Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 606/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2017-01-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Jeżewska Sędziowie Sędzia WSA Teresa Cisyk Sędzia WSA Daria Sachanbińska – spr. Protokolant St. sekretarz sądowy Mariola Krzywda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2017 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 czerwca 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez M. S. (zwaną dalej również skarżącą) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu (zwanego dalej SKO lub Kolegium) z dnia 30 czerwca 2016 r., nr [...], którą utrzymano w mocy decyzję Kierownika Sekcji Świadczeń Rodzinnych Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Opolu, działającego z upoważnienia Marszałka Województwa Opolskiego, z dnia 11 kwietnia 2016 r., nr [...], o odmowie umorzenia nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym:

Decyzją z dnia 9 października 2014 r., nr [...], Kierownik Sekcji Świadczeń Rodzinnych Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Opolu orzekł, że świadczenia rodzinne wypłacone skarżącej na podstawie decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza [...] z dnia 9 października 2007 r., nr [...], za okres od 1 listopada 2007 r. do 31 sierpnia 2008 r. w łącznej kwocie 4.040 zł, są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi.

W wyniku rozpatrzenia odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 2 marca 2015 r., nr [...], utrzymało w mocy powyższe rozstrzygnięcie.

Wyrokiem z dnia 29 września 2015 r., sygn. akt II SA/Op 294/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę M. S. na decyzję SKO z dnia 2 marca 2015 r.

Następnie Kierownik Sekcji Świadczeń Rodzinnych Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Opolu decyzją z dnia 11 grudnia 2015 r., nr [...], orzekł o zwrocie ustalonych decyzją z dnia 9 października 2014 r. nienależnie pobranych przez M. S. świadczeń rodzinnych w łącznej kwocie 4.040 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzja ta nie została zaskarżona przez M. S.

Pismem z dnia 14 stycznia 2016 r. skarżąca zwróciła do Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Opolu z prośbą o całkowite umorzenie kwoty 7.845,24 zł, która została naliczona w związku ze zwrotem - w opinii organu - niesłusznie wypłaconych świadczeń rodzinnych. Podkreśliła, że świadczenia te pobierała nie mając świadomości, iż zostały niesłusznie przyznane, zaś sprawa o zwrot pobranego świadczenia ciągnie się od 2008 r. i do chwili obecnej kwota do oddania przekracza jej możliwości finansowe. Natomiast ciągłe narastanie odsetek nie wynika z winy skarżącej, ale jest wynikiem opieszałości różnych instytucji. Skarżąca podniosła, że jest matką samotnie wychowująca dziecko i jej dochody wynoszą około 1.500 zł (umowa o pracę na czas określony) oraz alimenty na dziecko w wysokości 750 zł miesięcznie. Podała również, że miesięczne koszty opłat za mieszkanie (gaz, woda, ścieki i energia) wynoszą 700 zł, zaś 350 zł przeznacza na dojazdy do pracy. Na utrzymanie pozostaje jej zatem kwota 1.150 zł, z czego miesięcznie na żywność przeznacza ok. 500 zł, wyposażenie córki do szkoły (koszt wyprawki, składka klasowa, rada rodziców, ubezpieczenie) ok. 600 zł, wycieczki szkolne na rok ok. 400 zł, odzież ok. 350 zł oraz ewentualnie na zakup leków. Skarżąca oświadczyła, że nie prowadzi działalności gospodarczej, nie jest wspólnikiem w spółce cywilnej ani prawa handlowego, nie pobiera na siebie renty czy emerytury, nie przysługują jej żadne wierzytelności od osób trzecich ani żadne prawa majątkowe. Nie posiada oszczędności i środków finansowych. Nie jest też właścicielką (współwłaścicielką) nieruchomości i nie posiada rzeczy o wartości handlowej. Do wniosku dołączyła zaświadczenie pracodawcy potwierdzające wysokość otrzymywanego wynagrodzenia za okres 3 miesięcy oraz kopię wyciągu z protokołu zatwierdzającego ugodę zawartą przed Sądem Rejonowym w [...], potwierdzającego wysokość uzgodnionych alimentów na rzecz córki M. D.

Decyzją z dnia 11 kwietnia 2016 r., nr [...], Kierownik Sekcji Świadczeń Rodzinnych Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Opolu odmówił umorzenia nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzja wydana została na podstawie art. 21 i art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114, z późn. zm.), zwanej dalej ustawą, oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23), zwanej dalej K.p.a. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że mający zastosowanie w sprawie art. 30 ust. 9 ustawy ma charakter uznaniowy, co oznacza, iż organ może, ale nie musi, pozytywnie orzec o żądaniu strony. Zdaniem organu, szczególnymi okolicznościami uzasadniającymi zastosowanie ulgi w spłacie zobowiązania są: trudna sytuacja rodzinna, ciężka choroba w rodzinie bądź niepełnosprawność, wymagająca znacznych nakładów finansowych, trudna sytuacja finansowa rodziny, uniemożliwiająca spłatę zobowiązania, tj. sytuacja, w której realizacja obowiązku zwrotu zobowiązania może stwarzać zagrożenie dla egzystencji rodziny. Jednocześnie organ wywodził, że to strona jest obowiązana współpracować z organem i przedłożyć taką dokumentację, która jednoznacznie potwierdziłaby występowanie "szczególnych okoliczności" w sytuacji jej rodziny. Dokonując oceny w powyższym zakresie, organ odnotował, że wnioskodawczyni samotnie wychowuje córkę, uczennicę szkoły podstawowej, a jej łączny dochód wynosi 2.311 zł. Odnosząc się do podanych przez stronę kosztów utrzymania, organ stwierdził, że wydatki szkolne w łącznej kwocie 1.000 zł, nie są z pewnością ponoszone co miesiąc, a stanowią szacunkową wartość środków wydatkowanych przez cały rok szkolny. Z tego powodu uznał, że miesięczne koszty ponoszone w związku z edukacją córki oscylują wokół kwoty 83 zł. Zdaniem organu, także wydatki na odzież w zadeklarowanej kwocie 350 zł wydają się nieadekwatne do potrzeb dwuosobowej rodziny. By oszacować ich wysokość organ odwołał się do wskazań minimum socjalnego (Informacja o wysokości minimum socjalnego w 2015 r., IPiSS, Warszawa 7 kwietnia 2016 r.), wedle których koszty utrzymania niezamożnych gospodarstw domowych i wydatki na odzież oraz obuwie - niezależnie od liczebności rodziny - wynoszą ok. 50 zł na osobę, czyli 100 zł w sytuacji skarżącej. Wskazał też organ, że z wyjaśnień wnioskodawczyni z dnia 24 lutego 2016 r. wynika, iż zamieszkuje wraz z mamą, przy czym prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe, i wszelkie koszty związane z utrzymaniem domu dzieli z mamą na połowę. Z podania wynika natomiast, że miesięczny koszt opłat za mieszkanie (gaz, woda, ścieki, energia) zamyka się kwotą 700 zł, tym samym obciążenie skarżącej z tego tytułu sięga 350 zł. Ponadto organ z urzędu uwzględnił wydatki na ochronę zdrowia w wysokości 80 zł oraz higienę w wysokości 61 zł, które wynikają z minimum socjalnego, oraz koszt pożyczki zaciągniętej przez skarżącą w listopadzie 2015 r. na remont łazienki w łącznej kwocie 22.500 zł, której miesięczna rata wraz z ubezpieczeniem wynosi 400 zł. W sumie wydatki rodziny wynoszą 1.924 zł miesięcznie. Zdaniem organu, sytuacja finansowa i rodzinna skarżącej nie wskazuje, by zachodziły szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie kwoty 4.040 zł, stanowiącej nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, wraz z ustawowymi odsetkami. Zgodnie ze wskazaniami minimum egzystencji i socjalnego, dwuosobowa rodzina na swoje utrzymanie winna dysponować budżetem wynoszącym odpowiednio 915 zł i 1.784 zł. Dochód, jakim rozporządza skarżąca w wysokości 2.311 zł kształtuje się powyżej obu minimów i w tej perspektywie nie sposób uznać jej sytuacji za szczególną. Poza tym skarżąca nie kwalifikuje się do przyznania zasiłku rodzinnego, ponieważ nie spełnia określonego w ustawie kryterium dochodowego. W rodzinie nie występuje też przypadek długotrwałej choroby lub niepełnosprawności któregoś z jej członków. Wnioskodawczyni nie zgłosiła także, by posiadała jakiekolwiek zaległości finansowe. Natomiast podnoszona przez skarżącą kwestia obniżenia alimentów nie rzutuje obecnie na sytuację rodziny, skoro pozostaje wyłącznie ewentualnością. Również kwestii wsparcia finansowego udzielanego matce skarżącej nie można przypisywać szczególnego wpływu na sytuację finansową tej ostatniej. Reasumując, organ stwierdził, że nie sposób przyjąć, by spłata należności przekraczała możliwości finansowe rodziny i będzie się odbywać kosztem jej podstawowych potrzeb lub doprowadzi do obniżenia poziomu życia rodziny poniżej minimum egzystencji. Organ zwrócił uwagę, że podlegająca zwrotowi należność jest oczywiście znaczna i jej jednorazowa spłata może nastręczać trudności w sytuacji finansowej strony, jednak w art. 30 ust. 9 ustawy, oprócz umorzenia należności, ustawodawca przewidział także rozłożenie jej na raty. Pismem z dnia 5 lutego 2016 r. wystąpił organ do skarżącej z sugestią w tej sprawie, co nie zyskało jednak jej akceptacji.

W odwołaniu od powyższej decyzji M. S. zwróciła się ponownie o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami, zarzucając nieprawidłowe ustalenie wydatków rodziny związanych z utrzymaniem domu. Podniosła, że w piśmie z dnia 14 stycznia 2016 r. przedstawiła wyłącznie wydatki ponoszone przez siebie, mimo iż mieszka wspólnie z matką i wszystkie wydatki dzielą na pół. Wyjaśniła, że miesięczne koszty utrzymania wynoszą 1.400 zł, zaś połowa z nich to 700 zł. Ponadto wykazała koszt pożyczki, którą zaciągnęła na remont łazienki, a miesięczna rata spłaty wynosi 400 zł. Podkreśliła też, że kwestia obniżenia alimentów stała się aktualna, ponieważ otrzymała wezwanie na rozprawę w sprawie obniżenia alimentów. Wskazała nadto, że nie dysponuje "wolnymi środkami", o których mowa w decyzji.

W wyniku rozpatrzenia powyższego odwołania SKO decyzją z dnia 30 czerwca 2016 r. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu Kolegium podzieliło ustalenia faktyczne organu pierwszej instancji, z tym, że przyjęło - uwzględniając wyjaśnienia skarżącej - iż koszt utrzymania domu wynosi 700 zł. Następnie przytoczyło mające zastosowanie w sprawie przepisy ustawy i stwierdziło, że przedłożone przez skarżącą dokumenty nie potwierdzają, by strona miała kłopoty z dokonywaniem opłat, wręcz przeciwnie, potwierdzają, iż opłaty te są dokonywane na bieżąco. Natomiast od strony zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami oczekuje się racjonalnego gospodarowania posiadanymi zasobami finansowymi, by podołać spłacie nienależnie pobranych świadczeń w ramach swoich możliwości. Kolegium dostrzegło, że skarżąca dysponując budżetem na poziomie 2.311 zł miesięcznie winna nim gospodarować tak aby wygospodarować wolne środki finansowe na spłatę zadłużenia. W tym kontekście wydatki ponoszone na usługi telekomunikacyjne kształtujące się w okresie od listopada 2015 r. do kwietnia 2016 r. na poziomie od 140,35 zł do 225,71 zł miesięcznie nie są niezbędne z punktu widzenia funkcjonowania rodziny. Z kolei zaciągnięcie w dniu 6 listopada 2015 r. kredytu w wysokości 22.500 zł, którego spłata obciąża budżet domowy kwotą 400 zł miesięcznie przez okres kolejnych ośmiu lat, w sytuacji, gdy strona wiedziała już o oddaleniu skargi przez WSA w Opolu na decyzję w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, należy ocenić jako brak racjonalnego gospodarowania posiadanymi środkami finansowymi. W tych okolicznościach zgodziło się SKO ze stanowiskiem organu pierwszej instancji, że sytuacja rodziny skarżącej mierzona wysokością uzyskiwanych dochodów nie jest szczególna. Wysokość tych dochodów kształtuje się bowiem powyżej minimum egzystencji, jak i powyżej minimum socjalnego. Kolegium wywiodło, że umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich rodzin. Zatem, wobec niespełnienia warunków dochodowych do świadczeń rodzinnych, sytuacja rodziny skarżącej nie jest sytuacją szczególną. Ponadto Kolegium odnotowało, że skarżąca nie podała, a z akt sprawy nie wynika, iż w rodzinie istnieje jakaś inna (poza dochodową) szczególna okoliczność przemawiająca za zastosowaniem ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Dalej, podkreśliło, że w przypadku zastosowania umorzenia ciężar spłaty nienależnie pobranych świadczeń spoczywać będzie na całym społeczeństwie, gdyż wszyscy podatnicy zostaliby obciążeni umorzoną kwotą zaległości. Zdaniem Kolegium, strona jest w stanie spłacić posiadane zadłużenie, a jego spłata nie spowoduje ciężkich i nieodwracalnych skutków dla jej rodziny, nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wykazane w dokumentacji dochody strony nie przesądzają o braku możliwości spłaty zadłużenia, a wydatki ponoszone przez rodzinę skarżącej nie mogą być podstawą do uznania, że znajduje się ona w sytuacji uzasadniającej umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Ze względu na wysokość zadłużenia strona może ubiegać się o rozłożenie zobowiązania na dogodne raty, co już wcześniej proponował stronie organ pierwszej instancji. Kolegium wskazało również, że do dnia wydania decyzji skarżąca nie przedłożyła orzeczenia o obniżeniu alimentów, stąd do oceny sytuacji dochodowej przyjęto aktualnie obowiązującą wysokość alimentów.

W skardze na powyższą decyzję M. S. wskazała, że wedle wyliczeń organu pozostaje jej 37 zł "wolnych środków". Zastanawiające jest również dla skarżącej, dla jakiej grupy społecznej i kiedy ostatnio były przeprowadzone badania, według których wydatki na odzież ustalono na poziomie 100 zł. Ponadto skarżąca wyjaśniła, że kredyt przeznaczyła na łazienkę, której wcześniej nie miała i nie jest to luksus, na który niepotrzebnie przeznaczyła środki finansowe. Potwierdziła, że zachowała płynność finansową, jednak po opłaceniu rachunków trudno jej podzielić pozostałe środki na życie. Dodała, że zadłużenie nie powstało z jej winy, lecz ojca dziecka, który zataił fakt podjęcia pracy za granicą. Ponadto niekompetencja i opieszałość urzędników doprowadziła do tego, że uznano, iż świadomie wprowadziła w błąd instytucję wypłacającą świadczenia na córkę. Odnośnie argumentu o obciążeniu społeczeństwa umorzoną kwotą, skarżąca podkreśliła, że też opłaca podatki. Za żenujący uznała argument organu, że pozostaje jej 37 zł "wolnych środków". W opinii skarżącej, jest to nieludzkie traktowanie człowieka.

W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało stanowisko i argumentację zawarte w zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi. Kolegium przypomniało, że Sąd w wyroku z dnia 29 września 2015 r. potwierdził, iż do nienależnego pobrania świadczeń rodzinnych doszło na skutek świadomego wprowadzenia organu w błąd przez skarżącą. Poza tym argumentacja skarżącej w tym zakresie nie ma wpływu na ocenę sprawy w kontekście art. 30 ust. 9 ustawy.

Na rozprawie sądowej skarżąca podtrzymała skargę i wywody w niej zawarte.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1066), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Z tego też powodu, w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W przypadku braku wskazanych uchybień, jak również braku przyczyn uzasadniających stwierdzenie nieważności aktu bądź stwierdzenia wydania go z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 pkt 2 i pkt 3 P.p.s.a.), skarga podlega natomiast oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a.

Przeprowadzona przez Sąd, w granicach tak określonej kognicji, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 P.p.s.a. - decyzji organu pierwszej instancji wykazała, że decyzje te nie naruszają prawa. Sąd nie stwierdził nieprawidłowości zarówno co do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak i w zakresie zastosowania do niego przepisów prawa. W ocenie Sądu, postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone prawidłowo, ustalenia organów nie pozostawiają wątpliwości, a ocena dokonana na podstawie przyjętych ustaleń znajduje umocowanie w zgromadzonym materiale dowodowym. Z tego powodu Sąd uznał, że zaskarżona decyzja jest prawidłowa, a skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedstawienie przyczyn, które legły u podstaw takiej oceny Sądu, rozpocząć należy od przypomnienia, że kontroli poddana została decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 czerwca 2016 r., którą utrzymano w mocy decyzję Kierownika Sekcji Świadczeń Rodzinnych Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Opolu z dnia 11 kwietnia 2016 r. o odmowie umorzenia nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami.

Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy cyt. wyżej ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, zwanej nadal w skrócie "ustawą". Zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jak słusznie zauważyły organy orzekające, decyzja wydana na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy ma charakter uznaniowy. W związku z tym dostrzec należy, że kontrola zgodności z prawem decyzji uznaniowej dokonywana przez sąd ogranicza się do zbadania, czy organ administracji orzekający w sprawie nie przekroczył granic uznania i czy właściwie uzasadnił rozstrzygnięcie (por. wyrok NSA z dnia 13 września 2016 r., sygn. akt I OSK 78/15, wszystkie orzeczenia powołane w uzasadnieniu dostępne są na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto w przypadku decyzji wydanej w tym trybie zbadania wymaga, czy decyzja taka podjęta została z zachowaniem reguł prowadzenia postępowania administracyjnego, ze szczególnym uwzględnieniem analizy tego, czy zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na wydanie rozstrzygnięcia określonej treści. Sąd administracyjny kontroluje zatem prawidłowość postępowania poprzedzającego wydanie decyzji i jego zgodność z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a. Natomiast ocena pod kątem kryteriów słuszności i celowości prowadzona jest wyłącznie w zakresie zmierzającym do ustalenia, czy organy nie przekroczyły granicy uznania administracyjnego. Wydając decyzje o charakterze uznaniowym, organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem określonej regulacji. Uznanie administracyjne nie pozwala więc organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela. Poza tym, dokonując wykładni art. 30 ust. 9 ustawy, trzeba mieć zawsze na uwadze, że wprowadza on wyjątek od zasady sformułowanej w art. 30 ust. 1 ustawy, który stanowi, że osoba, która pobrała nienależne świadczenie rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W państwie praworządnym regułą jest bowiem obowiązek zwrotu świadczenia publicznego, które zostało pobrane przez jednostkę, pomimo braku uprawnienia do jego pobrania. Rozkładanie płatności na raty, odraczanie jej terminu czy - w szczególności - umarzanie nienależnie pobranego świadczenia powinny być zatem środkami stosowanymi wyjątkowo i niedopuszczalna jest w tym zakresie wykładnia rozszerzająca. Z kompetencji, o jakich mowa w analizowanym przepisie, organ administracji może skorzystać jedynie wówczas, gdy stwierdzi, że po stronie osoby, która nienależnie pobrała świadczenie rodzinne, zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Z uwagi na cel wyjątkowej regulacji ustanowionej w art. 30 ust. 9 ustawy, chodzi tu przede wszystkim o sytuację, w której zachodzi duże prawdopodobieństwo, że natychmiastowa egzekucja nienależnie pobranego świadczenia mogłaby spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności poprzez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji (por. wyrok NSA z dnia 25 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 377/15).

Oceniając prawidłowość kwestionowanych rozstrzygnięć przez pryzmat powyższych powinności organu, Sąd stwierdził, że organy obu instancji przeprowadziły wszechstronną i kompletną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego pod kątem wystąpienia, określonych w art. 30 ust. 9 ustawy, szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny skarżącej. Z poczynionych przez organy ustaleń, znajdujących potwierdzenie w materiale dokumentacyjnym sprawy, wynika, że w skład rodziny skarżącej wchodzą 2 osoby: skarżąca oraz córka. M. S. uzyskuje dochód w wysokości 2.311 zł oraz ponosi wydatki w łącznej kwocie 2.274 zł. Poza tym organy z urzędu uwzględniły - na podstawie Informacji o wysokości minimum socjalnego w 2015 r. (IPiSS Warszawa, 7 kwietnia 2016 r.) - wydatki na ochronę zdrowia w kwocie 80 zł oraz higienę w kwocie 60 zł. Zdaniem Sądu, organy słusznie też uznały, że kwota 350 zł wskazana przez skarżącą, jako ponoszona na odzież jest zbyt wysoka, a stanowisko w tej mierze przekonująco uzasadniły, ustalając te wydatki na poziomie 100 zł. Zasadnie też organ odwoławczy przyjął - uwzględniając wyjaśnienia skarżącej - koszt utrzymania domu w wysokości 700 zł. Dostrzec również trzeba, że organy trafnie zestawiły dochód skarżącej z wysokością, określonego w ww. Informacji minimum socjalnego, które mierzy koszty utrzymania gospodarstwa domowego, uwzględniając podstawowe potrzeby bytowo-konsumpcyjne (miara godziwego poziomu życia), jak i minimum egzystencji (Informacja o wysokości tego kryterium w 2015 r., IPiSS, Warszawa, 9 kwietnia 2016 r.), stanowiącego miarę tzw. skrajnego ubóstwa, wyznaczającego granicę, poniżej której występuje biologiczne zagrożenie życia i rozwoju człowieka. Z dokonanej przez organy w tym zakresie analizy wynika, że dochód skarżącej przewyższa zarówno minimum egzystencji określone dla dwuosobowej rodziny w wysokości 915 zł, jak i minimum socjalne wynoszące 1.784 zł. Brak zatem podstaw do uznania, że sytuacja rodziny skarżącej jest szczególna. Ponadto stwierdzić trzeba, że uzyskiwany przez skarżącą dochód, który w przeliczeniu na osobę wynosi 1.155,15 zł, znacznie przekracza obowiązujące w dniu orzekania przez organy kryterium dochodowe w kwocie 674 zł, które uprawniałoby skarżącą do przyznania pomocy na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie natomiast z utrwaloną linią orzecznictwa sądowoadministracyjnego, którą skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, i do której odwołały się również organy obu instancji, szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, o jakich mowa w art. 30 ust. 9 ustawy należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż sama trudna sytuacja materialna rodziny, nie uzasadnia jeszcze umorzenia należności. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie szczególna i to na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin (por. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2016 r., sygn. akt I OSK 1382/15). W ocenie Sądu, za prawidłowe należy więc uznać stanowisko organów, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych przez M. S. świadczeń rodzinnych, zwłaszcza że w rodzinie skarżącej nie występuje inna niż dochodowa (wskazana przez stronę) szczególna okoliczność, np. niepełnosprawność, przemawiająca za uwzględnieniem żądania zastosowania przedmiotowej ulgi. Natomiast za okoliczność szczególną z pewnością nie można uznać zobowiązania skarżącej, wynikającego z zawartej przez nią w dniu 6 listopada 2015 r. umowy o pożyczkę pieniężną. Jak bowiem słusznie zauważyło Kolegium, na skarżącej spoczywa obowiązek spłaty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, co powinna uwzględnić przy rozdysponowaniu posiadanych środków finansowych. Skoro z uzyskiwanego dochodu - jak przyznała skarżąca - spłaca ratę z tytułu pożyczki w kwocie 400 zł, to powyższe oznacza, że rodzina wnioskodawczyni może wygospodarować określone sumy pieniężne i przeznaczyć je na inny cel niż konieczne utrzymanie. W tym miejscu warto również dostrzec, że organ pierwszej instancji w piśmie z dnia 5 lutego 2016 r. dodatkowo wskazał skarżącej na możliwość rozłożenia na raty zobowiązania z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, po złożeniu stosownego wniosku w tym zakresie. Jednakże, jak wynika z akt sprawy, skarżąca nie wyraziła woli skorzystania z tego rodzaju ulgi. W świetle powyższych ustaleń Sąd uznał, że organy administracji dokonały prawidłowej wykładni art. 30 ust. 9 ustawy i zasadnie oceniły, że brak było podstaw do zastosowania wobec skarżącej najdalej idącej ulgi w spłacie zadłużenia, w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Przy czym dostrzec należy, że organy nie kwestionowały niełatwej sytuacji rodziny skarżącej, jednocześnie jednak zgodzić się trzeba z oceną, że nie są to problemy "szczególne" w rozumieniu art. 30 ust. 9 ustawy.

Poza powyższym podkreślenia jeszcze wymaga, że organy w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy nie mogły badać - jak oczekuje tego skarżąca - okoliczności, w jakich doszło do wydania decyzji uznających świadczenia za nienależnie pobrane i nakazujących ich zwrot. Nadto Sąd miał na uwadze, że pierwsza z tych decyzji była przedmiotem oceny tut. Sądu, który wyrokiem z dnia 29 września 2015 r., sygn. akt II SA/Op 294/15, oddalił skargę M. S. Z kolei decyzja w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie była kwestionowana przez skarżącą i - wobec jej niezaskarżenia - stała się ostateczna.

Wyjaśnić również trzeba, że ocena zaistnienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny, a dających organom możliwość umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej - w momencie wydania decyzji - sytuacji życiowej, w jakiej znajduje się skarżąca (por. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2016 r., sygn. akt I OSK 1382/15). Dlatego też organy nie mogły uwzględnić zdarzenia przyszłego, związanego z ewentualnym obniżeniem alimentów na córkę. W przypadku natomiast zmiany okoliczności dotyczących sytuacji rodziny skarżącej, może ona ponownie wystąpić z wnioskiem o zastosowanie jednej z ulg przewidzianych w art. 30 ust. 9 ustawy.

Reasumując, stwierdzić należy, że organy orzekające w niniejszej sprawie wnikliwie oceniły materiał dowodowy, dokonując jego oceny zgodnie z zasadami regulującymi postępowanie przed organami administracji publicznej, a więc zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Z uwagi na ujawnione okoliczności prawidłowo również odmówiły skarżącej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Natomiast wydane akty zostały wyczerpująco uzasadnione, zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a. Zdaniem Sądu, organom obu instancji nie można również postawić zarzutu dowolności i przekroczenia granic uznania administracyjnego.

W tym stanie rzeczy, wobec braku uzasadnionych podstaw skargi, na podstawie art. 151 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji wyroku.