Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 1111/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2019-04-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art 17
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: art 145 par 1 pkt 1 lit a,c
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga – Gajewska (spr.), Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz, Protokolant Specjalista Ewa Pasiek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi A.T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia [...] r. nr [...]; 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz strony skarżącej kwotę 497 zł (słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem 00/100) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

A.T. (dalej: "skarżąca") wnioskiem z dnia [...] r. zwróciła się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w G. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad jej niepełnosprawnym w stopniu znacznym, pełnoletnim bratem M. A.(ur. [...] r.).

Decyzją z dnia [...] r., nr [...] , działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Gliwice Koordynator Zadania Referat Świadczeń Rodzinnych Ośrodka Pomocy Społecznej w G. , odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. W jej uzasadnieniu wskazał na treść art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2017 r. poz. 1952 z późn. zm., dalej: "u.ś.r."). Wyjaśnił, że ojciec M. A. zmarł w dniu [...] r., natomiast matka ma ograniczone prawa rodzicielskie. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] r. sygn. akt [...] skarżąca została ustanowiona rodziną zastępczą dla brata, jednakże ta forma pieczy zastępczej obowiązywała do momentu osiągnięcia przez niego pełnoletności. Nadto, na mocy postanowienia z dnia [...] r. sygn. akt [...] M. A. został całkowicie ubezwłasnowolniony, a jego opiekunem prawnym została skarżąca. Ustawodawca w sposób ścisły określił katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego i w tym zakresie nie pozostawił możliwości uznaniowego orzekania, określając kolejność korzystania z tego prawa. Pierwszeństwo mają osoby spokrewnione w linii prostej, tj. zstępni lub wstępni, a spośród nich spokrewnieni w pierwszym stopniu. Dopiero w dalszej kolejności istnieje możliwość przyznania tego świadczenia innym osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Ograniczenie praw rodzicielskich matki H. A. wobec syna - M. A. nie stanowi obiektywnej okoliczności wyłączającej sprawowanie przez nią opieki nad niepełnosprawnym synem, zatem nie przenosi uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego na skarżącą.

Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, wyrażając niezadowolenie z treści podjętego rozstrzygnięcia. Szczegółowo opisała sytuację rodzinną wskazując, że pracując nie jest w stanie zapewnić bratu odpowiedniej opieki. Wyjaśniła, że od 2015 r. stanowiła rodzinę zastępczą dla brata i z uwagi na sprawowaną opiekę nie mogła podjąć zatrudnienia, w związku z czy korzystała ze świadczenia pielęgnacyjnego. W roku 2016 brat został ubezwłasnowolniony, a ona przez Sąd została wyznaczona jego opiekunem prawnym. Sąd ograniczył matce prawa rodzicielskie wobec brata i zobowiązał ją do płacenia alimentów. Opisała schorzenia, na które cierpi brat i zakres sprawowanej nad nim opieki wyjaśniając, że trwa ona 24 godzin na dobę, bowiem samodzielnie nie może wykonać żadnych czynności. Skarżąca podała, że po rozmowie z matką jej brat wyjechał do niej do [...] , dlatego sama mogła podjąć pracę. Matka chciała umieścić brata w zakładzie opiekuńczym, dlatego w miesiącu maju 2018 r. skarżąca podjęła decyzję o powrocie brata do Polski, co spowodowało, że matka zerwała z nimi kontakt. Wykonując opiekę nad bratem musiała zrezygnować z pracy zarobkowej, ale uważa, że powinna otrzymać wsparcie ze strony Państwa.

Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, po zapoznaniu się z treścią odwołania, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, zwanej dalej w skrócie: "k.p.a."), utrzymało w mocy opisaną wyżej decyzję organu I instancji z dnia [...] r. Po dokonaniu analizy i oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego uznało, że art. 1 ust. 1 u.ś.r. określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń. W myśl art. 2 pkt 2 u.ś.r. świadczeniami rodzinnymi są między innymi świadczenia opiekuńcze: zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne. Stosownie do treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce lub ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. stanowi, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. wynika natomiast, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w wysokości 1 477,00-zł. miesięcznie (at. 17 ust. 3 u.ś.r.). Kwota świadczenia pielęgnacyjnego podlega corocznej waloryzacji od dnia 1 stycznia (art. 17 ust. 3a u.ś.r.), która polega na zwiększeniu kwoty świadczenia pielęgnacyjnego o wskaźnik waloryzacji. Jest nim procentowy wzrost minimalnego wynagrodzenia za pracę, o którym mowa w ustawie z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2015r. poz. 2008 i 1265), obowiązującego na dzień 1 stycznia roku, w którym jest przeprowadzana waloryzacja, w stosunku do wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującej w dniu 1 stycznia roku poprzedzającego rok, w którym jest przeprowadzana waloryzacja (art. 17 ust. 3b ustawy). Wysokość świadczenia pielęgnacyjnego ustalanego w sposób określony w ust. 3b zaokrągla się do pełnych złotych w górę (art. 17 ust. 3c u.ś.r.). Wysokość świadczenia pielęgnacyjnego na następny rok kalendarzowy podlega ogłoszeniu w drodze obwieszczenia przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski", w terminie do dnia 15 listopada każdego roku (art. 17 ust. 3d u.ś.r.). Kwotę świadczenia pielęgnacyjnego przysługującą za niepełny miesiąc ustala się, dzieląc kwotę świadczenia przez liczbę wszystkich dni kalendarzowych w tym miesiącu, a otrzymaną kwotę mnoży się przez liczbę dni kalendarzowych, za które świadczenie przysługuje. Kwotę świadczenia przysługującą za niepełny miesiąc zaokrągla się do 10 groszy w górę (art. 17 ust. 4 u.ś.r.). Przepis art. 17 ust. 5 u.s.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; 4) (uchylony); 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Z treści wyżej cytowanych przepisów wynika w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, że dalsi krewni mogą skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawnym członki rodzinnych tylko wówczas, gdy nie ma osób spokrewnionych pierwszym stopniu, osoby te są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt sprawy wynika, że żyje matka M. A. i jest to osoba spokrewniona z nim w linii prostej w pierwszym stopniu. Dlatego też na niej jako na matce w pierwszej kolejności spoczywa obowiązek opieki nad synem będącym osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Przy czym opieka ta nie musi być sprawowana osobiście, ale opiekę może sprawować także osoba trzecia wynagradzania przez tych członków rodziny, na których w pierwszej kolejności spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki. Skarżąca nie jest osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu z bratem, jak też osoby spokrewnione w pierwszym stopniu nie posiadają orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym, co wynika z treści odwołania, W tej sytuacji bez znaczenia pozostaje okoliczność, iż matka ma wobec syna ograniczoną władzę rodzicielską, bo jest on pełnoletni i tej władzy już nie podlega.

W skardze na powyższą decyzję skarżąca, działając przez profesjonalnego pełnomocnika, domagała się jej uchylenia oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z dnia [...] r., a także zasądzenia kosztów postępowania. Zarzuciła organowi odwoławczemu naruszenie art. 18 w związku z art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez zaniechanie uwzględnienia konstytucyjnych standardów ochrony rodziny i pominięcie okoliczności, iż w związku z brakiem woli matki sprawowania opieki nad całkowicie ubezwłasnowolnionym synem, którego opiekunem prawnym jest skarżąca, celowe staje się przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad bratem. Stanowisko organów orzekających w sprawie wynika wyłącznie z błędnej literalnej wykładni art. 17 ust. 1 i 1a u.s.r. w związku z art. 32 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r. poz. 682, dalej w skrócie: "k.r.o.") w oderwaniu od kontekstu systemowego i celowościowego. Dodatkowo w sprawie naruszone zostały zasady postępowania wyrażone w art. 7, art. 8 i art. 80 k.p.a. w związku z art. 23 ust. 4a u.ś.r. poprzez zaniechanie przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego na okoliczność ustalenia braku możliwości wypełniania obowiązku opieki nad niepełnosprawnym synem przez matkę, jako osobę spokrewnioną z nim w pierwszym stopniu. Matka bowiem uchyla się od jakiekolwiek pomocy swojemu dorosłemu i niepełnosprawnemu synowi oraz nie wyraża jakiejkolwiek woli świadczenia nad nim opieki. Ciężar ten spoczywa wyłącznie na skarżącej, która sprawuje opiekę nad bratem na takich samych (równych] zasadach jak matka lub ojciec, zatem gdyby organ wziął pod uwagę dookreślone w Konstytucji RP standardy ochrony rodziny, to niewątpliwie doszedłby do przekonania, iż w sprawie zachodzi potrzeba bezpośredniego jej stosowania poprzez nadanie prymatu zasadzie, iż wszyscy są równi wobec prawa i mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Nie powinno się zatem różnicować sytuacji w zakresie dostępu do zasiłku pielęgnacyjnego, wyłącznie ze względu na stopień pokrewieństwa albowiem pomimo tego, iż matka niepełnosprawnego brata skarżącej żyje, to uchyla się od współdziałania dla jego dobra i uchybia obowiązkom rodzicielskim. Dokonując wykładni przepisów prawa materialnego należy mieć na względzie cel regulacji ustawowej, czyli przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. Analizując treść art. 17 ust. 4 u.ś.r. należy odnieść się także do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest wstanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Sprawowanie opieki przez matkę nad osobą jej wymagającą, a zatem bratem skarżącej nie jest niemożliwe, w związku z tym, gdyby organ należycie przeprowadził postępowanie, to ujawniłby okoliczności, które wskazują jednoznacznie, że zaktualizował się obowiązek alimentacyjny zobowiązanej w dalszej kolejności skarżącej, a w konsekwencji to ona powinna zostać uznana za osobę uprawnioną do wnioskowanego świadczenia. Dokonana zatem celowościowa wykładnia art 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. uwzględniająca zasady konstytucyjne znajduje oparcie w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006 r. sygn. P 23/05.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r. poz. 2107) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego (art. 145 p.p.s.a.). Jednocześnie, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że sąd bierze z urzędu pod rozwagę wszelkie naruszenia prawa niezależnie od treści podnoszonych w skardze zarzutów.

W tym miejscu wskazać należy, iż stan faktyczny sprawy został szeroko przywołany przy omawianiu przebiegu postępowania administracyjnego, zatem brak jest uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadnienia.

W pierwszym rzędzie zauważyć należy, że w przedmiotowej sprawie zasadniczą przyczyną odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego był fakt, że matka wymagającego opieki, pełnoletniego i legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności syna żyje i sama nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Innymi słowy rozważyć należy, czy na podstawie art. 17 u.ś.r., skarżąca ma prawo do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wywołaną koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym i pełnoletnim bratem, pomimo tego, że żyje jego i zarazem jej matka, a nadto skarżąca jest jego opiekunem prawnym.

W tym miejscu godzi się zauważyć, że w doktrynie, jak i w orzecznictwie wyraźnie zauważalna jest tendencja do odchodzenia od przyjętej do niedawna powszechnie zasady clara non sunt interpretanda (jasne nie wymaga interpretacji), która wyłączała dopuszczalność stosowania wykładni systemowej i funkcjonalnej wówczas, gdy za pomocą najprostszych reguł wykładni językowej możliwe jest wykazanie jednoznaczności danego wyrażenia (zob. M. Zieliński, Wykładnia prawa. zasady, reguły, wskazówki, Warszawa 2012, s. 56). Szczególnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podejmowane są próby przełamania tradycyjnej koncepcji posługiwania się wyłącznie bezpośrednim rozumieniem tekstu prawnego, przy czym coraz większe znaczenie zaczynają odgrywać metody wykładni danego tekstu inne niż tylko wykładnia językowa (zob. M. Zirk-Sadowski, System prawa administracyjnego, t. 4, s. 143-144). Prawo dopuszcza bowiem odstąpienie od wyraźnego sensu językowego przepisu, gdy interpretacja językowa prowadzi ad absurdum lub rażąco niesprawiedliwego rozstrzygnięcia i w tego rodzaju sytuacjach odstąpienie od sensu językowego przepisu nie uważa się za wykładnię niezgodną z prawem (zob. L. Morawski, Wykładnia w orzecznictwie sądów, Toruń 2002, s. 18, Komentarz). W związku z tym pomimo istniejącego stanowiska przyznającego pierwszeństwo językowej wykładni, w orzecznictwie w ostatnim czasie zaczyna przeważać pogląd o konieczności stosowania również innych dyrektyw interpretacyjnych w związku z niezadawalającymi wynikami ograniczania się wyłącznie do dyrektyw językowych. W każdym bądź razie "w procesie wykładni prawa (...) sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy skonfrontujemy go z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej" - tak wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2014 r. o sygn. II FSK 381/12, przypomniany w wyroku tut. Sądu z dnia 8 grudnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Gl 170/15, których stanowisko i wywody skład orzekający w pełni akceptuje uznając je za własne (oba wyroki publikowane są w centralnej bazie orzeczeń NSA, dalej w skrócie: "CBOS"). Nadto, stanowisko zbieżne z prezentowanym wyraził NSA w wyroku z dnia 19 lutego 2016 r. sygn. akt I OSK 1670/14 oraz w ślad za nim WSA w Warszawie w wyroku z dnia 21 października 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 1273/16 (CBOS), wskazując, że w "kontekście uzasadnionym stanem faktycznym sprawy, wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

W rozpoznawanej sprawie, skarżąca jako siostra niepełnosprawnego brata faktycznie realizuje nad nim opiekę, bowiem ich matka przebywa na terenie Szwajcarii, chociaż to ona w pierwszej kolejności jest zobowiązana do opieki nad synem.

Zdaniem składu orzekającego, skoro z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie można wykluczyć rodzeństwa osoby wymagającej stałej opieki (w związku z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności), to jeżeli po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego okaże się, że opieki takiej nie może sprawować żyjący rodzic, to świadczenie pielęgnacyjne - niejako z mocy prawa - przechodzi na uprawnionego członka rodziny rzeczywiście sprawującego opiekę, jeżeli faktycznie zrezygnuje on z zatrudnienia.

W tych okolicznościach, jak w rozpoznawanej sprawie, literalna wykładnia omawianych przepisów prowadziłaby do pozbawienia osoby faktycznie sprawującej opiekę, a zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności (siostra), prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Akceptacja takiej wykładni prawa naruszałaby wspomniane wyżej konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

Zdaniem składu orzekającego, fakt, iż żyje rodzic osoby wymagającej opieki, nie powinien stanowić negatywnej przesłanki dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego dla innych osób zobowiązanych do alimentacji w sytuacji, gdy rodzic tej osoby z różnych względów nie jest zdolny do wykonywania opieki. Chodzi generalnie o to, że z kręgu osób uprawnionych do świadczenia nie można wykluczyć dzieci (w sprawie niniejszej siostry), jeśli rodzic nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego powinno w takiej sytuacji zależeć od tego, czy ze względu na swój stan zdrowia i możliwości oraz zakres obowiązków opiekuńczych rodzic osoby niepełnosprawnej jest w stanie im podołać.

Nie ulega wątpliwości, że pozbawienie rodzeństwa świadczenia pielęgnacyjnego naruszałoby, konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji RP) i godziłoby to w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji RP) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP).

Nie można zatem z góry założyć, że tylko niepełnosprawny w stopniu znacznym rodzic, nie jest zdolny do sprawowania takiej opieki. Brak możliwości sprawowania opieki, otwierający drogę do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny, można bowiem wykazać w postępowaniu dowodowym.

W konsekwencji, aby rozstrzygnięcie w sprawie z wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia, w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym bratem, nie naruszało powyższych zasad konstytucyjnych, organ powinien ustalić jaka jest sytuacja zdrowotna i życiowa matki skarżącej, przeprowadzić o ile to możliwe wywiad środowiskowy w celu zbadania, czy jej stan zdrowia pozwala na sprawowanie pełnej i efektywnej opieki nad chorym synem, co więcej uwzględnić fakt, że matka miała już wcześniej ograniczoną władzę rodzicielską, a obecnie nie utrzymuje kontaktu zarówno ze skarżącą, jak i synem. Natomiast skarżąca jest opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego, pełnoletniego brata.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. z tego powodu, że rodzic osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może sprowadzać się wyłącznie do językowej wykładni przepisów u.ś.r. Zgodnie z art. 7 k.p.a. zawierającym zasadę prawdy obiektywnej, organy rozpoznające wniosek o świadczenie pielęgnacyjne winny ocenić, czy rodzic osoby wymagającej opieki, który mimo że nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - może z uwagi na wiek i stan zdrowia taką opiekę sprawować. Oczywistym jest przy tym, że opiekunem takim może, ale i musi być osoba, która będzie w stanie faktycznie wykonywać obowiązki opiekuna. Innymi słowy, nie może zostać opiekunem ten, w stosunku do kogo zachodzi prawdopodobieństwo, że nie wywiąże się należycie z powierzonych mu obowiązków. Jednakże osoba taka może finansować lub współfinansować opiekę na rzecz osoby jej wymagającej. Toteż dopiero po rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu wyjaśniającym, we wszystkich przywołanych kwestiach, gdyby okazało się, że realną i efektywną opiekę może sprawować jedynie skarżąca, to wówczas należy interpretować przepisy u.ś.r. w sposób umożliwiający ich zgodność z wyrażonymi wyżej zasadami konstytucyjnymi.

Dokonana przez Sąd analiza akt administracyjnych nie wyklucza z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej o ile spełnia ona również inne warunki do jego przyznania określone w art. 17 u.ś.r. Organy orzekające nie wypowiedziały się bowiem co do wszystkich przepisów prawa materialnego, z których wynikają przesłanki pozytywne i negatywne nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Biorąc pod uwagę powyższe, brak w postępowaniu administracyjnym dostatecznych i to w szerokim zakresie ustaleń skutkuje tym, iż organy administracji obu instancji naruszyły art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w związku z art. 17 ust. 1 pkt 1 i 4 oraz ust. 1a pkt 1 u.ś.r., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W ponownie prowadzonym postępowaniu administracyjnym koniecznym będzie poczynienie ustaleń faktycznych i uzupełnienie akt administracyjnych sprawy w omówionym wyżej zakresie. Dodatkowo wykazanie, czy na dzień orzekania istnieje realna możliwość opieki matki skarżącej nad niepełnosprawnym synem, a jeśli nie jest to możliwe, to czy istnieje możliwość finansowania przez nią takiej opieki, a następnie w dalszej konsekwencji zbadanie pozostałych przesłanek uprawniających do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia zwłaszcza w kwestii jej pracy i faktycznej rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad bratem, aby w rezultacie podjąć rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom obowiązującego prawa.

W tym stanie rzeczy, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt 1 sentencji wyroku).

O kosztach postępowania (pkt 2 sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. W myśl pierwszego z wymienionych przepisów, w razie uwzględnienia skargi przysługuje od organu zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Z kolei zgodnie z art. 205 § 2 p.p.s.a., niezbędne koszty postępowania strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego obejmują także jego wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone w odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata lub radcy prawnego, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez Sąd osobistego stawiennictwa strony. Przepisami odrębnymi, o których mowa wyżej, są przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2015 r. poz. 1800). W myśl § 15 przywołanego rozporządzenia:

1. Opłaty stanowiące podstawę zasądzania kosztów zastępstwa ustala się z uwzględnieniem stawek minimalnych określonych w rozdziałach 2-4.

2. Opłatę w sprawach niewymagających przeprowadzenia rozprawy ustala się w wysokości równej stawce minimalnej.

3. Opłatę w sprawach wymagających przeprowadzenia rozprawy ustala się w wysokości przewyższającej stawkę minimalną, która nie może przekroczyć sześciokrotności tej stawki, ani wartości przedmiotu sprawy, jeśli uzasadnia to:

1) niezbędny nakład pracy radcy prawnego, w szczególności poświęcony czas na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczba stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjęte w sprawie, w tym czynności podjęte w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu;

2) wartość przedmiotu sprawy;

3) wkład pracy radcy prawnego w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie;

4) rodzaj i zawiłość sprawy, w szczególności tryb i czas prowadzenia sprawy, obszerność zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów, o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności.

Mając na względzie powyższe, Sąd określił wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej wedle stawek minimalnych, uznając, że w okolicznościach niniejszej sprawy wynagrodzenie w takiej wysokości będzie adekwatne w szczególności do niezbędnego nakładu pracy pełnomocnika oraz jego przyczynienia się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy. W rezultacie na zasądzoną kwotę kosztów postępowania złożyły się wynagrodzenie pełnomocnika ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) wyżej powołanego rozporządzenia w wysokości 480,- zł. wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictwa (17,- zł.).