Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 596/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-10-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 154
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Paweł Miładowski Sędziowie NSA Leszek Kamiński del. NSA Janina Kosowska (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Tomasz Szpojankowski po rozpoznaniu w dniu 21 października 2014r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 grudnia 2013 r. sygn. akt II SA/Łd 1085/13 w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji o odmowie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2013r., sygn. akt II SA/Łd 1085/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, po rozpoznaniu sprawy ze skargi K. K. (dalej zwanego skarżącym) na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej zwanego organem) z dnia [...] września 2013r., nr [...], w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu z dnia 7 sierpnia 2013r. i zasądził od organu na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania.

Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych kontrolowanej sprawy:

Decyzją z dnia [...] maja 2010r. organ utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2010r. o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.) – dalej zwanej ustawą o świadczeniu pieniężnym. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia stwierdzono, że skoro skarżący pracował w niewielkim oddaleniu od miejsca swojego zamieszkania, to praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., tzn. nie była połączona z wyrwaniem ze znajomego środowiska

Wnioskiem z dnia 10 lipca 2013r. skarżący ponownie zwrócił się o przyznanie opisanego powyżej świadczenia. Organ pismem dnia 19 lipca 2013 r. wystąpił do skarżącego o sprecyzowanie wniosku poprzez podanie w jakim trybie ma być rozpoznawany jego wniosek. Jednocześnie szczegółowo wyjaśnił jakie podstawy prawne mogą mieć zastosowanie w tym zakresie, a w tym wskazał na przepis art.2 ustawy z dnia 25 lutego 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U Nr. 72, poz 380). Skarżący pismem z dnia 1 sierpnia 2013r. wskazał, że wnosi o zmianę ostatecznej w trybie art. 154 k.p.a.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2013r. organ rozpoznając sprawę w trybie art. 154 kpa odmówił uchylenia własnej z dnia [...] maja 2010r. o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia. Rozstrzygnięcie to zostało następnie utrzymane w mocy przez organ decyzją z dnia [...] września 2013r., która została wydana na skutek wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu tej decyzji organ wskazał, że postępowanie prowadzone w trybie art. 154 k.p.a. nie ma na celu merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, która została już rozstrzygnięta co do istoty w postępowaniu głównym, lecz koncentruje się na ocenie wydanej uprzednio decyzji pod względem kryteriów przewidzianych w tym przepisie, to jest interesu społecznego lub słusznego interesu strony. Stwierdził, że nie można uznać za słuszny interes strony, w świetle art. 154 k.p.a., jej dążenia do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego sprawy, który był już przedmiotem rozpoznania przez ten organ w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją. Zauważył, że organ rozpoznając sprawę w trybie zwykłym ustalił, że strona nie podlegała represjom, o których mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zdaniem organu, przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych, lecz tylko dla tych, względem których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, czyli osadzenia w obozie pracy bądź deportacji do pracy przymusowej. Ocenił, że okoliczności podnoszone przez stronę nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej. Podał bowiem, że jakkolwiek, w świetle zebranego materiału dowodowego, można uznać za udowodnioną okoliczność, że skarżący pracował przymusowo w niemieckim gospodarstwie we wsi O., sąsiadującej z rodzinną wsią K., to jednak okoliczności skierowania i wykonywania pracy przymusowej opisywanej przez skarżącego - tego samego dnia, w którym Niemcy zajęli rodzinną wieś - nie można uznać za wiarygodne.

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżący podniósł argumenty, które w jego ocenie powinny skutkować przyznaniem mu uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Wskazał, że ma ogromne poczucie krzywdy, związane z biurokratycznym podejściem do jego sprawy, bowiem dostarczona do Urzędu dokumentacja jasno wskazuje, że był osobą represjonowaną i spełnia warunki do objęcia go przepisami ustawy o świadczeniu pieniężnym.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Uwzględniając skargę wniesioną w niniejszej sprawie Sąd I instancji stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż organ w sposób ewidentny naruszył w tym postępowaniu zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa (art. 8 k.p.a.) i zasadę informowania stron (art. 9 k.p.a.). Zauważył bowiem, że od momentu wydania ostatecznej decyzji o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego (31 maja 2010r.) skarżący kilkakrotnie domagał się zmiany tej decyzji; dwukrotnie złożył wniosek o wznowienie postępowania powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009r., a następnie wnioskiem z dnia 10 lipca 2013r. zwrócił się o przyznanie świadczenia pieniężnego z powołaniem art. 145 § 1 k.p.a. Sąd I instancji podał, że pismem z dnia 19 lipca 2013r. organ zwrócił się do skarżącego o wyjaśnienie intencji pisma z dnia 10 lipca 2013r., sugerując skarżącemu trzy możliwości zakwalifikowania pisma – jako wniosek o wznowienie postępowania zakończonego decyzją z 31 maja 2010r., jako wniosek o stwierdzenie nieważności tej decyzji, bądź jako wniosek o zmianę tej decyzji w trybie art. 154 k.p.a. - w wyniku czego skarżący oświadczył, że wnosi o zmianę decyzji w trybie art. 154 k.p.a. Opisane postępowanie organu zostało ocenione przez Sąd I instancji jako noszące znamiona celowego wręcz wprowadzenia skarżącego w błąd. Uznano bowiem, że skoro organ zdecydował się na wyjaśnianie intencji skarżącego, to powinien przedstawić mu wszelkie możliwości zakwalifikowania jego wniosku i to w sposób dla strony najkorzystniejszy.

Podniesiono, że wywodzony z zasady informowania obowiązek organu zwrócenia się do strony o zajęcie jednoznacznego stanowiska, jaki jest charakter i zakres żądania zawarty w złożonym przez nią piśmie, nie może być wykorzystywany do sugerowania jej trybu rozpoznania sprawy, który z dużą dozą prawdopodobieństwa okazać się może nieskuteczny, tym bardziej, gdy tryb ten jest sprzeczny z wynikającymi z treści podania rzeczywistymi intencjami strony. Wskazano przy tym na pominięcie przez organ faktu, że w dacie składania wniosku przez skarżącego obowiązywała już ustawa z 25 lutego 2011r. o zmianie ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 72, poz. 380 – dalej zwana ustawą nowelizującą), której art. 2 stanowił samodzielną podstawę do zmiany wcześniej wydanej decyzji odmownej, bez jej uzależnienia od spełnienia przesłanek z art. 154 k.p.a. Oceniono, że wprawdzie w orzecznictwie podnosi się, że art. 2 ustawy nowelizującej (...) nie stanowi podstawy normatywnej do weryfikacji wszystkich decyzji odmawiających świadczenia pieniężnego, jakie zapadły przed 20 kwietnia 2011r., ale odnosi się wyłącznie do tych decyzji, których przyczyną odmowy było tzw. kryterium geograficzne, tj. deportowanie do pracy przymusowej w granicach terytorium Państwa Polskiego sprzed 1 września 1939r., to ograniczenie to nie stoi na przeszkodzie merytorycznemu rozpoznaniu niniejszej sprawy w trybie powołanego przepisu.

Zdaniem Sądu I instancji, mimo że decyzja o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego wydana została po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, uznającym przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, to lektura uzasadnienia tej decyzji prowadzi do wniosku, że podstawę odmowy stanowiło właśnie owo kryterium geograficzne, tj. niewielka odległość miejsca deportacji od miejsca zamieszkania skarżącego. Wywiedziono więc, że nowelizacja przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, eliminująca jakiekolwiek kryteria geograficzne i związane z tym uprawnienie (przewidziane w art. 2 ustawy nowelizującej) stanowić może dla skarżącego samoistną podstawę dla żądania zmiany wydanej uprzednio decyzji.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł organ reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Zaskarżając ten wyrok w całości Sądowi I instancji zarzucono:

1) naruszenie prawa materialnego, to jest art. 2 ustawy nowelizującej, poprzez przyjęcie, że w sprawie powinien znaleźć zastosowanie tryb postępowania określony w tym przepisie, podczas gdy przepis ten nie znajduje zastosowania w stanie prawnym sprawy;

2) naruszenie przepisów postępowania, to jest:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 154 § 1 k.p.a., poprzez przyjęcie, że organ błędnie i samowolnie zastosował ten tryb postępowania, podczas gdy do procesowania sprawy właściwy był tryb nadzwyczajny, a skarżący po uprzednim pouczeniu wybrał tryb z art. 154 k.p.a. dla rozpatrzenia swojego wniosku;

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 6, 7, 8, i 9 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., poprzez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, podczas gdy organ prawidłowo zarówno uzasadnił swoją decyzję, jak i informował skarżącego o stanie prawnym sprawy i wynikających z niego konsekwencjach w trakcie postępowania

Z tych też powodów organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ ocenił, że w rozpoznawanej sprawie brak było podstaw do zastosowania trybu zmiany decyzji ostatecznych przewidzianego w art. 2 ustawy nowelizującej. Podniósł bowiem, że nowelizacja art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, dokonana ustawą nowelizującą z mocą obowiązującą od dnia 20 kwietnia 2011r., w istocie nie zmieniła treści normatywnej stanowiącej podstawę rozstrzygania organu ostateczną decyzją z dnia [...] maja 2010r. o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Zauważył, że przyczyną wydania tej decyzji nie było zastosowanie kryterium "geograficznego", lecz brak zaistnienia przesłanki deportacji w rozumieniu nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07. Stwierdził więc, że w tych okolicznościach, prowadzenie nowego postępowania w przedmiocie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego w trybie przewidzianym w art. 2 ustawy nowelizującej godziłoby w zasadę ogólną trwałości decyzji administracyjnych (art. 16 § 1 k.p.a.) i stanowiłoby rażące naruszenie prawa. Za zasadne uznał więc wezwanie skarżącego do wskazania konkretnego trybu nadzwyczajnego, w którym ma być rozpoznany jego wniosek. Nie podzielił przy tym poglądu Sądu I instancji na temat celowego wprowadzenia skarżącego w błąd podnosząc, że określony w art. 9 k.p.a. obowiązek informowania nie może być utożsamiany z udzielaniem stronom pomocy prawnej, czy zastępowaniem ich aktywności, poprzez instruowanie o wyborze optymalnego sposobu postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna nie może być uwzględniona, gdyż zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.

Zgodnie z art. 15 § 1 pkt 1 w związku z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. – dalej jako p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje środki odwoławcze (skargi kasacyjne i zażalenia) od orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych w granicach ich zaskarżenia, jednak z urzędu bierze pod rozwagę przesłanki nieważności postępowania, określone w art. 183 § 2 powołanej ustawy. W niniejszej sprawie nie dostrzeżono naruszeń przepisów prawa mogących świadczyć o nieważności postępowania sądowego, tym samym sprawa ta może być rozpoznana w granicach zarzutów skargi kasacyjnej, które – zgodnie z art. 176 w związku z art. 174 powołanej ustawy – mogą dotyczyć naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie albo naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie, jako podstawę skargi kasacyjnej wskazano na naruszenie przez Sąd I instancji zarówno prawa materialnego, to jest art. 2 ustawy nowelizującej, jak i przepisów postępowania, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 154 § 1 k.p.a. oraz w zw. z art. 6, 7, 8, i 9 i w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. Zarzuty te w przeważającej części uznać należy za uprawnione.

Podkreślić przede wszystkim należy, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy wniosek skarżącego z dnia 10 lipca 2013r. nie mógł być rozpoznany w trybie art. 2 ustawy nowelizującej z dnia 25 lutego 2011r. ( Dz.U nr. 72, poz 380), gdyż takiego trybu rozpoznania tego wniosku skarżący nie wskazał na wezwanie organu wystosowane do niego przy piśmie z dnia 19 lipca 2013r. Wbrew twierdzeniom Sądu I instancji, w wezwaniu tym organ, oprócz podania trzech możliwych trybów nadzwyczajnych wzruszenia ostatecznej decyzji o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego, przytoczył także brzmienie art. 2 ustawy nowelizującej wytłuszczając fragmenty tego przepisu wskazujące na możliwość zmiany decyzji ostatecznych odmawiających prawa do tego świadczenia na wniosek strony. W tych okolicznościach nie sposób podzielić poglądu Sądu I instancji, że działania organu podjęte w celu sprecyzowania zakresu żądania skarżącego noszą znamiona celowego wręcz wprowadzenia skarżącego w błąd. Jak słusznie bowiem podniesiono w skardze kasacyjnej, określony w art. 9 k.p.a. obowiązek informowania nie może być utożsamiany z udzielaniem stronom pomocy prawnej, czy zastępowaniem ich aktywności, poprzez instruowanie o wyborze optymalnego sposobu postępowania.

Chybione jest przy tym stanowisko Sądu I instancji, że organ - uwzględniając przecież wolę skarżącego co do rozpoznania jego wniosku w trybie art. 154 k.p.a.- wybrał tryb, który z dużą dozą prawdopodobieństwa okazać się może nieskuteczny i jest sprzeczny z wynikającymi z treści podania rzeczywistymi intencjami skarżącego. Uszło bowiem uwadze Sądu I instancji, że w niniejszej sprawie mamy do czynienia z dość rzadką sytuacją, w której decyzje o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego (z dnia 4 marca 2010r. i z dnia 31 maja 2010r.) wydane zostały po stwierdzeniu przez Trybunał Konstytucyjny (wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07), niezgodności z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. W uzasadnieniu tych decyzji organ odwołał się do wyrażonych w tym wyroku poglądów Trybunału Konstytucyjnego na temat rozumienia terminu deportacja (wywiezienie) twierdząc, że "skoro skarżący pracował w niewielkim oddaleniu od miejsca swojego zamieszkania to praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., tzn. nie była połączona z wyrwaniem ze znajomego środowiska".

Podkreślenia wymaga, że w następstwie powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego doszło do interwencji ustawodawcy, która została jednak podjęta w znacznym odstępie czasu po wydaniu decyzji o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego, bo dopiero mocą ustawy nowelizującej z dnia 25 lutego 2011r. Na skutek tej interwencji dokonana została zmiana treści art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, poprzez dodanie, że represją jest także deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. Co prawda, jak słusznie akcentowano w skardze kasacyjnej, w rozumieniu funkcjonalnym, wskutek tej noweli, nie uległ zmianie stan prawny sprawy zakończonej wydaniem decyzji z dnia [...] maja 2010r. o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego, to jednak jasne brzmienie znowelizowanego przepisu mogło zdezaktualizować niektóre z uwag Trybunału o cechach i charakterze deportacji do pracy przymusowej jako represji uzasadniającej przyznanie świadczenia pieniężnego. Znamienne w tej nowelizacji jest bowiem to, że ustawodawca nie zdecydował się na określenie cech i charakteru deportacji do pracy przymusowej jako represji uzasadniającej przyznanie świadczenia pieniężnego, chociażby z wykorzystaniem uwag na ten temat zawartych w powołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Tym samym, w aktualnym stanie prawnym, przy rozpoznawaniu tego typu spraw, należy mieć głównie na uwadze czy w danym przypadku miało miejsce deportowanie do pracy przymusowej. Podstawowym kryterium jest więc deportacja (wywiezienie) na okres co najmniej 6 miesięcy do pracy przymusowej - taki miał być cel i przyczyna wywiezienia (zob. wyrok NSA z 27 marca 2012r., sygn. akt II OSK 468/11, wyrok NSA z 13 września 2012r., sygn. akt II OSK 277/12 oraz wyrok NSA z 27 lutego 2014r., sygn. akt II OSK 930/13 – dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zmiana wykładni prawa, czy też oceny stanu faktycznego sprawy, następująca po wydaniu w sprawie odmownej decyzji ostatecznej, która nie prowadzi do wadliwości lub bezprzedmiotowości tej decyzji, stanowi uzasadnienie dla istnienia trybu, o którym mowa w art. 154 p.p.s.a. Bez tego przepisu prawidłowo wydana odmowna decyzja administracyjna pozbawiałaby stronę możliwości ubiegania się o określone prawa "po wsze czasy", co dalekie byłoby od racjonalnego pojmowania administracji publicznej (por. J. Borkowski w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2012, s. 597 oraz wyrok NSA z 9 listopada 2007r., sygn. akt I OSK 1531/06 – dostępny pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Dodać także należy, że w trybie art. 154 k.p.a. nie dochodzi do ponownego rozpoznania sprawy (tak jak ma to miejsce po wznowieniu postępowania), a jedynie do oceny wystąpienia w sprawie, wymienionych w tym przepisie przesłanek zmiany ostatecznej decyzji, to jest interesu społecznego lub słusznego interesu strony. Przesłanki te należą do tzw. terminów nieostrych (niedookreślonych), które powinny być skonkretyzowane przez organ administracji publicznej w procesie stosowania prawa. Nie oznacza to jednak obowiązku organu tworzenia definicji tych terminów w konkretnej sprawie, ale oceny ich wystąpienia przez pryzmat okoliczności danej sprawy. Istnienie bowiem albo brak przesłanki interesu społecznego lub słusznego interesu strony, muszą być ustalone i ocenione w konkretnej sprawie i muszą zyskać zindywidualizowaną treść, wynikającą ze stanu faktycznego i prawnego sprawy.

Tymczasem rozważania organu, zawarte w decyzjach wydanych w kontrolowanej sprawie, nie odnosiły się szczegółowo do przesłanek, o których mowa w art. 154 k.p.a., ale do ponownej analizy samych przesłanek deportacji i oceny zgromadzonego dotychczas materiału. Nie uwzględniały one bowiem zmiany sposobu wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w następstwie nowelizacji tego przepisu, która - jak już podano - mogłaby ewentualnie przemawiać za istnieniem w kontrolowanej sprawie słusznego interesu strony, który potencjalnie mógłby skutkować wzruszeniem ostatecznej decyzji w trybie art. 154 k.p.a. To zaś wymaga dokonania dogłębnej analizy przez organ, i wynik tej analizy powinien znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Niedokonanie przez organ wnikliwej analizy w podanym zakresie stanowi naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Takie naruszenie prawa uzasadnia zaś w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji pierwszoinstancyjnej. Skoro zaś, takie rozstrzygnięcie zostało zawarte w sentencji zaskarżonego wyroku Sądu I instancji, na mocy art. 184 p.p.s.a możliwe było oddalenie skargi kasacyjnej przez Naczelny Sąd Administracyjny, gdyż zaskarżony wyrok mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, na podstawie art. 153 w zw. z art. 193 p.p.s.a, organ winien uwzględnić rozważania zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku a dotyczące przede wszystkim sposobu wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym po nowelizacji. Rozważania te winny stanowić bowiem punkt wyjścia do oceny, czy w stanie faktycznym niniejszej sprawy po zmianie sposobu wykładni powołanego przepisu możliwa jest zmiana decyzji o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego na podstawie art. 154 k.p.a., za którą przemawiałby słuszny interes strony. Aby jednak taka konstatacja była możliwa konieczne będzie dokonanie przez organ jednoznacznej oceny, czy wykonywanie przez skarżącego pracy w gospodarstwie Niemca faktycznie poprzedzone było deportacją (wywiezieniem) – a praca była przymusowa i miała być celem oraz przyczyną wywiezienia. W tym celu niezbędne będzie skonfrontowanie przez organ własnych twierdzeń zawartych w uzasadnieniach decyzji wydanych w trybie zwykłym z twierdzeniami zawartymi w uzasadnieniach decyzji wydanych w trybie nadzwyczajnym, o którym mowa w art. 154 k.p.a.

Uzasadniając bowiem decyzje o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego w trybie zwykłym (decyzje z dnia [...] marca 2010r. i z dnia [...] maja 2010r.) organ wskazał jedynie na brak szczególnie dotkliwej formy represji co związane było z wykonywaniem pracy przymusowej w miejscowości znajdującej się w niewielkim oddaleniu od miejsca zamieszkania. Jak zauważył Sąd I instancji, lektura uzasadnienia tych decyzji wskazuje zatem na zastosowanie przez organ kryterium geograficznego. Natomiast w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] sierpnia 2013r., wydanej w trybie nadzwyczajnym, organ ocenił, że "w oświadczeniach strony znajdują się informacje sprzeczne z wiedzą powszechną, m.in. istnienie Niemca, który byłby sołtysem K. w dniu 8 września 1939r., a także wysiedlenie do pracy przymusowej już w tym okresie (obowiązek taki dla obywateli polskich okupant ustanowił dopiero w końcu października 1939r.). Obowiązek ten dotyczył osób, które ukończyły czternasty rok życia, zainteresowany w chwili wybuchu wojny miał 8 lat". Także w uzasadnieniu zaskarżonej do Sądu I instancji decyzji z dnia [...] września 2013r. organ podkreślił, że "jakkolwiek w świetle zebranego materiału dowodowego można uznać za udowodnioną okoliczność, że zainteresowany pracował przymusowo w niemieckim gospodarstwie we wsi O., sąsiadującą z rodzinną wsią K., to jednak okoliczności skierowania i wykonywania pracy przymusowej opisanej przez stronę – tego samego dnia, w którym Niemcy zajęli rodzinną wieś – nie można uznać za wiarygodne". Te zaś stwierdzenia zdają się wskazywać, że w ocenie organu, w przypadku skarżącego wykonywanie pracy przymusowej nie było połączone z deportacją (wywiezieniem). Takie twierdzenie zostało zresztą sformułowane także w skardze kasacyjnej.

Wobec wykazanych rozbieżności w twierdzeniach organu niezbędne jest dokonanie ponownie oceny stanu faktycznego kontrolowanej sprawy pod kątem wystąpienia przesłanek, o których mowa w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym. Godzi się bowiem zauważyć, że decyzja o przyznaniu uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji jest decyzją związaną. W orzecznictwie sądowym przeważa zaś pogląd, że takie decyzje w ogóle nie mogą być zmienione w trybie art. 154 k.p.a. z uwagi na brak możliwości wyboru przez organ sposobu załatwienia sprawy (zob. wyrok NSA z 11.01.2012r., II OSK 2024/10 – dostępny pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Natomiast w orzeczeniach, które dopuszczają taką możliwość wyraźnie akcentuje się niesprzeczność z prawem jako warunek zmiany decyzji związanej w trybie art. 154 k.p.a. (zob. wyrok NSA z 30.11.2011r., II OSK 2404/10 – dostępny pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Okoliczność zatem, czy skarżący był deportowany (wywieziony) do pracy przymusowej musi być jednoznacznie oceniona. W przypadku bowiem braku tej przesłanki nie będzie możliwe wzruszenie decyzji o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego w trybie art. 154 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.