Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 958/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2022-02-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6335 Zwrot nienależnego świadczenia
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Dudar (spr.), sędzia WSA Małgorzata Roleder, Protokolant st. sekretarz sądowy Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 lutego 2022 r. sprawy ze skargi R. A. na decyzję Wojewody P. z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją Starosty S. (dalej powoływany jako Starosta, organ pierwszej instancji) z dnia [...] stycznia 2020 r. znak [...] R. A. (dalej powoływaną jako skarżąca) została uznana za osobę bezrobotną i przyznano jej prawo do zasiłku od dnia [...] stycznia 2020 r. na okres 180 dni w wysokości 861,40 zł miesięcznie w okresie pierwszych 90 dni posiadania prawa do zasiłku, a następnie w wysokości 676,40 zł miesięcznie w okresie kolejnych dni posiadania prawa do zasiłku.

Następnie decyzją z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] Starosta orzekł o utracie statusu osoby bezrobotnej oraz prawa do zasiłku z dniem [...] maja 2020 r. z powodu podjęcia zatrudnienia.

W dniu [...] grudnia 2020 r. skarżąca przedłożyła w Powiatowym Urzędzie Pracy w S. podanie o zmianę decyzji z dnia [...] stycznia 2020 r., nr [...]. W podaniu zawarła wniosek o zmianę decyzji w części przyznającej jej prawo do zasiłku, ponieważ jako osobie samotnie wychowującej co najmniej jedno dziecko w wieku do 15 lat przysługuje jej prawo do zasiłku na okres 365 dni. Do wniosku załączyła m. in. postanowienie Sądu Rejonowego w S. I Wydział Cywilny z dnia [...] września 2018 r., sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłym mężu.

Postanowieniem z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] Starosta, na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. dalej: k.p.a.), wznowił postępowanie w przedmiocie uznania skarżącej za osobę bezrobotną i przyznania prawa do zasiłku.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] Starosta uchylił decyzję ostateczną z dnia [...] stycznia 2020 r., nr [...] i odmówił uznania skarżącej z dniem [...] stycznia 2020 r. za osobę bezrobotną, wskazując, że na dzień rejestracji w Powiatowym Urzędzie Pracy i nadal jest ona właścicielką nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych przekraczających 2 ha przeliczeniowe. Organ pierwszej instancji ustalił, że skarżąca jest w części 4/16 właścicielką gospodarstwa rolnego o ogólnej powierzchni 23,7949 ha, w tym użytki rolne o powierzchni 22,2594 ha, tj. 12,0166 ha przeliczeniowych. W związku z tym Starosta stwierdził, że przypadająca na skarżącą część użytków rolnych wynosi 3,002915 ha przeliczeniowych.

W następstwie odwołania skarżącej, decyzją z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] Wojewoda P. (dalej powoływany jako Wojewoda, organ odwoławczy) utrzymał w mocy decyzję Starosty z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...]. Wyrokiem z dnia 1 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Bk 340/21 WSA w Białymstoku oddalił skargę złożoną przez skarżącą na powyższą decyzję.

Decyzją z dnia [...] września 2021 r. nr [...] Starosta orzekł o obowiązku zwrotu przez skarżącą nienależnie pobranego świadczenia wraz z przekazaną od tego świadczenia zaliczką na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składką na ubezpieczenie zdrowotne, w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji w kwocie 2.990,10 zł.

W uzasadnieniu tej decyzji Starosta wskazał, że w dniu [...] grudnia 2020 r. skarżąca przedłożyła postanowienie Sądu Rejonowego w S. I Wydział Cywilny z dnia [...] września 2018 r., sygn. akt [...], z którego wynika, że posiada udział w 1/4 spadku po zmarłym mężu. W ocenie organu pierwszej instancji świadczenie wypłacone skarżącej za okres od dnia [...] stycznia 2020 r. do dnia [...] kwietnia 2020 r. jest świadczeniem nienależnym z uwagi na posiadanie użytków rolnych o powierzchni przekraczającej 2 ha przeliczeniowe i w związku z tym polega zwrotowi.

W dniu [...] września 2021 r. skarżąca złożyła pismo zatytułowane "podanie". Wskazała w nim, że decyzja o przyznaniu zasiłku jest prawomocna. Stwierdziła również, że Starosta podał nieprawdę, wskazując, że ww. postanowienie sądu przedłożyła dopiero [...] grudnia 2020 r., gdyż dokument ten był przedstawiony już [...] stycznia 2020 r. Skarżąca podała, że to orzeczenie sądu stanowi o prawie nabycia spadku po zmarłym mężu, jednak mąż oddał ten spadek w dzierżawę. Stwierdziła przy tym, że to dzierżawca jest właścicielem spadku do czasu trwania dzierżawy. W związku z tym wyraziła przekonanie, że nie jest właścicielem gruntów rolnych, a jedynie spadkobiercą. Ponadto wskazała, że osoba, która wydała decyzję przyznającą zasiłek, nie może jej podważyć. Uznała zatem, że wskazany pracownik powinien zostać odsunięty od prowadzenia sprawy. Zażądała również ponownego przeprowadzenia postępowania.

Podanie zostało potraktowane jako odwołanie od ww. decyzji Starosty. Decyzją z [...] października 2021 r. nr [...] Wojewoda utrzymał w mocy decyzję Starosty S. z [...] września 2021 r. znak [...].

Organ odwoławczy podzielił wskazanie Starosty, że świadczenie wypłacone skarżącej za okres od dnia [...] stycznia 2020 r. do dnia [...] kwietnia 2020 r. jest świadczeniem nienależnym, wskazując, że od samego dnia rejestracji w Powiatowym Urzędzie Pracy w S. istniała po stronie zainteresowanej negatywna przesłanka uzyskania statusu bezrobotnej, wymieniona w art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2021 r., poz. 1100 ze zm., dalej: ustawa o promocji zatrudnienia). Wojewoda podkreślił, że skarżąca w dniu rejestracji w Powiatowym Urzędzie Pracy w S., tj. w dniu [...] stycznia 2020 r. oświadczyła, że nie jest właścicielem lub posiadaczem (samoistnym lub zależnym) nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha przeliczeniowych, ani gospodarstwa stanowiącego specjalny dział produkcji rolnej w rozumieniu przepisów podatkowych. Organ odwoławczy stwierdził również, że zostały ostatecznie i prawomocnie wzruszone decyzje, mocą których strona pobierała zasiłek dla bezrobotnych. Podniósł również, że skarżącą w dniu rejestracji w Powiatowym Urzędzie Pracy w S. pouczono o przesłankach wykluczających uznanie za osobę bezrobotną.

Skarżąca złożyła skargę do sądu administracyjnego na powyższą decyzję Wojewody. Skarżąca zakwestionowała, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego. Podała, że organy nie wskazały z jakiego przepisu wynika, że prawo nabycia spadku jest równoznaczne z byciem właścicielem. Wskazała, że jako spadkobierca nie może zerwać dzierżawy i użytkować ziemi, a takie prawo przysługuje właścicielowi. Stwierdziła też, że nie może również wnioskować o dopłaty bezpośrednie, opłacać podatku rolnego, wnioskować o zwrot akcyzy na paliwo rolnicze, z czego wywodzi, że nie jest właścicielem. Zdaniem skarżącej, aby stać się właścicielem, należy przeprowadzić dalsze postępowanie spadkowe i dokonać podziału spadku, a ponadto rozwiązać umowę dzierżawy i dokonać wpisu do ksiąg wieczystych. Skarżąca wskazała też, że odręcznie napisała decyzję o darowiźnie swojej części spadku dla najstarszego syna. Skarżąca dodała, że jest osobą niepracującą, gdyż musi zajmować się dziećmi, a ponadto nie posiada prawa do zasiłku dla bezrobotnych czy prawa do renty.

W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie decyzji o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku dla bezrobotnych, a ponadto o możliwość uznania jej za osobę bezrobotną.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga okazała się niezasadna.

Przedmiot kontroli w niniejszej sprawie stanowiła decyzja Wojewody z [...] października 2021 r., którą organ ten utrzymał w mocy decyzję Starosty z [...] września 2021 r. w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z przekazaną od tego świadczenia zaliczką na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składką na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 2.990,10 zł.

Podstawę prawną decyzji stanowił art. 76 ust. 1 ustawy o promocji zatrudnienia, w myśl którego osoba, która pobrała nienależne świadczenie pieniężne, jest obowiązana do zwrotu, w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji w przedmiocie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego, kwoty otrzymanego świadczenia wraz z przekazaną od tego świadczenia zaliczką na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz składką na ubezpieczenie zdrowotne. W katalogu świadczeń pieniężnych uznanych w rozumieniu ustawy za świadczenia nienależnie pobrane w art. 76 ust. 2 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia wymienia się świadczenie pieniężne wypłacone na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd powiatowego urzędu pracy przez osobę pobierającą to świadczenie.

O przypadku, o którym mowa w art. 76 ust. 2 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia można mówić wtedy, gdy strona w momencie zgłoszenia się do urzędu pracy w celu uzyskania statusu bezrobotnego i przysługujących mu w związku z tym statusem świadczeń, będąc świadoma - w wyniku udzielonego jej pouczenia - prawnego znaczenia określonych faktów oraz okoliczności decydujących o uznaniu za osobę bezrobotną, okoliczności lub fakty te zataja lub oświadcza nieprawdę (por. wyrok NSA z dnia 6 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1695/18, dostępny na internetowej stronie bazy orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, zwanej dalej: "CBOSA").

Faktem jest, że w dniu rejestracji w Powiatowym Urzędzie Pracy w S. skarżąca przedłożyła podpisane przez nią oświadczenie, w którego treści wskazuje m.in.: "Nie jestem właścicielem lub posiadaczem (samoistnym lub zależnym) nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha przeliczeniowych, ani gospodarstwa stanowiącego dział specjalny produkcji rolnej w rozumieniu przepisów podatkowych". W związku z tym Starosta wydał decyzję o uznaniu skarżącej za osobę bezrobotną i przyznaniu jej zasiłku dla bezrobotnych na okres od [...] stycznia 2020 r. do [...] kwietnia 2020 r. Oświadczenie to okazało się jednak nieprawdziwe. W związku ze złożeniem załączonego do podania z dnia [...] grudnia 2020 r. postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia [...] września 2018 r., sygn. akt [...], z którego wynika, że skarżąca jest spadkobiercą po mężu M. A. w 1/4 części, a także decyzji w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego na rok 2020, wydanego względem skarżącej i pozostałych spadkobierców, Starosta przeprowadził postępowanie wznowieniowe. W postępowaniu tym organ pierwszej instancji ustalił, że powierzchnia użytków rolnych ogółem wynosi 22,2594 ha, w tym 12,0166 ha przeliczeniowych, w związku z czym na skarżącą jako współwłaścicielkę w 1/4 udziału tych użytków rolnych przypada 3,002915 ha. Z tej przyczyny wcześniejsza decyzja o uznaniu za osobę bezrobotną i o przyznaniu prawa do zasiłku z [...] stycznia 2020 r. została uchylona przez Starostę. Ustalenia organu pierwszej instancji zyskały aprobatę Wojewody, który utrzymał tę decyzję w mocy. Wymaga podkreślenia, że przywołane postępowanie wznowieniowe podlegało kontroli WSA w Białymstoku, który wyrokiem z dnia 1 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Bk 340/21 oddalił skargę, a zatem nie dostrzegł uchybień w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Wobec braku wniosku skarżącej na podstawie art. 141 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: p.p.s.a.), do wskazanego wyroku nie sporządzono uzasadnienia. Usprawiedliwiony jest jednak wniosek, że skoro sąd wydał wyrok oddalający skargę, to uznał ustalenia poczynione w postępowaniu wznowieniowym za prawidłowe. Przywołany wyrok jest prawomocny, w związku z czym sąd w niniejszej sprawie, mając na uwadze również treść art. 170 i art. 171 p.p.s.a., nie znajduje podstaw do odmiennej oceny. W związku z tym w niniejszej sprawie nie jest możliwe podważenie ustaleń, że wobec skarżącej, będącej - również w czasie pobierania zasiłku dla bezrobotnych od [...] stycznia 2020 r. do [...] kwietnia 2020 r. - właścicielką nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha przeliczeniowych, zaistniała negatywna przesłanka do uzyskania statusu osoby bezrobotnej, określona w art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy o promocji zatrudnienia.

Skarżąca podniosła w skardze, że jest spadkobiercą po zmarłym mężu, a jednocześnie nie jest właścicielką spadku. Wskazała bowiem, że nie może zerwać dzierżawy i użytkować ziemi, wnioskować o dopłaty bezpośrednie, opłacać podatku rolnego czy też wnioskować o zwrot akcyzy na paliwo rolnicze. Należy zatem wyjaśnić, że zgodnie z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 2020 r., poz. 1740 ze zm., dalej: k.c.), z chwilą śmierci zmarłego przechodzą na jedną lub kilka osób jego prawa i obowiązki majątkowe. Takim prawem majątkowym jest również własność rzeczy. Związane z prawem własności uprawnienia określa przede wszystkim art. 140 k.c., który stanowi, że w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa, w szczególności może pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy. W tych samych granicach może rozporządzać rzeczą. Jak wynika z art. 924 i art. 925 k.c. spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, zaś otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy.

W związku z tym na skarżącą oraz jej dzieci jako spadkobierców z chwilą śmierci męża skarżącej przeszły jego prawa i obowiązki majątkowe, a zatem również prawo własności nieruchomości, których był właścicielem. W tym samym momencie skarżąca i jej dzieci stali się współwłaścicielami praw majątkowych wchodzących w skład spadku. Błędnie zatem skarżąca wskazuje, że aby stać się właścicielem, wymagany jest dział spadku. Dział spadku stanowi jedynie formę zniesienia współwłasności majątku spadkowego. W związku z tym zastosowanie tej instytucji może prowadzić do pewnego rodzaju przekształceń własnościowych, chociażby w ten sposób, że poszczególne przedmioty spadkowe staną się wyłączną własnością poszczególnych spadkobierców. Nie zmienia to faktu, że już w chwili śmierci zmarłego spadkobiercy nabywają spadek, a zatem wchodzące w jego skład przedmioty majątkowe. Fakt nabycia własności w drodze dziedziczenia nie jest również zależny od dokonania wpisu w księdze wieczystej.

Nabyte w drodze dziedziczenia nieruchomości rolne zostały wcześniej wydzierżawione na podstawie umowy dzierżawy z [...] sierpnia 2016 r., co jednak nie wpływa na fakt, że skarżąca jest ich współwłaścicielką, a jedynie w czasie trwania dzierżawy uprawnienia właścicielskie są ograniczone. Okoliczność, że według skarżącej nie ma ona możliwości rozwiązania umowy dzierżawy, nie jest zatem istotna, gdyż niezależnie od istnienia tego stosunku prawnego, to skarżąca jest współwłaścicielką wydzierżawionych nieruchomości. Założenie skarżącej, że nie jest ona właścicielem, oparte na podstawie jej uznania o niemożności dokonania określonych czynności, które w jej przekonaniu przysługują jedynie właścicielowi, jest niezasadne. Otrzymanie dopłat rolniczych czy zwrotu akcyzy za paliwo rolnicze zależy od spełnienia wielu warunków, zatem nieotrzymanie tych świadczeń nie oznacza, że skarżąca nie jest współwłaścicielem nieruchomości rolnych. W tym zakresie warto jedynie zauważyć, że w decyzji w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego za rok 2020, przedłożonej [...] grudnia 2020 r. przez skarżącą, jako współwłaściciele nieruchomości rolnych widnieją skarżąca oraz jej dzieci. W decyzji tej ustalono zobowiązania podatkowe tych osób również w podatku rolnym, mimo założenia skarżącej, jakoby nie mogła ona opłacać tego podatku.

Prawidłowo organy uznały zatem, że skarżąca oświadczyła nieprawdę w przedłożonym [...] stycznia 2020 r. oświadczeniu, skoro była wówczas współwłaścicielką nieruchomości rolnych o powierzchni powyżej 2 ha przeliczeniowych. Przy tym, jak wskazuje się w orzecznictwie, za nienależne trzeba już uznać świadczenie wypłacane na podstawie oświadczenia nieprawdziwego, czyli obiektywnie niezgodnego ze stanem rzeczywistym (por. wyrok NSA z dnia 6 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1695/18, CBOSA), w związku z tym nie jest konieczne, by dana osoba miała bezpośredni zamiar wprowadzenia w błąd organu. Aby stwierdzić czy zasiłek dla bezrobotnych, pobierany w okresie od [...] stycznia 2020 r. do [...] kwietnia 2020 r., stanowił świadczenie nienależnie pobrane, pozostało więc jedynie zbadać czy skarżąca została pouczona o tym, że przesłanką negatywną do uznania za osobę bezrobotną jest fakt bycia właścicielem lub posiadaczem samoistnym lub zależnym nieruchomości rolnej, w rozumieniu przepisów k.c., o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe. W tym zakresie organy obydwu instancji powołały się na dowód w postaci informacji dla osób rejestrujących się w Powiatowym Urzędzie Pracy, który został podpisany przez skarżącą w dniu rejestracji. W treści tego dokumentu została również wskazana ww. przesłanka negatywna. W ocenie sądu przedłożony skarżącej dokument informacyjny w sposób jasny i wyczerpujący wskazywał okoliczności decydujące o uznaniu za osobę bezrobotną. Prawidłowe jest więc uznanie organów, że istniały podstawy do wydania decyzji w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Należy zauważyć, że decyzja nakładająca obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie jest decyzją uznaniową, lecz ma charakter związany, zatem Starosta miał obowiązek wydania takiej decyzji (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 26 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Po 477/14, CBOSA).

Odnośnie wskazywanych przez skarżącą możliwych trudności w zakresie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku dla bezrobotnych wypowiedział się w zaskarżonej decyzji Wojewoda, wskazując na treść art. 76 ust. 7 ustawy o promocji zatrudnienia. W związku z tym przepisem skarżąca ma możliwość złożenia wniosku o odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty nienależnie pobranego świadczenia czy też nawet umorzenie tych należności w całości lub w części. Zła sytuacja materialna skarżącej nie stanowi natomiast okoliczności, której zaistnienie uniemożliwia wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia.

Mając na uwadze stan faktyczny i prawny sprawy, sąd stwierdził, że organ był obowiązany do orzeczenia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia. Stąd brak było podstaw do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.

Z uwagi na powyższe, skargę należało oddalić na podstawie art. 151 p.p.s.a.