Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 485/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-08-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 15 zzs(4) ust. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 1842
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - t.j.
article: art. 1 § 1 i 2
journal: Dz.U. 2021 poz 137
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
article: art. 3 § 2 pkt 1, art. 134 § 1, art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 4 ust. 1 i 2, art. 18 ust. 2, art. 20 ust. 1, art. 22, art. 25 ust. 1 i 2 pkt 6, art. 27, art. 28 ust. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: art. 95 § 1, art. 107 § 2,
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 1 i art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann (spr.) Sędzia WSA Maria Grzymisławska-Cybulska Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] grudnia 2020 r. (znak: [...]).


UZASADNIENIE

Pismem z [...] sierpnia 2019 r., zatytułowanym "Informacja o przyznaniu świadczenia wychowawczego" ([...]), Prezydent Miasta P. (dalej też jako: "Prezydent Miasta" lub "organ I instancji") przyznał A. S. (zwanej też dalej: "Stroną" lub "Skarżącą") świadczenie wychowawcze na M. S. (zwaną też dalej "Małoletnią" lub "Córką") w wysokości po [...] zł miesięcznie na okres od [...] lipca 2019 r. do [...] maja 2021 r.

Decyzją z [...] października 2020 r. ([...]) Prezydent Miasta uchylił Stronie ww. prawo, z uwagi na wyrok Sądu Okręgowego w P. z [...] czerwca 2020 r. o sygn. akt [...] (prawomocny od [...] czerwca 2020 r.), na podstawie którego ustalono, że wykonywanie władzy rodzicielskiej nad Małoletnią powierzono jej ojcu.

Następnie decyzją z [...] grudnia 2020 r. ([...]) Prezydent Miasta ustalił, że kwota [...]zł pobrana przez A. S. tytułem świadczenia wychowawczego na rzecz M. S. w okresie od [...] lipca 2020 r. do [...] września 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności.

Uzasadniając swe rozstrzygnięcie, organ I instancji – przytoczywszy ww. okoliczności faktyczne oraz treść art. 4 ust. 2 i art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407, z późn. zm.; dalej w skrócie "u.p.p.w.d.") – stwierdził, że powyższe okoliczności powodują, że od 01 lipca 2020 r. Strona nie była uprawniona do otrzymywania świadczenia wychowawczego na rzecz Córki. W konsekwencji w niniejszej sprawie wystąpiła ostatnia z przesłanek zawarta w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. – świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Stąd kwota wypłacona w okresie od [...] lipca 2020 r. do [...] września 2020 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane i podlega zwrotowi razem z odsetkami, zgodnie z art. 25 ust. 1 i 9 u.p.p.w.d.

A. S. w odwołaniu od powyższej decyzji oświadczyła, że w przesłanym do organu w dniu [...] marca 2020 r. mejlu prosiła o przekazywanie świadczenia 500+ dotyczącego Córki na jej rachunek bankowy od kwietnia 2020 r. – z uwagi na toczącą się sprawę rozwodową i zalecenia sędzi – oraz że [...] marca 2020 r. odebrała telefon od pracownika urzędu informującego o braku przeciwwskazań do wnioskowanego przekazywania świadczenia na wskazany rachunek. W rezultacie Skarżąca od kwietnia 2020 r. nie miała i nie ma dostępu ani wglądu do rachunku bankowego i wpłaconego nań świadczenia. Wszystkie upoważnienia do rachunku bankowego Małoletniej posiada jej ojciec, J. S.. Tak więc Skarżąca nie pobrała świadczenia na rzecz Córki.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej też jako "SKO" lub "organ II instancji") – decyzją z [...] lutego 2021 r. ([...]) – utrzymało w mocy ww. decyzję Prezydenta [...] z [...] grudnia 2020 r.

W zwięzłym uzasadnieniu SKO stwierdziło, że w przedmiotowej sprawie zaszły nowe okoliczności – Sąd Okręgowy w P. w dniu [...] czerwca 2020 r. wydał wyrok (prawomocny z dniem [...] czerwca 2020 r.), w którym wykonywanie władzy rodzicielskiej powierzono ojcu dziecka – co spowodowało, że otrzymane przez Skarżącą świadczenie wychowawcze w okresie [...].07.2020 r.–[...].09.2020 r. stało się nienależne. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że Skarżąca zamieszkuje w innym miejscu niż Córka, a świadczenie wypłacone zostało na konto wskazane przez samą Skarżącą. Fakt niedysponowania kwotą przekazanego świadczenia nie stanowi wystarczającej podstawy do utrzymania prawa do świadczenia wychowawczego za okres objęty postępowaniem, ponieważ organ wiąże ww. prawomocny wyrok SO.

W skardze na opisaną decyzję SKO A. S. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Poznaniu, by ten "ponownie rozpatrzył" jej sprawę, "gdyż stan faktyczny jest zupełnie inny". Przyznała, że to ona wskazała w PCŚ rachunek bankowy podany jej przez Córkę, ale – jak zastrzegła – nie oznacza to, że to Skarżąca pobrała świadczenie wychowawcze za ww. okres. Takie twierdzenie jest niezgodne z prawdą. Skarżąca ponownie wniosła o zwrócenie się do jej byłego męża, J. S., by ten wskazał uczciwie i rzetelnie stan faktyczny rachunku bankowego Córki i swoje upoważnienie do tego rachunku.

W odpowiedzi na skargę, organ II instancji wniósł o jej oddalenie, z taką samą argumentacją, jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV tut. Sądu z 27 maja 2021 r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), o czym strony zostały powiadomione pismami z 31 maja 2021r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.).

Przystępując do rozpoznania sprawy w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.; dalej w skrócie "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Dokonawszy tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] lutego 2021 r. ([...]) – a także, na mocy art. 135 p.p.s.a., poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta P. z [...] grudnia 2020 r. ([...]) w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego – Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej wskazano.

Materialnoprawną podstawę obu ww. decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407, z późn. zm.; w skrócie "u.p.p.w.d."). W świetle tych przepisów nie ulega wątpliwości, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.). Zgodnie z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d.: "Świadczenie wychowawcze przysługuje:

1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo

2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo

3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo

4) dyrektorowi domu pomocy społecznej."

W myśl art. 22 zdanie pierwsze u.p.p.w.d. w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.

W kontrolowanej sprawie jest poza sporem, że wraz z uprawomocnieniem się wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia [...] czerwca 2020 r. o sygn. akt [...] (zwanego dalej "Wyrokiem SO") – co nastąpiło z dniem [...] czerwca 2020 r. (k. 7-7v. akt adm. I inst.) – Skarżąca utraciła, w sensie prawnym, możliwość faktycznego sprawowania opieki nad Córką w sposób, o jaki chodzi w cytowanym art. 22 zdanie pierwsze u.p.p.w.d. Zgodnie bowiem z pkt 2 ww. wyroku wykonywanie władzy rodzicielskiej nad Małoletnią zostało powierzone jej ojcu, J. S. (z jednoczesnym pozostawieniem Skarżącej prawa "do współdecydowania w istotnych sprawach dziecka, w szczególności odnośnie zdrowia, edukacji i miejsca zamieszkania oraz nieograniczonego kontaktu z dzieckiem"). A to właśnie jednym z istotnych elementów władzy rodzicielskiej jest obowiązek i prawo do wykonywania pieczy nad osobą dziecka (i jego majątkiem) – o czym stanowi art. 95 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359; w skrócie "k.r.o.") – w którym to pojęciu ("wykonywania pieczy nad osobą dziecka") mieści się niewątpliwie "sprawowanie opieki nad dzieckiem" w rozumieniu art. 22 u.p.p.w.d. W konsekwencji nie sposób mówić o sprawowaniu tak rozumianej "opieki" przez tego z rodziców, którego władza rodzicielska została ograniczona – na podstawie art. 107 § 2 k.r.o. (w brzmieniu: "Sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia") – wyłącznie do współdecydowania w istotnych sprawach dziecka.

W świetle powyższego organ I instancji zasadnie uznał, że od [...] lipca 2020 r. (tj. od pierwszego dnia miesiąca przypadającego po uprawomocnieniu się Wyroku SO) Skarżąca nie była już uprawniona do otrzymywania świadczenia wychowawczego na rzecz Córki.

W myśl art. 27 u.p.p.w.d. organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, członek rodziny nabył prawo do świadczenia wychowawczego w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.

W kontrolowanej sprawie taką okolicznością było wspomniane uprawomocnienie się Wyroku SO.

Wprawdzie cytowany art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. nie mówi o tym wyraźnie, jednak Sąd w niniejszym składzie podziela co do zasady pogląd doktryny, zgodnie z którym: "Decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc (z mocą na przyszłość, od daty wydania decyzji). Stanowisko takie znajduje obecnie pełną aprobatę w orzecznictwie sądów administracyjnych (w wyrokach dotyczących świadczeń wychowawczych, jak związanych ze stosowaniem podobnie brzmiącego art. 32 u.ś.r. [tj. ustawy o świadczeniach rodzinnych – uw. Sądu]), chociaż w literaturze przedmiotu także znajdują się stanowiska przeciwne. Tym samym w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane. Zważywszy na bezwzględny obowiązek niezwłocznego informowania organu przez osobę otrzymującą świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia (art. 20 ust. 1 ustawy), w przypadku niedopełnienia tego obowiązku i pobrania świadczenia, które się stronie nie należało (a okres, na jaki przyznano świadczenie dobiegł końca) zamiast procedury uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego, organ zobowiązany jest w oparciu o materialnoprawną podstawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d.) wdrożyć postępowanie administracyjne polegające na uznaniu świadczenia pobranego za nienależnie pobrane i doprowadzić do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi (wydając w tym przedmiocie decyzję administracyjną). Pogląd ten znajduje obecnie potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych. W sytuacji gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie została całkowicie skonsumowana, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne – zdaniem komentującego – w pierwszej kolejności należy doprowadzić do wydania decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego (od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii), a dopiero później do orzekania (poprzez wydanie decyzji administracyjnej) o nienależnie pobranym świadczeniu za okres w jakim zostało ono wypłacone" (R. Prokop [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, pod red. J. Blicharz, J. Glumińskiej-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019, uw. do art. 27). Uzupełniając te argumentację należy jeszcze zauważyć, że "art. 25 ustawy, składający się z wielu ustępów, stanowi między innymi podstawę do wydawania decyzji administracyjnej o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane oraz decyzji o ich zwrocie. Zatem przyjęcie poglądu, że na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy organ orzeka także w kwestii świadczeń już pobranych oznaczałoby, że w dwóch decyzjach organ rozstrzygałby, w jakimś zakresie, w tym samym przedmiocie – braku podstaw do pobierania świadczenia. Przyjęcie więc takiej wykładni jest nieuzasadnione, gdyż prowadziłoby do założenia nieracjonalności prawodawcy i przyzwolenia na dwukrotnie orzekanie w odrębnych decyzjach w tym samym przedmiocie. Brak jest więc podstaw, by w trybie art. 27 ust. 1 ustawy uchylać lub zmieniać decyzję pierwotną z mocą wsteczną (ex tunc)" [tak trafnie wyrok WSA z 07.10.2020 r., II SA/Rz 636/20, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; w skrócie "CBOSA"].

Przenosząc powyższe uwagi na grunt kontrolowanej sprawy, należy zauważyć, że z przedłożonych Sądowi akt administracyjnych sprawy wynika, iż świadczenie wychowawcze przypadające na Małoletnią za okres od lipca do września 2020 r. zostało wypłacone jeszcze na wskazany przez Skarżącą rachunek bankowy. Dopiero pod koniec września 2020 r. doszło do wszczęcia z urzędu postępowania w sprawie uchylenia przyznanego prawa (vide: zawiadomienie z [...].09.2020 r.; k. 9 akt adm. I inst.), a następnie do wydania w kolejnym miesiącu decyzji uchylającej (vide: decyzja Prezydenta [...] z [...].10.2020 r.; k. 12 akt adm. I inst.). Oznacza to – abstrahując w tym miejscu od oceny merytorycznej zasadności podjętych w sprawie rozstrzygnięć (o czym niżej) – że organ I instancji był władny uchylić przyznane Skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na Córkę najwcześniej od miesiąca, w którym doszło, w związku z wszczęciem postępowania w sprawie uchylenia przyznanego prawa, do zablokowania wypłaty świadczeń i do wydania decyzji uchylającej, tj. od października 2020 r., na przyszłość (ex nunc). Natomiast w odniesieniu do okresu, za który świadczenie zostało już wypłacone mimo braku prawa do niego, tj. od lipca do września 2020 r., organ I instancji mógł jedynie procedować w trybie przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym – co też w kontrolowanej sprawie uczynił.

Jest zasadą – wysłowioną w art. 25 ust.1 u.p.p.w.d. – że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. W myśl definicji legalnej zamieszczonej przez ustawodawcę w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d.: "Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się: 1) [uchylony]; 1a) [uchylony]; 2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; 3) świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze; 4) [uchylony]; 5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od organu, który przyznał świadczenie; 6) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia."

W ocenie organów obu instancji w rozpoznawanej sprawie świadczenie wychowawcze asygnowane na Małoletnią w okresie od [...] lipca 2020 r. do [...] września 2020 r. było świadczeniem nienależnie pobranym z powodów określonych w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., tj. jako świadczenie wypłacone mimo braku prawa do niego.

W doktrynie i w orzecznictwie pozostaje kwestią sporną, czy nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., jest pojęciem o charakterze obiektywnym – tj. abstrahującym od stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze i ograniczającym się wyłącznie do konstatacji faktu rzeczywistego skorzystania przez tę osobę z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku (obiektywnie) uprawnienia do jego pobierania (tak np. M. Podsiadło-Żmuda [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, pod red. J. Blicharz, J. Glumińskiej-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019, uw. do art. 25 ust. 2; por. też wyrok WSA z 29.09.2020 r., II SA/Rz 617/20, CBOSA) – czy może jednak ma znaczenie w tym przypadku również element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze: że świadczenie to nie powinno zostać jej przyznane, albo że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia (por. np. wyroki WSA: z 04.12.2020 r., II SA/Łd 395/20; z 28.04.2021 r., II SA/Gl 188/21 – CBOSA).

Należy w tym miejscu zaznaczyć, że wiążące przesądzenie tej spornej kwestii nie jest w okolicznościach kontrolowanej sprawy niezbędne do jej końcowego załatwienia, gdyż w tym przypadku nie ulega wątpliwości, że Skarżąca miała świadomość (a przynajmniej liczyła się z tym), że w związku ze spodziewanym wynikiem toczącego się postępowania rozwodowego świadczenie wychowawcze jej wypłacane może okazać się świadczeniem nienależnym (nienależnie pobranym). Wszak to najpewniej z tego właśnie powodu Skarżąca jeszcze w marcu 2020 r. zwróciła się do organu I instancji o przekazywanie od [...] kwietnia 2020 r. pobieranego na Małoletnią świadczenia wychowawczego na podany przez Skarżącą rachunek bankowy Córki, a to z uwagi na fakt, że – jak wyjaśniła Skarżąca w mejlu do PCŚ z [...] marca 2020 r. – "jestem w trakcie rozwodu i tak zdecydowała sędzina aby dziecko miało świadczenie wychowawcze ma swoim rachunku bankowym" (k. 6 akt adm. I inst.). Wyjaśnienie to – już przez wzgląd na okoliczności i moment jego złożenia (na kilka miesięcy przed wszczęciem kontrolowanego tu postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia) – jawi się, zdaniem Sądu, jako wiarygodne i oddające rzeczywiste motywy działania Skarżącej.

Należy wszakże w tym miejscu podkreślić okoliczność, na którą też trafnie zwrócono uwagę w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że mianowicie – wbrew stanowisku Skarżącej – sam fakt wskazania przez osobę, której przyznano świadczenie wychowawcze (zwaną w tym kontekście "osoba uprawnioną"; tu: przez Skarżącą), rachunku bankowego innej osoby jako właściwego do przelewu kwot przyznanego świadczenia co do zasady nie zwalnia osoby uprawnionej z ewentualnej odpowiedzialności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Jak bowiem słusznie podnosi się w doktrynie, nie można na podstawie art. 25 u.p.p.w.d. żądać zwrotu nienależnie pobranych świadczeń od osoby, na której konto były przekazywane świadczenia zgodnie z wyraźną prośbą osoby uprawnionej do świadczeń wychowawczych. "W takiej sytuacji, gdyby zaistniały przesłanki nienależnie pobranych świadczeń, to osoba uprawniona będzie zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń nawet wówczas, gdy fizycznie nie otrzymała przyznanych jej środków finansowych" (zob. M. Podsiadło-Żmuda [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, pod red. J. Blicharz, J. Glumińskiej-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019, uw. do art. 25 ust. 2).

W ocenie Sądu to ostatnie stwierdzenie wyraża zasadę, od której jednak w konkretnym przypadku należy dopuścić wyjątki, motywowane zwłaszcza koniecznością urzeczywistnienia podstawowego celu ustawy – wyrażonego już w samym jej tytule, a także w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. – jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Nie można zatem przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z wyżej przedstawionym ratio legis u.p.p.w.d. W szczególności więc – jak trafnie zauważa się w orzecznictwie – skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to przy ewentualnym ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenie przyznano, faktycznie go nie pobierał, brak byłoby podstaw do żądania zwrotu świadczenia skonsumowanego na potrzeby dziecka (por. wyrok WSA z 10.06.2021 r., II SA/Gl 303/21, CBOSA; por. też wyrok WSA z 28.04.2021 r., II SA/Gl 188/21, CBOSA).

Zdaniem Sądu, z taką właśnie sytuacją możemy mieć do czynienia w kontrolowanej sprawie, czego niezasadnie organ I instancji dotychczas nie wyjaśnił – naruszając tym samym w stopniu istotnym przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 78 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 2 u.p.p.w.d. – zaś SKO, utrzymując w mocy takimi wadami obciążoną decyzję Prezydenta Miasta, uchybień tych nie dostrzegło, a więc w istocie powieliło błędy organu I instancji.

Jak bowiem twierdzi Skarżąca – a prawdziwości tych twierdzeń organy dotychczas nie podważyły, ale też, podkreślmy, w ogóle nie zweryfikowały, choćby w oparciu o wnioskowany przez Skarżącą dowód z przesłuchania jej byłego męża, a ojca Małoletniej, J. S. – przyznane Skarżącej świadczenie wychowawcze na Córkę było, począwszy od kwietnia 2020 r. (a więc także za sporny okres lipiec–wrzesień 2020 r.) przelewane przez organ I instancji bezpośrednio na rachunek bankowy Małoletniej (do którego upoważnieniem Skarżąca, jak twierdzi, nie dysponowała, a jedynie ojciec Małoletniej). Fakt przekazywania kwot świadczenia wprost na rachunek bankowy Małoletniej pozwala zaś domniemywać – o ile organ I instancji, ponownie rozpoznając sprawę, nie poczyni odmiennych ustaleń – że kwoty te rzeczywiście zostały spożytkowane (względnie: nadal są pożytkowane) na potrzeby dziecka (Córki).

Zarazem w okolicznościach kontrolowanej sprawy nie może uchodzić z pola widzenia to, że – jak wynika z przedłożonych Sądowi akt administracyjnych sprawy – ojcu Małoletniej świadczenie wychowawcze na jej rzecz został przyznane dopiero od października 2020 r. (na okres od [...] października 2020 r. do [...] maja 2021 r. – vide: notatka służbowa z [...].12.2020 r.; k. 14 akt adm. I inst.). Można zatem przypuszczać, że ojciec Małoletniej świadczenia wychowawczego za wcześniejszy okres (tj. lipiec–wrzesień 2020 r.) nie uzyskał, i zapewne nie będzie go w stanie już uzyskać – o ile uprzednio, w stosownym terminie nie złożył wniosku dot. ww. okresu i postępowanie w tej sprawie się nie toczy – a to z uwagi na dyspozycję art. 18 ust. 2 u.p.p.w.d. i wynikający z niej, co do zasady, brak możliwości ubiegania się o przyznanie świadczenia wychowawczego wstecz, tj. za okres sprzed daty złożenia wniosku (por. np. wyrok WSA z 07.11.2019 r., II SA/Sz 746/19, CBOSA).

Wyegzekwowanie w takich okolicznościach od Skarżącej, przez organ, zwrotu kwoty świadczenia wychowawczego wypłaconego za okres od lipca do września 2020 r. (w łącznej wysokości [...] zł) mogłoby pociągnąć za sobą, przynajmniej teoretycznie, możliwość dochodzenia przez Skarżącą od Córki, w ramach roszczenia regresowego (wywodzonego np. z przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu), zwrotu kwoty tego świadczenia, które wpłynęło na konto Córki, przy jednoczesnym braku możliwości ubiegania się przez jej ojca o świadczenie wychowawcze za ww. okres. W konsekwencji za ów sporny okres rodzina Małoletniej (a więc i sama Małoletnia) zostałaby faktycznie pozbawiona należnej jej od państwa kwoty finansowego wsparcia – które, zauważmy, zwrócone przez matkę Małoletniej, nie mogłoby już zostać uzyskane przez jej ojca. Taki rezultat byłby zaś nie do pogodzenia nie tylko z ratio legis u.p.p.w.d., ale także z konstytucyjną zasadą, że państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny (art. 71 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP).

Mając wszystko to na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę, organ I instancji uwzględni powyższe uwagi, oceny prawne i wytyczne Sądu. W szczególności uzupełni postępowanie wyjaśniające w wskazanym zakresie, niezbędnym do ustalenia, czy nakazanie Skarżącej zwrotu świadczenia wypłaconego na rzecz Małoletniej za sporny okres, w okolicznościach tej sprawy nie doprowadzi faktycznie do niezgodnego z celem ustawy i wartościami konstytucyjnymi pozbawienia rodziny Małoletniej świadczenia wychowawczego za ten okres. W przypadku odpowiedzi twierdzącej (co do realności wystąpienia takiego skutku), organ I instancji winien rozważyć umorzenie wszczętego postępowania zwrotowego.