Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1959/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-02-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 36(4) ust. 10, art. 36(5) ust. 2
journal: Dz.U. 2010 nr 10 poz 65
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marzenna Zielińska (spr.) Sędzia NSA Maria Jagielska Sędzia del. WSA Joanna Zabłocka Protokolant Paweł Gorajewski po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 września 2012 r. sygn. akt VI SA/Wa 689/12 w sprawie ze skargi D. J. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 10 września 2012 r. o sygn. akt VI SA/Wa 689/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej zwanej "p.p.s.a."), uwzględnił skargę D. J., uchylając uchwałę nr [...] z dnia [...] stycznia 2012 r. Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 14-17 czerwca 2011 r. (dalej zwanej również "Komisją Egzaminacyjną II stopnia"), która utrzymywała w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] lipca 2011 r. Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2011 r. z siedzibą w [...] (dalej zwanej również "Komisją Egzaminacyjną"), stwierdzającą, że D. J. uzyskała wynik negatywny z egzaminu radcowskiego. Ponadto Sąd stwierdził, że uchylona uchwała nie podlega wykonaniu, a także zasądził od Komisji Egzaminacyjnej II stopnia na rzecz skarżącej 200 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Sąd pierwszej instancji wskazał w swoim rozstrzygnięciu ustalenia faktyczne i stanowisko organów administracji orzekających w sprawie. Komisja Egzaminacyjna stwierdziła, że D. J. otrzymała ocenę niedostateczną z części czwartej (zadanie z prawa gospodarczego) egzaminu radcowskiego, co stosownie do treści art. 366 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.) oznaczało, że zdająca uzyskała wynik negatywny z tego egzaminu. Po rozpatrzeniu odwołania strony (w którym zakwestionowano stanowisko co do oceny dotyczącej zadania z prawa gospodarczego) Komisja Egzaminacyjna II stopnia utrzymała w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Odnosząc się do oceny zadania z zakresu prawa gospodarczego (obejmującego opracowanie projektu umowy zbycia udziałów w spółce z o.o. przez spółkę akcyjną na rzecz członka zarządu tej spółki akcyjnej), Komisja Egzaminacyjna II stopnia podzieliła pogląd egzaminatorów, którzy wskazali, że zdająca nieprawidłowo zastosowała przepisy o reprezentacji w spółce akcyjnej (art. 379 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych – Dz. U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.; dalej powoływanej jako "k.s.h."), co skutkowało nieważnością projektowanej umowy. Zdająca przyjęła bowiem, że spółka akcyjna - zawierając umowę sprzedaży z członkiem zarządu tej spółki - jest reprezentowana przez pełnomocnika ustanowionego przez dwóch członków zarządu, podczas gdy ze wskazanego przepisu wynika, że w takiej sytuacji spółkę reprezentuje rada nadzorcza albo pełnomocnik powołany uchwałą walnego zgromadzenia. Zdaniem Komisji Egzaminacyjnej II stopnia, przygotowanie umowy sprzedaży udziałów, która może być dotknięta tak poważną wadą prawną oznaczało, że poziom znajomości przepisów z zakresu prawa gospodarczego jest niewystarczający do stwierdzenia, że osoba zdająca egzamin będzie w stanie zapewnić profesjonalną obsługę prawną bez narażania potencjalnych klientów na szkodę. W ocenie organu odwoławczego, przy tak poważnym błędzie brak było podstaw do wystawienia oceny pozytywnej za pracę z prawa gospodarczego, zwłaszcza, że w pozostałym zakresie poziom pracy nie był na tyle wysoki, by można było uznać, iż niezależnie od popełnionego błędu przygotowanie egzaminowanej do samodzielnej praktyki prawniczej jest wystarczające. Natomiast odnosząc się do podniesionego przez zdającą zarzutu naruszenia zasady równości wynikającej z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP z uwagi na odmienną ocenę prac innych zdających, którzy popełnili to samo uchybienie co strona, Komisja Egzaminacyjna II stopnia stwierdziła, że każda sprawa dotycząca ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego jest sprawą indywidualną w rozumieniu art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej powoływanej jako "k.p.a."), zaś indywidualizm takiej sprawy powoduje, że nigdy nie jest ona rozpoznawana porównawczo, ponieważ uchwały komisji egzaminacyjnych konkretyzują normy prawa materialnego wyłącznie w odniesieniu do indywidualnie oznaczonego zdającego i wyłącznie w jego sprawie.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, wydając zaskarżoną uchwałę Komisja Egzaminacyjna II stopnia dopuściła się mogącego mieć wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., polegającego na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia sprawy oraz na dokonaniu dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, bez wyraźnego wskazania przyczyn nieuwzględnienia twierdzeń i zarzutów strony skarżącej.

Powołując się m.in. na treść art. 364 ust. 1, art. 365 ust. 1 i 2 oraz art. 366 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, Sąd stwierdził, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia jest uprawniona do dokonania samodzielnej oceny pracy pisemnej zdającego w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, przy czym czyni to w warunkach swoistego luzu decyzyjnego, który jest związany z oceną stanu faktycznego i zasadą swobodnej oceny dowodów stan ten wyczerpujących. Z uwagi na to Sąd przyjął, że w tym sensie rozstrzygnięcie wspomnianego organu w kwestii ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego należy postrzegać w kategoriach charakterystycznych dla uznania administracyjnego. Wybór danego rozwiązania, które jest równowartościowe prawnie wobec innych dopuszczalnych przez ustawę nie jest jednak zupełnie dowolny i swobodny, gdyż jest ograniczony przez przepisy prawa materialnego (w tym przypadku zwłaszcza art. 364 ust. 1 i art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych) oraz przepisy proceduralne.

Sąd stwierdził przy tym, że sądowa kontrola uchwał ustalających wynik egzaminu radcowskiego polega na zbadaniu, czy organy nie dopuściły się rażących uchybień, czy dysponowały niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonały wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, materiał dowodowy przedmiotowej sprawy - praca pisemna skarżącej z części czwartej egzaminu radcowskiego - nie został w pełni prawidłowo rozpatrzony przez organ odwoławczy, przez co organ ten dopuścił się obrazy reguł postępowania wyrażonych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. Komisja Egzaminacyjna II stopnia, prawidłowo wytykając błąd w sporządzonym przez skarżącą projekcie umowy zbycia udziałów, nie wykazała bowiem jednocześnie w sposób należyty, dlaczego sposób stosowania przez zdającą przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji oraz poprawności zaproponowanego przez nią sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentowała – nie dawał wystarczających podstaw do przyjęcia pozytywnej oceny z części czwartej egzaminu radcowskiego. Zdaniem Sądu, organ odwoławczy winien był w sposób precyzyjny przedstawić w uzasadnieniu uchwały dlaczego projekt umowy sporządzony przez skarżącą w żaden sposób nie mógł być zakwalifikowany na ocenę dostateczną. Tymczasem Komisja nie dokonała jakiegokolwiek wyważenia pozytywnych i negatywnych elementów ocenianej pracy egzaminacyjnej, wskazując jedynie na wady projektu umowy bez odniesienia się (wyjaśnienia) istotności owych wad w kontekście całości pracy i w kontekście znaczenia poszczególnych przesłanek ustawowych oceny, w tym przede wszystkim wytycznych określonych w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych. W konsekwencji Sąd uznał, że wydając sporną uchwałę Komisja Egzaminacyjna II stopnia dopuściła się obrazy wspomnianych norm postępowania, bowiem nie odniosła się w uzasadnieniu w sposób precyzyjny do wszystkich zarzutów skarżącej dotyczących wadliwości oceny jej pracy egzaminacyjnej z prawa gospodarczego.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, Komisja Egzaminacyjna II stopnia dopuściła się ponadto uchybienia, które polegało na braku jednoznacznego wyjaśnienia zarzutów strony skarżącej dotyczących nierównego traktowania osób zdających egzamin przed komisją egzaminacyjną. Organ odwoławczy nie ustosunkował się bowiem w sposób wyraźny i wszechstronny do zarzutów skarżącej, które odwoływały się do sytuacji prawnej innych zdających, którzy - pomimo dopuszczenia się identycznego jak skarżąca naruszenia (obrazy art. 379 § 1 k.s.h.) - zostali pozytywnie ocenieni przez organ odwoławczy.

Uchylając zaskarżoną uchwałę ze wskazanych powodów, Sąd pierwszej instancji zobowiązał Komisję Egzaminacyjną II stopnia, by przy ponownym rozpoznawaniu sprawy dokonała pogłębionej analizy całego zgromadzonego dotychczas materiału dowodowego, która pozwoli na podjęcie decyzji zgodnej z przepisami ustawy o radcach prawnych. Organ został także zobligowany do odniesienia się do powołanych przez skarżącą dowodów (uchwał dotyczących innych zdających) i dokonania ich ewentualnej analizy w kontekście wyjaśnienia zarzutów naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w związku z art. 8 k.p.a. Jednocześnie Sąd uznał, że tej ostatniej kwestii nie mógł ocenić samodzielnie na rozprawie i dlatego odmówił uwzględnienia wniosku dowodowego skarżącej w tym zakresie.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu pierwszej instancji złożyła Komisja Egzaminacyjna II stopnia. Organ administracji zaskarżył to orzeczenie w całości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Strona wnosząca skargę kasacyjną zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi naruszenie:

1. przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez błędne stwierdzenie, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia w sposób nienależyty ustaliła stan faktyczny sprawy, czym zostały naruszone przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji RP i art. 8 k.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, podczas gdy organ odwoławczy w sposób prawidłowy zgromadził i rozważył całokształt materiału dowodowego,

2. przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 134 § 1 i art. 106 § 3 p.p.s.a. poprzez wykroczenie poza granice sprawy dotyczącej kontroli legalności uchwały Komisji Egzaminacyjnej II stopnia wydanej w sprawie skarżącej i wydanie zaskarżonego orzeczenia na podstawie dowodów, co do których Sąd pierwszej instancji oddalił na rozprawie wniosek egzaminowanej o ich przeprowadzenie,

3. przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez błędne stwierdzenie, że uchylona uchwała Komisji Egzaminacyjnej II stopnia została wydana z przekroczeniem granic luzu decyzyjnego, a co za tym idzie z naruszeniem art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 364 ust. 1 i art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, podczas gdy ocena wszystkich prac egzaminacyjnych skarżącej, w tym również ocena jej pracy z zakresu prawa gospodarczego, została dokonana w oparciu o ustawowe kryteria oceny i w sposób z nimi zgodny,

4. przepisów prawa materialnego, to jest art. 364 ust. 10 i art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych poprzez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że poszczególne uchybienia pracy egzaminacyjnej skarżącej, opracowanej w trakcie czwartej części egzaminu radcowskiego, powinny być oceniane przy zastosowaniu kryteriów przypisanych dla każdej ocen przewidzianych ustawą,

5. przepisów prawa materialnego, to jest art. 364 ust. 10 i art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych w związku z art. 379 § 1 k.s.h. poprzez błędną ich wykładnię, polegającą na uznaniu, że sporządzenie projektu nieważnej umowy wraz z pozostałymi mankamentami pracy skarżącej z części czwartej egzaminu radcowskiego, upoważniało Komisję Egzaminacyjną II stopnia do przyznania tej pracy oceny pozytywnej.

W uzasadnieniu autor skargi kasacyjnej stwierdził w szczególności, że zebrany w sprawie materiał dowodowy został poddany przez organ odwoławczy analizie i ocenie, której wynikiem było stwierdzenie braku podstaw do zmiany uchwały organu I instancji w zakresie czwartej części egzaminu radcowskiego, a w konsekwencji jego końcowej oceny negatywnej. Wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji, uzasadnienie uchylonej uchwały zawiera wyraźne wymienienie przyczyn utrzymania uchwały Komisji Egzaminacyjnej w mocy.

Zdaniem strony wnoszącej skargę kasacyjną, niezasadny jest także pogląd Sądu pierwszej instancji o możliwości naruszenia w sprawie zasad wynikających z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP i art. 8 k.p.a. Daleko posunięty indywidualizm sprawy dotyczącej ustalenia wyniku egzaminu zawodowego - kreowany przede wszystkim przez unikatową treść konkretnej pracy egzaminacyjnej - powoduje, że jej rozpoznanie nie może przebiegać w drodze porównywania z innymi sprawami.

Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym D. J. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej Komisji Egzaminacyjnej II stopnia. Wskazała w szczególności, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy uprawniał do przyjęcia, iż zaskarżona uchwała naruszała m.in. zasadę równości wobec prawa i przekraczała granice tzw. uznania administracyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Na wstępie rozważań wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują.

Granice rozpoznania sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny autor skargi kasacyjnej zakreślił zarzucając Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 365 ust. 2 (w tym w zw. z art. 379 § 1 k.s.h.) oraz art. 364 ust. 1 i ust. 10 ustawy o radcach prawnych, art. 106 § 3, art. 134 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., a także art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. Uchybienie tym przepisom miało polegać na: 1) błędnym uznaniu, że organ odwoławczy nieprawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, 2) przyjęciu, że zaskarżona uchwała została wydana z przekroczenie granic uznania administracyjnego, 3) przyjęciu, że poszczególne uchybienia powinny być oceniane przy zastosowaniu kryteriów przypisanych dla każdej z ocen przewidzianych w ustawie o radcach prawnych, 4) wykroczeniu poza granice rozpoznania sprawy i wydaniu orzeczenia na podstawie dowodów, których WSA nie przeprowadził, 5) uznaniu, że stwierdzone mankamenty pracy egzaminacyjnej skarżącej z czwartej części egzaminu radcowskiego upoważniały organ odwoławczy do przyznania tej pracy oceny pozytywnej.

Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie jest zasadna, choć nie wszystkie jej zarzuty są usprawiedliwione.

Przede wszystkim stwierdzić należy, że postępowanie w sprawie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego ma szczególny, swoisty charakter i nie jest typowym postępowaniem administracyjnym. Zgodnie z art. 364 ust. 1 ustawy o radcach prawnych (w brzmieniu obowiązującym w dacie przeprowadzenia egzaminu w 2011 r.) celem tego postępowania jest przede wszystkim sprawdzenie przygotowania prawniczego osoby przystępującej do tego egzaminu pod względem zdolności do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z zakresu prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania. Egzamin taki składał się z pięciu części pisemnych, w tym czterech polegających na rozwiązaniu zadania z zakresu prawa karnego, cywilnego, gospodarczego i administracyjnego (vide art. 364 ust. 2 i ust. 5 - 8 ustawy o radcach prawnych). Każda ze wspomnianych czterech części egzaminu radcowskiego była - stosownie do treści art. 364 ust. 10 ustawy o radcach prawnych - oceniana przez dwóch egzaminatorów przy zastosowaniu następującej skali ocen: 1) oceny pozytywne (celująca, bardzo dobra, dobra, dostateczna); 2) ocena negatywna (niedostateczna). Podstawowe kryteria oceny dokonywanej przez egzaminatorów zostały wskazane w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, z którego wynika, że pod uwagę bierze się w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. W zależności od stopnia przygotowania do wykonywania zawodu radcy prawnego przez osobę przystępującą do egzaminu, wynik ten powinien być jeden: pozytywny albo negatywny, przy czym tylko spełnienie wszystkich ustawowych kryteriów zaproponowanego rozwiązania uprawnia oceniających do przejścia do skali ocen pozytywnych (od celującej do dostatecznej). Z kolei art. 366 ust. 1 ustawy o radcach prawnych stanowi, że pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną (a więc - a contrario - negatywna ocena z którejkolwiek części skutkuje negatywnym wynikiem całego egzaminu radcowskiego).

Wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji, decyzja w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego nie jest decyzją wydawaną w ramach uznania administracyjnego, lecz należy ją zakwalifikować do grupy decyzji związanych. Decyzja określana jest jako związana, gdy nie pozostawia organowi administracyjnemu "luzu decyzyjnego", jak określa się to w opisie wyboru konsekwencji prawnych normy prawa materialnego w decyzyjnym modelu stosowania prawa. Wprawdzie norma prawna może dopuszczać ograniczony luz decyzyjny, gdy organ dokonuje wyboru konsekwencji (z kilku przypadków, w granicach rozpiętości tzw. widełek), ale jest związany normatywnymi dyrektywami wyboru konsekwencji, co stanowi nadal postać decyzji związanej (wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2013 r., sygn. akt II GSK 319/12; treść tego jak i kolejnych powoływanych orzeczeń jest dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Korzystanie przez organ z tego ograniczonego luzu decyzyjnego, w tym m.in. dla ustalenia treści nieostrych sformułowań treści przepisów prawnych, co ma również miejsce na gruncie ustawy o radcach prawnych przy ustalaniu wyniku egzaminu, nie daje podstaw dla stwierdzenia, iż wydana w tym przedmiocie decyzja ma charakter rozstrzygnięcia według uznania administracyjnego. Podkreślić przy tym należy, że niezależnie od charakteru decyzji podejmowanej w indywidualnej sprawie, w każdym przypadku postępowanie dowodowe musi odpowiadać przewidzianym prawem rygorom procesowym, wynikającym w szczególności z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., zaś wynik tego postępowania winien znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.).

W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że zaskarżona uchwała została wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a., gdyż organ odwoławczy nie dokonał porównania i wyważania pozytywnych i negatywnych elementów ocenianej pracy egzaminacyjnej skarżącej, a w konsekwencji nie wykazał w sposób należyty - w kontekście prawidłowo wytkniętego błędu w sporządzonym przez skarżącą projekcie umowy zbycia udziałów w spółce z o.o. (tj. naruszenia art. 379 § 1 k.s.h.) - dlaczego sposób sporządzenia przez zdającą projektu umowy nie mógł być zakwalifikowany na ocenę dostateczną i nie dawał wystarczających podstaw o przyjęcia pozytywnej oceny z części czwartej egzaminu radcowskiego. Ponadto, odwołując się do konstytucyjnej zasady równości i poglądów doktryny oraz orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego w tej kwestii, Sąd pierwszej instancji uznał, że organ odwoławczy nie wyjaśnił w sposób wystarczający zarzutów strony odnośnie do uzyskania przez skarżącą negatywnej oceny z części czwartej egzaminu w sytuacji, gdy prace innych zdających, zawierające taki sam błąd jak praca skarżącej, zostały pozytywnie ocenione przez tę samą Komisję Egzaminacyjną.

Powyższy pogląd Sądu pierwszej instancji, zakwestionowany w skardze kasacyjnej, nie jest prawidłowy, zaś uchylenie zaskarżonej uchwały z tego powodu stanowiło nieprawidłowe zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.

Zgodnie z art. 145 § 1 ust. 1 lit. c) p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla to rozstrzygnięcie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi inne (niż wskazane w art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.) naruszenie przepisów postępowania, jednak - co należy podkreślić - tylko wtedy, gdy naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego taka zależność w niniejszej sprawie nie zachodziła.

Konieczne jest w tym miejscu odwołanie się do zaproponowanego przez skarżącą rozwiązania zadania z prawa gospodarczego. Przygotowując umowę zbycia przez spółkę akcyjną członkowi jej zarządu udziałów w spółce z o.o., zdająca wadliwie przyjęła, że sprzedającą spółkę może reprezentować pełnomocnik ustanowiony przez dwóch członków zarządu. Jak już wyżej zostało to powiedziane, Sąd pierwszej instancji nie miał wątpliwości, że zadanie z prawa gospodarczego obciążone było błędem niezastosowania się przez skarżącą do dyspozycji art. 379 § 1 k.s.h., jednakże ani stwierdzony błąd, ani uzasadnienie zaskarżonej uchwały nie przekonały Sądu pierwszej instancji o zasadności negatywnej oceny zadania.

Podkreślić należy, że nie wszystkie błędy pracy egzaminacyjnej z poszczególnych części od drugiej do piątej egzaminu radcowskiego popełnione przez osobę zdającą mogą dopuszczać wartościowanie tej pracy w ramach skali określonej w art. 364 ust. 10 pkt 1) lit. a) – d) ustawy o radcach prawnych, bowiem stwierdzenie błędu, którego ciężar gatunkowy dyskwalifikuje pracę, skutkować będzie wyłącznie oceną negatywną. Taki przypadek miał miejsce w przypadku pracy egzaminacyjnej skarżącej z zakresu prawa gospodarczego. Zaproponowane przez skarżącą rozwiązanie zadania z prawa gospodarczego eliminowało możliwość wystawienia oceny pozytywnej. Oczywiste jest bowiem, że sporządzenie przez radcę prawnego umowy zawierającej wadę powodującą nieważność tej umowy ze względu na wadliwie przyjętą reprezentację strony, nie tylko czyni całą umowę (mimo nawet jej dalszych prawidłowych zapisów) bezwartościową dla stron, lecz przede wszystkim podważa profesjonalizm autora. W każdym przypadku jest to umowa niezgodna z oczekiwaniem klienta, który zleca jej sporządzenie, a więc umowa, która nie uwzględnia interesu strony reprezentowanej przez osobę zdającą egzamin. Nawiązując w tym miejscu do nie do końca jasnego stwierdzenia Sądu pierwszej instancji, że poszczególne uchybienia powinny być oceniane przy zastosowaniu kryteriów przypisanych dla każdej z poszczególnych ocen, należy podkreślić, iż w sytuacji gdy rozwiązanie zadania nie uwzględnia podstawowego kryterium oceny z art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, jakim jest zabezpieczenie interesu reprezentowanej strony, rozważanie dokonywania oceny w sposób wskazany przez Sąd pierwszej instancji jest niecelowe.

Naczelny Sąd Administracyjny wypowiadał się już w kwestii oceny pracy z określonej części egzaminu radcowskiego, gdzie proponowane rozwiązanie nie zabezpiecza interesu strony reprezentowanej przez zdającego egzamin i stwierdził, że nawet poprawne rozwiązanie zadania pod względem formalnym i materialnoprawnym, nieuwzględniające interesu strony, którą zgodnie z zadaniem zdający egzamin reprezentuje, świadczy o braku przygotowania do należytego wykonywania zawodu radcy prawnego (zob. m.in. wyroki NSA: z dnia 8 sierpnia 2012 r. o sygn. akt II GSK 1037/12 oraz z dnia 10 grudnia 2013 r. o sygn. akt II GSK 1340/12). Należy podzielić w pełni wyrażony we wskazanych orzeczeniach pogląd, że ocenę pozytywną może otrzymać tylko takie rozwiązanie, które jest poprawne pod względem formalnym, materialnoprawnym i uwzględnia interes strony reprezentowanej przez osobę zdającą.

Dokonując oceny pracy egzaminacyjnej, egzaminatorzy i komisja egzaminacyjna podejmująca uchwałę o wyniku egzaminu, muszą rozważyć ciężar gatunkowy błędów popełnionych przez osobę zdającą i ocenić je w perspektywie wypełnienia przez pracę wszystkich kryteriów oceny wskazanych w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych. Jak już zostało powiedziane, nieuwzględnienie interesu reprezentowanej strony jest błędem szczególnym i - w ocenie Naczelnego Sąd Administracyjnego - dyskwalifikującym pracę osoby starającej się o uzyskanie uprawnień radcy prawnego. Nie można przecież tracić z pola uwagi przyjętego w art. 2 ustawy o radcach prawnych zasadniczego celu świadczonej przez radców prawnych pomocy prawnej, to jest ochrony prawnej interesów podmiotów, na których rzecz pomoc jest świadczona. W świetle wskazanego przepisu, zrozumiałe i wręcz oczywiste wydaje się umieszczenie w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych - jako jednego z kryteriów oceny rozwiązania zadania z części od drugiej do piątej egzaminu radcowskiego - rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony reprezentowanej przez zdającego. Sporządzenie przez osobę zdającą egzamin radcowski umowy sprzedaży obarczonej wadą nieważności, czy choćby nieskuteczności, pozostaje na tyle w kolizji z obowiązkiem zabezpieczenia interesu strony zlecającej sporządzenie takiej umowy, że nie można przyjąć, iż zostało spełnione kryterium przewidziane w art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Komisja Egzaminacyjna II stopnia, aprobując negatywny wynik egzaminu radcowskiego ze względu na negatywną ocenę z części czwartej tego egzaminu, wystarczająco obszernie omówiła rozwiązany przez skarżącą casus i wystarczająco jasno wyjaśniła swoje stanowisko, zgadzając się z egzaminującymi, że sporządzenie umowy nieważnej jest istotnym błędem pracy egzaminacyjnej. Trudno wymagać większej precyzji w uzasadnieniu negatywnej oceny pracy skarżącej, jeśli organ stwierdza: "skoro bowiem egzaminowana przyjęła, że spółkę akcyjną przy umowie zawieranej z jej członkiem zarządu, może reprezentować dwóch pozostałych członków zarządu, to tym samym dała wyraz nieznajomości przepisów prawa, a w konsekwencji sporządziła umowę, która może być uznana za bezwzględnie nieważną wobec naruszenia art. 379 § 1 k.s.h Przy tak poważnym błędzie brak jest podstaw do wystawienia oceny pozytywnej za pracę z prawa gospodarczego (...).". W takiej sytuacji nie było potrzeby wyważania pozytywnych i negatywnych elementów pracy egzaminacyjnej z danej części egzaminu, bowiem - wobec stwierdzonego błędu - nawet pozytywne elementy pracy nie mogły wpłynąć na wystawienie oceny pozytywnej.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił również przekonania Sądu pierwszej instancji, że organ odwoławczy winien był obszerniej odnieść się do zawartych w odwołaniu zarzutów związanych z wynikami innych zdających, którzy - jak twierdziła skarżąca - popełnili taki sam błąd jak strona niniejszego postępowania, a ich prace nie zostały ocenione negatywnie (co w konsekwencji mogło naruszać art. 8 k.p.a. oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Komisja Egzaminacyjna II stopnia prawidłowo stwierdziła w skardze kasacyjnej, że każda sprawa ma charakter indywidualny, kreowany przede wszystkim przez unikatową treść konkretnej pracy egzaminacyjnej. Nie mogą wpłynąć na wynik sprawy okoliczności stanowiące podstawę faktyczną rozstrzygnięcia w innej indywidualnej sprawie ostatecznie zakończonej. Jeśli w sprawie nie ma wątpliwości, że rozwiązanie zadania egzaminacyjnego musiało uzyskać wynik negatywny, to nie można - powołując się na zasadę równości - oczekiwać, że taka praca zostanie inaczej oceniona. Ewentualny błąd, jaki popełnił organ w innej sprawie, nie może w żaden sposób rzutować na wynik w sprawie poddanej kontroli sądowej. W konsekwencji, brak wystarczającego odniesienia się przez organ do argumentów skarżącej związanych z odmienną oceną innych prac - nie stanowi naruszenia procedury, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy i skutkować uwzględnieniem skargi. Jednocześnie - mając na uwadze postawione w skardze zarzuty związane z różną oceną prac z identycznym błędem i obszerne wyrażone stanowisko Sądu pierwszej instancji w tej kwestii - Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla na marginesie, że co do zasady jako wysoce nieprawidłowe należałoby ocenić działanie organu, który identyczny błąd w pracach zdających egzamin radcowski traktowałby różnie - raz jako dyskwalifikujący pracę, a raz jako możliwy do zaakceptowania ze względu na inne walory pracy.

Nie są natomiast usprawiedliwione pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej. Przede wszystkim Sąd pierwszej instancji nie naruszył art. 106 § 3 i art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie uwzględnił w niniejszej sprawie wniosku skarżącej o przeprowadzenie dowodu z prac egzaminacyjnych innych zdających oraz nie dokonał żadnych ustaleń na podstawie tychże nieuwzględnionych dowodów. Natomiast stanowisko Sądu pierwszej instancji, wskazujące na potrzebę dokonania przez organ administracji ustaleń w tym zakresie, było wynikiem błędnej (i skutecznie podważonej w skardze kasacyjnej) oceny, że sprawa nie została wystarczająco wyjaśniona przez organ. Z kolei zarzut naruszenia prawa materialnego sformułowany w punkcie 5 petitum skargi kasacyjnej został postawiony nieprawidłowo, ponieważ sposób naruszenia wskazuje na błędne zastosowanie powołanych przepisów a nie ich błędną wykładnię.

Ze wskazanych wyżej powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w punkcie 1. sentencji wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości z uwagi na szczególną sytuację skarżącej, znajdującą odzwierciedlenie w aktach sprawy.