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego, nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec Skarżących nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący nie wykazali bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ich ojciec nie miał wpływu. Ojciec Skarżących, który zmarł w wieku 42 lat, udokumentował 10 lat, 3 miesiące, 26 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia ubezpieczonego. Okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły. W 10-leciu przed dniem śmierci ojca Skarżących, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych – udokumentowano tylko 10 miesięcy, 17 dni tych okresów. W okresach od [...].06.1998r. do [...].09.2000r., od [...].10.2000r. do [...].08.2003r., od [...].09.2003r. do [...].10.2004r., od [...].09.2008r. do [...].08.2009r., od [...].10.2009r. do [...].07.2013r.; od [...].10.2013r. do [...].02.2015r., od [...].06.2015r. do [...].06.2018r., wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca Skarżących pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca Skarżących nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Analiza akt sprawy nie wskazuje, aby w ww. przerwach ojciec Skarżących nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia.

Całkowitą niezdolność do pracy, uniemożliwiającą ojcu Skarżących kontynuowanie zatrudnienia ustalono orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] maja 2019r., dopiero od [...] lutego 2019r. Do tego okresu nie istniały więc przeciwwskazania ze względu stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia przez ojca Skarżących w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

W ocenie Prezesa ZUS zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych. Wprawdzie art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Skarżący we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przerwy w ubezpieczeniu ich ojca usprawiedliwiali m.in. jego chorobą alkoholową, lecz nie przedłożyli na poparcie swojego stanowiska nowych dokumentów medycznych. Dokumentacja medyczna, którą złożono w terenowej jednostce ZUS była oceniona przez lekarza orzecznika ZUS w maju 2019r. Alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Pojawienie się choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy, z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia.

Prezes ZUS wskazał ponadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała też sytuacja materialna, w jakiej znajdują się Skarżący, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb nawet, gdy potrzeby te są uzasadnione. Prezes ZUS nie znalazł podstaw, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy, pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.

4. Skarżący, reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na ww. decyzję Prezesa ZUS z [...] listopada 2019r., zarzucając jej naruszenie:

a) art. 77 § 1 k.p.a. - przez dowolne, a nie swobodne rozpatrzenie i ocenę dowodów, bez dokonania wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, co doprowadziło do wyciągnięcia dowolnych i sprzecznych z zasadami logiki i doświadczenia życiowego wniosków, skutkującego błędnym uznaniem, że zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz wykazane przez stronę wyjaśnienia nie potwierdzają istnienia przesłanki szczególnych okoliczności określonej w art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS;

b) art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS - przez błędne uznanie, że Skarżący nie wypełniają łącznie wszystkich ustawowych przesłanek wymaganych do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Skarżący, podnosząc ww. zarzuty wnieśli o zmianę zaskarżonej decyzji przez uwzględnienie wniosku w całości, ewentualnie w przypadku nieuwzględnienia ww. wniosku o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie Prezesowi ZUS sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżący wnieśli też o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci skierowania do szpitala psychiatrycznego ojca Skarżących na okoliczność potwierdzenia zdiagnozowanej u Niego depresji i myśli samobójczych.

Skarżący w uzasadnieniu stwierdzili, że Prezes ZUS naruszył art. 77 § 1 k.p.a., określający obowiązek ciążący na organie do rozpatrzenia zebranego w sprawie materiału dowodowego w sposób wyczerpujący. Niedopełnienie tego obowiązku skutkowało pojawieniem się błędów we wnioskach wysuniętych przez organ. Prezes ZUS przyjął błędne rozumowanie, dochodząc do wniosków, że zebrany materiał dowodowy i wykazane przez Skarżących wyjaśnienia nie stanowią istnienia przesłanki szczególnych okoliczności określonych w art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Samo podejmowanie prób leczenia przez osobę uzależnioną, może uzasadniać przypuszczenie, że alkoholizm w danym przypadku stanowił szczególną przesłankę usprawiedliwiającą krótki staż pracy. Brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą w ogóle, w tym także chorobą alkoholową, otwiera, co do zasady możliwość przyznania żądanego świadczenia. Sytuacje, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje bądź nie podejmuje próby leczenia, przy czym w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Choroba alkoholowa powinna być uznana za stan trwały, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków i niezależna od woli osoby chorej. W konkretnym przypadku skutki choroby alkoholowej (częściowa niezdolność do pracy) mogą i powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności.

Prezes ZUS po dokonaniu w sposób dowolny, a nie swobodny, oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego doszedł do błędnych wniosków, skutkujących uznaniem, że ich ojciec miał wpływ na braki w płatnościach składek na ubezpieczenia, gdy w rzeczywistości ze względu na chorobę alkoholową i zaburzenia psychiczne nie mógł podejmować zatrudnienia, co skutkowało brakami w okresach składkowych.

5. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonym orzeczeniu.

II. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

1. Skarga nie ma uzasadnionych podstaw.

2. Sąd na wstępie wyjaśnia, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019r., poz. 2167) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019r. poz. 2325 ze zm., zwanej dalej: "P.p.s.a.") sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, lub ewentualnie ustalenie, że decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 lit. a)-c) i § 2 P.p.s.a.).

Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia więc zaskarżoną decyzję z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu lub podjęcia spornej czynności.

3. Zdaniem Sądu, analizowana pod tym kątem zaskarżona decyzja Prezesa ZUS nie narusza ani przepisów prawa procesowego ani przepisów prawa materialnego, także tych wskazanych w skardze, w stopniu, który mógłby mieć jakikolwiek wpływ na wynik sprawy.

Sąd stwierdza, że w świetle akt sprawy nie można uznać, że przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie doszło do zebrania i nierozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy. Prezes ZUS, wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze, indywidualnie rozpatrzył sprawę, biorąc pod uwagę przesłanki wynikające z prawidłowo wskazanego w podstawie prawnej decyzji przepisu prawa materialnego - art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS.

Zdaniem Sądu, wbrew twierdzeniom skargi Prezes ZUS wyjaśnił również wszystkie istotne w sprawie okoliczności faktycznych, które mogłyby mieć wpływ na treść decyzji.

Ww. przepis - art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS - stanowi, że ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści ww. przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie ww. świadczenia u.e.r.FUS uzależnia więc od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. W tej sytuacji, brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Należy jednocześnie podkreślić, na co prawidłowo zwrócił uwagę Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 u.e.r.FUS. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne.

Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

U.e.r.FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", których istnienie może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Dokonując jednak wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. "Szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie u.e.r.FUS ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.

Należy zauważyć, że z art. 12 ust. 2 u.e.r.FUS wynika, że całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy.

Zgodnie z art. 14 ust. 1 u.e.r.FUS, oceny niezdolności do pracy oraz m.in. jej stopnia dokonuje lekarz orzecznik ZUS.

Z art. 14 ust. 2a u.e.r.FUS wynika, że od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia.

Orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w u.e.r.FUS, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji (art. 14 ust. 3 u.e.r.FUS).

Prezes ZUS, w świetle art. 4 pkt 6 u.e.r.FUS w związku z art. 66 ust. 5 ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2017r., poz. 1778 ze zm.), jest organem rentowym.

Prezes ZUS w związku z tym, rozstrzygając wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, zobowiązany był do oceny, czy zmarły w wieku 42 lat ojciec Skarżących spełniał ustawowy warunek całkowitej niezdolności do pracy. Powyższego ustalenia organ zobowiązany był dokonać na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] maja 2019r., który całkowitą niezdolności do pracy ojca Skarżących stwierdził dopiero od [...] lutego 2019r., mając na względzie również dokumenty złożono w terenowej jednostce ZUS w maju 2019r. Skarżący w toku postępowania odwoławczego nie przedłożyli na poparcie swojego stanowiska nowych dokumentów medycznych, natomiast dokumentacja medyczna, która znajdowała się w aktach administracyjnych była oceniona przez lekarza orzecznika ZUS.

W tej sytuacji, Sąd uznał, że - wbrew zarzutom skargi - Prezes ZUS nie pominął znajdujących się w aktach sprawy dowodów i nie dokonał ich wybiórczej oceny. Tym samym nie doszło do naruszenia w sprawie art. 77 § 1 k.p.a. w związku z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Podkreślić należy, że w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie ma możliwości weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS. Prezes ZUS, rozpatrując sprawę renty rodzinnej w drodze wyjątku - związany jest treścią takiego orzeczenia. Orzeczenie o niezdolności do pracy stanowi bowiem okoliczność faktyczną, która podlega ocenie w postępowaniu w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Ocena takiego orzeczenia w ramach tego postępowania sprowadza się jednak wyłącznie do zbadania, czy jego treść odpowiada wymogom zawartym w art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Prezes ZUS w postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie sprawdza prawidłowości ustalenia stopnia niezdolności do pracy czy daty jej powstania. Ustalenia stopnia niezdolności do pracy nie mogą więc stać się skuteczną podstawą zarzutów skargi (podobnie: m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 lipca 2018r. sygn. akt I OSK 1483/18 - dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Sąd podziela także stanowisko Prezesa ZUS wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że trudna sytuacja finansowa Skarżących nie stanowi jedynego kryterium, które mogłoby przesądzić o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Stwierdzić bowiem należało, że w świetle art. 83 u.e.r.FUS w sprawie nie doszło do kumulatywnego spełnienia wszystkich przesłanek niezbędnych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Warto też wskazać, że prawidłowo Prezes ZUS wskazał w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że niespełnienie już tylko jednej przesłanki – brak niezdolności do pracy, ze względu na stan zdrowia, w okresach przerwy w zatrudnieniu - powodowało, że prawidłowe było uznanie przez Prezesa ZUS, że nie było podstaw do przyznania Skarżącym ww. świadczenia w drodze wyjątku. Bez znaczenia w sprawie pozostać więc muszą wszelkie inne kwestie związane ze stanem zdrowia ojca Skarżących zmarłego w wieku 42 lat, czy też sytuacja materialna Skarżących.

Sąd odnosząc się do kwestii alkoholizmu ojca Skarżących wskazuje, że kwestia ta była przedmiotem analizy lekarza orzecznika ZUS i była brana pod uwagę przez Prezesa ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo Prezes ZUS ocenił wartość dowodową załączonych w postępowaniu odwoławczym dokumentów, wskazując, że nie stanowią one novum w sprawie. Warto także zauważyć, że w orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest pogląd, że jakkolwiek alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, to jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności charakteryzujących określony przypadek w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Jak wiele innych chorób jest to bowiem dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje, bądź nie podejmuje próby leczenia, przy czym w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować, jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Z jednym wszakże zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2126/11, LEX nr 1110206).

Sąd podziela powyższy pogląd, że choroba alkoholowa co do zasady nie może usprawiedliwiać braku zatrudnienia. Jednak w sytuacji, gdyby osoba zainteresowana podejmowała specjalistyczne leczenie i zgłosiła ten fakt w toku postępowania administracyjnego, a nie dopiero na etapie skargi, obowiązkiem organu byłoby rozważenie tej okoliczności na tle stanu faktycznego danej sprawy - jako elementu niezależnego od tej osoby i tym samym mogącego usprawiedliwiać brak aktywności zawodowej. Podkreślić jednak należy, że oceny tej dokonał lekarz orzecznik w orzeczeniu z [...] maja 2019r., wskazując, że całkowita niezdolność do pracy, uniemożliwiająca ojcu Skarżących kontynuowanie zatrudnienia miała miejsce dopiero od [...] lutego 2019r. Do tego okresu nie istniały więc przeciwwskazania ze względu stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia przez ojca Skarżących w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Warto podkreślić, że ze stanu faktycznego wynikało, że ojciec Skarżących na przestrzeni 42 lat życia udokumentował jedynie 10 lat, 3 miesiące, 26 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności ojca Skarżących do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 10 miesięcy i 17 dni okresów składkowych. Ojciec Skarżących w okresach od [...] czerwca 1998r. do [...] września 2000r., od [...] października 2000r. do [...] sierpnia 2003r., od [...] września 2003r. do [...] października 2004r., od [...].09.2008r. do [...].08.2009r., od [...] października 2009r. do [...] lipca 2013r.; od [...] października 2013r. do [...] lutego 2015r., od [...] czerwca 2015r. do [...] czerwca 2018r., wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca Skarżących pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ww. okresach wobec ojca Skarżących nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, zaś analiza akt sprawy, na co prawidłowo zwrócił uwagę Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie wskazuje, aby w ww. przerwach ojciec Skarżących nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia.

Sąd stwierdza, że rację ma Prezes ZUS, że pojawienie się choroby nie eliminuje automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy, z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Skarżący w toku postępowania przed Prezesem ZUS nie podnosili innych okoliczności niż dotychczas znane organom ZUS nie przedstawiła dokumentacji medycznej poświadczającej podjęcie leczenia choroby alkoholowej w ww. okresach przerw w zatrudnieniu ojca Skarżących. W tej sytuacji, nie sposób zarzucić organowi zaniechań w tym zakresie, co mogłoby świadczyć o naruszeniu przepisów art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na podjęte w sprawie rozstrzygnięcie.

Sąd uznał zatem, że Prezes ZUS prawidłowo, zgodnie z zasadami określonymi w art. 7, art. 77 § i art. 80 k.p.a., przeprowadził postępowanie w sprawie. Nie naruszył również art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. W stanie faktycznym sprawy, na podstawie zebranego materiału dowodowego możliwa była odmowa przyznania wnioskowanej renty rodzinnej w drodze wyjątku, gdyż nie spełniono łącznie przesłanek wynikających z ww. przepisu prawa materialnego.

Sąd wskazuje ponadto, że zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie podkreśla się wyraźnie, że wprawdzie przepisy u.e.r.FUS nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, albowiem świadczenie w drodze wyjątku jest nadal świadczeniem związanym ze stażem zatrudnienia oraz z okresem odprowadzania składek na to ubezpieczenie (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z 4 listopada 2010r. sygn. akt II SA/Wa 1196/10 – dostępny na www.nsa.gov.pl). Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od wielkości stażu ubezpieczeniowego, ale ocena zasadności wniosku o jego przyznanie nie powinna być czyniona w całkowitym oderwaniu od długości tych okresów, gdyż świadczenie to może być bowiem przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z 13 października 2010r. sygn. akt II SA/WA 1046/10 - dostępny na www.nsa.gov.pl). Inaczej należy więc oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (por. m.in. Łukasz Prasołek /w:/ Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, pod red. B. Gudowskiej i dra hab. K. Ślebzaka, wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z 12 marca 2009r. sygn. akt I OSK 1023/08).

Sąd wyjaśnia ponadto, że Sąd administracyjny nie ma kompetencji do merytorycznego rozstrzygania spraw administracyjnych, co oznacza, że nie może zastępować, ani wyręczać organów administracji publicznej w realizacji powierzonych im zadań w tym zakresie. To do organów administracyjnych, w rozpoznawanej sprawie do Prezesa ZUS, należy prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy i zastosowanie prawidłowo zinterpretowanego przepisu prawnego. Postępowanie sądowoadministracyjne nie jest kontynuacją postępowania administracyjnego. W tym postępowaniu sąd administracyjny jedynie kontroluje legalność działania organu administracji i opiera się na materiale dowodowym gromadzonym przez organy. Co do zasady, nie jest możliwe prowadzenie postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym. Według art. 106 § 3 P.p.s.a., Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić jedynie dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W ocenie Sądu, w okolicznościach sprawy nie było konieczne prowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego z dokumentów wymienionych w skardze na okoliczność stanu zdrowia ojca Skarżących. Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zawarł, w zgodzie z art. 107 § 3 k.p.a., szczegółowe uzasadnienie faktyczne, odwołując się do dowodów, w oparciu o które dane fakty zostały ustalone.

4. Sąd, z tych względów, na podstawie art. 151 P.p.s.a., oddalił skargę.