Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 422/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2020-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 11a ust. 1, art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1 i pkt 2
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędzia WSA Ewa Cisowska - Sakrajda (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 listopada 2020 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i przypisania do zwrotu świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] znak [...]. a.bł.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...]r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020r., poz. 256), zwanej k.p.a., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...]r. uznającą za nienależnie pobrane przez P. M. świadczenie rodzinne w formie: dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka, na dziecko A. M., za okres od 1 maja 2019r. do 31 października 2019r. oraz przypisującą do zwrotu kwotę należności głównej w wysokości 1.158,00 zł z tytułu nienależnie pobranego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka, na dziecko A. M. za okres od 1 maja 2019r. do 31 października 2019r., a także przypisującą do zwrotu kwotę odsetek ustawowych za opóźnienie od tej należności, naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty włącznie.

W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium, wskazując art. 30 ust. 1-2a, ust. 5, ust. 7 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020r., poz. 111), zwanej u.ś.r., podniosło, że Prezydent Miasta P. decyzją z dnia [...] lutego 2019r. przyznał skarżącej prawo do: 1. zasiłku rodzinnego na dziecko A.M. w wysokości 95,00 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2018r. do 31 października2019r.; 2. dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu urodzenia dziecka, na dziecko A. M., w wysokości 1000,00 zł jednorazowo w miesiącu listopadzie 2018r.; 3. dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na dziecko A. M. w wysokości 193,00 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2018rdo 31 października 2019r. Jednakże dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje, na podstawie art. 11a ust. 1 u.ś.r., matce samotnie wychowującej dziecko pod warunkiem, że nie ma zasądzonych alimentów na to dziecko. Kolegium wskazało, że Sąd Rejonowy w P. III Wydział Rodzinny i Nieletnich wyrokiem z dnia [...]r., sygn. akt [...] (prawomocnym do dnia 9 kwietnia 2019r.) ustalił, że K.J. jest ojcem A. M. i zasądził na rzecz dziecka alimenty w kwocie 500 zł miesięcznie. W ocenie Kolegium, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka przyznany na A. M. nie przysługuje od dnia 1 maja 2019r.

Powołując art. 25 ust. 1 u.ś.r. - Kolegium wskazało, że skarżąca w dniu 4 września 2019r. dostarczyła do organu I instancji wyrok zasądzający alimenty, zaś w dniu 7 listopada 2019r. odpis zupełny aktu urodzenia dziecka, tj. A. M., wydany w dniu 14 września 2019r. W tych okolicznościach sprawy Kolegium stwierdziło, ze kwota nienależnie pobranych świadczeń podlegających zwrotowi w wysokości 1158,00 zł (193,00 x 6 miesięcy) za okres od 1 maja 2019r. do 31 października 2019r. została określona prawidłowo, jednocześnie pouczając skarżącą o możliwości umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części oraz o odroczeniu terminu płatności albo rozłożeniu na raty, jeśli zaistnieją szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, w myśl art. 30 ust. 9 u.ś.r.

Kolegium wyjaśniło, że w rozumieniu u.ś.r. wnioskodawca jest osobą samotnie wychowującą dziecko, natomiast okolicznością, która miała wpływ na pobierany dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka była okoliczność zasądzenia alimentów na rzecz dziecka, na które ustalono prawo do tego świadczenia.

Skargę na tą decyzję złożyła P. M., wskazując, że nie została odpowiednio poinformowana przez organ wydający decyzję o przyznaniu świadczenia, ponieważ zgodnie z pkt 2 pouczenia tej decyzji m.in. w przypadku wystąpienia zmiany w liczbie członków rodziny należy niezwłocznie powiadomić o tym organ. W ocenie skarżącej nie jest jasne co oznacza członek rodziny. Jej zdaniem, ojciec jej córki nie jest członkiem jej rodziny, ponieważ nie utrzymuje kontaktów i nie opłaca regularnie alimentów. Ponadto skarżąca podniosła, że nie została określona definicja terminu "samotna matka".

Skarżąca wskazała również, że w dniu składania wniosku o świadczenie, tj. 7 listopada 2018r., została poinformowana, że rozpatrzenie wniosku trwa ok. 3 m-cy, jeśli do dnia otrzymania decyzji alimenty zostaną ustanowione to zobowiązana będzie do poinformowania o tym organ, natomiast jeśli alimenty zostaną ustalone po rozpatrzeniu wniosku, wtedy nie będzie miała takiego obowiązku. Skarżąca podniosła także, że nie otrzymała wyroku w sprawie alimentów, a egzemplarz, który posiada został jej przesłany drogą mailową przez adwokata. Klauzulę wykonalności tego wyroku otrzymała w dniu 9 maja 2019r. Wyjaśniła nadto, że przyznany zasiłek rodzinny wpłynął na wysokość zasądzonych alimentów. W dniu 4 września 2019r. przedłożyła organowi kserokopię wyroku z klauzulą wykonalności i pomimo tego organ nie zaprzestał wypłaty świadczenia z tytułu samotnego wychowywania dziecka, a świadczenie 500 plus zostało natychmiast wstrzymane. Jednocześnie podniosła, że postępowanie w sprawie świadczenia 500 plus zostało wszczęte w dniu 12 września 2019r., a w sprawie zasiłku w dniu 15 stycznia 2020r. Dodała, że decyzja z dnia [...] r. organu I instancji nie określa terminu spłaty świadczenia oraz nie informuje o możliwości wystąpienia z wnioskiem o spłatę ratalną, taką informację otrzymała dopiero w zaskarżonej decyzji.

Zadaniem skarżącej, zaskarżona decyzja zawiera liczne błędy, np. datę wydania odpisu całkowitego aktu urodzenia, numeru aktu urodzenia, a także daty przedłożenia tego aktu.

W ocenie skarżącej, spłata świadczenia powinna odbywać się ratalnie w wysokości wcześniej przyznanego świadczenia, tj. 193,00 zł. Wskazała przy tym, że ojciec dziecka nie wpłaca pełnych alimentów, obecnie nie otrzymuje też świadczenia, a wobec kontynuowania pracy zawodowej, zmuszona była do zatrudnienia opiekunki. Podniosła również, że nie została zawiadomiona o możliwości zapoznania się z aktami sprawy i złożenia wyjaśnień.

W odpowiedzi na tę skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł . wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020r. poz. 374 ze zm.), zwanej ustawą o covid. Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Stosownie do treści rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 października 2020r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz.U. z 2020r., poz.1829) począwszy od 17 października 2020r. miasto na prawach powiatu Łódź, będące siedzibą tut. Sądu, zostało objęte strefą czerwoną. Powyższe oznacza, że odpowiednie zastosowanie ma również zarządzenie nr 39 Prezesa NSA z dnia 16 października 2020r. w sprawie odwołania rozpraw oraz wdrożenia w NSA działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażenia wirusem SARS-CoV-2 w związku z objęciem Miasta Stołecznego Warszawy obszarem czerwonym ( § 1 w zw. z § 3 tego rozporządzenia).

Zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału z dnia 28 października 2020r. "w związku z intensyfikacją rozwoju epidemii i wprowadzeniem dodatkowych ograniczeń, nakazów i zakazów związanych z objęciem miasta Łodzi i niektórych powiatów województwa łódzkiego obszarem czerwonym oraz treścią zarządzenia nr 29/2020 Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 19 października 2020r. w sprawie odwołania rozpraw oraz wdrożenia w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażenia wirusem SARS-Cov-2 w związku z objęciem miasta Łodzi i niektórych powiatów województwa łódzkiego obszarem czerwonym, odwołać termin rozprawy wyznaczonej w niniejszej sprawie na dzień 17 listopada 2020r. (...), o czym poinformować poprzez wywieszenie informacji na budynku Sądu oraz stronie internetowej Sądu" (pkt 1); "na podstawie art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020r. poz. 374 ze zm.), sprawę skierować do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 listopada 2020r. (...)" (pkt 2). Natomiast kolejnym zarządzeniem Przewodniczącej z dnia 28 października 2020r. poinformowano strony nadto o rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 listopada 2020r. w trybie ustawy o covid oraz o możliwości przedstawienia dodatkowej argumentacji w sprawie.

W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019r. poz. 2325 ze zm.), zwanej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż Sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może uchylić ją, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem, a może to uczynić, stosownie do unormowania zawartego w art. 145 § 1 p.p.s.a., jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 p.p.s.a., skarga zgodnie z art. 151 p.p.s.a. podlega oddaleniu. Wedle przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Kontrolując w tak zakreślonej kognicji zaskarżoną w tej sprawie decyzję, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, w sprawie doszło bowiem do naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., poprzez błędną wykładnię, a w konsekwencji i wadliwe zastosowanie w relewantnych prawnie okolicznościach faktycznych tej sprawy, a także do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez ich wadliwe zastosowanie w tej sprawie.

Przyjmując za punkt wyjścia oceny legalności poddanej kontroli sądowoadministracyjnej decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego z tytułu samotnego wychowywania dziecka odpowiednie przepisy u.ś.r. – Sąd stwierdza, że zgodnie z art. 30 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (ust.1). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (ust. 2). Decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie jest wydawana, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat (ust. 5). Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty (ust. 8). Stosownie natomiast do art. 11a ust. 1 u.ś.r. "1. dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców dziecka, ponieważ: 1) drugi z rodziców dziecka nie żyje; 2) ojciec dziecka jest nieznany; 3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone" (ust.1). Dodatek przysługuje w wysokości 193,00 zł miesięcznie na dziecko, nie więcej jednak niż 386,00 zł na wszystkie dzieci (ust.3).

Na gruncie tych przepisów ustawodawca wprowadza łącznie dwie przesłanki ustalenia nienależnie pobranego świadczenia. Po pierwsze, jest to pobranie świadczenia pomimo zaistnienia okoliczności wyłączających uprawnienie do tego świadczenia, co wyraża normatywne sformułowanie "ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części" oraz świadczenie "przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach (...)". Po drugie, pouczenie wnioskodawcy o okolicznościach skutkujących utratą prawa do pobierania świadczenia; świadome wprowadzenie w błąd przez osobę pobierającą świadczenia. Spośród tych przesłanek w tej sprawie relewantną prawnie okolicznością jest świadomość skarżącej pobrania nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a to z uwagi na pouczenie jej o utracie prawa do świadczenia wychowawczego w razie ustalenia ojcostwa dziecka i uzyskania alimentów na dziecko. Nie jest nią natomiast - jak zdaje się wynikać ze skargi i pism składanych przez skarżącą w toku postępowania - samotne wychowywanie dziecka, a to w związku z ilością członków rodziny skarżącej wobec ustalenia ojcostwa dziecka. Dokonując wykładni przesłanki pouczenia skarżącej o okolicznościach skutkujących utratą prawa do świadczenia, a w efekcie i świadomości wnioskodawcy o jego sytuacji prawnej – organy obu instancji wadliwie przyjęły, że dla przyjęcia świadomości wnioskodawcy wystarczające jest pouczenie w decyzji przyznającej świadczenie o treści przepisu art. 25 ust. 1 u.ś.r., w myśl którego "w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne", a ten właśnie przepis został zacytowany w tym pouczeniu. Za zbędne – pomimo braku wyraźnego stwierdzenia w kontrolowanej decyzji, lecz wynikające z całokształtu wywodów Kolegium w korelacji do pouczenia decyzji przyznającej świadczenie - uznały natomiast pouczenie skarżącej o treści art. 11a u.ś.r. jako najbardziej istotnego w tej sprawie przepisu i to pouczenia sformułowanego w sposób adekwatny dla skarżącej, jej percepcji oraz postrzegania świata i jej sytuacji. Tymczasem na gruncie analizowanego przepisu judykatura wprost podnosi, że "świadczenie nienależnie pobrane" należy rozumieć jako świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej lub dobrej wierze. Obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia" (wyrok NSA z 14 czerwca 2017r., I OSK 751/16, LEX nr 2364759 oraz powołany tam wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009r., I OSK 826/09). Okoliczność nienależnego pobrania świadczenia związana jest ze skutecznością pouczenia o okolicznościach, które mają wpływ na pobieranie świadczenia. W orzecznictwie zwraca się uwagę na świadomość działania świadczeniobiorcy. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy. Wina (świadomość) świadczeniobiorcy w ujęciu subiektywnym stanowi zatem kluczowy element uznania świadczenia za pobrane nienależnie. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, iż okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, ustąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Judykatura podnosi przy tym, że "pouczenia adresowane do stron winny być czytelne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Organy muszą zatem uwzględniać, kto jest adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa kierować je w sposób zrozumiały dla tego adresata. W konsekwencji, dla rzetelnej realizacji ustawowych wymogów, pouczenie takie winno odnosić się do okoliczności faktycznych sprawy" (tak wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009r., I OSK 826/09); "pouczenie powinno być zindywidualizowane, dostosowane do każdej zainteresowanej osoby" (wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 16 stycznia 2020r., IV SA/Wr 447/19, LEX nr 2798815).

Tak rozumiana przesłanka pouczenia świadczeniobiorcy o okolicznościach skutkujących utratą prawa do świadczenia determinuje również zakres postępowania dowodowego i wyjaśniającego. W konsekwencji organy – prowadząc postępowanie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia – nie mogą ograniczać się wyłącznie do pouczenia zawartego w decyzji przyznającej świadczenie, zwłaszcza zaś zawierającego jedynie treść wybiórczo wybranych przepisów u.ś.r., lecz obowiązane są w oparciu o całokształt akt sprawy przyznania świadczenia ocenić przesłankę świadomości świadczeniobiorcy na okoliczności skutkujące powstaniem nienależnie pobranego świadczenia. Jest to szczególnie istotne z tego względu, że o świadczenia rodzinne ubiegają się osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej, spowodowanej różnymi okolicznościami, mającymi wpływ na postrzeganie rzeczywistości i percepcję, a niekiedy znajdującymi się w takim stanie zdrowia, w tym niepełnosprawności czy stanie psychicznym i emocjonalnym, wyłączającym zastosowanie do nich wzorca świadomości przeciętnie zorientowanego o świecie i otaczającej rzeczywistości człowieka.

Wobec tej regulacji prawnej - Sąd stwierdza, że już sama okoliczność dokonania przez organy błędnej wykładni przesłanek nienależnie pobranego świadczenia skutkuje uwzględnieniem skargi, niezależnie od wadliwości podnoszonej przez skarżącą argumentacji. Aby bowiem możliwa była prawidłowa subsumpcja normy materialnoprawnej okoliczności faktycznych danej sprawy konieczne jest uprzednie prawidłowe jej zinterpretowanie. Częstokroć bowiem – jak podnosi judykatura – wadliwe zastosowanie normy prawnej o charakterze materialnym, a w konsekwencji i normy procesowej w zakresie ustalenia relewantnych prawnej okoliczności faktycznych jest wynikiem błędnego zrozumienia przez organ przepisu prawa materialnego. Taka sytuacja ma właśnie miejsce w tej sprawie. W konsekwencji wadliwie odczytanej przesłanki "pouczenia o braku prawa do ich [świadczeń – dopisek WSA] pobrania" doszło do wadliwej, a na dodatek przedwczesnej, subsumpcji normy materialnoprawnej art. 30 ust. 2 u.ś.r. Organy obu instancji oparły swoje rozstrzygnięcie wyłącznie na treści pouczenia decyzji z dnia [...] r. w przedmiocie świadczenia wychowawczego. Jednakże w tym pouczeniu brak jest nie tylko informacji o treści art. 11a ust. 1 u.ś.r., ale i o takim sformułowaniu pouczenia aby było ono adekwatne do sytuacji skarżącej, w tym w aspekcie rozumienia przez nią wagi jej sytuacji. Pouczenie to zawiera wyłącznie treść art. 25 ust. 1, art. 28 ust. 5 i art. 30 ust. 8 (tylko w części) u.ś.r. Kluczowe znaczenie w okolicznościach rodzinnych i osobistych skarżącej miał natomiast pominięty art. 11a ust. 1 u.ś.r. Z akt sprawy nie wynika nadto, co jest konsekwencją błędnej wykładni wskazanych jednostek redakcyjnych art. 30 ust. 2 u.ś.r,, aby organy w ogóle badały świadomość skarżącej w kontekście okoliczności stanowiącej podstawę stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia. Jest to o tyle istotne, że skarżąca – występując o przyznanie m.inn. świadczenia wychowawczego z tytułu samotnego wychowywania dziecka – podnosiła, że toczy się w sądzie sprawa o ustalenie ojcostwa jej dziecka i alimenty na to dziecko. W aktach sprawy znajduje się jej oświadczenie z dnia 7 listopada 2018r., że "pozew o alimenty został złożony 10.08.2018r. Zostałam poinformowana że rozprawa sądowa ma odbyć się w grudniu bieżącego roku. Zostałam poinformowana, iż mam 3 miesiące od daty złożenia wniosku na dostarczenie prawomocnego wyroku zasądzającego alimenty". Z tego oświadczenia nie wynika, czy skarżąca miała świadomość, że po upływie owych 3 miesięcy, a taka sytuacja miała miejsce w tej sprawie, również ma obowiązek złożyć ten wyrok. Ponadto z jej pism składanych w toku postępowania administracyjnego wynika, iż kwestionuje ona uznanie ojca dziecka za członka jej rodziny, bowiem wprost podnosi, że nie utrzymuje ona z nim kontaktu, ten też nie interesuje się dzieckiem i nie płaci zasądzonych alimentów. Ze skargi wynika nadto, że nie informowano jej, że po rozpatrzeniu wniosku również na obowiązek złożyć wyrok, sprawę alimentów musiała oddać do komornika, zaś fakt przyznania zasiłku wpłynął na wysokość alimentów. Powyższe może wskazywać na mylne zrozumienie przez skarżącą jej sytuacji faktycznej w kontekście przesłanek przyznania świadczenia wychowawczego i wiązanie jej sytuacji z pojęciem członek rodziny oraz brakiem definicji samotna matka, nie zaś okolicznością zasądzenia alimentów na dziecko. Skoro zaś organ miał wiedzę, iż toczy się w sądzie sprawa o alimenty, tym bardziej więc winien zachować czujność, a w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranego świadczenia przeprowadzić dogłębne postępowanie wyjaśniającego z udziałem skarżącej na okoliczność zrozumienia pouczenia i jej obowiązków informacyjnych o tych okolicznościach. Nie dość, że organ zaniechał przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego na tę okoliczność, ale dodatkowo zaniechał oceny całości znajdujących się w aktach dokumentów, w tym wskazanego oświadczenia skarżącej. Całkowicie pominął również treść jej wyjaśnień zawartych w jej pismach w tym w odwołaniu od decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia. Takie działanie niewątpliwie stanowi naruszenie fundamentalnych zasad postępowania dowodowego i wyjaśniającego, a także zasad ogólnych wszechstronnego zgromadzenia i rozpoznania materiału dowodowego oraz zasady zaufania do organów państwa.

Niezależnie od powyższej wadliwości decyzji organów obu instancji – Sąd stwierdza, że w sposób nieuprawniony organy obu instancji za nienależne świadczenie uznały świadczenie wypłacone za okres od 1 września do 31 października 2019r. Z akt sprawy wynika niewątpliwa, a przyznana przez organ w zaskarżonej decyzji, okoliczność, że w dniu 4 września 2019r. skarżąca złożyła w siedzibie organu pierwszej instancji wyrok SR w P. z dnia [...]r., [...], ustalający ojcostwo dziecka i zasądzający na dziecko alimenty. Pomimo tej okoliczności nadal na konto skarżącej zostało przekazane świadczenie wychowawcze z tytułu samotnego wychowywania dziecka za wrzesień i październik 2019r. W tych okolicznościach nie można przyjąć, jak to uczyniły organy obu instancji, że skarżąca przyczyniła się do powstania nienależnie pobranego świadczenia za ten okres. W ocenie Sądu wyłączną winę za wypłatę tego świadczenia ponosi organ pierwszej instancji, który niezwłocznie nie zareagował na uzyskaną informację i złożony dokument sądowy. W takiej sytuacji nie jest zgodne z zasadą zaufania do organów państwa obciążanie skarżącej konsekwencjami błędu popełnionego przez organ. W tym kontekście oraz w aspekcie przesłanki świadomości skarżącej o okolicznościach skutkujących nienależnie wypłaconym świadczeniem organy całkowicie zignorowały, bo nie wyjaśniły, okoliczności złożenia przez skarżącą tego wyroku, a mianowicie, czy uczyniła to w wyniku wykonania oświadczenia z dnia 7 listopada 2018r., w wyniku ustnej informacji organu przy okazji pobytu w organie i aktualizowania danych dziecka – aktu urodzenia, czy też może niezależnie od tych okoliczności. W tym zakresie postępowanie organów również nie spełnia rygorów k.p.a. o postępowaniu dowodowym i wyjaśniających.

Sąd zauważa również, że uzasadnienie decyzji pierwszoinstancyjnej z dnia [...] r. nie spełnia normatywnych wymogów, bowiem nie zawiera w ogóle odniesienia się do przesłanki winy skarżącej w powstaniu nienależnego świadczenia, w konsekwencji nie wyjaśnia motywów podjętego w sprawie rozstrzygnięcia. Zawiera jedynie odniesienie do wyroku w przedmiocie alimentów. W oparciu o treść tej decyzji nie sposób ustalić podstawy prawnej orzeczenia nienależnie pobranego świadczenia. W podstawie prawnej decyzji wskazano art. 30 u.ś.r., bez wskazania jednostki redakcyjnej, w uzasadnieniu decyzji zaś zacytowano dosłowną treść art. 30 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 u.ś.r. Powyższe nie pozwala nawet w drodze dedukcji ustalić tej podstawy, pamiętać bowiem trzeba, że pkt 1 i pkt 2 wskazanego przepisu, choć orzeczenie nienależnego świadczenia opierają na przesłance świadomości świadczeniobiorcy, to jednak inna jest konstrukcja tego żądania, a te jednostki redakcyjne wprowadzają odrębne podstawy orzeczenia nienależnie pobranego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji odwoławczej natomiast organ ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, że skarżąca została pouczona o obowiązku informowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń i obowiązku ich zwrotu wraz z odsetkami. Nie wyjaśnił jednakże z jakich to okoliczności faktycznych sprawy i jakich dowodów wywiódł taki wniosek. Nie wyjaśnił motywów podjętego rozstrzygnięcia sprawy w kontekście relewantnej prawnie okoliczności świadomości skarżącej. Nie sposób więc – w oparciu o treść uzasadnienia decyzji odwoławczej - odkodować intencje organu odwoławczego.

Ponownie rozpoznając sprawę organy obu instancji obowiązane będą – mając na uwadze zaprezentowaną wykładnię art. 30 ust. 2 pkt 1/pkt 2 u.ś.r. – przeprowadzić postępowanie wyjaśniające na okoliczność świadomości skarżącej i pouczenia jej o obowiązku poinformowania o zasądzeniu na rzecz dziecka alimentów od jej ojca, a następnie ocenić tę okoliczność w całokształcie materiału dowodowego, w tym dokumentów złożonych do akt administracyjnych przy uwzględnieniu kodeksowych reguł oceny dowodów. Zwieńczeniem tych działań powinna być decyzja, spełniająca kodeksowe warunki, niezależnie od podjętego merytorycznego, w tym uwzględniająca okres nienależnego świadczenia, czy formalnego rozstrzygnięcia. Organ rozważy również podnoszoną dopiero w skardze – a przez to nieocenianą przez organ - okoliczność trudności we wcześniejszym uzyskaniu przez skarżącą odpisu wyroku z dnia [...] r., [...], oraz przyczyn złożenia wyroku w organie dopiero we wrześniu 2019r. i ich wpływu na określenie okresu nienależnego świadczenia.

Na marginesie powyższych rozważań, Sąd stwierdza, że skarżąca słusznie zaliczona jest – jak wskazało Kolegium - do osób samotnie wychowujących dziecko, a ojciec jej dziecka nie został zaliczony do rodziny skarżącej. Nie są zatem zrozumiałe uwagi skargi dotyczące członka rodziny i tego, że ojciec dziecka nie jest członkiem jest rodziny. Wszelkie wątpliwości skarżącej co do treści prawa w tym zakresie nie mają najmniejszego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, ale też nie one stanowiły podstawę zaskarżonej decyzji. Argument co do naruszenia zasady czynnego udziału w postępowaniu – oparty na gołosłownych, a więc i nieweryfikowalnych tezach skarżącej - również nie miał wpływu na wynik sprawy. Organ – pomijając dokonaną wyżej negatywną ocenę zakresu postępowania dowodowego i wyjaśniającego – nie zgromadził bowiem nowych i przez to nieznanych skarżącej dowodów w sprawie. Skarżąca natomiast nie przedstawiła nowych dowodów czy okoliczności, które nie były znane organowi w dniu wydania zaskarżonej decyzji, ani też w odwołaniu czy w skardze nie przedstawiała żadnej nowej argumentacji na istotne w sprawie okoliczności prawne. Wbrew skarżącej przepis art. 30 u.ś.r. w żadnej z jednostek redakcyjnych nie określa jako wymogu decyzji wskazania terminu zwrotu świadczenia. Termin jako dodatkowy – poza regulacją kodeksową – element decyzji może znaleźć się w tej decyzji, lecz jedynie wówczas gdy jest on przewidziany w przepisie prawa materialnego.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.

dc