Wyrok NSA, sygn. akt III FSK 1593/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-12-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: journal: M.P. 2018 poz 1007 art. 64 § 1 pkt 1 i 4 ,  art. 64 § 6
law: Uchwała Nr 140 Rady Ministrów  z dnia 15 października 2018 r. w sprawie ustanowienia wieloletniego rządowego programu "Posiłek w szkole i  w domu" na lata 2019-2023

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Bogucki, Sędzia NSA Jacek Brolik, Sędzia WSA (del.) Mirella Łent (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Prezydenta Miasta K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 3 lipca 2019 r., sygn. akt I SA/Gl 343/19 w sprawie ze skargi Prezydenta Miasta K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 20 lutego 2019 r., nr 2401-IEE1.711.69.2019.2/JKR/041249 w przedmiocie opłaty komorniczej w postępowaniu egzekucyjnym 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach na rzecz Prezydenta Miasta K. kwotę 440 (słownie: czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 3 lipca 2019 r. sygn. akt I SA/GI 343/19 oddalił skargę Prezydenta Miasta K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 20 lutego 2019 r. nr 2401-IEE1.711.69.2019.2/JKR/041249 w przedmiocie określenia opłaty komorniczej. Sąd wskazał, że spór w sprawie dotyczy zasadności pobrania opłaty komorniczej od wierzyciela oraz jej wysokości przy prowadzeniu postępowania egzekucyjnego na podstawie tytułów wykonawczych z dnia 15 grudnia 2009 r. o numerach [...] oraz od [...] obejmujących zaległość podatkową z tytułu podatku od nieruchomości za 2004 r. Sąd podkreślił, że zgodnie z art. 66 § 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1438 ze zm., dalej: u.p.e.a.) do uiszczenia opłaty komorniczej jest zobowiązany wyłącznie wierzyciel, a opłata komornicza stanowi rodzaj wynagrodzenia dla organu egzekucyjnego z tytułu dokonanie skutecznego ściągnięcia dochodzonej należności. Sąd zauważył, że kwoty pobrane w związku z wyegzekwowaniem należności określonych poszczególnymi tytułami wykonawczymi zostały ujęte przez organ w szczegółowym zestawieniu, a kwot przypisanych do konkretnych tytułów wykonawczych skarżący nie zakwestionował. Sąd nie dopatrzył się błędów rachunkowych w określeniu tych kwot.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła strona skarżąca. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 - dalej "p.p.s.a.") naruszenie: 1. Przepisów prawa materialnego:

a) art. 1a pkt 6 w zw. z art. 66 § 3 u.p.e.a. przez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że dopuszczalne jest obciążenia skarżącego opłatą komorniczą w rażąco wygórowanej wysokości według stawki procentowej nieograniczonej co do wysokości oraz w sytuacji, w której wierzycielem jest podmiot publiczny;

b) art. 1a pkt 6 oraz art. 66 § 3 u.p.e.a. w zw. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. nr 78, poz. 483, dalej jako "Konstytucja RP"), poprzez ich błędną wykładnię i brak uwzględnienia zasady demokratycznego państwa prawnego, skutkujące uznaniem za dopuszczalne potrącenia opłaty komorniczej z należności przysługującej skarżącemu, tj. z wyegzekwowanej w postępowaniu egzekucyjnym należności przez organ w sytuacji, gdy postępowanie egzekucyjne było w całości skuteczne, a zobowiązany wypłacalny i wszelkie koszty i opłaty związane z przymusowym ściągnięciem należności winny obciążać zobowiązanego;

c) art. 1a pkt 6 oraz art. 66 § 3 u.p.e.a. w zw. z art. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji poprzez ich błędną wykładnię i brak uwzględnienia zasady demokratycznego państwa prawnego i zasady zakazu nadmiernej ingerencji, skutkujące naliczeniem opłaty komorniczej w oparciu o art. la pkt 6 u.p.e.a. w wysokości rażąco wygórowanej, powodującej że opłata ta faktycznie nie stanowi wynagrodzenia za skuteczną egzekucję, ale zobowiązanie o charakterze podatkowym, pobierane według relatywnie wysokiej stawki procentowej nieograniczone co do wysokości;

d) art. 1a pkt 6 oraz art. 66 § 3 u.p.e.a. w zw. z art. 190 Konstytucji w zw. z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14, poprzez utrzymanie w mocy postanowienia, które narusza standardy uznane przez Trybunał Konstytucyjny oraz zaniechanie miarkowania rażąco wygórowanej opłaty komorniczej;

1) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

a) art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 3 § 2 pkt 3 i art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez nierozpoznanie wszystkich zarzutów skargi dotyczących naruszeń prawa materialnego oraz twierdzeń i argumentów podniesionych przez skarżącego w ich uzasadnieniu;

b) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 4 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2107) w zw. z art. 178 ust. 1 w zw. z art. 190 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP poprzez niezasadne oddalenie skargi i brak bezpośredniego zastosowania przepisów Konstytucji RP, w sytuacji, w której przepisy art. 1a pkt 6 oraz art. 66 § 3 u.p.e.a. naruszają art. 2, art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP oraz standardy uznane przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14.

Mając na uwadze powyższe zarzuty strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, ewentualnie, w razie uznania, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, uchylenie, w myśl art. 188 p.p.s.a., zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi poprzez uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach i zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie postanowienia, wskazując sposób załatwienia sprawy lub jej rozstrzygnięcie poprzez określenie opłaty komorniczej w kwocie 0 zł, względnie w konkretnej, ustalonej przez Sąd, wysokości, a także o zasądzenie od organu Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach na rzecz skarżącego Prezydenta Miasta K., na podstawie art. 203 pkt 1 i art. 205 p.p.s.a., zwrotu kosztów postępowania w sprawie, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie w całości i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, t.j.), dalej: "p.p.s.a." Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Podobnie w trybie tym nie ujawniono podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. (zob. uchwała NSA z 8 grudnia 2009r., II GPS 5/09, ONSAiWSA 2010, nr 3, poz. 40). Skarga kasacyjna została zatem zbadana według reguły związania zarzutami w niej zawartymi (art. 183 § 1 ab initio p.p.s.a.). W tym zakresie okazała się zasadna i dlatego została uwzględniona.

Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, w ślad za zarządzeniem przewodniczącego III Wydziału Izby Finansowej naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 października 2022 r., wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.): którym wyznaczono posiedzenie niejawne oraz skład Sądu, a także poinformowano strony o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne, składzie orzekającym i terminie posiedzenia niejawnego oraz pouczono o możliwości uzupełnienia argumentacji uzasadnienia skargi kasacyjnej albo żądania jej oddalenia.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, iż w sprawie wyroku z 11 września 2019 r., I SA/Gl 344/19, gdzie kontroli podlegało postanowienie o określeniu wobec skarżącego opłaty komorniczej na podstawie tytułów wykonawczych obejmujących zaległość podatkową z tytułu podatku od nieruchomości za 2006 r. tut. Sąd poddając analizie tenże wyrok WSA o identycznej treści uzasadnienia prawnego oraz skargę kasacyjną o tożsamych, co obecnie ocenianych zarzutach, rozstrzygnął w dniu 23 lutego 2022 r., III FSK 1700/21, sporne kwestie tak, że jego rozważania pozostają aktualne w odniesieniu do wyroku z 3 lipca 2019 r., I SA/Gl 343/19. Również obecnie na uwzględnienie zasługuje zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. i NSA bazując na wyżej wskazanym wyroku z 23 lutego 2022 r., uzasadnia, że według postanowień art. 141 § 4 zdanie pierwsze p.p.s.a., uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Z przytoczonego przepisu wynika m.in., że sąd administracyjny ma nie tylko obowiązek wskazania swojego rozstrzygnięcia (wypowiedzenia się w przedmiocie zgodności z prawem skarżonego aktu administracyjnego), ale i umotywowania swojego stanowiska w tym zakresie, tj. przedstawienia toku rozumowania, który doprowadził do podjęcia rozstrzygnięcia, w tym wskazania przyczyn zajęcia danego stanowiska oraz powodów, dla których zarzuty i argumenty podnoszone przez stronę są lub nie są zasadne.

W niniejszej sprawie szczególne znaczenie miało stanowisko Sądu pierwszej instancji odnośnie do podniesionych w skardze zarzutów, jako że ich ocena mogła przełożyć się na wynik sprawy. Zarzucono w niej niewłaściwe zastosowanie art. 1a pkt 6 i art. 66 § 3 u.p.e.a. prowadzące do naruszenia art. 2 Konstytucji RP oraz dokonanie wykładni art. 1a pkt 6 u.p.e.a. z naruszeniem art. 2, art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP i w rzeczy samej istota sprawy została przez skarżącego sprowadzona do dokonania wykładni przepisów z uwzględnieniem norm konstytucyjnych. Skarżący wniósł o skierowanie pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego, ale dopiero wówczas, gdy Sąd dojdzie do wniosku, że rezultat wykładni przepisów nie może być taki, jak postulowany w skardze.

Zatem celem należytego rozpoznania sprawy Sąd pierwszej instancji zobowiązany był przedstawić swoje stanowisko odnośnie do tego, czy możliwe jest dokonanie takiej wykładni ww. przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji z uwzględnieniem przepisów Konstytucji RP, aby osiągnąć oczekiwany przez skarżącego rezultat. Proces dokonanej wykładni Sąd powinien był przedstawić w uzasadnieniu wyroku, a następnie wskazać wyprowadzone wnioski, jednak tego nie uczynił.

Zauważyć warto, iż Sąd pierwszej instancji stwierdził, powołując się na orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego, że sąd administracyjny powinien dokonać własnej oceny konstytucyjności mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa powszechnie obowiązującego, ale tylko na użytek rozpoznawanej sprawy. Jeśli dojdzie do wniosku, że dany przepis jest sprzeczny z Konstytucją RP, to w przypadku przepisów wykonawczych do ustawy, sąd administracyjny może odmówić zastosowania takiego przepisu lub przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z ustawą lub Konstytucją, a w przypadku przepisów ustawy, ma tylko tę drugą możliwość.

Pomimo przywołania tego słusznego stanowiska, prezentowanego w orzecznictwie, Sąd pierwszej instancji nie dostosował się do niego. Przede wszystkim nie dokonał własnej oceny konstytucyjności mających zastosowanie w sprawie przepisów. Nie wypowiedział się odnośnie do tego, czy art. 1a pkt 6 i art. 66 § 3 u.p.e.a. są w ocenie Sądu zgodne z Konstytucją RP. Wyszedł z absolutnie błędnego założenia, sprzecznego z postanowieniami art. 141 § 4 w związku z art. 3 § 1 i art. 134 § 1 p.p.s.a., że sąd administracyjny nie musi w uzasadnieniu swego orzeczenia tłumaczyć przyczyn, dla których uznał dany przepis za zgodny z Konstytucją, przy czym zauważenia wymaga, iż Sąd nie stwierdził wprost, że ww. przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji ocenił jako zgodne z Konstytucją. Tym samym nie wiadomo, dlaczego Sąd nie uwzględnił wniosku skarżącego o wystąpienie z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego; czy dlatego, że uznał przepisy za konstytucyjne, czy może dlatego, że nie musi "inicjować postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie konstytucyjności mającego zastosowanie w sprawie przepisu prawa", bo takie stwierdzenie też znalazło się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Brak stanowiska Sądu pierwszej instancji odnośnie do kluczowego na etapie skargi problemu, uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu kontrolę zaskarżonego wyroku. Zgodnie bowiem z zasadą dwuinstancyjności postępowania sądowego zaskarżony akt administracyjny powinien najpierw skontrolować Sąd pierwszej instancji w taki sposób, aby nie było wątpliwości, że kontrola ta objęła wszystkie elementy składające się na legalność owego aktu, zaś kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego podlega stanowisko zawarte w zaskarżonym wyroku. Poza tym brak stanowiska Sądu pierwszej instancji lub ogólnikowe odniesienie się do podnoszonych przez stronę zarzutów dowodzi, że kontrola działań organów administracyjnych nie była przeprowadzona w sposób prawidłowy.

Rzeczą Sądu ponownie rozpoznającego sprawę będzie dokonanie kontroli zaskarżonego postanowienia z uwzględnieniem art. 3 § 1 i art. 134 p.p.s.a., co powinno znaleźć odzwierciedlenie w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu wyroku, czyli spełniającym wymogi przewidziane w art. 141 § 4 p.p.s.a. Przy tym Sąd zobowiązany jest uwzględnić stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Podkreślić należy, że prawidłowo skonstruowane uzasadnienie daje rękojmię, iż sąd administracyjny dołożył należytej staranności przy podejmowaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia, a kontrola legalności działalności administracji publicznej będąca ustawowym obowiązkiem sądu miała miejsce i została przeprowadzona zgodnie z kryteriami określonymi w art. 3 § 1 i art. 134 § 1 p.p.s.a.

Ze względu na przyczynę uchylenia zaskarżonego wyroku, przedwczesne jest rozpoznawanie przez Naczelny Sąd Administracyjny pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.

Mirella Łent Stanisław Bogucki Jacek Brolik