Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 180/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2021-10-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.
article: art. 7, 11, 11 par. 1, 80, 107 par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 153
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Wojciechowska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Gocki Sędzia NSA Gerard Czech Protokolant Starszy inspektor sądowy Maria Żymańczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 października 2021 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 stycznia 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 29 stycznia 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm. - dalej kpa) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm. - dalej usus), uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 12 lipca 2019 r. nr [...]

i na podstawie:

1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 usus odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 182.993,30 zł, w tym:

a) ubezpieczenie społeczne - za okres 9/2006 -9/2018, w łącznej kwocie 117.110,26 zł, w tym z tytułu: składek-78.263,26 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 38.803,00 zł, kosztów upomnienia - 44,00 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 9/2006 - 9/2018, w łącznej kwocie 56.497,77 zł, w tym z tytułu: składek-36.213,17 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 20.267,00 zł, kosztów upomnienia - 17,60 zł,

c) Fundusz Pracy i FGŚP - za okres 9/2006 - 12/2006, 6/2007, 3/2009 - 9/2018 w łącznej kwocie 9.385,27 zł, w tym z tytułu: składek-6.440,27 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 2.945,00 zł,

2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 usus oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365 – dalej zwanego rozporządzeniem), odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 176.390,73 zł, w tym:

a) ubezpieczenie społeczne - za okres 9/2006 - 9/2018 w łącznej kwocie 111.770,69 zł, w tym z tytułu: składek-76.597,69 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 35.129,00 zł, kosztów upomnienia - 44,00 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 9/2006 - 9/2018 w łącznej kwocie 55.524,77zł, w tym z tytułu: składek- 36.213,17 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 19.294,00 zł,

kosztów upomnienia - 17,60 zł,

c) Fundusz Pracy- za okres 9/2006 - 12/2006, 6/2007, 3/2009 - 9/2018 w łącznej kwocie 9.095,27 zł, w tym z tytułu: składek-6.308,27 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 2.787,00 zł.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że w sentencji decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 12 lipca 2019 r. nr [...] nie zostały uwzględnione należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek z wyłączeniem należności za osobę prowadzącą działalność oraz odsetki od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych. Zatem, zgodnie z art. 138 § 1 pkt 2 kpa uchylił decyzję z 12 lipca 2019 r. nr [...] w całości i orzekł co do istoty sprawy.

Przedstawiając stan faktyczny organ wskazał, że 12 kwietnia 2019 r. do ZUS wpłynął wniosek J. M. o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek, w którym powołał się on na trudną sytuację rodzinną, materialną oraz na stan zdrowia swojej żony.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych po przeprowadzeniu postępowania w sprawie umorzenia decyzją z 12 lipca 2019 r. nr [...] odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek, stwierdzając, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 usus. Nadto strona nie wykazała, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności z tytułu składek wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jej gospodarstwa domowego. Nie wykazała także, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń i nie wykazała, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek.

Po złożeniu przez stronę wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 30 września 2019 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję z 12 lipca 2019 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Powyższa decyzja została zaskarżona i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 25 czerwca 2020 r., sygn. akt I SA/Op 522/19 uchylił decyzję ZUS z 30 września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. W ocenie Sądu, dokonana przez ZUS ocena stanu faktycznego naruszała zasadę uznania administracyjnego i wykraczała poza reguły swobodnej oceny dowodów. WSA zważył, że nie budzi jego zastrzeżeń brak zaistnienia w sprawie podstaw do stwierdzenia całkowitej nieściągalności dochodzonych należności na podstawie art. 28 ust. 2 pkt 1 - 4a usus, jednak odmiennie przedstawia się sytuacja w przypadku oceny organu o braku zaistnienia przesłanek z art. 28 ust. 2 pkt 5 i 6 usus. WSA podkreślił, że jak wynika z akt sprawy, prowadzone wobec strony przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w [...] postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułów wystawionych przez ZUS zostało 13 czerwca 2019 r. umorzone na podstawie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - z powodu braku składników majątkowych mogących być przedmiotem zajęcia egzekucyjnego. WSA wskazał, że całość dochodów strony z tytułu umowy zlecenia wynosi miesięcznie ok. 123,97 zł netto i podlega zajęciu przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...], a postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Komornika Sądowego dotyczy nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Rejonowy [...] w [...] w elektronicznym postępowaniu upominawczym. Dalej WSA stwierdził, że dla wykluczenia możliwości zastosowania przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 2 pkt 6 usus konieczne jest porównanie wysokości ewentualnych wydatków egzekucyjnych z wysokością dochodów mających podlegać zajęciu - czego dotychczas ZUS nie uczynił. WSA wskazał przy tym, iż dużym uproszczeniem było uznanie, że skoro Komornik Sądowy prowadzi wobec strony skuteczne czynności egzekucyjne obejmujące zajęcie całego jej dochodu z umowy zlecenia w kwocie 123,97 zł miesięcznie, to już sam ten fakt miałby wskazywać na realną możliwość uzyskania również w egzekucji administracyjnej kwot przewyższających wydatki egzekucyjne. W ocenie Sądu kwestia ta wymaga wyjaśnienia w ponownym postępowaniu. WSA stwierdził także, że w ramach wpisów hipotecznych na nieruchomości strony dokonano zabezpieczenia - z łącznej kwoty zaległości wynoszącej 193.357,62 zł - jedynie kwoty 11.935,50 zł i 5.302,10 zł, a zatem ok. 1/10 całości obecnego zadłużenia. W ocenie WSA, nieprzekonująca i dowolna jest argumentacja organu o braku podstaw do umorzenia należności składkowych na podstawie § 3 pkt 1 i 3 rozporządzenia. W tym nieuprawnione w świetle zebranego materiału dowodowego było stwierdzenie organu, że z przedłożonej dokumentacji medycznej żony skarżącego wynika, iż wprawdzie jej mowa jest spowolniona to pozostaje ona w logicznym kontakcie, porusza się samodzielnie bez zaburzeń równowagi, a zatem pomimo swojej niepełnosprawności nie jest ona całkowicie zależna od skarżącego. WSA podkreślił, że to stwierdzenie pozostaje w sprzeczności z przedłożonym przez stronę orzeczeniem o stopniu niepełnoprawności z 13 listopada 2018 r., z którego wprost wynika nie tylko niezdolność M. M. do pracy ale również konieczność udzielania jej stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. WSA zauważył nadto, że również wydane - wprawdzie po zakończeniu postępowania - orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 7 maja 2020 r. ustalające trwałą i całkowitą niezdolność do pracy M. M. z 7 listopada 2020 r. stwierdzające jej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji - potwierdziły stanowisko Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...]. W konsekwencji WSA wskazał, że rolą organu nie było ocenianie, czy sprawowanie opieki nad żoną było potrzebne i celowe, lecz dokonanie oceny, na ile zaistniała sytuacja spowodowała realne pozbawienie skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Podkreślił przy tym, że nie chodzi o całkowite pozbawienie strony możliwości uzyskiwania dochodu, ale dotyczy to dochodu w wysokości umożliwiającej opłacenie należności. Nadto WSA wskazał na sprzeczność argumentacji organu w kwestii możliwości ubiegania się przez skarżącego o prawo do zasiłku pielęgnacyjnego dla opiekuna osoby niepełnosprawnej w kwocie 1.583,00 zł. Zdaniem WSA, organ z jednej strony pouczał o możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad osobą niepełnosprawną, a z drugiej strony stwierdzał po analizie dokumentacji medycznej małżonki skarżącego, że pomimo swojej znacznej niepełnosprawności z dokumentacji nie wynika, iż jest ona całkowicie zależna od pomocy skarżącego. W ocenie WSA nieuprawnione były twierdzenia organu, że skarżący osiąga dochód, którego nie wykazał w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym. WSA zaznaczył, że nie można w sposób bezrefleksyjny wywodzić, że w sytuacji gdy pomoc ze strony rodziny nie została udokumentowana, to skarżący musiał uzyskiwać dochody z nieujawnionych źródeł.

W konsekwencji WSA stwierdził, że w ponownym postępowaniu rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych wyżej uchybień dowodowych i argumentacyjnych oraz prawidłowe rozważanie wniosku na tle zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego. Zadaniem organu będzie dokonanie pełnej i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia mogących mieć zastosowanie w sprawie. Przy czym organ powinien mieć na względzie, że wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, jednak okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania jej stosowania, co uczyniłoby ją martwą, poprzez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie. Zalecił również uwzględnienie przez organ także tych okoliczności, tj. dodatkowych dowodów, które zaistniały już po wydaniu zaskarżonej decyzji, a które nie mogły podlegać ocenie Sądu na obecnym etapie postępowania.

Ponownie rozpatrując sprawę organ uwzględnił przedłożone przez stronę dokumenty w toku postępowania przez ZUS, jak i dokumenty złożone przez skarżącego w trakcie rozpoznawania sprawy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu.

Na wstępie organ wskazał, że w decyzji z 12 lipca 2019 r., nr [...] ZUS prawidłowo stwierdził, że figurujące na koncie strony jako płatnika składek należności za okres od maja 2008 r. do lutego 2009 r. uległy przedawnieniu. Jednak ponieważ ZUS zabezpieczył ich spłatę poprzez ustanowienie hipotek na nieruchomości należącej do skarżącego, nadal istnieje możliwość ich dochodzenia z przedmiotu hipoteki. Pozostałe należności figurujące na koncie skarżącego jako płatnika składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.

Dalej organ wskazał, że zgodnie z zapisami ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie od 24 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2011 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna.

W związku z uchwaleniem ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, której przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zostały wprowadzone zmiany dotyczące m.in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat. Występują jednak pewne zdarzenia, które powodują, iż bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu, co oznacza, że 5-letni okres jest wydłużany. Oznacza to, że pewnego czasu nie wlicza się do okresu przedawnienia, przy czym po zakończeniu okresu zawieszenia, przedawnienie biegnie dalej, z uwzględnieniem okresu pomiędzy rozpoczęciem biegu, a powstaniem przyczyny zawieszenia.

Zgodnie z art. 24 ust 5b usus, bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego, a w myśl art. 24 ust. 5 usus, nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednak po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Powyższy zapis w ustawie obowiązuje od 1 stycznia 2003 r. i został wprowadzony ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U z 2002 r., Nr 241, poz. 2074) i ma zastosowanie do należności nie przedawnionych na dzień wejścia w życie przepisów.

W ocenie organu, wobec skarżącego zostały podjęte czynności skutkujące zawieszeniem biegu terminu przedawnienia, co organ szczegółowo opisał w zaskarżonej decyzji. Postanowieniem z 13 czerwca 2019 r. Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w [...] umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone z wniosku wierzyciela ZUS Oddział w Opolu prowadzone w oparciu o tytułu wykonawcze wystawione 25 lutego 2008 r. od [...] do [...], z 12 listopada 2009 r. od [...] do [...], od [...] do [...] ([...] do [...]) z 12 listopada 2009 r. obejmujące należności na: ubezpieczenia społeczne za okres 1/2007 do 4/2008, na ubezpieczenie zdrowotne za okres 1/2007 - 4/2008 oraz Fundusz Pracy za okres 1/2007 - 5/2007 - za powyższe okresy nie zostało wszczęte ponowne postępowanie egzekucyjne.

Aktualnie Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu prowadzi postępowanie egzekucyjne skierowane do należności z tytułu umowy zlecenia - na podstawie tytułów wykonawczych od [...] do [...] w oparciu o zajęcia [...] z 4 grudnia 2018 r.

Od 7 października 2008 r. ZUS sukcesywnie dokonywał zabezpieczenia hipotecznego na nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...], łączna kwota zabezpieczenia wynosi 229.516,74 zł (od pozycji 5 do 17).

Organ dokonał również analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w kontekście przepisów ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (Dz. U. z 2020 r., poz. 708). Wskazał, że pomimo zawieszenia przez skarżącego prowadzonej działalności gospodarczej od 1 października 2018 r., jest on w świetle ww. przepisów przedsiębiorcą. W związku z tym organ dokonał analizy wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek wynikających z art. 107 ust. 1 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. UE C 83 z 30 marca 2010 r.) decydujących o uznaniu przedmiotowego wsparcia finansowego za pomoc publiczną i stwierdził, że nie zostały spełnione wszystkie cztery przesłanki wynikające z art. 107 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, co przesądza o tym, że ewentualne wsparcie nie będzie stanowiło pomocy publicznej w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, w konsekwencji nie podlega obowiązkowi notyfikacji Komisji Europejskiej.

Następnie organ przedstawił sytuację rodzinną i materialną strony wskazując na okoliczności wynikające z oświadczeń oraz załączonych dokumentów m.in. w postaci zaświadczeń, rachunków, deklaracji podatkowych, dokumentacji medycznej dotyczącej stanu zdrowia żony wnioskodawcy, orzeczenia lekarza orzecznika ZUS o uznaniu, że M. M. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, decyzji Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o przyznanej M. M. pomocy w postaci świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności, zakup opału i zasiłku okresowego z powodu długotrwałej choroby. Nadto przedstawił szczegółowo jakie czynności zostały podjęte przez organ celem wyegzekwowania dochodzonych należności.

Analizując powyższe organ wskazał, że z przedłożonego przez J. M. oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi pełnej księgowości z 17 listopada 2020 r. wynika że: jest on żonaty, jest mikroprzedsiębiorcą, jego przychód z prowadzonej działalności gospodarczej w 2018 r. wyniósł 4.795,12 zł, a dochód 116,00 zł, pracuje zarobkowo na podstawie umowy zlecenia w firmie "A" (okres trwania umowy od 1 listopada 2020 r. do 30 listopada 2020 r.) otrzymując wynagrodzenia miesięczne w kwocie 170,00 zł brutto, tj. 128,28 zł netto, nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych, nie posiada dochodów z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy, ponosi miesięczne stałe wydatki związane z utrzymaniem (opłaty eksploatacyjne - 856,00 zł, koszty związane z leczeniem - 200,00 zł), prowadzi gospodarstwo domowe z żoną M. M., która uzyskuje dochód w miesięcznej wysokości 1.232,42 zł netto, nie posiada innych zobowiązań pieniężnych, posiada dom w miejscowości [...] przy ul. [...] o powierzchni 130 m2, nie posiada praw majątkowych, posiada pojazd marki [...] z 2003 r., nie posiada innych składników mienia ruchomego (RTV/AGD), nie posiada wierzytelności. Wnioskodawca oświadczył również, że nie przewiduje poprawy swojej sytuacji materialnej i w najbliższym czasie jego działalność gospodarcza zostanie wyrejestrowana.

Nadto oznajmił, że jego żona jest po wypadku i po dwóch operacjach [...] i nie może samodzielnie funkcjonować, ma problemy z [...] i poruszaniem się. Zaznaczył także, że zawiesił wykonywania działalności z powodu niekorzystnej sytuacji na rynku, a ze względu na stan zdrowia żony, nie może podjąć zatrudnienia.

Według deklaracji podatkowej PIT-36 za 2019 r. wnioskodawca uzyskał dochód z tytułu działalności wykonywanej osobiście w wysokości 1.842,79 zł.

Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w [...] pismem z 25 listopada 2020 r. poinformował ZUS, że według wstępnej wyceny wartość nieruchomości, której właścicielem jest wnioskodawca, a położonej w [...] przy ul. [...] wraz z przynależnymi zabudowaniami, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...] wynosi 217.770,00 zł.

Jak wynika z informacji uzyskanej od Wójta Gminy [...] z 5 listopada 2020 r. dotyczącej ww. nieruchomości, przedmiotem opodatkowania są: budynki mieszkalne o powierzchni 127 m2, pozostałe budynki - 73,50 m2 oraz grunty pozostałe 705 m2 .

Do rozpatrzenia sprawy skorzystano również z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. W oparciu o te dane ustalono, że 1 października 2018 r. wnioskodawca zawiesił wykonywanie działalności gospodarczej z zakresu restauracje i inne placówki gastronomiczne, jest zgłoszony do ubezpieczeń przez A (firma teściowej) jako osoba wykonująca umowę zlecenia i podstawa wymiaru składek wynosi 170,00 zł, tj. ok. 108,28 zł netto, w Centralnej Ewidencji Pojazdów figuruje jako właściciel samochodu osobowego marki [...] z 1998 r. i marki [...] z 2000 r., a w ewidencji Ksiąg Wieczystych figuruje jako właściciel nieruchomości gruntowej położonej w [...] (plac z zabudowaniami) o powierzchni 0,0410 ha, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...], w dziale IV księgi znajdują się wpisy hipotek przymusowych na rzecz ZUS w łącznej kwocie 229.516,74 zł (od pozycji 5 do 17) oraz innego wierzyciela (pozycja 4), pozycje pozostałych wierzycieli zostały wykreślone. Nadto żona wnioskodawcy M. M. zgłoszona jest przez Ośrodek Pomocy Społecznej w [...] jako świadczeniobiorca, za którego jednostka organizacyjna pomocy społecznej ma obowiązek opłacać składki i podstawa wymiaru składek wynosi 516,58 zł oraz pobiera świadczenie uzupełniajcie dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji w miesięcznej wysokości 500,00 zł netto - świadczenie jest wolne od potrąceń.

Następnie organ przytoczył treść art. 28 ust. 2 i 3 usus podkreślając, że przypadki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy. Stanowią one zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że występuje całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

W ocenie organu, w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, a to uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 usus.

Odnosząc się szczegółowo do przesłanek wskazanych w tym przepisie i uzasadniając swoje stanowisko organ wskazał, że nie wystąpiły przesłanki wymienione w art.. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 3, 4 i 4b usus. Nie wystąpiła również przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 usus, pomimo że postanowieniem z 13 czerwca 2019 r. Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w [...] umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone z wniosku wierzyciela ZUS Oddział w Opolu w oparciu o tytułu wykonawcze wystawione 25 lutego 2008 r. od [...] do [...], z 12 listopada 2009 r. od [...] do [...], od [...] do [...] ([...] do [...]) z 12 listopada 2009 r. obejmujące należności na: ubezpieczenia społeczne za okres 1/2007 do 4/2008, na ubezpieczenie zdrowotne za okres 1/2007 - 4/2008 oraz Fundusz Pracy za okres 1/2007 - 5/2007. Za powyższe okresy nie zostało wszczęte ponowne postępowanie egzekucyjne. Wprawdzie w uzasadnieniu tego postanowienia wskazano, że postępowanie egzekucyjne podlega umorzeniu z urzędu, jeżeli jest oczywiste, że z egzekucji nie uzyska się sumy wyższej od kosztów egzekucyjnych, jednak w ocenie organu postanowienie o zakończeniu postępowania egzekucyjnego oprócz formalnego jego zakończenia, powinno stwierdzać całkowity brak majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne - co w niniejszej sprawie nie wystąpiło, ponieważ wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości, na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego z tytułu nieopłaconych składek.

Aktualnie Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu prowadzi postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułów wykonawczych od [...] do [...] w oparciu o zajęcia [...] z 4 grudnia 2018 r. wynagrodzenia otrzymywanego przez wnioskodawcę z tytułu umowy zlecenia.

W ocenie organu w sprawie nie wystąpiła również przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 usus, albowiem nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS w Opolu, a wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości gruntowej, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi Księgę Wieczystą nr [...]. W dziale IV księgi znajdują się wpisy hipotek przymusowych na rzecz ZUS, zatem stwierdzenie, że nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne byłoby na obecnym etapie przedwczesne zwłaszcza, że posiadana nieruchomość może stanowić przedmiot obrotu cywilno-prawnego, co skutkuje możliwością uznania jej za źródło dochodu w celu spłaty zadłużenia.

Na poparcie swojego stanowiska ZUS przywołał wyroki sądów administracyjnych, zgodnie z którymi postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. W świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym. W konsekwencji organ podkreślił, że dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania. Nieściągalność należności z tytułu składek związana jest bowiem generalnie z całkowitym aktualnym i przyszłym brakiem możliwości skutecznego ich dochodzenia w postępowaniu egzekucyjnym oraz nieracjonalnością wszczęcia takiego postępowania.

Następnie organ ocenił, czy w sprawie spełnione są przesłanki pozwalające na umorzenie należności na podstawie art.28 ust. 3a w związku z art. 32 usus i § 3 ust. 1 rozporządzenia.

Odnosząc się do przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia, organ wskazał, że wystąpienie tej przesłanki uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu.

Następnie organ wskazał, że wnioskodawca przedłożył dokumentację medyczną, która potwierdza powoływane schorzenia jego żony, w tym orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z 7 listopada 2019 r. o uznaniu, że jest ona trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji została określona na 23 listopada 2017 r. Nadto żona posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z 13 listopada 2018 r. Orzeczenie zostało wydane do 30 listopada 2021 r. Niepełnosprawność istnieje od 22 listopada 2017 r. Symbol przyczyny niepełnosprawności to [...], tj. choroby [...]. Z orzeczenia wynika, że żona wnioskodawcy jest niezdolna do pracy oraz wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Zatem, fakt pozostawania w stałym leczeniu przez żonę wnioskodawcy i jej trudna sytuacja zdrowotna zostały udowodniona. W ocenie organu, wnioskodawca nie udowodnił jednak, że sprawuje wyłączną i całkowitą opiekę nad swoją żoną, zwłaszcza, że jest zatrudniony na podstawie umowy zlecenia w firmie prowadzonej przez teściową i w czasie wykonywania pracy nie może sprawować opieki nad swoją żoną.

Nadto organ wskazał, że wnioskodawca może starać o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego, który jest przyznawany w zamian za rezygnację z pracy zarobkowej w celu opieki nad chorym członkiem rodziny.

W konsekwencji organ stwierdził, że nie może uznać, iż stan zdrowia żony w przeszłości utrudniał, a w chwili obecnej całkowicie pozbawia wnioskodawcę możliwości uzyskiwania dochodu.

Odnosząc się z kolei do przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia organ wskazał, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej bądź szczególnego zdarzenia, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej.

Podkreślił przy tym, że decydując się na prowadzenie działalności gospodarczej wnioskodawca powinien być świadomy, że dodatkowo zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tego tytułu za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący działalność.

Brak płynności finansowej nie powinien być równoważony ze środków stanowiących przychody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Priorytetem dla przedsiębiorcy powinno być gromadzenie dostatecznych środków na pokrycie kosztów działalności gospodarczej, a tym samym obowiązkowych składek. Składki są publicznym świadczeniem o charakterze powszechnym i powyższego obowiązku ustawodawca nie uzależnił od osiąganego wyniku finansowego płatnika. Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej wnioskodawca wziął na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawa i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do ich naruszeń. Stosownie do obowiązujących przepisów, to właśnie płatnik składek jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą, niezależnie od czynników wpływających na funkcjonowanie firmy i osiąganych dochodów, odpowiada za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych, w tym należności z tytułu składek.

Obowiązek opłacania składek wynika bezpośrednio z przepisów prawa i dotyczy wszystkich przedsiębiorców. Umorzenie należności z tytułu składek nie może być nagrodą za to, że wnioskodawca świadomie uchylał się od tego obowiązku. W ocenie organu nieracjonalne było kontynuowanie przez wnioskodawcę działalności gospodarczej w sytuacji, gdy uzyskiwane dochody nie pozwalały na regulowanie należności publicznoprawnych.

W ocenie organu, wnioskodawca świadomie, w wieloletnim horyzoncie czasowym naruszał przepisy prawa - ustawę o systemie ubezpieczeń społecznych oraz zawartą w art. 84 Konstytucji RP zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych. Nie opłacając składek terminowo doprowadził do powstania kilkusettysięcznego zadłużenia wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i kredytował swoją działalność ze środków pieniężnych należnych ZUS w postaci składek, tym samym zyskiwał nieuprawnioną przewagę konkurencyjną nad innymi podmiotami, które wywiązywały się ze zobowiązań publicznoprawnych w terminie. W interesie publicznym nie leży uwolnienie wnioskodawcy od ciążącego na nim obowiązku uregulowania należności z tytułu składek, z uwagi na wysokość zadłużenia. Doprowadziłoby to do sytuacji, że dłużnik zamiast dążyć do spłaty zobowiązań miałby na celu systematyczne uchylanie się od ich zapłaty, tylko po to by stwierdzić, że kwota jest już tak znaczna, że nie ma możliwości jej spłaty i organ powinien zwolnić go z tego obowiązku,

Odwołując się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 stycznia 2018 r., sygn. akt II GSK 2937/17, organ wskazał, że Sąd sprzeciwił się interpretacji art. 28 ust. 3a i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia prowadzącej do przyjęcia, że przedsiębiorca, który nie wywiązywał się z obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne doprowadzając do kumulacji należności, może uniknąć spłaty zaległości z tego tylko powodu, że powołał się na niewysokie dochody i związaną z tym dysproporcję między tymi dochodami a zaległościami.

Organ zaakcentował również, że stosownie do art. 47 usus, na płatniku składek ciąży ustawowy obowiązek terminowego, comiesięcznego rozliczania i opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Obowiązek ten istnieje od dnia objęcia tytułem do ubezpieczeń, niezależnie od osiąganych dochodów, czy też pojawiających się w trakcie problemów finansowych czy zdrowotnych. W przypadku wnioskodawcy zaległości dotyczą okresu od 11/2006 do 9/2018 i przez cały ten okres nie podjął on żadnych czynności zmierzających do uregulowania zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, licząc tylko na ewentualne ich umorzenie.

W konsekwencji, w ocenie organu, ograniczone możliwości płatnicze wnioskodawcy, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie.

W odniesieniu do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ wskazał, że nie odnosi się ona do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.

Organ przeanalizował sytuację materialną wnioskodawcy w kontekście kryterium ubóstwa i kwoty określającej minimum socjalne - porównując dochody gospodarstwa domowego wnioskodawcy z szacunkowymi wartościami minimum socjalnego w gospodarstwie dwuosobowym i doszedł do wniosku, że łączna kwota dochodów gospodarstwa domowego wnioskodawcy jest mniejsza od ustalonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych 16 listopada 2020 r. w II kwartale 2020 r. minimum socjalnego dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego (2.123,68 zł). Jednak, zgodnie z informacją z 30 marca 2020 r. Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych minimum egzystencji w 2019 r. dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego wyniosło 1.056,24 zł, zatem środki pozostające do dyspozycji rodziny wnioskodawcy (1.232,42 zł – dochód małżonki, 100-200 zł pomoc rodziny) przewyższają dochód wskazany przez IPiSS, jako minimum egzystencji.

Organ zaznaczył przy tym, że na sytuację majątkową wnioskodawcy składają się nie tylko uzyskiwane dochody, ale także posiadane składniki majątkowe, w tym nieruchomość położona w [...] o wartości szacunkowej 217.770,00 zł.

Nadto organ zaznaczył, że 1 października 2018 r. wnioskodawca zawiesił wykonywanie działalności gospodarczej z zakresu restauracje i inne placówki gastronomiczne, której stałe miejsce wykonywania działalności znajduje się w [...] przy ul. [...] i jest zatrudniony na podstawie umowy zlecenia w firmie prowadzonej przez teściową – O. M. (80 lat), która prowadzi działalność gospodarczą o takim samym profilu i pod takim samym adresem jak wcześniej wnioskodawca. Zgodnie z informacją zawartą w CEIDG ustanowiony adres do doręczeń to miejscowość [...] przy ul. [...]. Jest miejsce zamieszkania i zameldowania wnioskodawcy oraz jego żony. Zatem dla organu nie jest jasne, kto prowadzi działalność gospodarczą zgłoszoną na teściową, tym bardziej że z twierdzeń wnioskodawcy wynikało, że teściowa przebywa w szpitalu i stan jej zdrowia nie pozwalał na złożenie oświadczenia, że udziela wsparcia finansowego wnioskodawcy. W ocenie organu, domniemywać należy, że nie jest ona również zdolna do prowadzenia działalności gospodarczej.

Końcowo organ stwierdził, że sytuacja finansowa wnioskodawcy nie ma charakteru definitywnego, a z uwagi na jego wiek (54 lata) i brak przeciwwskazań zdrowotnych, istnieje realna szansa - przy odpowiednim zaangażowaniu - na podjęcie pracy zarobkowej w pełnym wymiarze czasu, a co za tym idzie możliwość poprawy, w określonej perspektywie czasowej sytuacji materialnej, jak również pozyskanie środków na spłatę zadłużenia.

ZUS zauważył także, że rodzina wnioskodawcy korzystała w latach poprzednich ze wsparcia pomocy społecznej. Ośrodek Pomocy Społecznej w [...] decyzją z 31 października 2018 r. przyznał żonie wnioskodawcy zasiłek okresowy z powodu długotrwałej choroby w wysokości 528,00 zł miesięcznie na okres od 1 października 2018 r. do 31 grudnia 2018 r., a MOPS w [...] decyzją z listopada 2018 r. przyznał M. M. zasiłek stały dla osoby w rodzinie w wysokości 645,00 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2018 r. do 30 listopada 2021 r. Nadto MOPS w [...] decyzją z grudnia 2018 r. przyznał jednorazowy zasiłek celowy na zakup posiłku w łącznej kwocie 300,00 zł. Ponadto, MOPS w [...] decyzją z 14 grudnia 2018 r. przyznał żonie wnioskodawcy prawo do zasiłku pielęgnacyjnego od 1 października 2018 r. do 30 listopada 2021 r. w aktualnej wysokości 215,84 zł., a decyzją z 20 marca 2019 r. przyznał jednorazowy zasiłek celowy na zakup opału w wysokości 200,00 zł.

Zatem, w ocenie organu, w odniesieniu do wnioskodawcy nie zachodzi również przesłanka interesu publicznego, ponieważ dobrowolnie rezygnuje on z możliwości godnego zarobkowania, które poprawiłoby jego sytuację finansową, a jego działalność gospodarcza może zostać w każdej chwili wznowiona i stanowić źródło dochodu. Ponadto, nie występuje przesłanka braku majątku – wnioskodawca posiada nieruchomość oraz pracuje na podstawie umowy zlecenia u swojej teściowej. Fakt, że wysokość jego wynagrodzenia zależy od decyzji członka rodziny nasuwa wątpliwość, czy zostało ono ustalone na zasadach rynkowych.

Opłacenie składek nie jest przywilejem, lecz obowiązkiem wynikającym z ustawy, a podjęcie decyzji o umorzeniu oznaczałoby, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych akceptuje zachowania płatników, którzy prowadząc działalność gospodarczą, świadomie dopuszczali do powstania zadłużenia poprzez swoje zaniedbanie. Każdy zobowiązany powinien w taki sposób układać bieg swoich interesów oraz podejmować takie decyzje finansowe, by pozwoliły mu na wywiązywanie się z ciążących na nim należności publicznoprawnych. Umorzenie zaległości z tytułu składek, nie może być również traktowane jako sposób na rozwiązywanie problemów finansowych, co skutkuje przerzuceniem ciężarów podatkowych na resztę społeczeństwa. Zatem względy społeczne wymagają, by zobowiązanie publicznoprawne było realizowane, a płatnik nie był pochopnie z niego zwalniany (wyrok NSA z 21 marca 2001 r., sygn. akt I SA/Ka 577/00).

Nie godząc się z wydaną decyzją J. M. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądy Administracyjnego w Opolu, w której zaskarżonej decyzji zarzucił:

1) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 7, art. 11, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 kpa, ze względu ustalenie stanu faktycznego sprawy niezgodnie z zebranymi dowodami, co doprowadziło do błędnego wniosku, że skarżący jest zdolny do zapłaty należności wobec ZUS z tytułu składek,

2) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 28 ust. 3, art. 28 ust. 3a usus, § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez dokonanie subsumpcji wadliwie ustalonego stanu faktycznego pod hipotezę normy prawnej, co doprowadziło do błędnego wniosku, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki umorzenia należności wobec ZUS z tytułu składek,

3) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez niewykonanie wiążących zaleceń wynikających z prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 25 czerwca 2020 r. sygn. akt I SA/Op 522/19, w szczególności w zakresie prawidłowego rozważenia wniosku na tle zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego oraz dokonania pełnej i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia mogących mieć zastosowanie w sprawie.

Podnosząc powyższe zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi skarżący podkreślił, że twierdzenia organu o możliwości wyegzekwowania należności stoją w sprzeczności z faktami znanymi ZUS z urzędu, a mianowicie z tym, że Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w [...] B. J. (Kancelaria Komornicza numer [...] w [...]) w sprawie [...] wydał 31 grudnia 2020 r. postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z wniosku wierzyciela ZUS Oddział w Opolu przeciwko dłużnikowi J. M. o świadczenie pieniężne - wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji. W postanowieniu tym Komornik wprost stwierdził, że egzekucja z ruchomości, wierzytelności i kont bankowych dłużnika okazała się bezskuteczna. W postępowaniu tym nie uzyskano nawet kosztów postępowania egzekucyjnego.

Nadto według skarżącego, twierdzenia organu, że skoro jest on właścicielem nieruchomości gruntowej, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą i w dziale IV księgi znajdują się wpisy hipotek przymusowych na rzecz ZUS - to stwierdzenie, że nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne byłoby na obecnym etapie przedwczesne - jest bezpodstawne, gdyż wskazana nieruchomość, a dokładnie posadowiony na niej budynek, zaspokaja konieczne potrzeby mieszkaniowe skarżącego i jego żony. Ze względu na trwałą niepełnosprawność żony i związaną z tym trwałą niezdolność do pracy oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji, wskazany dom stanowi schronienie żony i zabezpiecza jej elementarne potrzeby bytowe. Ze względu na dolegliwości natury [...], wspomniany dom zapewnia żonie poczucie bezpieczeństwa oraz przebywania w znajomym i przyjaznym środowisku.

Skarżący podkreślił również, że w toku postępowania wykazał ponad wszelką wątpliwość, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla i zobowiązanego i jego rodziny. W tym przypadku spełnione są przykładowe przesłanki szczegółowe z: pkt 1 - opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz pkt 3 - przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W jego ocenie, chybiona jest argumentacja organu sprowadzająca się do stwierdzenia, że nie udowodnił, iż sprawuje wyłączną i całkowitą opiekę nad swoją żoną, zwłaszcza, że jest zatrudniony na podstawie umowy zlecenia w firmie prowadzonej przez teściową i w czasie wykonywania pracy nie może sprawować opieki nad swoją żoną. Odnosząc się do tej argumentacji skarżący wskazał, że jest jedyną osobą, która może realnie sprawować całodzienną opiekę nad swoją żoną i że nie jest do tego zdolna osiemdziesięcioletnia mama żony. W kwestii wykonywania pracy w ramach umowy zlecenia, skarżący wskazał, że wykonuje pracę w rozmiarze 10 godzin w miesiącu i w tym czasie żona przebywa ze swoją mamą, dzięki czemu pozostaje w stanie psychicznego komfortu. Wskutek wykonywania umowy zlecenia jest objęty ubezpieczeniem społecznym. Okoliczności te są doskonale znane organowi, lecz zostały przez niego pominięte albo zinterpretowane na jego niekorzyść. W kwestii potencjalnej możliwości uzyskania specjalnego zasiłku opiekuńczego podniósł, że organ odwołuje się do okoliczności nieistniejącej, której zaistnienie jest wysoce niepewne - zależy bowiem od decyzji właściwego organu. Pomimo tego, ZUS - całkowicie bezpodstawnie - przywołuje wartość zasiłku tak, jakby to był rzeczywiście istniejący fakt, a gdyby taki zasiłek rzeczywiście otrzymywał, to i tak nie byłby w stanie spłacić należności wskazanych w zaskarżonej decyzji.

Podniósł ponadto, że podstawą wydania zaskarżonej decyzji powinny być okoliczności faktyczne istniejące w dniu jej podjęcia. Odwoływanie się przez organ do przeszłych stanów faktycznych związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej (która nie przynosiła dochodów, co skutkowało powstaniem zaległości płatniczych m.in. wobec ZUS) jest niesłuszne, a wskazywanie naruszania przepisów Konstytucji niezrozumiałe.

W ocenie skarżącego, w jego przypadku przesłanka interesu publicznego przemawia za umorzeniem należności ZUS, tak aby moja rodzina mogła żyć godnie, nie będąc zmuszona okolicznościami do korzystania ze świadczeń pomocy społecznej. Zaakcentował również, że wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia jest obliczane odpowiednio do czasu pracy i przy uwzględnieniu, wynikającej z przepisów, wysokości stawki godzinowej. Z całą pewnością jest więc ustalane na zasadach rynkowych.

Nadto, zdaniem skarżącego, ZUS pomimo zaleceń, które zostały zawarte w wyroku WSA w Opolu, kolejny raz dokonał powierzchownej oceny dowodów i przedstawił błędne wnioski wypływające z dowolnej oceny dowodów.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 t.j.) - dalej jako: "ppsa", zaskarżona do sądu administracyjnego decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 ppsa, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (niemającym tu zastosowania).

Nadto podkreślić należy, że oceniając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji trzeba uwzględnić fakt, że sprawa była już przedmiotem kontroli sądowej w postępowaniu zakończonym prawomocnym wyrokiem WSA w Opolu z 25 czerwca 2020 r. o sygn. akt I SA/Op 522/19.

Ma to istotne znaczenie, albowiem stosownie do art. 153 ppsa, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

W orzecznictwie podkreśla się, że ustanowiona w tym przepisie zasada związania oceną prawną powoduje, iż skutki prawomocnego wyroku sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie zostało wydane, postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne, jak i wszystkie przyszłe postępowania administracyjne i sądowoadministracyjne dotyczące danej sprawy administracyjnej. (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2014 r., II FSK 2506/12, z dnia 11 kwietnia 2018 r., I FSK 1101/16 - publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl – CBOSA – podobnie jak pozostałe orzeczenia przywołane w uzasadnieniu).

Przepis art. 153 ppsa ma charakter bezwzględnie obowiązujący i wywiera skutki w dwóch płaszczyznach, mianowicie ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie nie mogą pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu. Zasadniczym kryterium legalności decyzji (postanowienia) wydanej w postępowaniu ponowionym wskutek wyroku sądu administracyjnego jest więc zastosowanie się do wyrażonej przez ten sąd oceny prawnej oraz podporządkowanie się wytycznym co do dalszego postępowania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2018 r., II FSK 353/16 - CBOSA).

Przez "ocenę prawną" rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w rozpoznanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie, jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał dany akt, zostało uznane za błędne, bądź za prawidłowe. Natomiast "wskazania co do dalszego postępowania" dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (por. A. Kabat (w:) B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2018, uw. 3 i 5 do art. 153).

Na tle art. 153 ppsa w orzecznictwie przyjmuje się, że ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy, ale tylko zaistniałych po wydaniu wyroku, a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenianych faktów i dowodów oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (por. wyrok WSA w Łodzi z 19 marca 2019 r. sygn. akt II SA/Łd 1148/18).

Zwraca się także uwagę, że związanie samego sądu administracyjnego w rozumieniu art. 153 ppsa oznacza, iż nie może on formułować nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przed organem administracji publicznej.

Zaznaczyć przy tym należy, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez organ w tej sprawie nie nastąpiła zmiana stanu faktycznego ani stanu prawnego, która czyniłaby ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w prawomocnym wyroku WSA w Opolu z 25 czerwca 2020 r. o sygn. akt I SA/Op 522/19 nieaktualnymi. Nie zaszły zatem okoliczności wyłączające zastosowanie powyższego przepisu. Wobec tego na organie ciążył obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej i wskazaniom wyrażonym w tym wyroku.

Przypomnieć zatem należy, że WSA w Opolu w przywołanym wyroku zakwestionował prawidłowość oceny organu o braku zaistnienia przesłanek z art. 28 ust. 2 pkt 5 i 6 usus. WSA wskazując na umorzenie przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w [...] postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec wnioskodawcy na podstawie tytułów wystawionych przez ZUS z powodu braku składników majątkowych mogących być przedmiotem zajęcia egzekucyjnego oraz zajęcie dochodów strony z tytułu umowy zlecenia przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...], stwierdził, że dla wykluczenia możliwości zastosowania przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 2 pkt 6 usus konieczne jest porównanie wysokości ewentualnych wydatków egzekucyjnych z wysokością dochodów mających podlegać zajęciu - czego dotychczas ZUS nie uczynił. WSA wskazał przy tym, iż dużym uproszczeniem było uznanie, że skoro Komornik Sądowy prowadzi wobec strony skuteczne czynności egzekucyjne obejmujące zajęcie całego jej dochodu z umowy zlecenia w kwocie 123,97 zł miesięcznie, to już sam ten fakt miałby wskazywać na realną możliwość uzyskania również w egzekucji administracyjnej kwot przewyższających wydatki egzekucyjne. W ocenie Sądu kwestia ta wymaga wyjaśnienia w ponownym postępowaniu.

Nadto w ocenie WSA, nieprzekonująca i dowolna była argumentacja organu o braku podstaw do umorzenia należności składkowych na podstawie § 3 pkt 1 i 3 rozporządzenia. W tym nieuprawnione w świetle zebranego materiału dowodowego było stwierdzenie organu, że żona wnioskodawcy pomimo swojej niepełnosprawności nie jest ona całkowicie zależna od skarżącego. WSA podkreślił, że to stwierdzenie pozostaje w sprzeczności z przedłożonym przez stronę orzeczeniem o stopniu niepełnoprawności z 13 listopada 2018 r., z którego wprost wynika nie tylko niezdolność M. M. do pracy ale również konieczność udzielania jej stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. WSA zauważył nadto, że również wydane - wprawdzie po zakończeniu postępowania - orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 7 maja 2020 r. ustalające trwałą i całkowitą niezdolność do pracy M. M. z 7 listopada 2020 r. stwierdzające jej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji - potwierdziły stanowisko Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...]. W konsekwencji WSA wskazał że rolą organu nie było ocenianie, czy sprawowanie opieki nad żoną było potrzebne i celowe, lecz dokonanie oceny, na ile zaistniała sytuacja spowodowała realne pozbawienie skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Podkreślił przy tym, że nie chodzi o całkowite pozbawienie strony możliwości uzyskiwania dochodu, ale dotyczy to dochodu w wysokości umożliwiającej opłacenie należności.

W końcowej części uzasadnienia wyroku WSA stwierdził, że w ponownym postępowaniu rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych wyżej uchybień dowodowych i argumentacyjnych oraz prawidłowe rozważanie wniosku na tle zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego. Zadaniem organu będzie dokonanie pełnej i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia mogących mieć zastosowanie w sprawie. Przy czym organ powinien mieć na względzie, że wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, jednak okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania jej stosowania, co uczyniłoby ją martwą, poprzez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie. Zalecił również uwzględnienie przez organ także tych okoliczności, tj. dodatkowych dowodów, które zaistniały już po wydaniu zaskarżonej decyzji, a które nie mogły podlegać ocenie Sądu na obecnym etapie postępowania.

W ocenie Sądu rozpoznającego obecnie tę sprawę, organ nie zastosował się do wyrażonej w wyroku WSA w Opolu z 25 czerwca 2020 r. oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania w zakresie przesłanki z § 3 pkt 3 rozporządzenia, zgodnie z którymi organ winien dokonać oceny, na ile zaistniała sytuacja spowodowała realne pozbawienie skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, przy czym jak wyjaśnił Sąd w uzasadnieniu wyroku, nie chodzi o całkowite pozbawienie strony możliwości uzyskiwania dochodu, ale dotyczy to dochodu w wysokości umożliwiającej opłacenie należności.

Analizując sytuację skarżącego w kontekście tej przesłanki organ stwierdził wprawdzie, że żona wnioskodawcy jest niezdolna do pracy oraz wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, jednak w ocenie organu wnioskodawca nie udowodnił, że sprawuje wyłączną i całkowitą opiekę nad swoją żoną, zwłaszcza, że jest zatrudniony na podstawie umowy zlecenia w firmie prowadzonej przez teściową i w czasie wykonywania pracy nie może sprawować opieki nad swoją żoną. W związku z tym organ wskazał, że nie może uznać, iż stan zdrowia żony w przeszłości utrudniał, a w chwili obecnej całkowicie pozbawia wnioskodawcę możliwości uzyskiwania dochodu, zauważając przy tym, że wnioskodawca może starać o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego, który jest przyznawany w zamian za rezygnację z pracy zarobkowej w celu opieki nad chorym członkiem rodziny.

Powyższe stanowisko stoi w sprzeczności z treścią § 3 pkt 3 rozporządzenia i oceną prawną oraz wskazaniami zawartymi w wyroki WSA w Opolu z 25 czerwca 2020 r. Sąd w wyroku tym wprost wskazał, że nie chodzi o całkowite pozbawienie strony możliwości uzyskiwania dochodu, ale dotyczy to dochodu w wysokości umożliwiającej opłacenie należności. Organ jednak stanowisko swoje w tym zakresie nadal opiera na kryterium całkowitego pozbawienia możliwości uzyskiwania dochodu, co jest sprzeczne z treścią tego przepisu i z oceną prawną oraz wskazaniami zawartymi we wspomnianym wyroku.

Nadto analizując sytuację skarżącego, organ wbrew treści tego przepisu, wywodzi konieczność sprawowania wyłącznej i całkowitej opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, bez posiłkowania się pomocą innych osób. Stanowisko to jest chybione w kontekście wskazań WSA w Opolu w powołanym wyroku. Skoro bowiem nie chodzi o całkowite pozbawienie strony możliwości uzyskiwania dochodu, to dopuszczona jest w ogóle możliwość świadczenia pracy, choćby w niewielkim wymiarze. Istotne jednak jest to, czy przewlekła choroba członka rodziny pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu w wysokości umożliwiającej opłacenie należności.

Zatem to spełnienie lub nie, tej przesłanki, organ powinien ocenić mając na względzie treść § 3 pkt 3 rozporządzenia oraz ocenę prawną i wskazania WSA w Opolu co do dalszego postępowania i stwierdzić na ile zaistniała sytuacja spowodowała realne pozbawienie skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Fakt zatrudnienia skarżącego na kilka godzin w ramach umowy zlecenia i skorzystania w tym czasie z pomocy teściowej przy opiece na żoną, wbrew twierdzeniom organu, nie wyklucza wystąpienia przypadku wskazanego w§ 3 pkt 3 rozporządzenia.

W kontekście tej przesłanki i ustaleń dotyczących stanu zdrowia małżonki skarżącego chybione są również twierdzenia organu, że sytuacja finansowa wnioskodawcy nie ma charakteru definitywnego, a z uwagi na jego wiek (54 lata) i brak przeciwwskazań zdrowotnych, istnieje realna szansa - przy odpowiednim zaangażowaniu - na podjęcie pracy zarobkowej w pełnym wymiarze czasu, a co za tym idzie możliwość poprawy, w określonej perspektywie czasowej sytuacji materialnej, jak również pozyskanie środków na spłatę zadłużenia. Twierdzenia te pozostają w oczywistej sprzeczności z treścią orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z 7 listopada 2019 r. o uznaniu trwałej niezdolności żony skarżącego do samodzielnej egzystencji i konieczności sprawowania nad nią stałej lub długotrwałej opieki. Dotyczy to również twierdzeń organu wskazujących na dobrowolną rezygnację przez skarżącego z godnego zarobkowania. Twierdzenia te są gołosłowne i w żaden sposób nie odnoszą się do sytuacji skarżącego wynikającej ze stanu zdrowia jego małżonki.

Wątpliwości budzi także pogląd organu dotyczący możliwości uzyskania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego, który miałby przyczynić się do poprawy sytuacji materialnej skarżącego i spłaty zadłużenia. Po pierwsze jest to tylko teoretyczne założenie organu, a jak słusznie wskazał skarżący w skardze przyznanie takiego zasiłku jest zdarzeniem niepewnym, a po drugie ewentualna spłata zadłużenia wobec ZUS z takiego zasiłku oznaczałaby de facto finansowanie spłaty z pieniędzy publicznych, co umknęło uwadze organu.

Z powyższych względów ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego dokonana przez organ w odniesieniu do wskazanych okoliczności ma, w ocenie Sądu, również charakter dowolny i narusza reguły postępowania przewidziane w art. 80 kpa, a w konsekwencji zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem zasady budzenia zaufania z art. 8 § 1 oraz zasady przekonywania z art. 11 kpa.

Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest kwestia zasadności odmowy umorzenia skarżącemu należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz odsetek za zwłokę. Normujący zagadnienie umarzania składek na ubezpieczenia społeczne przepis art. 28 usus stanowi w ust. 1, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS, z uwzględnieniem ust. 2 - 4. W myśl ust. 2 art. 28 usus, należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W ust. 3 wskazano natomiast, że całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi wówczas, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Ustawodawca przewidział nadto w art. 28 ust. 3a usus możliwość umarzania przez ZUS należności z tytułu składek w uzasadnionych przypadkach, mimo braku całkowitej nieściągalności, w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Korzystając z upoważnienia ustawowego (art. 28 ust. 3b) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. określił przesłanki umarzania należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z tym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z przywołanych przepisów wynika jednoznacznie, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tej ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego - nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07 dostępny na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak dalej przytaczane orzeczenia).

W pierwszej kolejności organ odniósł się do kwestii przedawnienia i stanowisko organu w tym zakresie nie budzi zastrzeżeń. Organ po przytoczeniu przepisów mających zastosowanie w sprawie prawidłowo wskazał, że należności płatnika składek za okres od maja 2008 r. do lutego 2009 r. uległy przedawnieniu. Jednak ponieważ ZUS zabezpieczył ich spłatę poprzez ustanowienie hipotek na nieruchomości należącej do skarżącego, to nadal istnieje możliwość ich dochodzenia z przedmiotu hipoteki. Pozostałe należności figurujące na koncie skarżącego jako płatnika składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.

W stanie prawnym obowiązującym w czasie powstania przedmiotowych należności przepis art. 24 ust. 4 usus stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Z dniem 1 stycznia 2012 r. przepis art. 24 ust. 4 usus został zmieniony przez określenie 5-letniego terminu przedawnienia należności z tytułu składek. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r., Nr 232, poz. 1378) do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (art. 27 ust. 2 tej ustawy).

Zgodnie z art. 24 ust 5b usus, bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego, a w myśl art. 24 ust. 5 usus, nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednak po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Powyższy zapis w ustawie obowiązuje od 1 stycznia 2003 r. i został wprowadzony ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U z 2002 r., Nr 241, poz. 2074) i ma zastosowanie do należności nie przedawnionych na dzień wejścia w życie przepisów.

Uwzględniając powyższe regulacje organ przedstawił szczegółowo podjęte czynności skutkujące zawieszeniem biegu terminu przedawnienia. I tak postanowieniem z 13 czerwca 2019 r. Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w [...] umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone z wniosku wierzyciela ZUS Oddział w Opolu prowadzone w oparciu o tytułu wykonawcze wystawione 25 lutego 2008 r. od [...] do [...], z 12 listopada 2009 r. od [...] do [...], od [...] do [...] ([...] do [...]) z 12 listopada 2009 r. obejmujące należności na: ubezpieczenia społeczne za okres 1/2007 do 4/2008, na ubezpieczenie zdrowotne za okres 1/2007 - 4/2008 oraz Fundusz Pracy za okres 1/2007 - 5/2007 - za powyższe okresy nie zostało wszczęte ponowne postępowanie egzekucyjne.

Wskazał także, że Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu prowadzi postępowanie egzekucyjne skierowane do należności z tytułu umowy zlecenia - na podstawie tytułów wykonawczych od [...] do [...] w oparciu o zajęcia [...] z 4 grudnia 2018 r.

Nadto od 7 października 2008 r. ZUS sukcesywnie dokonywał zabezpieczenia hipotecznego na nieruchomości będącej własnością skarżącego, a łączna kwota zabezpieczenia wynosi 229.516,74 zł (od pozycji 5 do 17).

Powyższe okoliczności znajdują potwierdzenie w materiale dowodowym.

Nie budzi także zastrzeżeń brak zaistnienia w sprawie podstaw do stwierdzenia całkowitej nieściągalności dochodzonych należności na podstawie art. 28 ust. 2 pkt 1 - 4a usus, i pkt 6 usus.

W odniesieniu do przesłanki wymienionej w art. 28 ust. 3 pkt 5 usus wskazać należy, że wprawdzie WSA w przywołanym wyroku wskazał, że dla wykluczenia możliwości zastosowania przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 2 pkt 6 usus konieczne jest porównanie wysokości ewentualnych wydatków egzekucyjnych z wysokością dochodów mających podlegać zajęciu, to jednak stanowisko to Sąd odniósł do zajęcia całego dochodu skarżącego z umowy zlecenia w kwocie 123,97 zł miesięcznie oraz zabezpieczenia hipotecznego do kwoty 11.935,50 i 5.302,10 zł (wpisanego w Kw na miejscu [...] i [...]).

Oceniając w niniejszej sprawie czy wystąpiła przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 usus, organ pomimo umorzenia przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w [...] postępowania egzekucyjnego prowadzonego z wniosku wierzyciela ZUS Oddział w Opolu w oparciu o tytułu wykonawcze wystawione 25 lutego 2008 r. i 12 listopada 2009 r. i wskazaniu w uzasadnieniu postanowienia, że z egzekucji nie uzyska się sumy wyższej od kosztów egzekucyjnych – zauważył, że postanowienie o zakończeniu postępowania egzekucyjnego oprócz formalnego jego zakończenia, powinno stwierdzać całkowity brak majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne. Zdaniem organu w przypadku wnioskodawcy nie występuje całkowity brak majątku, ponieważ jest on właścicielem nieruchomości, na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego z tytułu nieopłaconych składek.

Powyższy wniosek jest trafny i znajduje potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Podkreślić przy tym należy, że hipoteki ZUS wpisano na łączną kwotę 229.516,74 zł (od pozycji 5 do 17).

Zauważyć przy tym należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 20 maja 2020 r. sygn. akt P 2/18, odpowiedział na pytanie, czy art. 24 ust. 5 usus (w myśl którego nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia) jest zgodny z art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji. W wyniku tej oceny TK uznał, że art. 24 ust. 5 usus, w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji.

Zgodzić należy się również z wnioskiem organu odnoszącym się wystąpienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 usus, że nie można stwierdzić, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ uzasadnił to faktem prowadzenia postępowania egzekucyjnego przez Dyrektora Oddziału ZUS w Opolu oraz tym, że wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości gruntowej, na której ZUS ustanowił hipoteki przymusowe, co w ocenie organu pozwala na stwierdzenie, że na obecnym etapie przedwczesne byłoby stwierdzenie, że nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne, zwłaszcza, że posiadana nieruchomość może stanowić przedmiot obrotu cywilno-prawnego, co skutkuje możliwością uznania jej za źródło dochodu w celu spłaty zadłużenia. Organ uzyskał wstępną wycenę tej nieruchomości na kwotę 217.770,00 zł i jej wartość świadczy o tym, że przesłanka ta nie występuje. Niewątpliwie jest to składnik majątku skarżącego, który powinien być przez organ brany pod uwagę przy ocenie przesłanki całkowitej nieściągalności. Fakt, że skarżący zamieszkuje wraz z żoną w tej nieruchomości nie wyklucza co do zasady możliwości prowadzenia egzekucji z nieruchomości, a przybliżona wartość nieruchomości wyklucza stwierdzenie, że w przypadku egzekucji z tego składnika majątkowego nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne.

W tej sytuacji trafnie ocenił organ, pomimo umorzeń postępowań egzekucyjnych z uwagi na bezskuteczność egzekucji (ale tylko w odniesieniu do ruchomości, wierzytelności i kont bankowych), że w sprawie nie występuje całkowita nieściągalność.

Trafnie są również wnioski organu dotyczące części przesłanek z rozporządzenia. Niewątpliwie w niniejszej sprawie nie zachodzi przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Skarżący nie wskazywał na okoliczności wskazane w tym przepisie.

Wątpliwości budzi jednak ocena organu odnosząca się do przesłanek z rozporządzenia z § 3 ust.1 pkt 1 i 3. Oceny dotyczącej przesłanki z pkt 3 Sąd dokonał w początkowej części uzasadnienia.

Odnosząc się z kolei do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wskazać należy, że organ przeanalizował sytuację materialną wnioskodawcy w kontekście kryterium ubóstwa i kwoty określającej minimum socjalne - porównując dochody gospodarstwa domowego wnioskodawcy z szacunkowymi wartościami minimum socjalnego w gospodarstwie dwuosobowym i doszedł do wniosku, że łączna kwota dochodów gospodarstwa domowego wnioskodawcy jest mniejsza od ustalonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych 16 listopada 2020 r. w II kwartale 2020 r. minimum socjalnego dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego (2.123,68 zł). Przyjął jednak, kierując się informacją z 30 marca 2020 r. Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych, że minimum egzystencji w 2019 r. dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego wyniosło 1.056,24 zł, uznał, iż środki pozostające do dyspozycji rodziny wnioskodawcy (1.232,42 zł – dochód małżonki, 100-200 zł pomoc rodziny) przewyższają dochód wskazany przez IPiSS, jako minimum egzystencji.

Zdaniem organu, dla oceny sytuacji majątkowej skarżącego ma także znaczenie nieruchomość położona w [...] o wartości szacunkowej 217.770,00 zł. Co do zasady uwaga ta jest trafna, jednak w realiach tej sprawy nie można pominąć faktu, że nieruchomość ta jest obciążona tylko poprzez ustanowienie hipotek przymusowych przez ZUS na kwotę 229.516,74 zł, a nadto jest również obciążona hipotekami wpisanymi na rzecz innych podmiotów. Proste zestawienie wskazanych wartości prowadzi do wniosku, że ewentualna sprzedaż nieruchomości nie doprowadzi do zaspokojenia wszystkich wierzycieli, a pozbawi zobowiązanego i jego rodzinę mieszkania, które z pewnością jest podstawową i niezbędną potrzebą. Dlatego przeprowadzona przez organ ocena spełnienia tej przesłanki jest niepełna, a tym samym dowolna. Organ dysponując wiedzą dotyczącą przybliżonej wartości nieruchomości i wiedząc o obciążeniu nieruchomości hipotekami nie może przy dokonywaniu oceny wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia pomijać tych okoliczności.

Reasumując, w ocenie Sądu, zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 153 ppsa, bowiem organ nie zastosował się do wyrażonej w wyroku WSA w Opolu z 25 czerwca 2020 r. oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania w zakresie przesłanki z § 3 pkt 3 rozporządzenia oraz naruszeniem art. 7, 11, 77 § 1, 80, 107 § 3 kpa, bowiem dokonał dowolnej oceny materiału dowodowego pomijając zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Dlatego też, zdaniem Sądu, ocena organu w zakresie tego, czy w wyniku spłaty zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla skarżącego została dokonana w sposób niepełny, powierzchowny, z pominięciem istotnych dla sprawy okoliczności.

Podkreślić przy tym należy, że rolą organu jest właściwe umotywowanie decyzji, zgodnie z zasadą przekonywania, wyrażoną w art. 11 kpa, a to oznacza jak najstaranniejsze wyjaśnianie podstawy faktycznej i prawnej decyzji, czyli wyjaśnianie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia. Zasada ta nie zostanie zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre dowody zgromadzone w sprawie, czy też nie odniesie się do faktów istotnych dla sprawy, okoliczności podnoszonych przez stronę, co miało miejsce w tej sprawie.

W ponowionym postępowaniu rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych powyżej uchybień dowodowych i argumentacyjnych oraz prawidłowe rozważenie wniosku w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, z uwzględnieniem wszystkich dowodów w sprawie i przedstawionej oceny prawnej przez Sąd rozpoznający tę sprawę obecnie, jak i Sąd rozpoznający sprawę poprzednio, co szczegółowo przedstawiono w niniejszym uzasadnieniu.

Sąd nie orzekł o kosztach, ponieważ skarga w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zwolniona jest od kosztów sądowych zaś w zakresie kosztów zastępstwa procesowego pełnomocnik skarżącego nie wniósł o ich zasądzenie.