Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt II SA/Ke 768/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2021-11-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Banach (spr.) Sędzia WSA Beata Ziomek Protokolant Starszy inspektor sądowy Katarzyna Tuz-Stando po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 listopada 2021 r. sprawy ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz P. S. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej też jako "Kolegium") otrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza [...] i Gminy K. z dnia [...] lutego 2021 r. znak: [...] w sprawie odmowy przyznania P. S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką D. R..

W uzasadnieniu decyzjo organ drugiej instancji przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

W wyniku rozpatrzenia wniosku P. S. organ I instancji orzekł o odmowie przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Strona wywiodła odwołanie od tej decyzji.

W wyniku rozpoznania sprawy na skutek odwołania, Kolegium wskazało na treść przepisów prawa mających w sprawie zastosowanie, a to art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm., dalej tez jako "ustawa", "u.ś.r.") i wyjaśniło, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Dlatego, jak zważył organ odwoławczy, organ I instancji, odmawiając zaskarżoną decyzją przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia ze względu na fakt, iż niepełnosprawność D. R. istnieje od 48-go roku życia, dopuścił się uchybienia prawa materialnego, gdyż nie wziął pod uwagę treści ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. i wydał decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną. Dlatego, zdaniem Kolegium, kwestią wymagającą wyjaśnienia w sprawie jest możliwość uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez córkę w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ze zgromadzonego bowiem w sprawie materiału dowodowego wynika, jak wyjaśniło Kolegium, że P. S. jest córką osoby wymagającej opieki - D. R.. Zgodnie z załączonym do akt sprawy orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w O. Ś. z dnia 20 maja 2019 r., znak: [...] D. R. jest osobą zaliczoną do znacznego stopnia niepełnosprawności. W orzeczeniu wskazano, iż niepełnosprawność istnieje od 48-go roku życia. M. D. Rożek - W. R. na podstawie Orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 21 września 2017 r., znak: [...] został zaliczony do osób trwale całkowicie niezdolnych do pracy.

Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje zaś, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem brak jest podstaw prawnych, w ocenie Kolegium. do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawną matkę, gdy ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty.

Z akt sprawy wynika, że mąż W. R. został zaliczony do osób trwale całkowicie niezdolnych do pracy, zatem zgodnie z definicją zawartą w art. 3 pkt 20 lit. b ustawy został on zaliczony do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. A ponadto, jak wynika z zaświadczenia lekarskiego z dnia 12 stycznia 2021 r., z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną.

Z przepisu art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej k.r.o.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Okoliczność zaistnienia rzeczywistej całodobowej stale sprawowanej przez P. S. opieki nad niepełnosprawną matka, nie znosi obowiązków określonych w art. 23 k.r.o. ciążących na małżonku W. R.. Zaświadczenie lekarskie z dnia 12 stycznia 2021 r. nie może, jak wyjaśnił organ odwoławczy, zastąpić wskazanego przez ustawodawcę dokumentu, tj. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Także wskazane w nim okoliczności ( tj. niemożność sprawowania opieki nad żoną z uwagi na stan zdrowia) nie mogą mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Istotne znaczenie ma bowiem brak formalnego legitymowania się przez małżonka D. R. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium zajęte stanowisko oparło o orzecznictwo sądów administracyjnych.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wywiedzionej od ww. decyzji Kolegium, P. S. zaskarżyła ten akt w całości i zarzuciła naruszenie:

- prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111, ze zm.)., polegającą na błędnym zastosowaniu wykładni językowej, podczas gdy organ winien zastosować wykładnię systemową oraz celowościową i funkcjonalną, z uwzględnieniem zasady ochrony rodziny i równości wyrażonej w art. 32 i 71 Konstytucji RP;

- art. 7 k.p.a., poprzez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie słusznego interesu skarżącej, art. 8 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i prowadzenie postępowania w sposób, który nie budzi zaufania obywateli do władzy publicznej, poprzez mechaniczne stosowanie prawa, bez uwzględnienia zasad współżycia społecznego i dobra jednostki, tu osób niepełnosprawnych i ich opiekunów.

W związku z takimi zarzutami strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza [...] i Gminy K.. Wniosła także o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła w szczególności, że podstawą odmowy przyznania świadczenia przez organ I instancji był fakt, że zdaniem organu zaświadczenie lekarskie z dnia 12 stycznia 2021 r., orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 21 września 2017 r., szpitalna karta informacyjna, wydruk badania echo kardiograficznego nie potwierdzają jednoznacznie, czy W. R. jest w stanie opiekować się znacznie niepełnosprawna żoną.

Jednak, jak podniosła strona, ojciec skarżącej W. M. nie jest w stanie zająć się żoną, gdyż sam ma problemy zdrowotne i orzeczoną niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym, a zatem nie jest obiektywnie zdolny wypełnić obowiązku alimentacyjnego z przyczyn niezależnych od jego woli, z uwagi na swój stan zdrowia. Zrealizować tę pomoc jest w stanie - w jego zastępstwie - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności, w tym wypadku córka. W. R. ma ukończone 68 lat, posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności ustalony w 2017 r. Został uznany przez lekarza orzecznika ZUS za całkowicie niezdolnego do pracy. U ojca skarżącej stwierdzono migotanie przedsionków oraz brak funkcjonowania około 30 procent serca. Ojciec skarżącej posiada wole na płucach, zwapnienie płuc, występują u niego duszności w przypadku nawet niewielkiego wysiłku.

Stąd, jak zarzuciła strona, powołanie się przez organ drugiej instancji na pozostawanie osoby pozostającej pod opieką w związku małżeńskim bez poczynienia jakichkolwiek szerszych ustaleń co do tego, czy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki, było wadliwe. W wydanych decyzjach organy nie wyraziły przekonywującego stanowiska w przedmiocie tego, czy orzeczenie i dokumenty o ww. treści potwierdzają w sposób kategoryczny brak możliwości sprawowania opieki nad żoną. W tej sytuacji kategoryczne przyjęcie przez organ pierwszej i drugiej instancji, że ojciec skarżącej jest w stanie opiekować się żoną zdają się być dowolnymi i nie znajdującymi oparcia w materiale dowodowym sprawy. Okoliczności te nie wynikają z lakonicznych uzasadnień wydanych w sprawie decyzji w częściach odnoszących się do poruszanej kwestii (sporządzonych w tym zakresie z naruszeniem art. 107 § 3 k.p.a.). Organ odwoławczy pominął, jak podniosła strona skarżąca, obowiązującą w orzecznictwie sądów administracyjnych wykładnię celowościową i systemową wskazanego przepisu, w świetle której pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując prezentowane dotąd stanowisko w sprawie.

Na rozprawie w dniu pełnomocnik skarżącej poparła skargę i złożyła do akt sprawy orzeczenie z dnia 16 września 2021 r. wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. Ś. znak: [...] o stwierdzeniu u W. R. znacznego stopnia niepełnosprawności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Rozpatrując skargę w ramach powyżej zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia decyzji organu odwoławczego i decyzji organu pierwszej instancji.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, jak również decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji, stanowiły przepisy art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst. jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111) powoływanej dalej jako "ustawa", "u.ś.r.".

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zasadnie przyjął organ odwoławczy, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej.

W związku z powyższym, Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przy czym świadczenie pielęgnacyjne, w myśl art. 17 ust. 1a ww. ustawy, przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. do negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zalicza pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowane jest jednak stanowisko o potrzebie celowościowej i systemowej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. w przypadkach, gdy zastosowanie przy jego interpretacji jedynie wykładni gramatycznej prowadzi do wniosków, które nie dają się pogodzić z zasadami konstytucyjnymi.

Jak celnie wyjaśnił to Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlk. (wyrok z dnia 22 września 2021 r., sygn. akt II SA/Go 601/21, lex nr 3228859), sądy zajęły stanowisko, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Powyższe wyprowadzano, interpretując przepis art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. łącznie z odpowiednimi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, art. 27 i art. 130 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.). Składy orzekające uznawały, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych. Oznacza to, że jeśli małżonek niepełnosprawnego nie może lub nie chce sprawować nad nim osobistej opieki, ale jest w stanie (np. pozostając w zatrudnieniu) wspomagać go finansowo i opłacać tę opiekę - należy uznać, że w taki sposób, obiektywnie oceniając, może, a nawet powinien obowiązek swój realizować. Natomiast gdy obiektywnie nie może tej opieki sprawować w jakikolwiek sposób, a czyni to krewny uprawniony (najczęściej zstępny) - nie powinien on tracić uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego.

W rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu dowodowym zachodzi możliwość wykazania obiektywnego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, natomiast ocena nie może być dorozumiana i interpretowana liberalnie (vide wyroki w sprawach: I OSK 2086/12 z dnia 23 maja 2013r., I OSK 46/13 z dnia 20 września 2013 r., II SA/Ke 106/14 z dnia 13 marca 2014r., II SA/Bk 987/12 z dnia 4 kwietnia 2013 r., II SA/Ol 1391/12 z dnia 22 stycznia 2013 r., IV SA/Po 571/13 z dnia 14 sierpnia 2013 r. i inne, www.orzeczenia.nsa,gov.pl).

Sądy administracyjne dopuściły możliwość wykładni celowościowej powołanych przepisów, uwzględniając stanowisko Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z dnia 18 lipca 2008r. w sprawie P 27/07 Trybunał uznał, że brzmienie art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, narusza zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Zmiana polegała na poszerzeniu kręgu uprawnionych do świadczenia o wszystkie osoby rezygnujące z pracy z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą, wobec której mają obowiązek alimentacyjny. Z uwagi jednak na to, że pozytywne skutki powyższej zmiany ograniczało brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. (w którym jako negatywną przesłankę przyznania tego wsparcia wymieniono pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim) Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie S 1/10 przedstawił Sejmowi uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych (OTK-A 2010/5/54). W wyniku tego postanowienia ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212) dokonano nowelizacji wskazanego przepisu.

W obecnym brzmieniu, obowiązującym od dnia 14 października 2011 r., wyklucza on przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, jeśli jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie P 38/09 wskazano, że "osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich" (OTK-A 2010/5/53). Z powyższego wynika, że sygnalizując władzy ustawodawczej potrzebę wprowadzenia zmian w art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. Trybunał Konstytucyjny wskazywał, aby w wyniku nowelizacji z kręgu osób uprawnionych do świadczenia nie były wykluczone osoby ubiegające się o oświadczenie na niepełnosprawnego małżonka, jeśli jego współmałżonek faktycznie nie jest w stanie takiej opieki sprawować.

Z kolei w uzasadnieniu wyroku w sprawie sygn. akt I OSK 46/13, NSA stwierdził, że przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. jest konieczne, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych i zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i 32 Konstytucji RP, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny. Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni. Nie znajduje uzasadnienia kwestionowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi, wobec których są zobowiązane do alimentacji, jeśli niepełnosprawni pozostają w związku małżeńskim z osobą faktycznie (z uwagi na stan zdrowia lub wiek) niezdolną do zapewnienia im niezbędnej opieki, nawet nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W konsekwencji skład orzekający w tej konkretnej sprawie uważa, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku córki osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować współmałżonek tego rodzica, czyli ojciec skarżącej, a nie wyłącznie od ustalenia, że niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wprawdzie systemowa i celowościowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. wykracza poza językowe brzmienie przepisu, to jednak szersza wykładnia uzasadniona jest w okolicznościach tego konkretnego przypadku koniecznością takiego odczytywania norm prawnych, aby ich treść nie pozostawała w sprzeczności z Konstytucją RP. Należy bowiem zauważyć, a wynika to z akt niniejszej sprawy, że ojciec skarżącej W. R. jest osobą ciężko chorą. Na datę orzekania przez organy legitymował się on orzeczeniem lekarskim lekarza orzecznika ZUS z dnia 21 września 2017 r. stwierdzającym, że jest on osobą całkowicie niezdolną do pracy. Oznacza to zdaniem organów, że W. R. powinien wobec tego być zaliczony do osób niepełnosprawnych z niepełnosprawnością w stopniu umiarkowanym.

Tymczasem z przedłożonej na wezwanie organu przez skarżącą dokumentacji wynika, że: W. R. cierpi na przewlekłą niewydolność krążenia; rokowania w leczeniu są niekorzystne ze względu na przewlekły i postępujący charakter schorzenia; wymaga opieki osób trzecich. Lekarz zaświadczyła także, że ze względu na stan zdrowia nie może opiekować się małżonką. W. R. skarży się na bardzo małą tolerancję wysiłku, zasłabnięcia (zaświadczenie lekarskie z dnia 12 stycznia 2021 r.). Równocześnie matka skarżącej, jak podaje skarżąca i co zresztą potwierdza treść orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, ma problemy z przemieszczaniem się, nie jest w stanie w rękach utrzymać większości przedmiotów, jest osobą wymagającą całodobowej pomocy.

Przywołane okoliczności wskazują na istnienie niezależnej od woli obu małżonków niemożności sprawowania stałej opieki W. R. nad D. R.. Stan zdrowia rodziców skarżącej powoduje, że w zasadzie jest ona zobowiązana opiekować się nie tylko swoją matką ale również ojcem. Szczególnie trudną sytuację w tej rodzinie - ze względu na chorobę rodziców skarżącej – potwierdza orzeczenie o stopniu niepełnosprawności przedłożone na rozprawie przez pełnomocnika skarżącej. Wynika z niego, że W. R. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, niepełnosprawność istnieje u niego od 2010 r. Orzeczenie to zostało wydane po wydaniu zaskarżonej decyzji, ale przecież przedstawione przez skarżącą dowody, w tym orzeczenie o całkowitej niezdolności W. R. do pracy, powinny zrodzić u organów orzekających w sprawie uzasadnione wątpliwości, że obiektywnie W. R. nie była w stanie opiekować się żoną już w dacie złożenia wniosku.

Zauważyć należy, że w uzasadnieniu decyzji z dnia 22 grudnia 2020 r. (uchylającej poprzednio wydaną decyzje przez organ pierwszej instancji) Kolegium zaleciło wyjaśnienie, czy W. R. legitymuje się stosownymi dokumentami określającymi jego stan zdrowia w aspekcie możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnej żonie. Kolegium nakazało, aby organ pierwszej instancji wezwał wnioskodawczynię do przedłożenia dokumentów dotyczących stanu zdrowia W. R. tj. orzeczenia lekarskiego lub zaświadczenia lekarskiego wyłączającego możliwość sprawowania przez niego opieki nad żoną D. R.. Następnie w świetle takich zaleceń organu odwoławczego skarżąca przedłożyła stosowne dokumenty, co jednak nie okazało się wystarczające, a wręcz zbędne dla Kolegium, wobec braku orzeczenia stwierdzającego u W. R. znacznego stopnia niepełnosprawności. Takie działanie organów stanowi przykład naruszenia zasady budowania zaufania obywatela do działalności administracji publicznej. Działania organów orzekających w tej sprawie, a zwłaszcza Kolegium, mogły zrodzić u skarżącej uzasadnione przekonanie, że wystarczające okaże się zaświadczenie lekarskie stwierdzające niemożność sprawowania przez jej ojca opieki nad matką. Nie zostało wskazane przez Kolegium, że wyłącznie dowód w postaci orzeczenia o stopniu niepełnosprawności stwierdzający niepełnosprawność ojca skarżącej w stopniu znacznym może wykazać twierdzenie skarżącej, że jej ojciec z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie opiekować się jej matką.

Bez wątpienia organy obu instancji wydały kwestionowane skargą decyzje z całkowitym pominięciem okoliczności stanu zdrowia W. R. – potwierdzonego dokumentacją lekarską, której wcześniej zażądały. Organy te rzecz jasna związane są przepisami prawa (art. 6 k.p.a.), ale przecież nie wyłącznie ustawa o świadczeniach rodzinnych jest źródłem prawa w sprawie jak niniejsza, bowiem zasadniczym nadrzędnym aktem prawnym jest Konstytucja RP.

Akceptując powyższy sposób wykładni Sąd zaznacza jednocześnie, że odstępstwo od literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. traktować należy jako wyjątek od reguły, znajdujący zastosowanie w jednostkowym przypadku i konkretnej sprawie na bazie danego stanu faktycznego. Co istotne, w niniejszej sprawie na taki sposób wykładni wskazywało SKO w uzasadnieniu ww. decyzji z dnia 22 grudnia 2021 r., uchylającej poprzednie rozstrzygnięcie organu I instancji, skoro - jak wyżej podniesiono - w jej uzasadnieniu polecono wówczas m.in. przedłożenie do akt sprawy dokumentów dotyczących stanu zdrowia W. R. tj. orzeczenia lekarskiego lub zaświadczenia lekarskiego wyłączającego możliwość sprawowania przez niego opieki nad żoną D. R., co wskazuje na to, że organ nie wyłączył możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego także w sytuacji, gdy osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Dodatkowo organy nie zbadały, czy ze względów finansowych W. R. jest w stanie zapewnić opiekę nad żoną.

Z tych powodów Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję organu pierwszej instancji, działając na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, kierując się wytycznymi art. 153 p.p.s.a., zasadniczym zadaniem organów będzie uwzględnienie przy ocenie prawnomaterialnej okoliczności faktycznych tej sprawy okoliczności wynikających z dokumentacji lekarskiej o stanie zdrowia W. R., ze szczególnym uwzględnieniem konieczności ustalenia, czy choroba ojca skarżącej umożliwiała mu sprawowanie opieki nad żoną w dacie orzekania przez organy, zważywszy na zaliczenie W. R. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności od sierpnia 2021 r. Stwierdzenie braku możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego przez W. R. będzie znosić negatywną przesłankę przyznania świadczenia z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. na równi z orzeczeniem o ustaleniu znacznego stopnia niepełnosprawności.