Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1424/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-11-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art.183, § 1 i 2, art.188 oraz 145 § 1 pkt 1 lit a, art. 203 pkt 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art.1 ust 1 pkt 3, art. 2, 3, 5 ust 3, art. 6 ust 1, art. 11 ust 1 i 5
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
article: art.8 ust 1 i 2, art.10 ust 1, art.31 ust 3, art.32 ust 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wojciech Mazur Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędzia del. WSA Ewa Kwiecińska (spr.) Protokolant: asystent sędziego Michał Zawadzki po rozpoznaniu w dniu 6 listopada 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 marca 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 1922/12 w sprawie ze skargi W.G. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody Warmińsko – Mazurskiego z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz W.G. kwotę 656 (sześćset pięćdziesiąt sześć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1922/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W.G. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. Wojewoda Warmińsko-Mazurski, w trybie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z Nr 169, poz. 1418 ze zm.), powoływanej dalej jako "ustawa zabużańska", odmówił W.G. potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez W.G. w Wilnie. W ocenie Wojewody, w sprawie tej nie spełniono przesłanki pozostawienia nieruchomości na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ W.G. opuszczając Kresy Wschodnie w 1945 r. nie dysponowała prawem własności nieruchomości pozostawionych w Wilnie, znacjonalizowanych przez władze litewskie w 1940 r. Przedstawione dowody, m.in. Akt Obywatelski Nr [...] z dnia 25 maja 1946 r., wskazują, że W.G. była właścicielką nieruchomości położonych w Wilnie, które zostały znacjonalizowane w 1940 r., i że ww. powróciła do Polski w 1945 r. – na podstawie układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski.

Wojewoda zauważył, że dekret Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 listopada 1939 r. o nieważności aktów prawnych władz okupacyjnych (Dz. U. z 1939 r. Nr 102, poz.1006), przestał obowiązywać na byłym terytorium Polski wraz z zawarciem umowy pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich z dnia 27 lipca 1944 r. o polsko-radzieckiej granicy państwowej, w związku z czym, w przypadku repatriantów, którzy powrócili do Polski w 1945 r. nie można skutecznie powoływać się na nieważność aktów nacjonalizacyjnych dokonanych na terenach polskich włączonych w skład ZSRR.

Po rozpatrzeniu odwołania W.G. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ stwierdził, że zgodnie z art. 2 ustawy zabużańskiej, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 i posiada obywatelstwo polskie. Organ podkreślił, że w celu uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie zabużańskie, niezbędne jest ustalenie tytułu własności tego mienia na czas jego pozostawienia.

Minister Skarbu Państwa ocenił, iż w niniejszej sprawie bezsporne jest, że W.G. powróciła do Polski w 1945 r. i że była właścicielką nieruchomości położonych w Wilnie, przy czym prawo to zostało jej odebrane na skutek nacjonalizacji mienia, przeprowadzonej przez władze litewskie w 1940 r. Organ II instancji podtrzymał stanowisko Wojewody, co do tego, iż po zawarciu polsko-radzieckiej umowy granicznej z 27 lipca 1944 r. przestał obowiązywać na Kresach Wschodnich wskazany wyżej dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 listopada 1939 r. Stąd też repatrianci, których majątki objęła nacjonalizacja z 1940 r., powracający do Polski po dacie zawarcia ww. umowy granicznej, nie mogą być uznani za osoby dysponujące prawem własności mienia zabużańskiego.

W.G. wniósł na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając naruszenie:

a) przepisów postępowania:

‒ art. 77, art. 7 oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez wydanie decyzji przez organy obu instancji bez dokonania dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz okoliczności mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy, niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, w szczególności niewskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej;

‒ art. 107 § 3 k.p.a. poprzez wydanie przez organy decyzji bez uzasadnienia prawnego i niewyjaśnienie podstawy prawnej, w tym w szczególności poprzez bezpodstawne uznanie, że na skutek nacjonalizacji w Wilnie w 1940 r. nastąpiła utrata własności nieruchomości uniemożliwiająca uzyskanie rekompensaty na podstawie obecnie obowiązujących przepisów prawa, jednak bez wskazania tych przepisów, niewykazanie w uzasadnieniu decyzji podstaw prawnych i faktycznych do zastosowania w decyzji umowy pomiędzy PKWN a ZSRR z dnia 27 lipca 1944 r. o polsko-radzieckiej granicy państwowej, niewskazanie podstaw prawnych do niezastosowania umowy z dnia 16 sierpnia 1945 r. zawartej pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a ZSRR o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1947 r. nr 35, poz. 167 oraz 168), jak również niewskazanie podstaw prawnych – na zarzut odwołania – do niezastosowania art. 2 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 listopada 1939 r. o nieważności aktów prawnych władz okupujących, tj. nacjonalizacji uchwalonej przez Sejm Ludowy Litwy w 1940 r.;

‒ art. 6 k.p.a. i art. 8 k.p.a. poprzez wydanie decyzji przez organy obu instancji w sposób rażąco sprzeczny z aktualnie obowiązującym prawem;

‒ art. 9 k.p.a. poprzez brak wykonania przez organ administracji publicznej obowiązku należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego, w szczególności przez formułowanie w pismach z dnia 26 października 2010 r. oraz 8 grudnia 2011 r. niejasnych dla strony wyjaśnień i wskazówek, wprowadzających ją w błąd oraz zawierających zmieniające się stanowisko prawne;

‒ art. 10 k.p.a. poprzez brak zapewnienia stronie przez organ administracji publicznej czynnego udziału w każdym stadium postępowania;

‒ art. 80 k.p.a. poprzez wydanie decyzji bez dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy i dokonanie ustaleń faktycznych w oparciu o materiał dowodowy nie w pełni rozpatrzony, podjęcie dowolnych ustaleń niepopartych w całokształcie materiału dowodowego, a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego jako niezbędnego warunku wydania decyzji o przekonującej treści.

b) naruszenie przepisów prawa materialnego:

‒ art. 1 ust. 1 i art. 2 ustawy zabużańskiej poprzez błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, iż prawo do rekompensaty nie przysługuje osobom repatriowanym, które na skutek decyzji politycznych podjętych w związku z działaniami wojennymi, tj. nacjonalizację w Wilnie w 1940 r., utraciły prawo własności do majątku nieruchomego pozostawionego na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego oraz poprzez bezpodstawne przyjęcie, iż koniecznym warunkiem dla uzyskania rekompensaty była własność nieruchomości w dacie opuszczania byłego terytorium Polski, tj. na przełomie 1945 i 1946 r., podczas gdy przepis ustawy takiego wymogu nie przewiduje.

‒ art. 2 ust. 1 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 listopada 1939 r. o nieważności aktów prawnych władz okupujących, uznającego wszystkie akty prawne i zarządzenia władz okupujących terytorium Państwa Polskiego, dotyczące pozbawienia prawa własności osób fizycznych na rzecz obcych państw za nieważne i niebyłe, wydanego na podstawie postanowień IV Konwencji Haskiej z 1907 r. o prawach i zwyczajach wojny lądowej – poprzez jego niezastosowanie do nacjonalizacji nieruchomości dokonanej w 1940 r., w sytuacji gdy skutkował on nieważnością wszystkich aktów prawnych i zarządzeń władz okupujących wydanych w okresie od dnia jego ogłoszenia w dniu 2 grudnia 1939 r. do dnia 5 maja 1946 r., tym samym uznanie, iż na skutek nacjonalizacji uchwalonej przez zależny od okupanta sowieckiego Sejm Ludowy Litwy w 1940 r. doszło do utraty własności nieruchomości, pozbawiającej ją przymiotu "mienia pozostawionego" w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej.

‒ Traktatu Pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą z dnia 18 marca 1921 r. (Dz. U. z 1921 r., Nr 49, poz. 300) poprzez jego niezastosowanie oraz błędne uznanie, iż jego postanowienia zostały uchylone umową pomiędzy PKWN a ZSRR z dnia 27 lipca 1944 r. o polsko-radzieckiej granicy państwowej z dniem wydania oświadczenia przez PKWN, które to wystąpienie w rzeczywistości nie posiadało żadnego elementu normatywnego oraz prawnej mocy wiążącej, w sytuacji gdy w rzeczywistości zgodnie z prawem międzynarodowym Traktat ryski z dnia 18 marca 1921 r. przestał obowiązywać z dniem 5 lutego 1946 r., tj. w dniu ratyfikacji umowy z dnia 16 sierpnia 1945 r. zawartej pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a ZSRR o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1947 r. nr 35, poz. 167 oraz 168). Tym samym błędne uznanie przez organ, iż z chwilą opuszczenia nieruchomości w dniu 25 grudnia 1945 r. spadkodawcy strony nie byli jej właścicielami oraz przypuszczalnie, co nie zostało wyrażone wprost w uzasadnieniu decyzji, iż w dniu jej opuszczenia znajdowała się ona poza terytorium Państwa Polskiego.

‒ art. 1 Protokołu Nr 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonego w Paryżu 20 marca 1952 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175) poprzez niewłaściwą rozszerzającą interpretację pojęcia "mienia pozostawionego" w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej, sprzeczną z podstawowymi zasadami ochrony prawa własności;

‒ art. 52 ust. 1 Konstytucji z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz. U. z 1935 r. Nr 30, poz. 227), art. 49 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 1921 r. (Dz. U. z 1921 r. Nr 44, poz. 267), ustawy z dnia 14 kwietnia 2000 r. o umowach międzynarodowych (Dz. U. Nr 39, poz. 443) poprzez zastosowanie "oświadczenia PKWN o zrzeczeniu się Kresów Wschodnich z dnia 27 lipca 1944 r." wydanego bez kompetencji ustrojowej, tj. bez zgody władzy ustawodawczej, legitymacji społecznej ani uznania międzynarodowego, nieratyfikowanego, nieogłoszonego w Dzienniku Ustaw, tym samym zastosowanie aktu niestanowiącego źródła prawa;

‒ art. 2, art. 7 ustawy zabużańskiej poprzez świadome stosowanie przez organy niewłaściwej interpretacji art. 1 ust. 1 tej ustawy, uniemożliwiającej słuszne i zgodne z prawem roszczenia o uzyskanie prawa do rekompensaty, tym samym naruszającej zasady sprawiedliwości społecznej, jak również art. 87 ust. 1 oraz art. 91 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) określających hierarchię tych aktów normatywnych, jak również poprzez zastosowanie na potrzeby spraw dotyczących pozbawienia praw do rekompensat zabużańskich z powodu nacjonalizacji mienia zabużańskiego na Litwie w 1940 r. umowy pomiędzy PKWN a ZSRR z dnia 27 lipca 1944 r. o polsko-radzieckiej granicy państwowej niemającej żadnego waloru normatywnego;

‒ art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP nakazującego jej bezpośrednie stosowanie, poprzez naruszenie zasady równości wobec prawa polegające na dostosowywaniu przez organy administracji publicznej niekorzystnej, uniemożliwiającej dochodzenie roszczeń interpretacji przepisów art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej do aktualnej sytuacji ekonomicznej i możliwości finansowych Skarbu Państwa, w stosunku do tych wcześniejszych korzystnych dla innych uprawnionych do rekompensaty interpretacji stosowanych w sprawach o identycznych stanie faktycznym i prawnym.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Sąd I instancji podał, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy zabużańskiej z dnia 8 lipca 2005 r. Zgodnie z art. 2 tej ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: (1) był dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na terytorium RP oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1; (2) posiada obywatelstwo polskie.

W ocenie Sądu I instancji, kluczowe pytanie jakie należy zadać w przedmiotowej sprawie, to czy w dacie repatriacji w lutym 1945 r. W.G. była wciąż właścicielem nieruchomości. Nieruchomości te zostały znacjonalizowane na mocy uchwały Sejmu Ludowego Litwy z lipca 1940 r. Zdaniem Sądu, biorąc pod uwagę powołany w skardze dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 listopada 1939 r. o nieważności aktów prawnych władz okupujących i twierdzenie, że dekret ten uznawał wszystkie akty prawne i zarządzenia władz okupujących za nieważne i niebyłe, wskazać należy, iż uznanie nacjonalizacji za nieważną wymagałoby potwierdzenia tej okoliczności orzeczeniem sądu. W żadnym razie powołany dekret nie może być obecnie stosowany bezpośrednio przez organy administracji publicznej. Zresztą nie może on obecnie mieć bezpośredniego zastosowania również do mienia zagarniętego przez okupanta hitlerowskiego. Regulacji stanów prawnych po 1945 r. na obecnych ziemiach polskich służyły i nadal służą stosowne ustawy i dekrety (np. dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) itd.) i orzeczenia sądowe o usuwaniu takich wpisów z ksiąg wieczystych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia przede wszystkim z sytuacją, kiedy nieruchomość stała się własnością państwową obcego państwa. Zdaniem Sądu, w świetle przyjętego porządku prawa międzynarodowego nie jest dopuszczalne ocenianie przez polskie organy administracji publicznej i sądy legalności przejęcia nieruchomości przez władze Litwy w 1940 r., czy też samodzielne ustalanie prawa własności do nieruchomości według stanu na moment repatriacji, tj. luty 1945 r. Brak jurysdykcji sądu polskiego, a tym bardziej organów administracji publicznej wynika z faktu, że kwestię jurysdykcji krajowej odnośnie do stosunków prawnych dotyczących nieruchomości, reguluje umowa między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Litewską o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych, sporządzona w Warszawie dnia 26 stycznia 1993 r. (Dz. U. 1994 r. Nr 35 poz. 130 ze zm.), której art. 36 stanowi, że do stosunków tych właściwe są prawo i organy wymiaru sprawiedliwości tej umawiającej się strony, na której terytorium nieruchomość jest położona. Umowa nie przyznaje sądom polskim w sprawach dotyczących nieruchomości jurysdykcji przemiennej. Ponadto zgodnie z art. 22 pkt 1 Rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, w sprawach, w których przedmiotem są prawa rzeczowe na nieruchomościach, wyłączną jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym nieruchomość jest położona (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2005 r., sygn. akt III CZP 72/2004; Lex Polonica nr 373835). Nie można jednakże a priori wykluczyć, że właściwy sąd litewski uznałby za nieważną nacjonalizację dokonaną w 1940 r., czy też potwierdził z jaką datą nieruchomość przeszła na rzecz ZSRR.

Sąd I instancji podniósł, że w przedmiotowej sprawie strona nie przedstawiła jednak takiego dowodu, wskazującego na nieważność nacjonalizacji w 1940 r. i tego, że poprzedniczka prawna skarżącego była właścicielem nieruchomości w dacie opuszczenia, tj. w lutym 1945 r. Zdaniem Sądu, trudno zarzucić organom w przedmiotowej sprawie, że nie zastosowały dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 listopada 1939 r., skoro nie były do tego uprawnione.

W dalszej części uzasadnienia wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaznaczył, że od powołanej przez organy obu instancji daty 27 lipca 1944 r., ZSRR nie mógł być w świetle prawa międzynarodowego traktowany jako okupant w rozumieniu IV Konwencji Haskiej z 1907 r. o prawach i zwyczajach wojny lądowej. Tym samym wykonywanie w odniesieniu do znacjonalizowanych nieruchomości uprawnień właścicielskich od dnia 27 lipca 1944 r. nie może być w świetle publicznego prawa międzynarodowego uznane za działanie okupanta. Fakt, że z punktu widzenia prawa międzynarodowego, zmiany wschodniej granicy Polski, ustalonej Traktatem ryskim z dnia 18 marca 1921 r., dokonano dopiero w umowie między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej a rządem ZSRR z dnia 16 sierpnia 1945 r., która weszła w życie w dacie wymiany dokumentów ratyfikacyjnych, to jest w dniu 5 lutego 1946 r. (Dz. U. R.P. 1947 r. Nr 35, poz. 167 i 168), nie ma większego znaczenia dla przedmiotowej sprawy.

Sąd I instancji wyjaśnił, że celem ustawy zabużańskiej jest prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości. Taka jest główna idea tzw. mienia zabużańskiego, która co do zasady odnosi się do osób repatriowanych na podstawie umów republikańskich, w tym układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczący ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej SRR i ludności litewskiej z terytorium Polski.

W.G. repatriowała się na warunkach wskazanej wyżej umowy. Kluczowe znaczenie ma art. 3 ust. 6 tego układu mówiący, że "wartość mienia ruchomego i nieruchomego, które pozostało po przesiedleniu się, podlegała zwrotowi przesiedlonym na podstawie oszacowania ubezpieczeniowego zgodnie z ustawami obowiązującymi w Litewskiej SRR i Polsce, przy czym przy braku oszacowania ubezpieczeniowego, majątek oceniać mieli pełnomocnicy i przedstawiciele stron". Umowy republikańskie uznawały zobowiązanie do wypłaty równowartości pozostawionego mienia nieruchomego, a to oznaczało zgodę na przejście własności na państwo na skutek skorzystania przez zainteresowaną osobę z prawa opcji (w chwili przesiedlenia), oraz wartości mienia ruchomego, które nie mogło być wywiezione (a przez to także stawało się własnością państwa). Wskazuje na to również Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04 (opubl. OTK 2004 w 11/A, poz. 117), wyjaśniając, że układy republikańskie kreowały zobowiązanie władz państwa polskiego do uregulowania w prawie wewnętrznym Rzeczypospolitej Polskiej rozliczeń z obywatelami polskimi, którzy utracili mienie nieruchome w związku ze zmianą granic na skutek wojny rozpoczętej w 1939 r. Tak więc zobowiązania, które powstały na mocy umów republikańskich były wprowadzone do wewnętrznego porządku prawnego kolejnymi regulacjami. Należy podkreślić, że od początku tych regulacji akcentowane było zobowiązanie Państwa Polskiego do rozliczeń z obywatelami polskimi, ale w związku ze zmianą granic na skutek wojny rozpoczętej w 1939 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, iż na ten cel wskazuje również obecna treść art. 1 ustawy zabużańskiej odwołująca się do umów, na podstawie których osoby pozostawiające nieruchomości były repatriowane do Polski. Ustawa ta nie ma jakiegokolwiek związku z naprawianiem szkód wywołanych nacjonalizacją mienia przez władze radzieckie, litewskie czy ukraińskie. Państwo Polskie nie może być obarczone odpowiedzialnością za działania funkcjonariuszy obcych państw. Zdaniem Sądu, omawiana ustawa nie jest ustawą o rekompensacie z tytułu utraty mienia w trakcie wojny. Tym celom służą ustawy reprywatyzacyjne poszczególnych państw. Litwa taką ustawę przyjęła w 1991 r. i jej celem był zwrot mienia przejętego w 1940 r. w ramach nacjonalizacji. Zresztą żadna z regulacji dotyczących mienia zabużańskiego w okresie od 1945 r. do 2005 r. nie przyznawała prawa do rekompensaty, czy też prawa do zaliczenia wartości mienia osobom, które w dniu opuszczenia byłego terytorium RP nie były już właścicielami nieruchomości.

Zdaniem Sądu, z uwagi na niepodważenie przez skarżącego nacjonalizacji nieruchomości nie można uznać, że ona nie miała miejsca. Tym samym nie została spełniona, określona w art. 2 ustawy zabużańskiej, materialnoprawna przesłanka przyznania prawa do rekompensaty, z uwagi na niewykazanie przysługiwania prawa własności w dacie opuszczenia Wilna. Przesądza to o prawidłowości rozstrzygnięcia w zaskarżonej decyzji. Nie można zatem w ogóle mówić o naruszeniu powołanych w skardze przepisów ustawy zabużańskiej z dnia 8 lipca 2005 r. Również nie doszło do naruszenia Traktatu Ryskiego, którego postanowienia w sprawie w ogóle nie mają znaczenia.

W końcowej części uzasadnienia wyroku Sąd I instancji wskazał, iż nie doszukał się też naruszenia powołanych w skardze przepisów Konstytucji RP, oraz że dokonanie wykładni umowy z dnia 27 lipca 1944 r. nie naruszało prawa w stopniu wpływającym na rozstrzygnięcie, ponieważ z uwagi na treść powołanej Konwencji Haskiej, odpadła podstawa do traktowania ZSRR jako okupanta. Inna interpretacja prowadziłaby do uznania, że ZSRR był okupantem na terytorium Polski aż do dnia 6 lutego 1946 r. tj. ratyfikacji układu granicznego. Sąd nie dostrzegł też, aby zgodna z prawem interpretacja stanowiła naruszenie art. 1 Pierwszego Protokołu do Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Państwo Polskie nigdy nie przyznało uprawnienia do zaliczenia mienia osobom, które nie były właścicielami nieruchomości w dniu repatriacji, ponieważ w wyniku nacjonalizacji utraciły nieruchomości na Litwie do 1940 r. Skoro takie uprawnienie nie istniało w dniu 10 października 1994 r., tj. w dacie ratyfikacji przez Polskę Protokołu 1, to nie ma żadnych podstaw do jego ochrony. Ponadto Sąd podniósł, że stan faktyczny w sprawie został ustalony prawidłowo i jakiekolwiek naruszenia procedury nie miałyby wpływu na wynik postępowania i nie uzasadniałyby zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. Za nieuzasadnione Sąd uznał również zarzuty naruszenia art. 6, art. 8, art. 9 i 10 k.p.a.

Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargę oddalił. Do wyroku zostało zgłoszone zdanie odrębne. W uzasadnieniu zdania odrębnego podkreślono, iż stanowisko organów, zgodnie z którym warunkiem ustalenia prawa do rekompensaty jest dysponowanie tytułem własności nieruchomości w dniu opuszczenia byłego terytorium Państwa Polskiego, stanowi niedopuszczalną, bo rozszerzającą interpretację przepisu art. 1 i art. 2 ustawy zabużańskiej. Przepisy te określają bowiem zamknięty katalog ustawowych przesłanek warunkujących potwierdzenie prawa do rekompensaty.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł W.G., reprezentowany przez radcę prawnego.

Skarżący kasacyjnie, zaskarżając wyrok w całości, wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:

I. przepisów postępowania mającego wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 1 § 2 w zw. z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U Nr 153, poz. 1269 ze zm.) w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez:

‒ całkowity brak rozpoznania i dokonania oceny prawnej zarzutów skarżącego dotyczących zastosowania przez organu obu instancji umowy pomiędzy PKWN z ZSRR z dnia 27 lipca 1944 roku o polsko-radzieckiej granicy państwowej, a niezastosowania umowy z dnia 16 sierpnia 1945 r. zawartej pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a ZSRR o polsko – radzieckiej granicy państwowej oraz dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 listopada 1939 r. o nieważności aktów prawnych władz okupujących (Dz. U. z 1939 r. Nr 102, poz. 1006), w wyniku błędnego przyjęcia przez Sąd I instancji w skarżonym wyroku braku jurysdykcji krajowej dla dokonania oceny tych aktów prawnych, podczas gdy niedokonana przez Sąd I instancji ocena ważności i zakresu czasowego ich zastosowania dotyczyła aktów normatywnych wydanych przez władze Państwa Polskiego oraz w odniesieniu do jego ówczesnego terytorium i miała istotne znaczenie dla prawidłowej interpretacji art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej w niniejszej sprawie,

‒ nieustosunkowanie się w uzasadnieniu wyroku do zarzutu skargi naruszenia przez organy obu instancji Traktatu Pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą z dnia 18 marca 1921 r.,

‒ ograniczenie uzasadnienia skarżonego wyroku do stwierdzenia, iż Sąd I instancji nie doszukał się naruszenia powołanych w skardze przepisów Konstytucji RP bez jakiegokolwiek odniesienia się do podniesionych w skardze zarzutów w tym zakresie,

‒ brak rozpoznania podniesionych w skardze zarzutów naruszenia przepisów art. 7 art. 77, art. 107 § 3 oraz art. 6 i art. 8 k.p.a.,

‒ wadliwe sporządzenie uzasadnienia skarżonego wyroku utrudniające jego kontrolę instancyjną oraz dokonanie również błędnego ustalenia faktycznego, iż repatriacja W.G. z poza obszaru obecnych granic Rzeczypospolitej Polskiej na terytorium Polski w jej powojennych granicach nastąpiła w lutym 1945 r., podczas gdy miało to miejsce w dniu 25 grudnia 1945 r.

II. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.

1) art. 1 ust. 1 pkt 3 oraz art. 2 ustawy zabużańskiej poprzez błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, iż prawo do rekompensaty nie przysługuje osobom repatriowanym, które na skutek decyzji politycznych podjętych w związku z działaniami wojennymi, tj. nacjonalizacją w Wilnie w 1940 r., utraciły prawo własności do majątku nieruchomego pozostawionego na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego, podczas gdy wskazane przepisy nie wyłączają prawa do rekompensaty uprawnionych, którzy pozostawili takie nieruchomości poza obecnymi granicami Polski na podstawie tzw. układów republikańskich,

2) art. 1 ust. 1 pkt 3 oraz art. 2 ustawy zabużańskiej poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na niezgodnej z prawem, rozszerzającej wykładni tych przepisów poprzez bezpodstawne przyjęcie, iż koniecznym warunkiem dla uzyskania rekompensaty była własność nieruchomości w dacie opuszczania byłego terytorium Polski, tj. na przełomie 1945 i 1946 r., podczas gdy ustawa – w związku z nacjonalizacją – takiego wymogu nie przewiduje,

3) art. 2 ust. 1 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 listopada 1939 r. o nieważności aktów prawnych władz okupacyjnych, uznającego wszystkie akty prawne i zarządzenia władz okupujących terytorium Państwa Polskiego dotyczące pozbawienia prawa własności osób fizycznych na rzecz obcych państw za nieważne i niebyłe, poprzez jego niezastosowanie do oceny skutków nacjonalizacji nieruchomości dokonanej w 1940 r., w sytuacji gdy zgodnie z treścią umowy z dnia 16 sierpnia 1945 r. zawartej pomiędzy Rzecząpospolitą Polską z ZSRR o polsko-radzieckiej granicy państwowej co najmniej do dnia 5 grudnia 1946 r., tj. do dnia ratyfikowania tej umowy, formalnie ustalającej granicę powojennej Polski z ZSRR, skutkował on ipso iure nieważnością wszystkich aktów prawnych i zarządzeń władz okupacyjnych wydanych w okresie od dnia jego ogłoszenia w dniu 2 grudnia 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. na terytorium Państwa Polskiego w jego przedwojennych granicach, a tym samym uznanie, iż na skutek nacjonalizacji uchwalonej przez zależny od okupanta sowieckiego Sejm Ludowy Litwy w 1940 r. doszło do utraty własności nieruchomości pozbawiającej ją przymiotu "mienia pozostawionego" w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej,

4) Traktatu Pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą z dnia 18 marca 1921 r., poprzez jego niezastosowanie oraz błędne uznanie w uzasadnieniu skarżonego wyroku stanowiska organów obu instancji, iż jego postanowienia zostały uchylone umową pomiędzy PKWN a ZSRR z dnia 27 lipca 1944 r. o polsko-radzieckiej granicy państwowej, w sytuacji gdy w rzeczywistości zgodnie z prawem międzynarodowym Traktat ryski z dnia 18 marca 1921 r. przestał obowiązywać z dniem 5 lutego 1946 r. w dniu ratyfikacji wskazanej wyżej umowy z dnia 16 sierpnia 1945 r. zawartej pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a ZSRR i tym samym błędne uznanie, że z chwilą opuszczenia nieruchomości w dniu 25 grudnia 1945 r. spadkodawcy skarżącego nie byli jej właścicielami oraz w dniu jej opuszczenia znajdowała się ona poza terytorium Państwa Polskiego, w konsekwencji naruszenie art. 52 ust. 1 Konstytucji z dnia 23 kwietnia 1935 r., art. 49 ust. 1 i 2 Konstytucji z dnia 17 marca 1921 r. oraz ustawy z dnia 14 kwietnia 2000 r. o umowach międzynarodowych (Dz. U. Nr 44, poz. 267) poprzez zastosowanie oświadczenia PKWN o zrzeczeniu się Kresów Wschodnich, wydanego bez kompetencji ustrojowej, tj. bez zgody władzy ustawodawczej, legitymacji społecznej ani uznania międzynarodowego, nieratyfikowanego, nieogłoszonego w Dzienniku Ustaw, tym samym zastosowanie aktu niestanowiącego źródła prawa,

5) art. 1 Protokołu Nr 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonego w Paryżu 20 marca 1952 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175) poprzez niewłaściwą zawężającą interpretację pojęcia "mienia pozostawionego" w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej,

6) ustawy o reformie rolnej z 25 lipca 1991 r. (Žin., Nr 24-635) uchwalonej przez organy ustawodawcze Republiki Litewskiej, de facto poprzez próbę jej zastosowania w kontekście przywoływanych również przez Sąd I instancji art. 36 umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych z dnia 26 stycznia 1993 r. (Dz. U. z 1994 r. Nr 3, poz. 130 ze zm.) oraz Rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, w sytuacji gdy powołana ustawa o reformie rolnej z 25 lipca 1991 r. jako jedyny akt prawny Republiki Litewskiej odnoszący się do skutków nacjonalizacji w 1940 r. przyznaje prawo do uzyskania rekompensaty za mienie znacjonalizowane wyłącznie obywatelom Republiki Litewskiej i w niej zamieszkującym, w tym również polskiego pochodzenia, w związku z powyższym brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych do przyjęcia sugestii wyrażonej przez Sąd I instancji, iż roszczenia skarżącego powinny być realizowane przeciwko Republice Litewskiej w oparciu o powyższą ustawę reprywatyzacyjną,

7) art. 2, art. 7 Konstytucji RP poprzez niewłaściwą interpretację art. 1 ust. 1 pkt 3 i art. 2 ustawy zabużańskiej, sprzeczną z art. 2 ust. 1 powołanego wyżej dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 listopada 1939 r., powołaną umową z dnia 16 sierpnia 1945 r. zawartą pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a ZSRR, Traktatem Pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą z dnia 18 marca 1921 r., art. 1 Protokołu Nr 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonego w Paryżu 20 marca 1952 r., uniemożliwiającą słuszne i zgodne z prawem roszczenia o uzyskanie prawa do rekompensaty, tym samym naruszającą zasady sprawiedliwości społecznej, jak również art. 87 ust. 1 oraz art. 91 ust. 1 Konstytucji określające hierarchię tych aktów, jak również poprzez błędne zastosowanie umowy pomiędzy PKWN a ZSRR z dnia 27 lipca 1944 r. niemającej żądnego waloru normatywnego,

8) art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP nakazującego jej bezpośrednie stosowanie, poprzez naruszenie zasady równości wobec prawa polegające na uznaniu przez Sąd I instancji za prawidłową, zastosowaną przez organy obu instancji niekorzystną, uniemożliwiającą dochodzenie roszczeń interpretację przepisów art. 1 ust. 1 pkt 3 i art.2 ustawy zabużańskiej w stosunku do tych wcześniejszych stosowanych przez organy obu instancji, korzystnych dla innych uprawnionych do rekompensaty, interpretacji stosowanych w sprawach o identycznym stanie faktycznym i prawnym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Organ wskazał, że brak jest jakichkolwiek podstaw uzasadniających uwzględnienie skargi kasacyjnej oraz że zaskarżone orzeczenie jest zgodne z prawem.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 P.p.s.a, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania w ujęciu przewidzianym w § 2 art. 183 P.p.s.a.

W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się z urzędu żadnych uchybień wskazujących na nieważność postępowania sądowoadministracyjnego. W związku z tym kontrola zaskarżonego wyroku musiała ograniczyć się wyłącznie do zarzutów sformułowanych przez stronę skarżącą kasacyjnie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarga kasacyjna rozpatrywana w tych granicach zawiera usprawiedliwione podstawy i z tego względu zasługuje na uwzględnienie.

Istota sprawy sprowadza się do udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy nacjonalizacja mienia zabużańskiego (pozbawienie własności), przed opuszczeniem przez byłego właściciela Kresów Wschodnich, jest okolicznością wyłączającą możliwość ustalenia prawa do rekompensaty na podstawie ustawy zabużańskiej. Jak bowiem wskazano w uzasadnieniu wyroku Sądu I instancji, nieruchomości stanowiące własność W.G. zostały znacjonalizowane na mocy uchwały Sejmu Ludowego Litwy z lipca 1940 r.

Odpowiedzi na to pytanie udzielił Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 16 grudnia 2013 r., sygn. I OPS 11/13, formułując następującą tezę: "Włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy."

W uzasadnieniu do tej uchwały skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego zakreślając obszernie tło historyczne wyjaśnił problem prawny związany z rekompensatą za mienie zabużańskie, które podlegało nacjonalizacji przed opuszczeniem przez byłego właściciela Kresów Wschodnich.

Ustawa (art. 1 ust. 1) określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie układów republikańskich z 1944 r. i umowy z dnia 6 lipca 1945 r. o prawie zmiany obywatelstwa. W art. 1 ust. 1a) ustawa ta obejmuje swym działaniem również osoby, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zmianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., zaś w ust. 2 przewidziano, iż ust. 1 ma zastosowanie także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z treści art. 2 i 3 ustawy wynika natomiast, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i jego spadkobiercom, jeżeli spełniają oni łącznie, pozostałe, przewidziane w tych artykułach wymagania.

Omawiana ustawa nie zawiera legalnej definicji pojęć, którymi się posługuje. Należą do nich określenia, takie jak: "pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" – użyte w art. 1 ust. 1 oraz 1a), art. 6 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1 i 5 ustawy oraz "prawo przysługujące właścicielowi nieruchomości, która została pozostawiona" – zastosowane w art. 2 i 5 ust. 3 ustawy.

Ustawa zabużańska, w żadnym z przepisów nie zawiera warunku, by były to nieruchomości stanowiące własność repatriantów w chwili ich pozostawienia. (porównaj wyrok NSA z dnia 7 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 662/11).

Treść art. 11 ust. 5 ustawy nie przesądza kto jest uprawnionym do otrzymania rekompensaty. Przepis ten określa jedynie sposób ustalania wartości nieruchomości zabużańskich, a ponadto posługuje się również jedynie pojęciem "nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej". Przy czym stan "na dzień ich pozostawienia", nie jest równoznaczny z wymogiem by był to stan "na dzień utraty własności nieruchomości". Pozostawienie rzeczy nie jest jednoznaczne z utratą jej własności.

W uzasadnieniu projektu ustawy zwrócono uwagę – że "źródłem roszczeń majątkowych są układy zawarte przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego z rządami Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR (układy z dnia 9 września 1944 r.) oraz Litewskiej SRR (układ z dnia 22 września 1944 r.). Układy te (zwane umowami republikańskimi) ustalały jednolite zasady repatriacji ludności narodowości: ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej, rosyjskiej i litewskiej z terytorium Polski oraz Polaków i Żydów, będących obywatelami polskimi do dnia 17 września 1939 r., ze wschodnich obszarów II Rzeczypospolitej Polskiej, które po 1945 r. nie weszły w skład państwa polskiego. Powyższe umowy odnosiły się również do kwestii majątkowych repatriantów. W myśl art. 3 ust. 6 każdego z w/w układów, wartość mienia ruchomego i nieruchomego, które pozostało po przesiedleniu się, podlegała zwrotowi przesiedlonym na podstawie oszacowania ubezpieczeniowego, zgodnie z prawami obowiązującymi w republice radzieckiej i Polsce. W razie zaś braku ocen ubezpieczeniowych, majątek oceniali pełnomocnicy i przedstawiciele PKWN i republiki radzieckiej."

Zgodnie z art. 1 w/w układów "włościanie którzy przesiedlają się na terytorium Polski, jeżeli nawet nie posiadają ziemi w chwili ewakuacji, otrzymają w razie życzenia, przydział ziemi na zasadach ogólnych." Oznacza to, że ewakuowani rolnicy mieli otrzymać ziemię w rozmiarach, przewidzianych ustawą o reformie rolnej także wtedy, gdy w dacie ewakuacji do Polski, nie legitymowali się już tytułem własności do pozostawionych nieruchomości. Oznacza to, że podstawowym celem umów republikańskich, obok aspektu odszkodowawczego, było udzielenie pomocy repatriantom, tak by mogli oni zagospodarować się w nowym miejscu, w którym przyjdzie im się osiedlić (art. 1 ust.1).

Skoro celem ustawy zabużańskiej jest wywiązanie się przez państwo polskie za zobowiązania PKWN, dotyczącego zrekompensowania obywatelom polskim strat w mieniu nieruchomym, poniesionych na skutek przemieszczań, związanych ze zmianą wschodniej granicy Polski (art. 1 ust. 1 ustawy), to wykładnia przepisów tej ustawy musi być zgodna z generalnymi założeniami, jakie leżały u podstaw, zawartych w 1944 r. umów zwanych republikańskimi. Założenia te to rekompensata za utracony majątek poprzez stworzenie warunków do osiedlenia na nowych terenach.

W uzasadnieniu uchwały NSA ponadto wskazano, że realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, musi uwzględniać zasady konstytucyjne: zasadę proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji) oraz zasadę równości wobec prawa i zasada równości w ochronie praw majątkowych (art. 32 i 64 ust. 2 Konstytucji).

Mając na uwadze powyższe zasady konstytucyjne, art. 2 ustawy zabużańskiej, stosownie do art. 8 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, należy interpretować stosując prokonstytucyjną wykładnię prawa przyjmując, że pod pojęciem "nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" należy rozumieć nieruchomości pozostawione a nie w stosunku do których, repatriantowi przysługiwało, w momencie ich pozostawiania, prawo własności. W uchwale wskazano, że "dokonywanie wykładni przepisu prawa przez sąd nie może być traktowane jako postępowanie, które narusza równowagę władz, o której stanowi art. 10 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wykładnia prawa jest bowiem immanentną częścią procesu orzekania a jej zadaniem nie jest zastępowanie władzy ustawodawczej w uchwalaniu ustaw, a jedynie ustalenie właściwego znaczenia i zakresu określonej normy prawnej. Jednocześnie wskazać trzeba, że wykładnia ta nie musi ograniczać się wyłącznie do wykładni gramatycznej, ale może uwzględniać m. in. cel danej regulacji prawnej (wykładnia celowościowa) i jej funkcję (wykładnia funkcjonalna). W tych przypadkach, dokonujący wykładni sąd, musi zaś brać pod uwagę nie tylko dosłowną treść wykładanego przepisu, ale także: zasady moralne, zasady sprawiedliwości społecznej czy zasady słuszności."

Zawężająca wykładnia art. 2 ustawy zabużańskiej, pozbawiałoby tę grupę zabużan, którzy utracili prawo własności do nieruchomości na skutek tworzenia kołchozów czy innych aktów nacjonalizacji na terenie byłego ZSRR prawa do rekompensaty, co w ewidentny sposób stałoby w sprzeczności z zasadą równości wobec prawa i równości w ochronie praw majątkowych.

Reasumując, wymaganie by przedwojenny właściciel nieruchomości położonej na Kresach, w celu otrzymania rekompensaty legitymował się w stosunku do niej tytułem własności w dacie repatriacji, stanowi, nieuzasadnioną, nadinterpretację przepisów ustawy. Prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność, który w związku z wojną zmuszony był opuścić. Dlatego też uznać należy za zasadne zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 1 pkt 3 i art. 2 ustawy zabużańskiej w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP.

Niezasadne są natomiast pozostałe podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące zarówno naruszenia prawa procesowego, jak i materialnego. Nie można podzielić poglądu autorki skargi kasacyjnej, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało wadliwie sporządzone, co utrudnia jego kontrolę instancyjną.

Rozpatrując ten zarzut, wskazać należy, że przepis art. 141 § 4 P.p.s.a. określa jedynie obligatoryjne elementy uzasadnienia, zaś ewentualne merytoryczne wady argumentacji mającej uzasadniać przyjęte stanowisko Sądu I instancji nie są równoznaczne z ich brakiem, a tylko w tym ostatnim przypadku można mówić o naruszeniu art. 141 § 4 P.p.s.a. (por. wyrok NSA z 19 grudnia 2011 r., sygn. akt I FSK 219/11, CBOSA).

Wyjaśnić też należy, iż poprzez zarzut naruszenia art. 141 § 4 nie można skutecznie zwalczać ustaleń stanu faktycznego. Te ostatnie można podważać poprzez zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., w powiązaniu z odpowiednimi przepisami postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z 16 listopada 2010 r., sygn. akt I GSK 249/09, CBOSA). Zatem tak sformułowany zarzut błędnych ustaleń faktycznych w zakresie daty repatriacji W.G. nie może odnieść zamierzonego skutku.

W związku z powyższym, według Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak jest podstaw, aby uznać, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia wymogów określonych przepisem art. 141 § 4 P.p.s.a.

Nie mogą również odnieść zamierzonego skutku zarzuty naruszenia prawa materialnego a mianowicie: Traktatu Pokoju między Polska a Rosją i Ukrainą z dnia 18 marca 1921 r. poprzez jego niezastosowanie, ustawy z dnia 14 kwietnia 2000 r. o umowach międzynarodowych oraz ustawy o reformie rolnej z 25 lipca 1991 r. uchwalonej przez władze ustawodawcze Republiki Litewskiej. Oceniając te zarzuty podkreślić należy, iż są one sformułowane w sposób nieodpowiadający wymogom art. 176 P.p.s.a., brak jest bowiem wskazania, które przepisy oznaczone numerem artykułu (paragrafu, ustępu, punktu) ustaw zostały naruszone.

Nadto jako kompletnie niezrozumiały ocenić należy zarzut naruszenia przepisów ustawy o reformie rolnej z 25 lipca 1991 r., będącej prawem litewskim. Wbrew temu co zostało podniesione w skardze kasacyjnej, przepisy te nie były stosowane w sprawie i nie była podjęta próba ich stosowania. Nie są także zasadne zarzuty naruszenia art. 49 ust. 1 Konstytucji z 23 kwietnia 1935 r. oraz art. 49 ust. 1 i 2 Konstytucji z 17 marca 1921 r., przepisy te również nie miały zastosowania w sprawie.

Nie może odnieść zamierzonego skutku zarzut naruszenia art. 2 ust. 1 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z 30 listopada 1939 r. o nieważności aktów prawnych władz okupacyjnych, gdyż i ten przepis nie miał zastosowania w sprawie. Prawidłowa, zgodna z uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 11/13, wykładnia art. 1 i art. 2 ustawy zabużańskiej sprawia, iż dla oceny zakwestionowanych decyzji administracyjnych nie ma znaczenia problem oddziaływania wskazanego przepisu na akty prawne i zarządzenia władz okupacyjnych, a w szczególności na akty nacjonalizacji nieruchomości stanowiących własność obywateli polskich. Jak już bowiem powyżej wyjaśniono, Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale tej przyjął, że włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy zabużańskiej, samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy. Skoro zatem ewentualna nieważność aktu nacjonalizacji przedmiotowej nieruchomości dokonanego w roku 1940 nie wyklucza prawa do rekompensaty, to ocena tej kwestii pozostaje poza zakresem sprawy administracyjnej wszczętej wnioskiem W.G. o potwierdzenie prawa do rekompensaty.

W tym stanie rzeczy wobec naruszenia jedynie prawa materialnego i braku naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku, zaś o kosztach orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 P.p.s.a.