Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1248/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2007-02-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6294 Przejęcie mienia na podstawie umów międzynarodowych
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Sędziowie asesor WSA Marta Laskowska, asesor WSA Marian Wolanin, Protokolant Dominik Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lutego 2007 roku sprawy ze skarg S.L., M.L. i F.L. na decyzję Ministra Finansów z dnia (...) grudnia 2002 r. nr (...) w przedmiocie przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku, 3. zasądza od Ministra Finansów na rzecz skarżących S.L., M.L. i F.L. kwotę 450 (czterysta pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia (...) grudnia 2002 r. Minister Finansów, na zasadzie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 K.p.a., utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia (...) września 2002 r., którą stwierdzono przejście na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej w T. przy ul. (...) nr (...), odwołując się do przepisów ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz.U. Nr 12, poz. 65), zwanej dalej ustawą o dokonywaniu wpisów.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Finansów wskazał, iż Komisja Stanów Zjednoczonych ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych decyzją nr (...), na podstawie wniosku zarejestrowanego przez tą Komisję, przyznała H.L. odszkodowanie za nieruchomość położną przy ul. (...) nr (...) w T.. Okoliczność ta jest wystarczającą przesłanką dla wydania decyzji o przejściu na rzecz Skarbu Państwa prawa własności tej nieruchomości, na zasadzie art. 2 ustawy o dokonywaniu wpisów. Powołano się przy tym na określone orzecznictwo Naczelnego Sadu Administracyjnego (sygn. akt IV SA 1816/98 i OSA 2/98). Wskazano również, iż Komisja, ustalając wartość odszkodowania, brała pod uwagę wartość nieruchomości nie zaś straty poniesione z uwagi na ograniczona możliwość jej użytkowania. Wskazano, iż w sprawie nie był konieczny dokument potwierdzający fakt zrzeczenia się własności nieruchomości. Był on wymagany tylko w przypadkach wątpliwych w postępowaniu przed Komisją, a w rozpatrywanym przypadku uprawnienia właściciela nie były kwestionowane. Zrzeczenie się praw nie ma istotnego znaczenia. Podstawową kwestią jest otrzymanie odszkodowania. Odnośnie zarzuty odwołania, co do nie otrzymania odszkodowania przez byłego właściciela, wskazano, iż w myśl układu między rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki z dnia 16 lipca 1960 r. dotyczącego roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych problematyka sposobu zapewnienia wypłaty odszkodowania poszczególnym osobom pozostawała wewnętrzną kwestią rządu amerykańskiego. W gestii strony polskiej pozostawało

syg. akt IV SA/Wa 1248/06

przekazanie ogólnej kwoty odszkodowania dla obywateli amerykańskich i zobowiązania te zostały wykonane.

W skardze na tę decyzję oraz w dodatkowym piśmie procesowym (k-135) spadkobiercy H.L. – M.L., S.L. i F.L. - zarzucili, iż decyzja została wydana z naruszeniem prawa. Wskazano, iż H.L. ani jego spadkobiercy nigdy nie utracili władztwa nad nieruchomością, co potwierdza fakt sprawowania nad nią zarządu przez wyznaczonych przez nich administratorów. Odszkodowanie jedynie przyznano lecz nigdy go nie wypłacono. Nie nastąpiły więc skutki prawne wynikające z umowy oraz dołączonych do niej protokółów dodatkowych, co mogłoby stanowić podstawę do dokonania wpisu w księdze wieczystej, na zasadzie ustawy o dokonywaniu wpisów

W odpowiedzi na skargę Minister Finansów podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Sprawa była wcześniej rozpatrywana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, który oddalił skargę wskazując, iż nie mogła być ona skutecznie wniesiona przez E.B., jako pełnomocnika Skarżących, a sam E.B. nie był strona w sprawie (wyrok sygn. akt IV SA/342/03)

Rozpatrując skargę kasacyjną od tego orzeczenia, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do powtórnego rozpoznania (wyrok sygn. aktOSK 769/05), wskazując, iż w sprawie skargi wniesionej przez E.B. nie zapewniono udziału stronom - spadkobiercom właściciela nieruchomości. Przy powtórnym rozpatrywaniu sprawy należy wyjaśnić, czy potwierdzają oni pełnomocnictwo dla E.B. do wniesienia w ich imieniu skargi. Wskazówki te wiązały Sąd orzekający w niniejszej sprawie, co wynika z art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Pismem (k-135) Spadkobiercy podtrzymali dotychczasowe stanowisko w sprawie, co należy rozumieć, jako poparcie zarzutów skargi, wniesionej przez nich przez osobę, która nie mogła być skutecznie ich pełnomocnikiem.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

syg. akt IV SA/Wa 1248/06

W świetle wskazówek zawartych w wyroku sygn. akt OSK 769/05. Sąd uznał, iż skarga w mniejszej sprawie została skutecznie wniesiona przez spadkobierców H.L..

Skarga ta zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa.

W rozpoznawanej sprawie bezsporny jest fakt wydania na rzecz H.L. decyzji o przyznaniu odszkodowania za nieruchomość przy ul. (...) nr (...) w T.. W świetle zgromadzonej dokumentacji nie jest także wątpliwe, iż H.L. nigdy nie zrzekł się swoich praw do tej nieruchomości i nie zostało mu wypłacone, określone w decyzji, odszkodowanie. Okoliczność tą (nie kwestionowaną przez orzekający w sprawie organ administracji), poza twierdzeniami skarżących, potwierdza znajdujące się w aktach administracyjnych pismo z Komisji Stanów Zjednoczonych ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych skierowane do Ministerstwa Finansów z dnia 27 maja 1999 r. Z jego treści, łącznie z załączoną korespondencją z H.L. (jak można przypuszczać prowadzonej w latach 6o-tyh ubiegłego wieku), wynika, iż H.L. nie złożył dokumentu o zrzeczeniu się roszczeń do mienia w związku, z utratą którego przyznano mu uprzednio odszkodowanie stosowną decyzją. Z treści wskazanej korespondencji z H.L., jak i dokumentów związanych z rozpatrzeniem jego wniosku o wypłatę odszkodowania można wnosić, iż procedura zaspakajania roszczeń, ustalona przez rząd amerykański składała się z dwu elementów. Pierwszy obejmował złożenie wniosku, który po rozpatrzeniu był załatwiany poprzez wydanie projektu decyzji o odszkodowaniu, przy czym w przypadku jego nie zakwestionowania przez zainteresowanego w stosownym czasie projekt decyzji stawał się wiążący (decyzja ostateczna). Drugim było złożenie przez zainteresowanego uzyskaniem zadośćuczynienia dokumentu o zrzeczeniu się roszczeń odnośnie praw objętych odszkodowaniem. Jedynie w przypadku zrzeczenia roszczeń, mogła nastąpić wypłata odszkodowania w wykonaniu odnośnej decyzji (patrz pismo do H.L.).

Przy tak zarysowanym stanie faktycznym wątpliwość sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy w przypadku nie złożenia dokumentu o zrzeczeniu się roszczeń, co wykluczało wypłacenie odszkodowania, sam fakt wydania decyzji o przyznaniu odszkodowania można uznać za

syg. akt IV SA/Wa 1248/06

rodzący skutki w świetle umowy polsko - amerykańskiej, jako umowy w rozumieniu art. 1 ustawy o dokonywaniu wpisów.

Jak wskazuje się w dotychczasowym orzecznictwie, przepisy wskazanej ustawy, mogą mieć zasadniczo zastosowanie głównie, gdy określone prawa rzeczowe do nieruchomości mają przejść na rzecz Skarbu Państwa w wyniku zawarcia określonych umów międzynarodowych. W przypadku umowy polsko - amerykańskiej, pomimo, iż przedmiotowo dotyczy ona zaspokojenia wszelkich roszczeń związanych z przejęciem mienia obywateli amerykańskich wskazanych w art. III umowy, ustawa znajdzie zastosowanie przede wszystkim, gdy faktyczne przejecie praw do nieruchomości, za które wypłacono odszkodowanie, jako przejęte przez Państwo, nie miało stosownych podstaw prawnych w obowiązujących wówczas regulacjach. Przypadkiem takim mogło być objęcie budynku szczególnymi zasadami najmu wynikającymi z regulacji krajowych - ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. - Prawo lokalowe (Dz.U. Nr 10, poz. 59). Jak wskazano bowiem w treści uzasadnienia decyzji Komisji Stanów Zjednoczonych ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych, skierowanej do H.L., w praktyce orzeczniczej dopuszczano uznanie, iż objęcie nieruchomości szczególnymi zasadami najmu oznaczało faktyczną utratę tego mienia, za co można by ubiegać się o wypłatę stosownego odszkodowania. Natomiast przepisy ustawy o dokonywaniu wpisów nie miały generalnie zastosowania w przypadkach, gdy prawo własności nieruchomości przechodziło na rzecz Państwa z mocy regulacji normatywnych, które wprost wyrażały taką zasadę. Generalnie w takich przypadkach nie było zasadne wydawania stosownych decyzji przez Ministra Finansów w myśl art. 2 ustawy o dokonywaniu wpisów, jako podstawy dokonywania wpisów w księgach wieczystych. Bowiem skutki prawne, w postaci przejścia prawa własności, wynikały z innych stosownych dokumentów (patrz właściwe zaświadczenie w przypadku nieruchomości przejętych w ramach reformy rolnej, decyzje administracyjne - określane wówczas mianem zarządzeń - w przypadku nacjonalizowanych przedsiębiorstw itp.).

Powyższe rozważania potwierdzają konkluzję, iż ustawa o dokonywaniu wpisów dotyczyła generalnie przypadków, gdy przejście własności nieruchomości na rzecz Państwa było skutkiem realizacji określonych postanowień umowy (patrz tak samo uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego sygn. akt OSA 2/98 opubl. ONSA Nr 4 z 1999 r. poz. 110), a więc wystąpienie zamierzonego skutku prawnego, w postaci

syg. akt IV SA/Wa 1248/06

przejęcia własności, musi wynikać z konkretnych regulacji umowy. Umowa polsko - amerykańska nie określa expressis uerbis, w jakich przypadkach umawiające się strony wiążą jej skutki z niejako pierwotnym przejściem na rzecz Państwa Polskiego praw własności określonych nieruchomości. Umowa dotyczyła wszak głównie przypadków, gdy prawo własności zostało odjęte obywatelom amerykańskim na podstawie prawodawstwa krajowego, a w tym przypadku, jak wskazano, przejście własności nie nastąpiło w skutek zawarcia umowy lecz prawodawstwa krajowego. Z jednej strony generalnie skutkiem zawarcia umowy było wygaśniecie wszelkich roszczeń obywateli amerykańskich odnośnie przejętego przed zawarciem umowy mienia obywateli amerykańskich niezależnie, czy odnośnie tego mienia strona amerykańska zastosowała procedury odszkodowawcze czy też nie (art. IV układu). Równocześnie skutkiem umowy nie było dorozumiane przejecie przez Państwo Polskie, w zamian za odszkodowanie wskazane w art. I lit. A umowy, wszelkich praw przysługujących obywatelom amerykańskim na terenach pod polską jurysdykcją, lecz jedynie zrekompensowanie przypadków, gdy przejęcie takie już nastąpiło. W sytuacji więc, gdy nie nastąpiło przejęcie własności mienia na podstawie konkretnego tytułu prawnego (jak w rozpatrywanej sprawie, gdzie jak twierdzą Skarżący budynek nieprzerwanie pozostawał w zarządzenie właściciela będącego obywatelem amerykańskim, wykonującego swoje prawa przez pełnomocnika) należy rozstrzygnąć, w jakich przypadkach można uznać, iż następstwem zawarcia umowy było przejęcie własności nieruchomości przez Państwo Polskie w zamian za generalne uregulowanie roszczeń.

Skoro celem ustawy o dokonywaniu wpisów było dokonywanie wpisów w oparciu o umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych państw obcych, wpisowi podlegać mogą jedynie kwestie, które można określić, jako uregulowane na mocy konkretnej umowy. Uregulowanie oznacza wyjaśnienie, przesądzenie kwestii praw własności do określonej nieruchomości, a więc w ocenie Sądu przepisy umowy polsko -amerykańskiej w tym przypadku nie mogą być interpretowane rozszerzająco. W rozumieniu Ustawy o dokonywaniu wpisów, decydujące znaczenie w kwestii, czy stan własności nieruchomości został "uregulowany", w odniesieniu do tych, co do których nie złożono dokumentu o zrzeczeniu roszczeń, mają postanowienia art. V lit. C umowy polsko - amerykańskiej, w którego świetle rząd amerykański był

syg. akt IV SA/Wa 1248/06

zobowiązany, oprócz przekazywania wniosków dotyczących roszczeń oraz wydanych w tym przedmiocie decyzji (art. V lit B umowy), do poinformowania strony polskiej, które roszczenia zostały uznane za ważne. Informacja ta następowała poprzez dokonanie określonych czynności tj. przekazaniu dokumentów mogących stanowić podstawę roszczenia, przez co strony rozumiały papiery wartościowe (patrz także pkt 7 lit. a protokołu dodatkowego do umowy). W innych przypadkach, miało być dostarczane zrzeczenie praw, co dotyczyło m.in. utraty używania i korzystania z mienia a więc jak w rozpoznawanej sprawie (potwierdza to treść pkt 7 lit. b protokołu).

Wobec tak ukształtowanego umową stanu prawnego, w ocenie Sądu, jedynie w przypadkach gdy przekazane zostały odnośnie zgłoszonego roszczenia wszystkie dokumenty, wedle uzgodnień stron można uznać, iż roszczenia te, jako uregulowane, są objęte zakresem umowy, a więc mogą nastąpić wynikające z jej zawarcia skutki, o których mowa w ustawie o dokonywaniu wpisów. W przypadku roszczeń dotyczących utraty użytkowania nieruchomości wymaganym dokumentem było m.in. zrzeczenie się praw do przejętego przez Państwo Polskie mienia. Należy ponownie podkreślić, iż, jak wynika z załączonej dokumentacji w niniejszej sprawie, dokument o zrzeczeniu roszczeń stanowił formalny warunek faktycznej wypłaty odszkodowania przez stronę amerykańska. W tym świetle pogląd wyrażony przez Sąd w przedmiotowej sprawie jest w pełni zbieżny z prezentowanym w dotychczasowym orzecznictwie sądowym. W jego świetle, odnośnie wygaśnięcia roszczeń byłych właścicieli decydujące znaczenie przywiązywano do zrzeczenie się roszczeń oraz przyznanie odszkodowania (patrz wyrok I OSK 348/05 str. 9 niepubl.) lub wprost jego "otrzymania" (wyrok sygn. akt IV SA 1816/98 niepubl. uchwała sygn. akt OSA 2/98). Znaczenie dokumentu potwierdzającego zrzeczenie się roszczeń podkreślił także w swym orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny (patrz postanowienie sygn. akt SK 31/99 opubl. w OTK z 2000 r. nr 7 poz. 262). Wskazał on m.in. iż "obie strony układu przywiązywały istotną wagę do dokumentów wymaganych od osób uzyskujących zaspokojenie roszczeń: ostatecznie trafiały one do strony polskiej" i dalej "W przypadku wypłaty odszkodowania z tytułu utraty własności rzeczy pozostawianych w Polsce lub ograniczenia ich użytkowania, odpowiednio do sytuacji formułowano oświadczenie o zrzeczeniu się praw.".

syg. akt IV SA/Wa 1248/06

W świetle powyższych okoliczności nie można podzielić poglądu organu orzekającego w sprawie, iż przesłanką wystarczającą dla zaistnienia podstaw dla wydania decyzji, w myśl art. 2 ustawy o dokonywaniu wpisów, jest wystąpienie przez właściciela mienia znajdującego się Polsce z odnośnym wnioskiem do Komisji Stanów Zjednoczonych ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych i wydanie decyzji w przedmiocie wypłaty odszkodowania. Ponieważ regulacje tej ustawy dotyczą przypadków, gdy własność mienia nie przeszło na rzecz Skarbu Państwa z mocy odrębnych regulacji krajowych, niezbędną przesłanką jest zrzeczenie roszczeń do mienia przez obywatela amerykańskiego, co w sprawie niniejszej nie nastąpiło. Można w tym przypadku jedynie domniemywać, iż ówczesny właściciel budynku wystąpił z wnioskiem o wypłatę odszkodowania za posiadany budynek uznając, iż jest to dla niego korzystne rozwiązanie w związku z obowiązywaniem szczególnych zasad najmu lokali, jednak ostatecznie u zna wszy możliwość użytkowania nieruchomości (podnoszona kwestia zarządzania budynkiem przez administratora właściciela) nie zrzekł się roszczeń do budynku, co wykluczało możliwość pobrania odszkodowania, w świetle procedury stosowanej przez Komisje Stanów Zjednoczonych ds. Uregulowania Roszczeń Zagranicznych. Szczegółowe wyjaśnienie tych okoliczności nie miałoby kluczowego znaczenia z punktu widzenia orzekania w niniejszej sprawie, uwzględniając wskazane wcześniej uwarunkowania formalne.

Nie można też podzielić poglądu, iż fakt nie zrzeczenia roszczeń, co skutkowało nie wypłaceniem odszkodowania, nie ma znaczenia w sprawie, skoro strona polska spełniała zobowiązania wynikające z umowy. Okoliczność ta nie ma znaczenia w kontekście przesłanek wydania decyzji na podstawie ustawy o dokonywaniu wpisów. Ustawa ta dotyczy bowiem przypadków, gdy stan prawny konkretnej nieruchomości został uregulowany na podstawie umowy nie rozstrzyga zaś kwestii, czy postanowienia konkretnej umowy zostały wykonane.

Błędne zastosowanie przez organ orzekający w sprawie przepisów prawa materialnego, poprzez uznanie, iż w rozpoznawanym przypadku znajdą zastosowanie przepisy art. 1 i 2 ustawy o dokonywaniu wpisów, w sytuacji, gdy właściciel nie zrzeka się roszczeń z tytułu utraty nieruchomości, miało wpływ na wynik sprawy, co musiało prowadzić do uchylenia zaskarżonej decyzji.

syg. akt IV SA/Wa 1248/06

Z przytoczonych wyżej przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 wskazanej ustawy.

Rozpoznając ponownie sprawę Minister Finansów orzeknie mając na uwadze wskazówki i ocenę prawną zawartą w niniejszym orzeczeniu.