Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 714/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2019-12-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, 3, 3a, art. 32
journal: Dz.U. 2019 poz 300
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: par. 3 ust. 1 pkt 1-3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Dnia 20 grudnia 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Nowacki (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Teresa Rutkowska, Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski, , , Protokolant Specjalista Dominika Janicka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 grudnia 2019 roku sprawy ze skargi J. O. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 300 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., utrzymał w mocy decyzję własną z 22 października 2018 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 231 481,04 zł, w tym na:

1. ubezpieczenia społeczne za okres: od grudnia 1999 r. do stycznia 2000 r.; sierpień 2001 r., od kwietnia 2002 r. do października 2004 r.; od lutego 2005 r. do lutego 2009 r.; od października 2009 r. do stycznia 2015 r.; od marca do kwietnia 2015 r., grudzień 2015 r.; od lutego 2016 r. do kwietnia 2016 r., od czerwca do września 2017 r.; od listopada do grudnia 2017 r.; od kwietnia do lipca 2018 r. w łącznej kwocie 163 419,89 zł, w tym z tytułu składek – 86 443,89 zł, odsetek liczonych na 23 sierpnia 2018 r. – 76 976,00 zł;

2. ubezpieczenie zdrowotne za okres: od maja 2002 r. do października 2004 r., od lutego 2005 r. do lutego 2009 r.; od czerwca 2009 r. do kwietnia 2011 r., od czerwca 2011 r. do marca 2012 r., od czerwca 2012 r. do marca 2014 r., od września 2014 r. do października 2014 r., styczeń 2015 r., od marca do kwietnia 2015 r., styczeń 2016 r., kwiecień 2016 r., od czerwca do sierpnia 2017 r., od listopada do grudnia 2017 r., od kwietnia 2018 r. do lipca 2018 r. w łącznej kwocie 55 637,94 zł, w tym z tytułu: składek – 29 814,94 zł, odsetek liczonych na 23 sierpnia 2018 r. – 25 823,00 zł;

3. Fundusz Pracy za okres: od kwietnia 2002 r. do października 2004 r., od lutego 2005 r. do lutego 2009 r., od października 2009 r. do stycznia 2015 r., od marca do kwietnia 2015 r., od marca do kwietnia 2016 r., od czerwca do września 2017 r., od listopada do grudnia 2017 r. w łącznej kwocie 12 423,21 zł, w tym z tytułu składek – 6 651,21 zł, odsetek liczonych na 23 sierpnia 2018 r. – 5 772,00 zł.

W uzasadnieniu organ administracji przedstawiając stan faktyczny i prawny sprawy podniósł, że J. O. 23 sierpnia 2018 r. złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek. We wniosku skarżący wskazał, że podpisał z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych trzy układy ratalne, które ze względu na sytuację finansową i brak możliwości zapłaty rat lub składek zostały zerwane. Przyczynami pogorszenia sytuacji była opieka nad chorą żoną, która spowodowała mniejsze obroty z prowadzonej działalności gospodarczej. J. O. wyjaśnił, że podczas swojej choroby nie pobierał zasiłku chorobowego, w związku z powyższym nie był w stanie zapłacić bieżącej składki czy ustalonej raty. Do osiągnięcia wieku emerytalnego pozostało mu 5 lat i nie może zamienić działalności gospodarczej na pracę, bo nie miałby z żoną "nawet na chleb". Jego żona od 2006 r. leczy się onkologicznie. Od kwietnia 2018 r. nasiliły się również inne choroby żony. Cały czas wymaga leczenia, profilaktyki, opieki onkologa oraz przyjmowania leków, co powoduje, że skarżący staje przed wyborem wykupienia żonie leków i zapewnienia opieki lekarskiej, czy opłacenia składek i rat do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto J. O. stwierdził, że leczy się kardiologicznie, wymaga opieki lekarskiej, badań oraz odpowiednich leków, co nie pozwala mu na pracę po 16-18 godzin na dobę. Do wniosku skarżący dołączył: oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z 23 sierpnia 2018 r

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 22 października 2018 r. odmówił umorzenia należności z tytułu składek stwierdzając, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Skarżący nie wykazał zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych rodziny. Nie wskazał, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń. Nie wykazał, że stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły go trwale możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Skarżący wniósł wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Organ administracji oceniając możliwość umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s. stwierdził, że skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe. Nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym. Nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym. Wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Nie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej. Nie można jednoznacznie stwierdzić, że w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Organ administracji podniósł także, że podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w sprawie występują przesłanki umorzenia określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Ustalił, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą – taksówka osobowa. Zadłużenie powstało, ponieważ nie opłacał należnych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Rozpatrując wniosek wykorzystał dokumenty złożone przez skarżącego w trakcie postępowania. Ponadto skorzystał z bazy danych Zakładu oraz bazy danych Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym z 23 sierpnia 2018 r. skarżący stwierdził, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, która osiąga dochód z tytułu otrzymywanej renty w kwocie 730,00 zł netto. Skarżący wykazał przychody i koszty dotyczące prowadzonej działalności gospodarczej oraz dochody z lat 2016, 2017 oraz za pierwsze półrocze 2018 r. Według danych z oświadczenia w pierwszym półroczu 2018 r. skarżący uzyskał średni miesięczny dochód w kwocie 1 177,83 zł. Jego stałe wydatki związane z utrzymaniem wynoszą miesięcznie 235,00 zł, opłaty eksploatacyjne to 405,00 zł, a koszty związane z leczeniem to 350,00 zł miesięcznie. Na środki czystości oraz ubranie skarżący wydaje po 150,00 zł. Skarżący nie wskazał, czy posiada zobowiązania pieniężne m. in. z tytułu podatków i zaciągniętych kredytów. Skarżący stwierdził, że nie posiada nieruchomości oraz majątku ruchomego, w tym środków transportu. Ponadto nie wypełnił części kwestionariusza (dotyczącej oceny jakościowej przedsiębiorcy) zgodnie z wymogiem druku. 20 września 2018 r. w trakcie rozmowy telefonicznej z pracownikiem Zakładu skarżący stwierdził, że zobowiązanie firmowe w kwocie 16 000,00 zł dotyczy Urzędu Skarbowego. 9 sierpnia 2016 r. skarżący wraz z żoną przekazał w formie darowizny nieruchomość – lokal mieszkalny. Zdaniem organu administracji, wyzbycie się wartościowego majątku w okresie, kiedy pojawiły się trudności finansowe (np. dokonywanie darowizny na rzecz dzieci, przeprowadzanie rozdzielności majątkowej z małżonkiem, nabywanie składników majątkowych na konto małżonki) może uzasadniać przypuszczenie celowego działania, zmierzającego do stworzenia stanu "całkowitej nieściągalności" lub "ciężkich skutków dla zobowiązanego". W piśmie z 3 grudnia 2018 r. skarżący przedstawił zestawienia przychodów, kosztów działalności, dochodu za lata 2016, 2017 oraz za okres styczeń – listopad 2018 r. Wymienione zestawienia zawierają wyliczenie przeciętnego miesięcznego dochodu, który skarżący w wymienionych okresach osiągnął, dane dotyczące dochodów jego żony oraz kwoty ponoszonych kosztów utrzymania. Na potwierdzenie uzyskiwanych przychodów w latach 2016, 2017 oraz za okres styczeń – listopad 2018 r. skarżący przedłożył za każdy wymieniony okres "Niefiskalny łączny raport okresowy". Dane wynikające z wymienionych wyżej dokumentów różnią się od danych wykazanych w oświadczeniu z 23 sierpnia 2018 r. Różnice dotyczą kosztów działalności i uzyskiwanych dochodów w latach 2016 i 2017 oraz kwoty uzyskanego przychodu w 2017 r. Według oświadczenia koszty działalności w 2016 r. to 34 140,00 zł, a dochód to 23 202,00 zł. Tymczasem z zestawienia z 3 grudnia 2018 r. wynika, że koszty działalności w 2016 r. wynosiły 23 760,00 zł, a dochód 33 582,00 zł. Według oświadczenia kwoty przychodów, kosztów i dochodu za 2017 r. to odpowiednio: 42 600,00 zł, 33 500,00 zł, 9 100,00 zł. Kwoty przychodów, kosztów i dochodu za 2017 r. wykazane w zestawieniu z 3 grudnia 2018 r. to odpowiednio 54 783,00 zł, 23 760,00 zł, 31 023,00 zł. Z danych wynikających z wcześniej składanych przez skarżącego wniosków o spłatę zadłużenia w ratach wynika, że skarżący jest opodatkowany w formie karty podatkowej. Ta forma opodatkowania nie wymusza na płatniku obowiązku prowadzenia ewidencji ponoszonych kosztów działalność. Skarżący nie wyjaśnił, dlaczego wykazał inne dane finansowe firmy niż w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowy z 23 sierpnia 2018 r. Zdaniem organu administracji, wymienione okoliczności wskazują jednoznacznie na rozbieżności pomiędzy danymi wynikającymi z oświadczenia, a informacjami, które wskazał w piśmie z 3 grudnia 2018 r. Z przedłożonych danych dotyczących okresu styczeń – listopad 2018 r. wynika, że średni miesięczny dochód z prowadzonej działalności w tym okresie wynosił 2 023,00 zł. Uwzględniając dochód żony można stwierdzić, że łączny miesięczny dochód w rodzinie przekracza kwotę minimum socjalnego, która zgodnie z danymi Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych wynosi dla 2 osobowego gospodarstwa pracowniczego 1 908,57 zł. W takiej sytuacji nie można uznać, że skarżącemu zagraża ubóstwo i zagrożona jest egzystencja jego rodziny.

Organ administracji zwrócił uwagę, że zobowiązanie z tytułu nieopłaconych składek narastało przez kilkanaście lat. Nieopłacanie składek wynikało ze świadomej decyzji skarżącego. Zadłużenie powstało wcześniej niż choroba jego żony. Trudno zrozumieć też sytuację, w której w obliczu choroby żony skarżący nie poszukał alternatywnego dla działalności gospodarczej rozwiązania, umożliwiającego uzyskiwanie stałego dochodu i dającego możliwość spłaty powstałych zobowiązań. Nadal z własnego wyboru kontynuował prowadzenie działalności, która generowała dalsze zadłużenie wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Tymczasem powinien przewidzieć, że choroba żony może mieć wpływ w kolejnych latach na prowadzoną działalność gospodarczą. Zarobkowy charakter działalności gospodarczej oznacza, że jest to działalność obliczona na osiąganie zysku. Nastawienie na zysk nie musi jednak oznaczać, że ten zysk rzeczywiście się osiąga. Działalność zarobkowa może nie przynosić zysku, a nawet powodować straty, mimo to pozostaje działalnością zarobkową. Osoba decydująca się na założenie działalności gospodarczej powinna być świadoma, że zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tytułu prowadzenia działalności za każdy miesiąc kalendarzowy, w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący działalność. Skarżący kilkukrotnie miał możliwość poprawy swojej sytuacji poprzez spłatę zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek, a nawet umorzenie znacznej części długu. W 2013 r. i w 2016 r. składał wnioski o umorzenie należności na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551), zwanej dalej ustawą abolicyjną. Zakład Ubezpieczeń Społecznych 21 marca 2014 r. wydał decyzję określającą warunki umorzenia. Dwunastomiesięczny termin na spłatę należności niepodlegających abolicji lub na złożenie wniosku o spłatę tych należności w ratach upłynął 27 kwietnia 2015 r. Skarżący nie spełnił tych warunków. 8 lipca 2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponownie wydał decyzję określającą warunki umorzenia należności z tytułu składek. Kwota składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy, która podlegałaby umorzeniu, to 121 111,01 zł. Warunkiem umorzenia tych należności była spłata należności niepodlegających umorzeniu. Wnioskiem z 17 maja 2016 r. skarżący wystąpił o rozłożenie na raty zaległości powstałych z tytułu nieopłacenia składek za okres od 1 marca 2009 r. do 30 marca 2016 r., tj. okres niepodlegający abolicji. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym z 27 czerwca 2016 r. skarżący zaproponował spłatę zadłużenia w miesięcznych ratach po 800,00 zł i poinformował, że w przypadku wystąpienia trudności finansowych w spłacie układu ratalnego pomoże mu dalsza rodzina. Zakład wyraził zgodę na spłatę zadłużenia w 96 ratach. Umowa ratalna nr 485/2016 została rozwiązana 27 czerwca 2017 r. z winy skarżącego. Poza wnioskiem z 17 maja 2016 r. skarżący jeszcze kilkakrotnie w latach 2015-2018 występował z wnioskami o rozłożenie należności z tytułu składek na raty. Zakład w każdym przypadku wyrażał zgodę przychylając się do jego wniosków. Niestety kolejno zawarte umowy były rozwiązywane z winy skarżącego. 25 marca 2016 r. rozwiązano umowę nr 260/2015 zawartą 5 października 2015 r. 27 czerwca 2017 r. uległa rozwiązaniu umowa 259/2015 zawarta 5 października 2015 r. Natomiast w przypadku wniosku z 6 października 2017 r. nie zawarto umowy ratalnej, ponieważ skarżący nie spełnił warunków do zawarcia układu ratalnego. Po raz ostatni skarżący złożył wniosek o spłatę zadłużenia w ramach układu ratalnego 18 stycznia 2018 r., deklarując spłatę zadłużenia z tytułu składek po 500,00 zł miesięcznie. Zakład ponownie wyraził zgodę na zawarcie układu ratalnego i przystał na zaproponowane warunki. Wyrażono zgodę na spłatę zadłużenia w okresie 12 miesięcy. 11 rat wyznaczono w zaproponowanej przez skarżącego kwocie, a w przypadku ostatniej raty wskazano na możliwość wystąpienia z wnioskiem o zmianę warunków udzielonej ulgi i ustalenie kolejnego etapu spłaty zadłużenia na podstawie aktualnych możliwości płatniczych. Umowa ratalna została zawarta 12 marca 2018 r. Jednak już po kilku miesiącach została po raz kolejny z winy skarżącego rozwiązana.

W ocenie organu administracji, analiza danych finansowych prowadzonej przez skarżącego działalności z ostatnich trzech lat wskazuje na znaczący wzrost dochodów w porównaniu z danymi wykazanymi we wcześniej składanych wnioskach o raty. Opisana sytuacja potwierdza, że w przypadku prowadzonej działalności gospodarczej niskie dochody lub nawet ich brak nie może być podstawą do uznania, że taka sytuacja będzie zjawiskiem trwałym i w dłuższym okresie czasu skarżący nie będzie miał żadnych możliwości spłaty zadłużenia chociażby w ramach kolejnego układu ratalnego. Analiza dokumentacji wykazała, że w sprawie nie wystąpiły również przesłanki umorzenia w postaci poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub nadzwyczajnego zdarzenia. Zebrane w sprawie dokumenty nie wskazują, aby występowanie kłopotów zdrowotnych uniemożliwiło skarżącemu dalsze prowadzenie działalności gospodarczej, a nawet podjęcie zatrudnienia. Nie posiada on orzeczenia o stopniu niepełnosprawności bądź orzeczenia o niezdolności do pracy. Skarżący nie przedłożył orzeczenia lub innego dokumentu, z którego wynikałoby, że jego żona wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Taka sytuacja powoduje, że nie można jednoznacznie uznać, że została spełniona przesłanka występowania przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek. Skarżący nie wykazał, aby w związku z powołaną trudną sytuacją zdrowotną i finansową korzystał z jakiejkolwiek formy pomocy skierowanej do osób wymagających wsparcia ze strony wyznaczonych do tego podmiotów. Decyzja odmawiająca umorzenia nie nakłada na skarżącego żadnych dodatkowych obowiązków, które nie ciążyły na nim do tej pory i których nałożenie spowodowałoby pogorszenie obecnej sytuacji finansowej i życiowej.

W skardze na powyższą decyzję skarżący stwierdził, że przedstawiona przez niego sytuacja nie została uwzględniona. Wyjaśnił, że wnosi o umorzenie zaległości za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 lipca 2017 r. oraz o uchylenie decyzji z 21 maja 2019 r. i tytułów wykonawczych z 2 i 26 kwietnia 2019 r. Jednocześnie skarżący oświadczył, że wnosi o "zasądzenie przejścia" przez niego na tzw. "mały ZUS".

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona aczkolwiek z innych przyczyn niż podniesione w skardze.

Zgodnie z treścią art.3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi(Dz.U. z 2012r. poz.270 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.

W myśl zaś art.145 § 1 wymienionej ustawy sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie:

1./ uchyla decyzje lub postanowienie w całości lub w części jeżeli stwierdzi:

a./ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy

b./ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego

c./ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy

2./ stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art.156 kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach

3./ stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach.

Z wymienionych przepisów wynika, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji czy jest ona zgodna z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Badając legalność zaskarżonej decyzji sąd uznał, że organ administracji naruszył przepisy postępowania a mianowicie art.7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 K.p.a. i naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie została bowiem wyjaśniona dokładnie kwestia przedawnienia składek, których umorzenia domaga się skarżący.

Podstawą prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 205 z 2009r. poz.1585 z późn. zm.), zwana dalej s.u.s. oraz przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. nr 141 poz.1365 z późn. zm.).

Zgodnie z treścią art.28 ust.2 ustawy z 13 października 1998r. należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności z zastrzeżeniem ust.3a.

W myśl art.28 ust.3 wymienionej ustawy całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Zgodnie z treścią art.28 ust.3a wymienionej ustawy należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

W myśl art.32 wymienionej ustawy do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika, odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.

W myśl § 3 ust.1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. nr 141 poz.1365) zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przede wszystkim należy podnieść, że merytoryczna decyzja w przedmiocie wniosku strony o umorzenie należności z tytułu składek (uwzględniająca wniosek lub odmawiająca umorzenia składek) może być wydana wyłącznie w przypadku należności istniejących czyli takich do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Aby można wydać merytoryczne rozstrzygnięcie musi zatem istnieć zobowiązanie. Niedopuszczalne jest natomiast merytoryczne rozstrzyganie w sytuacji gdy zobowiązania nie ma bo np. wygasło wskutek przedawnienia. W przypadku złożenia wniosku o umorzenie składek pierwszą czynnością organu rentowego jest zatem wyjaśnienie czy należności te istnieją czy też wygasły bo uległy przedawnieniu. W sytuacji gdyby okazało się, że część należności objętych wnioskiem strony uległa przedawnieniu to oznaczałoby, że zobowiązanie z tytułu składek w tym zakresie przestało istnieć i w tej części organ winien umorzyć postępowanie jako bezprzedmiotowe na podstawie art.105 K.p.a. Decyzja merytoryczna w przedmiocie wniosku strony winna być wydana tylko w odniesieniu do zobowiązania istniejącego czyli nie przedawnionego. Pogląd taki wyraził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 22 listopada 2006r. w spr. III SA/Wa 2425/06 (Lex nr 328643) i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w wyroku z 3 kwietnia 2012r. w spr. III SA/Lu 98/12 (Lex nr 1139318). Sąd w obecnym składzie podzielił pogląd wyrażony w wymienionych orzeczeniach.

W rozpoznawanej sprawie organ rentowy odmówił umorzenia należności z tytułu składek za okres od grudnia 1999r. do grudnia 2017r. W wymienionym okresie zmieniały się przepisy dotyczące terminów przedawnienia składek. Ogólnie rzecz ujmując do dnia 31 grudnia 2002r. termin ten wynosił 5 lat, od dnia 1 stycznia 2003r. 10 lat zaś od 1 stycznia 2012r. wynosi on 5 lat.

W niniejszej sprawie nie została dokładnie wyjaśniona kwestia przedawnienia składek, których umorzenia domaga się skarżący. W zaskarżonej decyzji brak jest w ogóle rozważań w tym zakresie zaś w decyzji z 22 października 2018r. kwestii tej poświęcono zaledwie dwa następujące zdania: "Należności nie uległy przedawnieniu. Całość należności za okres do lipca 2017r. jest objęta postępowaniem egzekucyjnym". W aktach administracyjnych znajduje się nadto dokument zatytułowany "Informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym" z 21 listopada 2018r. (k.151) lecz jest on ogólnikowy i nie wyjaśnia szeregu kwestii dotyczących biegu terminu przedawnienia.

Przede wszystkim organ rentowy nie wyjaśnił jakie są terminy przedawnienia składek co do których skarżący domagał się ich umorzenia. J. O. ma zaległości z tytułu składek od grudnia 1999r. do grudnia 2017r. W tym czasie obowiązywały różne terminy przedawnienia składek (5 i 10 lat) o czym była mowa we wcześniejszych rozważaniach. Organ rentowy winien zatem wyjaśnić jakie były terminy przedawnienia w odniesieniu do składek skarżącego za poszczególne okresy. W uzasadnieniach decyzji organu obu instancji brak jest takich wyjaśnień.

Dla wyjaśnienia kwestii przedawnienia konieczne było dokładne ustalenie kiedy składki stały się wymagalne gdyż od tego dnia rozpoczął się bieg terminu przedawnienia. Następnie należało ustalić kiedy została podjęta pierwsza czynność zmierzająca do ściągnięcia składek i którego dnia skarżący został o niej powiadomiony gdyż z tym dniem nastąpiła przerwa biegu terminu przedawnienia (do 31 grudnia 2002r.) lub jego zawieszenie (od 1 stycznia 2003r.). W przypadku zaś zakończenia postępowania egzekucyjnego należało ustalić którego dnia orzeczenie w tym przedmiocie stało się ostateczne a następnie kiedy podjęto następną czynność zmierzającą do wyegzekwowania składek i kiedy skarżący został o niej powiadomiony. Kwestie te nie zostały wyjaśnione w decyzjach organu obu instancji choć mają one zasadnicze znaczenie dla oceny czy doszło do przedawnienia. Nie zostały one także wyjaśnione w piśmie z 21 listopada 2018r. W piśmie tym przedstawiono różne informacje dotyczące postępowania egzekucyjnego (choć brak jest informacji o datach czynności skutkujących przerwaniem lub zawieszeniem biegu terminu przedawnienia) lecz są one wybiórcze i niepełne. W piśmie tym nie ma przykładowo mowy o należnościach z tytułu składek za okres od lutego 2005r. do lutego 2009r. bo za wymieniony okres skarżący również posiada zadłużenie. Nie wiadomo zatem czy za okres ten prowadzone było jakikolwiek postępowanie egzekucyjne a jeżeli tak to kiedy nastąpiło zawieszenie biegu terminu przedawnienia i ewentualnie od kiedy dalej on biegnie. Podkreślić należy, że przerwa biegu terminu przedawnienia ma ten skutek, że po ustaniu okoliczności powodującej przerwę, termin przedawnienia biegnie od nowa. W przypadku zaś zawieszenia, po ustaniu okoliczności skutkującej zawieszeniem, termin przedawnienia dalej biegnie a nie uwzględnia się jedynie okresu w którym bieg przedawnienia był zawieszony.

Ustalenie czy doszło do przedawnienia składek ma istotne znaczenie w niniejszej sprawie. Wskutek upływu terminu przedawnienia zobowiązanie bowiem wygasa i w takim przypadku nie można ani umorzyć ani odmówić umorzenia należności z tytułu składek. Skarżący posiada zobowiązania z tytułu składek sprzed 2-20 lat a więc część z nich dotyczy bardzo odległego okresu. Skoro część zadłużenia dotyczy tak odległego okresu czasu to należało dokładnie wyjaśnić czy i ewentualnie dlaczego nie doszło do przedawnienia tych zaległości składkowych. Należało zatem wyjaśnić jaki jest termin przedawnienia tych składek, kiedy stały się one wymagalne, kiedy nastąpiło zawieszenie lub przerwa biegu przedawnienia oraz ewentualnie czy i od kiedy termin ten dalej biegnie bądź biegnie od nowa. Żadnych ustaleń w tym zakresie organ jednak nie poczynił. Nie wiadomo zatem czy część z zaległości składkowych uległa bądź nie uległa przedawnieniu i ewentualnie dlaczego. W sytuacji gdy nie została wyjaśniona kwestia przedawnienia należności z tytułu składek to przedwczesna jest ocena merytoryczna zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Reasumując sąd uznał, że skarga jest uzasadniona. Organ administracji nie wyjaśnił kwestii przedawnienia składek co do których strona wnosiła o ich umorzenie. Stanowi to naruszenie art.7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 K.p.a. co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając to na uwadze, na podstawie art.145 § 1 pkt.1c.) p.p.s.a., sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia 22 października 2018r.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien uwzględnić rozważania zawarte w niniejszym uzasadnieniu. Przede wszystkim należy wyjaśnić kwestię przedawnienia składek, których umorzenia żąda skarżący. Należy ustalić jakie są terminy ich przedawnienia za poszczególne okresy, kiedy stały się one wymagalne, kiedy nastąpiła przerwa lub zawieszenie biegu terminu przedawnienia i od kiedy termin ten biegnie dalej lub biegnie od nowa. W razie ustalenia, że nie upłynął termin przedawnienia należy dokonać wnikliwej analizy sytuacji materialnej, zdrowotnej i rodzinnej J. O., a następnie wydać rozstrzygnięcie w sprawie.

a.k.