Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 852/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2020-02-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 16 ust. 1, art 30 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Protokolant st. sekr. sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 lutego 2020 r. sprawy ze skargi K. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 16, art. 20, art. 30 ust. 1-2 pkt 1, ust. 5, ust. 8, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz .U. z 2018 r. poz. 2220 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 z późn. zm., dalej: k.p.a.), Prezydent Miasta K. orzekł o uznaniu świadczenia rodzinnego w formie zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie [...]zł, przyznanego na K. G. i wypłaconego na podstawie decyzji Nr [...] z dnia [...] listopada 2005r. oraz zmieniających ją decyzji Nr [...] z dnia [...] września 2006r. i Nr [...] z dnia [...] listopada 2018r., za świadczenie nienależnie pobrane (pkt I decyzji). Jednocześnie w punkcie II decyzji Prezydent Miasta K. orzekł o zwrocie wymienionej kwoty zasiłku pielęgnacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia rodzinnego do dnia spłaty. Jako adresata decyzji wskazana została K. G..

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że jak wynika z akt sprawy córka K. G. - K. G. zmarła dnia [...] czerwca 2008 r., tymczasem w okresie od czerwca 2008 r. do stycznia 2019 r. na rachunek bankowy wskazany we wniosku został przekazany zasiłek pielęgnacyjny w łącznej kwocie [...]zł. Dnia [...] kwietnia 2019 r. Bank Pekso S.A. na konto Urzędu Miasta K. dokonał zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego przekazanego po dniu śmierci osoby uprawnionej – w kwocie [...]zł. Biorąc pod uwagę powyższe organ uznał, że zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł stanowi świadczenie nienależnie pobrane.

Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Odsetki naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. Organ wyjaśnił, że wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie naliczonych na dzień wydania decyzji - tj. [...] czerwca 2019 r., wynosi [...] zł, natomiast informacja o sposobie naliczenia ustawowych odsetek za opóźnienie na dzień wydania decyzji stanowi załącznik do decyzji.

K. G., reprezentowana przez radcę prawnego E. C., wniosła odwołanie od wyżej opisanej decyzji, zarzucając naruszenie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że została prawidłowo pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Zarzucono również naruszenie przepisów postępowania – art. 7 i art. 77 §1 k.p.a., poprzez niepodjęcie czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w szczególności niewyjaśnienie czy odwołująca została prawidłowo pouczona; art. 8 i art. 9 k.p.a. poprzez brak należytego poinformowania odwołującej o okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy mających wpływ na ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, brak udzielenia niezbędnych wyjaśnień i wskazówek w celu uniknięcia szkody z powodu nieznajomości prawa, brak wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy oraz błędne przyjęcie, że została prawidłowo pouczona. Wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania w całości.

Zdaniem odwołującej wyłączną winę za zaistniałą sytuację ponosi organ, bowiem przyznając prawo do zasiłku pielęgnacyjnego nie pouczył o okolicznościach powodujących ustanie takiego prawa i o braku prawa do ich pobierania, zgodnie z obowiązkiem nałożonym w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Córka odwołującej - K. G., zmarła [...] czerwca 2008 r., a zasiłek pielęgnacyjny na rzecz K. G., pomimo jej śmierci, nadal wpływał na konto bankowe córki. Podniesiono, że odwołująca nie posiadała żadnej wiedzy na ten temat, jak również od chwili śmierci córki nie pobierała zasiłku pielęgnacyjnego. Odwołująca była przekonana, iż z momentem śmierci córki i posiadania tej wiedzy przez Urząd Stanu Cywilnego, zasiłek pielęgnacyjny automatycznie wygasa. Świadczy o tym fakt, iż świadczenie, które pomimo śmierci K. G. nadal było wypłacane, nie było nigdy pobrane przez odwołującą z rachunku bankowego. Gdyby nie przedmiotowa decyzja, odwołująca do dnia dzisiejszego nie wiedziałaby, że zasiłek pielęgnacyjny nadal po śmierci córki był wpłacany na jej konto bankowe.

Dalej podniesiono, że należy odróżnić świadczenie nienależne od świadczenia nienależnie pobranego. Zdaniem odwołującej w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Zgodnie z orzecznictwem, pojęciu "świadczenia nienależnie pobranemu" należy przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działanie (zaniechanie). Treść art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności, powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania.

Zdaniem odwołującej decyzja przyznająca zasiłek pielęgnacyjny zawierała błędne pouczenie bowiem nie zawarto pouczenia, że o śmierci osoby uprawionej do zasiłku należy poinformować organ. W pouczeniu przytoczono jedynie treść art. 30 ust. 1 u.ś.r., nie wskazano zatem wprost, że zasiłek pielęgnacyjny nie wygasa automatycznie z chwilą śmierci osoby, na rzecz której zasiłek jest pobierany i należy o tym poinformować organ. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1701/12 (LEX nr 1336320), skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za należyte, w szczególności, gdy przytaczają one jedynie przepis ustawy, bez jakiejkolwiek próby jego wyjaśnienia. Takie sformułowania są bowiem dla większości osób nie posiadających wykształcenia prawniczego zupełnie nieczytelne i nie mogą być traktowane jako pouczenie o tym, kiedy i jakie okoliczności osoba taka winna wziąć pod uwagę w toku pobierania świadczenia (tak: wyrok WSA w Lublinie z 24 października 2017 r., II SA/Lu 411/17). Odwołująca zatem miała prawo być przekonana, że logiczną konsekwencją tego, iż urząd został już poinformowany o śmierci córki, jest automatyczne wygaśnięcie prawa do zasiłku. Pouczenie powinno zatem mieć charakter zindywidualizowany – być dostosowane do sytuacji konkretnej osoby. Pouczenia takiego nie zastępuje przytoczenie treści przepisów prawa ani ogólnikowe poinformowanie uprawnionego o znajomości "przyczyn powodujących ustanie, zawieszenie prawa lub wstrzymanie wypłaty". Organ udzielający pouczenia powinien wymienić całą enumeratywną listę przyczyn narażających na zwrot świadczenia, a ponadto sprecyzować sankcję administracyjną (zwrot świadczenia), jaką zagrożone jest zajście wymienionych w pouczeniu okoliczności faktycznych lub prawnych (za: A. Korcz-Maciejko, W. Maciejko (red.), Komentarz do art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, (w:) A. Korcz-Maciejko, W. Maciejko (red.), Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz, Warszawa 2014, Legalis).

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO, Kolegium) decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. zaskarżoną decyzję organu I instancji utrzymało w mocy.

W uzasadnieniu Kolegium wyjaśniło, że decyzją z dnia [...] listopada 2005r., nr [...], wydaną po rozpoznaniu wniosku z dnia [...] listopada 2005 r., przyznano K. G. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na córkę K. G. w wysokości [...] zł miesięcznie bezterminowo, począwszy od dnia [...] listopada 2005 r. (decyzja odebrana w dniu [...] grudnia 2005 r.). Decyzją z dnia [...] września 2006 r. nr [...] organ zmienił własną decyzję z dnia [...] listopada 2005 r. w części dotyczącej wysokości świadczenia w ten sposób, że od dnia [...] września 2006 r. - na stałe wysokość zasiłku pielęgnacyjnego wynosi [...] zł ( decyzja odebrana w dniu [...] września 2006 r.). Kolejną decyzją z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] organ I instancji zmienił własną decyzję z dnia [...] września 2006 r. nr [...] w części dotyczącej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego w ten sposób, że w okresie od dnia [...] listopada 2018 r. do dnia [...] października 2019 r. na kwotę [...]zł, a od dnia [...] listopada 2019 r. bezterminowo na kwotę [...]zł (decyzja została odebrana w [...] listopada 2018 r.). W dniu [...] stycznia 2019 r. K. G. pouczona o odpowiedzialności karnej przewidzianej w art.233 § 1 i 2 k.k. za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy oświadczyła, że w dniu [...] czerwca 2008 r. zmarła jej córka K. G..

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2019 r. organ I instancji, działając na podstawie art. 16, art. 2, art.32 ust.1 i 2 u.ś.r. oraz art. 104, 108 i art. 163 k.p.a. uchylił decyzję z dnia [...] listopada 2005 r. nr [...] przyznającą K. G. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na córkę K. G. oraz zmieniające ją decyzje z dnia [...] września 2006 r. nr [...] i z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] Jednocześnie odmówił prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Od decyzji tej K. G. nie wnosiła odwołania.

Pismem z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...] organ zawiadomił K. G. o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, a następnie decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r., nr [...], orzekł o uznaniu świadczenia rodzinnego w formie zasiłku pielęgnacyjnego na K. G. w kwocie [...]zł za świadczenia nienależnie pobrane oraz orzekł o obowiązku zwrotu tej kwoty z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Odnosząc się do zarzutów odwołania SKO w K. podniosło, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz ich ustalania, przyznawania i wypłacania określa ustawa z dnia [...] listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

Jak wynika z art. 16 ust. 1 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. W tym znaczeniu jest świadczeniem o charakterze osobistym, że przeznaczone jest dla osoby niepełnosprawnej, a nie jej opiekuna i związane jest ściśle z osobą beneficjenta. Mając na uwadze, że K. G. zmarła w dniu [...] czerwca 2018 r., przelewy z tytułu ww. świadczenia, które wpłynęły po jej śmierci były wobec niemożności przeznaczenia kwoty świadczenia na własne potrzeby uprawnionego, nienależne.

W ocenie Kolegium, mając na uwadze charakter zasiłku pielęgnacyjnego, który jest świadczeniem ściśle związanym z osobą uprawnionego i wynika z jej niezdolności do samodzielnej egzystencji, uznać należało, iż świadczenie przekazane K. G. po dniu, w którym nastąpiła śmierć córki, podlegać będzie zwrotowi, wobec faktu jego niespożytkowania przez osobę, której przysługuje, zgodnie z celem jego przyznania. Zdaniem Kolegium wpłaty dokonywane po śmierci córki K. G. na rachunek bankowy matki musiały budzić świadomość, że zasiłek pielęgnacyjny jest w stosunku do niej świadczeniem nienależnym. Niewątpliwie świadomość tę musiała zyskać już w dniu śmierci uprawnionej, tj. [...] czerwca 2008 r., zatem każde świadczenie wypłacone jej po tej dacie było świadczeniem nienależnie pobranym.

Zdaniem Kolegium nie budzi wątpliwości, że K. G. w okresie od dnia śmierci córki, tj. od [...] czerwca 2008 r. do stycznia 2019 r. pobierała zasiłek pielęgnacyjny na córkę K. G.. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Kolegium wskazało, że istotę sporu w przedmiotowej sprawie stanowią konsekwencje prawne niepoinformowania organu przez K. G. o istnieniu okoliczności mającej wpływ na prawo do przyznania zasiłku pielęgnacyjnego i w rezultacie uznanie tego świadczenia za nienależnie pobrane. Odwołująca zakwestionowała, że nie była pouczona o okolicznościach wyłączających prawo do pobierania przedmiotowego świadczenia.

Kolegium wskazało, iż K. G. występując z wnioskiem o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na rzecz niepełnosprawnej córki K. G. w dniu [...] listopada 2005 r. własnoręcznie podpisała oświadczenie i pouczenie, że zobowiązuje się niezwłocznie powiadomić podmiot wypłacający zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przejęcie do wiadomości podpisanej treści. Żaden przepis powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyzna i świadczenia zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Znajdujący się w aktach sprawy formularz wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego zawierał stosowne pouczenia, które sformułowane były - zdaniem Kolegium - w sposób czytelny, zwięzły, zrozumiały i nie wymagały znajomości przepisów prawa.

Przyjmując za orzecznictwem, że składając stosowny wniosek o zasiłek w organie, odwołująca się w istocie nie miała do niego dostępu ani do zawartych w nim pouczeń, Kolegium wskazało, że drugi raz o tym, że strona ma obowiązek informowania o każdej zmianie swojej sytuacji, a także informację co uważa się za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne, organ I instancji poinformował w pouczeniu zawartym w decyzji z dnia [...] listopada 2005 r., jak również w decyzji zmieniającej kwotę tego zasiłku z dnia [...] września 2006 r. W pouczeniu tym zawarto treść art.25 ust. 1 u.ś.r., że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, osoba uprawniona do świadczeń jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. W ocenie Kolegium pouczenia zawarte w ww. decyzjach spełniają wymogi judykatury, są zredagowane w sposób zrozumiały i zindywidualizowany, tj. odpowiednio do konkretnej sytuacji faktycznej K. G.. Wprost bowiem akcentują, że strona ma obowiązek informowania organu o każdej zmianie swojej sytuacji (wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny) i tłumaczy ponadto, co stanowi nienależnie pobrane świadczenie. Tym samym K. G. zobowiązana była do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o śmierci córki [...]. Uchybienie temu obowiązkowi należy ocenić negatywnie.

Zdaniem Kolegium brak jest dowodów przemawiających za tym, aby uznać, że K. G. nie była świadoma, iż zasiłek pielęgnacyjny przyznany na rzecz córki jej się nie należy z uwagi na jej śmierć. Tym samym zasiłek pielęgnacyjny pobrany po śmierci córki jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Dodatkowo Kolegium zauważyło, że K. G. może wystąpić o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty.

K. G. – działający w jej imieniu pełnomocnik adw. E. C. zaskarżyła ww. decyzję SKO w K. do Wojewódzkiego Sądu Adminsiatrcyjnego w P., podnosząc te same zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego i procesowego, które podniosła w odwołaniu od decyzji organu I instancji, a dodatkowo zarzut naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, uznającej za nienależnie pobrany zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej, pomimo braku podstaw do uznania przedmiotowego zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta K. z dnia [...] czerwca 2019 r. i umorzenie postępowania.

W uzasadnieniu skargi powtórzono wcześniejszą argumentację. Skarżąca podniosła, że była przekonana, iż z momentem śmierci córki i posiadania lej wiedzy przez Urząd Stanu Cywilnego, zasiłek pielęgnacyjny automatycznie wygasa. Świadczy o tym fakt; iż świadczenie wypłacane po śmierci córki, nie było nigdy pobrane przez skarżącą z rachunku bankowego. Podniosła, że na decyzji przyznającej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego nie zawarto pouczenia, że o śmierci osoby uprawionej do zasiłku należy poinformować organ. W pouczeniu przytoczono jedynie treść art. 30 ust. 1 u.ś.r. Nie wskazano zatem wprost, że zasiłek pielęgnacyjny nie wygasa automatycznie z chwilą śmierci osoby, na rzecz której zasiłek jest pobierany i należy o tym poinformować organ. SKO w swojej decyzji powołuje się na oświadczenie K. G., które zostało przez nią podpisane dnia [...] listopada 2005 r., iż zobowiązuje się ona powiadomić organ o każdej zmianie wpływającej na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Jednak organ nie wytłumaczył skarżącej co oznacza "każda zmiana wpływająca na prawo do zasiłku". Zdaniem skarżącej informacje podawane stronie na formularzu wniosku nie posiadają waloru pouczenia w oparciu, o które można wyprowadzać dla skarżącej skutki wynikające z ustawy (tak wyrok WSA w Poznaniu z dnia 11 grudnia 2008 r., sygn. akt: IV SA/Po 331/08, LEX nr 527565, Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2006 r.- III RN 6/99, OSNAP 9/00/343). Natomiast co do pouczeń zawartych w decyzji przyznającej świadczenie, że w przypadku wystąpienia zmiany w sytuacji rodzinnej lub innych zmian mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego należy niezwłocznie powiadomić tutejszy Dział Świadczeń Rodzinnych, pouczenie takie jest niewystarczające (tak m.in. WSA w Krakowie w wyroku wydanym w sprawie III SA/Kr 1259/09). Potraktowanie przez SKO zawartych informacji we wniosku oraz w decyzjach za spełniające wymogi pouczenia świadczy o niedokładnym ustaleniu istotnych dla tego postępowania faktów, co stanowi naruszenie przez organ art. 7 k.p.a. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1701/12 (LEX nr 1336320), skuteczne pouczenie to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za należyte, w szczególności, gdy przytaczają one jedynie przepis ustawy, bez jakiejkolwiek próby jego wyjaśnienia. Takie sformułowania są bowiem dla większości osób nie posiadających wykształcenia prawniczego zupełnie nieczytelne i nie mogą być traktowane jako pouczenie o tym, kiedy i jakie okoliczności osoba taka winna wziąć pod uwagę w toku pobierania świadczenia (zob. wyrok WSA w Lublinie z dnia 24 października 2017 r., II SA/Lu 411/17). W przedmiotowej sprawie natomiast organ pouczając skarżącą zacytował właśnie jedynie przepisy prawa, które w indywidualnej sytuacji skarżącej okazały się niewystarczające.

Ponadto, w sprawie nie została również spełniona przesłanka, iż skarżąca miała świadomość tego, iż pobiera nienależnie świadczenie. W sprawie nie zostało wykazane, iż skarżąca działała w złej wierze. Odwołująca miała prawo być przekonana, że logiczną konsekwencją tego, iż urząd został już poinformowany o śmierci córki jest automatyczne wygaśnięcie prawa do zasiłku. Organ powinien wyjaśnić, czy skarżąca została prawidłowo pouczona oraz czy pouczenie było na tyle dla niej zrozumiałe, że mogła go odnieść do swojej sytuacji. Organ odwoławczy nie przeprowadził, nawet w ograniczonym zakresie, postępowania wyjaśniającego w tym przedmiocie, mimo iż skarżąca w odwołaniu podnosiła, że nie była świadoma nienależnego charakteru pobieranego świadczenia, nie rozumiała swojego położenia i nie mogła przypuszczać, że świadczenie jest nadal wypłacane. Zdaniem skarżącej organ urzędu po poinformowaniu o śmierci córki w 2008 r., powinien sam stwierdzić wygaśnięcie decyzji w sprawie zasiłku pielęgnacyjnego ze względu na jej bezprzedmiotowość w oparciu o art. 162 § 1 pkt 1 k.p.a.

SKO w K. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje;

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone w art. 1 §1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) oraz w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 – dalej zwanej: "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Przedmiotem wniesionej skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] czerwca 2019 r., mocą której uznano zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...]zł wypłacony skarżącej K. G. na podstawie decyzji Nr [...] z dnia [...] listopada 2005r. oraz zmieniających ją decyzji Nr [...] z dnia [...] września 2006r. i Nr [...] z dnia [...] listopada 2018r., za świadczenie nienależnie pobrane i jednocześnie zobowiązano skarżącą do zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (na dzień wydania zaskarżonej decyzji t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm. – dalej w skrócie: "u.ś.r.").

Stosownie do zapisu art. 30 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Wspomniany przepis ma zastosowanie, gdy świadczenia rodzinne zostały prawidłowo przyznane i w trakcie ich pobierania zajdą okoliczności uzasadniające zawieszenie bądź wstrzymanie ich wypłaty, ewentualnie ustanie prawa do ich pobierania i o tych okolicznościach świadczeniobiorca nie powiadomi organu, pomimo pouczenia w tym zakresie.

Mając na uwadze wskazane uregulowanie zasadniczą kwestią było ustalenie, czy istotnie wymienione przesłanki w niniejszej sprawie zaistniały i czy okoliczności faktyczne sprawy dają podstawę do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o powołany przepis.

Powołany art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania.

W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżąca w okresie od śmierci córki K. G. w dniu [...] czerwca 2008 r. do stycznia 2019 r. pobierała zasiłek pielęgnacyjny, który został przyznany na K. G. i wypłaconego na podstawie decyzji Nr [...] z dnia [...] listopada 2005r. oraz zmieniających ją decyzji z dnia [...] września 2006r. i z dnia [...] listopada 2018r. Na rachunek bankowy wskazany we wniosku w okresie tym został przekazany zasiłek pielęgnacyjny w łącznej kwocie [...]zł. Z informacji uzyskanej od Banku wynika, że rachunek bankowy podany we wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego był rachunkiem wspólnym i należał do skarżącej K. G. oraz jej męża Z. G. (karta nr [...] akt admin. organu I instancji). Skarżąca podała, że miała zadłużenie w Banku, które spłacał komornik, a jej mąż zmarł [...] grudnia 2018 r. (oświadczenie z [...] kwietnia 2019 r. – k. nr [...] admin. organu I instancji). Ponieważ na rachunku były zdeponowane środki, Bank Pekao S.A. przelał na rachunek organu wypłacającego świadczenia kwotę [...]zł, co organ wypłacający zaliczył na poczet kwoty nienależnego świadczenia. W tej sytuacji do spłaty pozostała kwota [...]zł.

Mając na uwadze ustalony stan faktyczny sprawy należy zgodzić się z organami, że w niniejszej sprawie zaistniał pierwszy warunek określony w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Od dnia następnego po dniu śmierci córki skarżącej (czyli od [...] czerwca 2008 r.) zasiłek pielęgnacyjny wypłacany w związku z koniecznością zapewnienia opieki nad niepełnosprawną córką nie przysługiwał.

Nie budzi wątpliwości Sądu, że skarżąca została wcześniej pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Należy bowiem przyjąć, iż złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Zaznaczyć przy tym należy, że stosowne pouczenie zawarte zostało zarówno we wniosku o przyznanie świadczenia, jak i w treści decyzji przyznającej świadczenie z dnia [...] listopada 2005 r. oraz w decyzji zmieniającej z dnia [...] września 2006 r. Skarżąca niewątpliwie zapoznała się z pouczeniem ubiegając się o świadczenie (brak jest we wniosku jakichkolwiek uwag, zastrzeżeń, czy adnotacji o niezrozumieniu treści) i dysponowała pouczeniem zamieszczonym w doręczonych decyzjach - zarówno o tym, w jakich sytuacjach świadczenie nie przysługuje, jak również o konsekwencjach nienależnie pobranego świadczenia.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1701/12). W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (wyrok NSA z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/13).

Analizując treść skierowanych do skarżącej pouczeń Sąd stwierdził, że skarżąca została w wystarczający, jasny i skonkretyzowany sposób pouczona o ciążącym na niej, jako adresatowi decyzji, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tych świadczeń, w tym w szczególności o zmianie liczby osób w rodzinie. Zważywszy, że zgodnie z art. 16 ust. 1 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem o charakterze osobistym, przeznaczonym dla osoby niepełnosprawnej i związany jest ściśle z osobą beneficjenta, skarżąca jako opiekun niepełnosprawnej córki powinna mieć świadomość, że prawo do tego świadczenia związane jest z osobą niepełnosprawnej córki.

Reasumując, brak jest podstaw do uznania, że skarżąca występując o zasiłek pielęgnacyjny nie była świadoma, iż świadczenie to jest przyznawane z uwagi na stan jej córki, która wymagała stałej opieki. Skoro córka skarżącej zmarła, to zasiłek nie przysługuje, czego skarżąca również powinna mieć świadomość. Natomiast podnoszona w skardze okoliczność braku wiedzy o stanie rachunku bankowego i nie dokonywanie z niego wypłat z uwagi na zajęcie konta przez komornika, nie ma znaczenia dla oceny, czy mamy w tym przypadku do czynienia ze świadczeniem nienależnie pobranym. W świetle treści przedmiotowych pouczeń nie można również podzielić stanowiska, że organ wypłacający świadczenie powinien z urzędu kontrolować ewidencję ludności i poczynić we własnym zakresie ustalenie o śmierci córki skarżącej. O ile takie działanie można uznać za pożądane, to dla rozpatrzenia niniejszej sprawy argumentacja ta również nie ma znaczenia. Stan świadomości skarżącej co do prawa do otrzymywania przedmiotowego zasiłku należy bowiem przede wszystkim odnosić do istoty tego świadczenia, nierozerwalnie związanego z osobą na rzecz której było ono przyznane. Z tych przyczyn zarzuty skargi nie mogły zostać uwzględnione.

Natomiast ustalenia co do nienależności pobranych przez stronę świadczeń obligowały z kolei organ, w świetle art. 30 ust. 1, 2b i 8 u.ś.r., do orzeczenia ich zwrotu wraz z należnymi odsetkami. Zgodnie z tymi przepisami od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Ponadto, kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Organ zobowiązując do zwrotu tych świadczeń jest powołanymi przepisami związany i winien zgodnie z nim orzec. Decyzji organu I instancji nie sposób zarzucić w tym zakresie naruszenia przepisów prawa. Organ dokonał wyliczenia odsetek za okres do dnia wydania decyzji przy czym wyjaśnić należy, że zbędne jest dokonywanie takich szczegółowych wyliczeń. Co zasady bowiem kwestie dotyczące egzekwowania należnych odsetek należą do zakresu działania organów egzekucyjnych, które działają na podstawie przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

W świetle zgromadzonego materiału dowodowego i prawidłowo przeprowadzonego postępowania, co znalazło potwierdzenie w argumentacji uzasadnienia zaskarżonej decyzji, nie znajdują uzasadnienia zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Materiał dowodowy został zgromadzony w sposób wyczerpujący, a wydanie rozstrzygnięcia zostało poprzedzone jego obiektywną oceną. Okoliczność, iż ocena ta nie jest tożsama z oceną skarżącej, nie świadczy natomiast o naruszeniu zasad postępowania. Uznawszy zatem zarzuty podniesione w skardze za niezasadne, jak i nie znajdując podstaw do stwierdzenia z urzędu, że wydane w sprawie decyzje naruszają prawo, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku.