Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 342/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-11-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 61(7), art. 128, art. 129 par. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: art. 151, art. 250 par. 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędziowie Protokolant Sędzia WSA Michał Zbrojewski Sędzia WSA Robert Adamczewski Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Asystent sędziego Robert Latek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2022 r. sprawy ze skargi S. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 2 marca 2022 r. nr SKO.4114.71.2022 w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat P. S., prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...], kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. dc


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 2 marca 2022 r., znak: SKO.4114.71.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, po rozpatrzeniu odwołania S. Z., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), powoływanej dalej jako: "k.p.a.", art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U . z 2018r. poz. 570) oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U . z 2020 r. poz. 111, ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.ś.r.", utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 11 stycznia 2022 r., nr SOCII.5111.126938.2021.226419.000001.2022, wydaną na podstawie art. 104 k.p.a. oraz art. 17 i art. 23 u.ś.r., odmawiającą S.Z. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad B. K.

Z akt sprawy wynika, że S. Z. wystąpił o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ciocią B. K., ur. [...] r., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Ł. z dnia 17 czerwca 2021 r. nr akt [...], orzeczenie wydaje się na stałe, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 9 marca 2020 r., nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność).

Organ I instancji odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad B. K. z uwagi na brak spełniania przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Od wyżej wymienionej decyzji S. Z. złożył odwołanie wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem w jego ocenie organ I instancji popełnił błąd w ustaleniach faktycznych i przyjął, że S. Z. nie jest spokrewniony z B. K. i nie ciąży na nim obowiązek alimentacyjny, wyjaśniając, że jest spokrewniony z B. K., która jest rodzoną siostrą jego nieżyjącej mamy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, po rozpoznaniu powyższego odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium, po przywołaniu treści art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1b u.ś.r., w pierwszej kolejności nie podzieliło stanowiska organ I instancji w zakresie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na moment powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki, bowiem z dniem 23 października 2014 r. art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP - wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13. Moment powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie może stanowić negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby sprawującej faktycznie tę opiekę, a omawiany przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, w niniejszej sprawie nie mógł mieć zastosowania.

Niezależnie od powyższego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wskazało, że nie został spełniony podstawowy warunek konieczny wynikający z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ponieważ skarżący nie jest osobą, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny względem B. K. Okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to nie jedyne warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ustawodawca wskazał, że prawo to może bowiem przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny.

Kolegium, powołując się na przepisy art. 617 § 1, art. 128, art. 129 i art. 132 k.r.i.o. wskazało, że uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym, który polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Przepisy pozwalają na przyznanie żądanego świadczenia krewnemu w linii prostej, a spośród krewnych w linii bocznej - jedynie rodzeństwu. Dalsze pokrewieństwo w linii bocznej wyklucza możliwość przyznania świadczenia i to niezależnie od tego, czy osoba wnioskująca sprawuje rzeczywistą opiekę, ani też od tego, czy istnieją krewni w linii prostej, którzy taką opiekę sprawują i potencjalnie mogą lub nie mogą ubiegać się o świadczenie. S. Z., siostrzeniec B. K., a więc krewny w linii bocznej, nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji wobec jego ciotki. Nie spełnia zatem warunku koniecznego dla skutecznego ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Brak obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne stanowi przesłankę do odmowy przyznania takiego świadczenia.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, S. Z., reprezentowany przez pełnomocnika w osobie adwokata, zaskarżył w całości decyzję organu II instancji z powodu jej niezgodności z prawem, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ciocią B. K., osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W uzasadnieniu skargi S. Z. stwierdził, że zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r., jeżeli wymaga opieki osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności, to może się nią opiekować inna osoba, także taka, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny. Wobec tego, jeżeli dana osoba jest osobą spokrewniona z osobą wymagającą opieki w innym niż pierwszym stopniu to muszą być spełnione następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, nie ma opiekuna faktycznego lub rodziny zastępcze. W ocenie skarżącego spełnia on te wymogi, ponieważ jest spokrewniony z B. K., jest synem jej siostry, a matka skarżącego, czyli siostra cioci nie żyje, nie żyją też rodzice cioci, od trzydziestu lat nie żyje także jedyny syn cioci.

Ciocia jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Po śmierci rodziców skarżącego, ciocia przyjęła go do swojego mieszkania i traktuje jak własnego syna. Ciocia wymaga stałej opieki innej osoby i tę opiekę sprawuje skarżący, co powoduje, że nie może podejmować pracy stałej i zrezygnował z dniem 8 grudnia 2021 r. z rejestracji jako bezrobotny, co dawało mu prawo do podejmowania zatrudnienia dorywczo.

Pismem z dnia 13 września 2022 r. pełnomocnik skarżącego podtrzymał skargę w całości i wniósł o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu oświadczając, że koszty te nie zostały uiszczone w całości ani w części.

W uzasadnieniu wskazał, że organy obu instancji wydając zaskarżoną decyzję zupełnie pominęły treść art. 17 ust. 1a u.ś.r., która stanowi regulację szczególną wobec regulacji art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Powołując się na stanowisko doktryny, pełnomocnik skarżącego stwierdził, że ustawodawca wprowadzając regulację art. 17 ust. 1a u.ś.r. wprowadził swego rodzaju preferencję w zakresie osób uprawnionych do spełnienia przesłanek, od istnienia których ustawa uzależnia przyznanie świadczenia. Jeśli osoba spokrewniona w dalszym stopniu chciała i mogłaby podjąć się opieki, to w świetle analizowanej regulacji byłoby to możliwe tylko wówczas, gdy osoby spokrewnione w pierwszym stopniu nie mogłyby tego zrobić i to wyłącznie z powodów wskazanych w art. 17 ust. 1a pkt 3-5 u.ś.r. Przy dokonywaniu wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, ale koniecznym jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową. Ograniczenia wynikające z powołanego przepisu nie powinny mieć zastosowania w sytuacji gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym.

Ponadto, powołując się na wyrok NSA, pełnomocnik skarżącego wskazał, że sama okoliczność, że na skarżącym nie ciąży obowiązek alimentacyjny w świetle przepisów k.r.i.o., nie oznacza jednak, że przez prawo nie jest postrzegany jako członek rodziny. Jako zstępny rodzeństwa jest członkiem rodziny, chociażby należącym do kręgu spadkobierców ustawowych. W przekonaniu Sądu, rozstrzygając sprawę należało mieć na uwadze prokonstytucyjną wykładnię art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a u.ś.r., która pozwala uznać, że ustawa o świadczeniach rodzinnych przyznaje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która faktycznie spełnia przesłanki do nabycia prawa, w tym dla bratanicy (w rozpoznawanej sprawie dla siostrzeńca).

Jednocześnie pełnomocnik wyjaśnił, że skarżący od 2007 r., a zatem od 15 lat stale zamieszkuje B. K. oraz sprawuje nad nią stałą opiekę. Brak jest innych osób, na którzy ciążyłby wobec B. Kobieta obowiązek alimentacyjny w rozumieniu przepisów k.r.i.o.

W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonych decyzji Sąd stwierdził, że organy obu instancji prawidłowo przeprowadziły postępowanie dowodowe, ustaliły stan faktyczny i wydały rozstrzygnięcia odpowiadające zebranym dowodom oraz przepisom prawa.

Przedmiotem kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi odmawiającą S. Z. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wnioskowanego na ciocię B. K.

W kontrolowanej sprawie organ I instancji uznał, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że nie jest spokrewniony z B. K. i nie ciąży na nim obowiązek alimentacyjny oraz z uwagi na fakt, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki szkolnej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi nie podzieliło stanowiska Prezydenta Miasta Łodzi w zakresie odmowy przyznania świadczenia z uwagi na moment powstania niepełnosprawności, jednakże organ zgodziło się, że skarżący nie jest osobą na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem B. K., w związku z czym odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.

Problematyka rozważanego na gruncie rozpatrywanej sprawy świadczenia została unormowana przez ustawodawcę w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.ś.r.". Świadczenie pielęgnacyjne jest obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Przesłanki materialnoprawne przyznania świadczenia zostały uregulowane w art. 17 u.ś.r. Zgodnie z treścią ust. 1 powyższego artykułu, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała pkt 1 - nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub pkt 2 - w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.).

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że organ II instancji prawidłowo przyjął, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze względu na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104) nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości prawidłowość stanowiska Kolegium w powyżej kwestii, zwłaszcza w kontekście jednolicie ujmowanych w orzecznictwie sądów administracyjnych skutków powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wbrew stanowisku organu I instancji, w rozpoznawanej sprawie brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej świadczenia w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r., z uwagi na treść wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wszakże w wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. Trybunał Konstytucyjny w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie skorzystał z tej możliwości. Powyższy wyrok ogłoszono w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie, co oznacza, że bezpośrednim skutkiem tego wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności począwszy od dnia jego ogłoszenia, tj. od 23 października 2014 r. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jak wadliwie uczynił to organ I instancji, było sprzeczne z zasadami państwa prawa, które mają obowiązek działać na podstawie przepisów obowiązującego prawa. Z tego względu niewątpliwie zaprezentowane przez Kolegium stanowisko w tej kwestii w zaskarżonej decyzji zasługuje na aprobatę. Zatem wyrok TK ma znaczenie dla spraw indywidualnych, a organy pomocowe mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z wyłączeniem tej części normy, która z dniem ogłoszenia wyroku została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jak wadliwie uczynił to wprost organ I instancji, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które mają obowiązek działać na podstawie przepisów obowiązującego prawa.

Powyższa okoliczność nie miała jednak wpływu na wynik postępowania, albowiem Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi słusznie wskazało, że kluczowym punktem w rozpoznawanej sprawie jest fakt, że o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się osoba niespokrewniona w linii prostej oraz niebędąca rodzeństwem osoby wymagającej opieki.

Istotą sporu jest rozstrzygnięcie, czy w świetle przepisów u.ś.r. osobie, której nie obciąża ustawowy obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r.

W tym miejscu konieczne jest wyjaśnienie, że z powołanych na wstępie rozważań przepisów wynika, że aby uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, zarówno osoba wymagająca opieki, jak również osoba sprawująca opiekę muszą spełnić określone przez ustawodawcę wymogi. Oznacza to, że do przyznania wnioskowanego świadczenia nie wystarczy tylko sam fakt sprawowania opieki nad schorowanym członkiem rodziny.

W rozpoznawanej sprawie nie jest kwestionowane, że B. K. jest osobą, która ze względu na swój stan zdrowia i posiadane schorzenia wymaga wsparcia oraz pomocy innych osób w codziennych czynnościach i to skarżący opiekuje się swoją niepełnosprawną ciotką oraz pomaga jej w bieżącym funkcjonowaniu. Sporne natomiast pozostaje, czy skarżący, jako osoba, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny, może skutecznie ubiegać się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad tą osobą.

Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, organy obu instancji dokonały prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ustawodawca ściśle określił katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, wiążąc go m.in. z ustawowym (a nie moralnym) obowiązkiem alimentacyjnym osoby ubiegającej się o świadczenie z osoba, nad którą ma być sprawowana opieka. Zarówno w pierwotnej wersji tego przepisu jak i w toku kolejnych zmian świadczenie to przysługiwało członkom rodziny, na których spoczywał w stosunku do osoby wymagającej opieki ustawowy obowiązek alimentacyjny. Ustawodawca uznał więc, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia było to, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym i mimo wielokrotnych zmian u.ś.r. od warunku tego nie odstąpił.

Skupiając się na literalnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. organ działał na podstawie i w granicach prawa. W treści przywołanej normy prawnej nawiązano bowiem wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), powoływanej dalej jako: "k.r.i.o.". Regulacja ta w sposób nie budzący wątpliwości ogranicza krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji.

Natomiast z art. 17 ust. 1a u.ś.r. wynika, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki. Oznacza to, że świadczenie to przysługuje, oprócz rodziców i opiekuna faktycznego dziecka, tylko osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.i.o. ciąży obowiązek alimentacyjny.

Pojęcie obowiązku alimentacyjnego zostało zdefiniowane w art. 128 k.r.i.o, zgodnie z którym obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 617 k.r.i.o., krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są z kolei osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej wyróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki itd.). Krąg osób zobowiązanych do alimentacji określa również art. 129 § 1 k.r.i.o., w myśl którego obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi.

Powołane powyżej regulacje nie budzą wątpliwości, że obowiązkiem alimentacyjnym ustawodawca obciąża krewnych w linii prostej oraz – w dalszej kolejności – rodzeństwo. W konsekwencji należy jednoznacznie stwierdzić, że tym obowiązkiem nie zostali objęci krewni w linii bocznej.

Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bezsprzecznie, że skarżący jest krewnym osoby niepełnosprawnej w linii bocznej (siostrzeniec). Wobec tego organy w sposób niewadliwy uznały, że skarżący nie wchodzi do określonego przepisami k.r.i.o. kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wobec B. K. W konsekwencji skarżącemu nie przysługuje prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad ciotką. Z tego też powodu prawo to nie mogło mu zostać przyznane przez organ.

Przepisy k.r.i.o. regulujące krąg osób zobowiązanych do alimentacji mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Nie jest więc dopuszczalne modyfikowanie zbioru podmiotów obciążonych tym obowiązkiem o osoby niewymienione w k.r.i.o., ale związane bliskimi więzami faktycznymi, czy też chociażby wchodzące w skład grona spadkobierców.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na gruncie u.ś.r. nie decyduje tylko i wyłącznie zakres faktycznie sprawowanej przez wnioskodawcę opieki, ale też jego status wobec osoby, którą się wnioskodawca opiekuje, zakreślony obowiązkiem alimentacyjnym wynikającym z k.r.i.o. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia, w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego, sama nie popadła w niedostatek tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2505/20, dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej jako: "CBOSA").

Ponadto należy jednocześnie zaznaczyć, że warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego były wielokrotnie przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który nie zakwestionował konstytucyjności wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy sprawującym opiekę a podopiecznym. W ocenie Sądu, nie można, powołując się na ogólne zasady i wartości wyrażone w Konstytucji RP (traktując je jako samodzielne źródło roszczeń) wyprowadzać na gruncie art. 17 u.ś.r. wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia powołanej normy pozwala na przyjęcie, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Kwestię tę szczegółowo analizował Naczelny Sąd Administracyjny, który w wyroku z 7 marca 2019 r., sygn. akt I OSK 4353/18 trafnie wskazał, że niedopuszczalne jest sądowe uzupełnianie ustawowego katalogu uprawnień socjalnych, gdyż przepisy Konstytucji RP (art. 32) nie mogą być samoistnym źródłem roszczeń, a spełniają rolę wzorca konstytucyjnego, określającego w sposób ogólny zakres i formy zabezpieczenia społecznego. W tej sytuacji nie można, powołując się na ogólne zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 u.ś.r. pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. W przywołanym wyroku NSA wskazał również, że nie jest intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny oraz że wykładnia gramatyczna art. 17 ust. 1 ustawy, jego znaczenie językowe, jest zgodne z rezultatem wykładni systemowej i funkcjonalnej.

Wykładnia art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. była również przedmiotem uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13, CBOSA. W uchwale tej został wyrażony pogląd, że osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, w stanie prawnym przed dniem 1 stycznia 2013 r., nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Należy zauważyć, że stanowisko to, choć podjęte w poprzednim stanie prawnym, nie uległo zmianie i znajduje odzwierciedlenie w obecnie obowiązującym art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (por. wyrok NSA z dnia 23 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1637/21, CBOSA).

Podsumowując, w aktualnym orzecznictwie sądów administracyjnych zdecydowanie dominuje stanowisko wykluczające możliwość tak daleko idącej korekty wykładni językowej art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., aby przyznać świadczenie pielęgnacyjne osobom, na których nie ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny. Co więcej, orzecznictwo wyklucza nawet korygowanie wykładni językowej w taki sposób, aby pomijać ustawową kolejność obowiązku alimentacyjnego, określoną w przepisach k.r.i.o., wbrew jednoznacznej treści art. 17 ust. 1a u.ś.r. (por. wyroki NSA z dnia 10 grudnia 2020 r., sygn. akt. I OSK 1954/20; z dnia 17 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1399/20; z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2091/20; z dnia 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2505/20; z dnia 26 sierpnia 2021 r., sygn. akt I OSK 480/21; z dnia 6 października 2021 r., sygn. akt I OSK 572/21 i sygn. akt I OSK 527/21; z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 915/20; z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2392/20; z dnia 19 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2776/20; z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 371/21; z dnia 26 sierpnia 2021 r., sygn. akt I OSK 475/21; z dnia 22 października 2021 r., sygn. akt I OSK 712/21; z dnia 26 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 804/21; z dnia 7 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1038/21 oraz z dnia 14 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 613/22, CBOSA).

W konsekwencji, wobec bezspornego faktu, że skarżący nie jest osobą, na której ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny względem ciotki, sąd stwierdza, że nie została spełniona jedna z podstawowych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wynikająca z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., nie było zatem prawnych możliwości przyznania mu wnioskowanego świadczenia z tytułu opieki nad niepełnosprawną ciotką.

Jednocześnie wskazać trzeba, że nie ma żadnego znaczenia dla sprawy okoliczność, czy żyją inne osoby, na których ciążył obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej B. K. Skoro skarżący nie należy do kręgu osób, którym świadczenie może być przyznane, nie może uzyskać prawa do świadczenia, wbrew ustawie, w oparciu o argument, że nie ma innych osób, które mogłyby sprawować opiekę nad niepełnosprawną ciotką. Nie może zmienić tego również okoliczność, że ciotka jest dla skarżącego osobą bliską i tylko on może sią nią zaopiekować. Moralny obowiązek opieki i dostarczania środków życiowych nie jest wystarczający do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało zatem oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, zawierającym w pełni wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Rację mają więc organy obu instancji, że wobec faktu, że skarżący nie jest osobą na której zgodnie z przepisami k.r.i.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, nie przysługuje mu prawo do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Reasumując stwierdzić trzeba postępowanie wyjaśniające poprzedzające wydanie kontrolowanych w sprawie decyzji zostało przeprowadzone przez organy obu instancji zgodnie z wymogami przewidzianymi w k.p.a. Organy podjęły bowiem w sprawie wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrały, uzupełniły i wreszcie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący cały materiał dowodowy. W motywach zaskarżonej decyzji sporządzonej zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., organ wyjaśnił przyczyny natury faktycznej i prawnej, które zadecydowały o jej podjęciu. W związku z tym nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty podniesione w skardze oraz jej uzupełnieniu. Natomiast sam fakt, że zaskarżona decyzja jest niezgodna z oczekiwaniami i przekonaniami skarżącego, nie oznacza automatycznie jej wadliwości.

Skoro zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi została wydana zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w toku postępowania administracyjnego poprzedzającego jej wydanie nie doszło do naruszenia norm prawa procesowego w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy, a zarzuty skargi okazały się niezasadne, skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a.

ES