Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 499/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-07-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6122 Rozgraniczenia nieruchomości
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1, art. 255
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 26 maja 2011 r., sygn. akt III SA/Kr 748/10 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. P. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. z dnia [...] maja 2010r. znak [...] w przedmiocie umorzenia postępowania I instancji postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 26 maja 2011 r., wydanym na skutek sprzeciwu wniesionego od postanowienia referendarza sądowego z dnia 21 kwietnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie odmówił J. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.

W uzasadnieniu podniesiono, że w dniu [...] marca 2011 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wpłynął wniosek J. P. o zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku tym, jak również w piśmie z dnia [...] kwietnia 2011r. J. P. oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jego miesięczny dochód z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego wynosi [...] zł brutto. W skład majątku skarżącego wchodzi dom o pow. [...] m2 oraz nieruchomość rolna o pow. [...] ha, w tym [...] ha stanowi las.

Wnioskodawca podniósł również, iż jest osobą starszą ([...] lat), schorowaną. Mieszka w budynku, w którym nie ma prądu, łazienki i centralnego ogrzewania Jedynym źródłem dochodu skarżącego jest emerytura. Gospodarstwo rolne nie przynosi żadnego dochodu. Nie otrzymuje w związku z tym żadnych dopłat unijnych. Miesięcznie na leki skarżący wydaje około [...] zł. Przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Krakowie oraz Naczelnym Sądem Administracyjnym w Warszawie toczy się kilkanaście postępowań z jego skarg. Nie korzysta z pomocy rodziny ani opieki społecznej, wobec czego uiszczenie przez niego jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe i zagraża życiu oraz zdrowiu. W piśmie z dnia [...] kwietnia 2011 r. podał również, że koszty miesięcznego utrzymania domu i zakupu produktów żywnościowych wynoszą około [...] zł. Do pisma skarżący dołączył odcinek pobieranego świadczenia emerytalnego, fakturę VAT za zakupione leki na kwotę [...] zł, rachunki za zioła na kwotę [...] i [...] zł., informację o cenie wizyty lekarskiej w wysokości [...] zł i informację o cenie suplementu K. ([...] zł) i M. ([...] zł).

W ocenie Sądu Wojewódzkiego zaprezentowane wyżej informacje nie uzasadniały przyznania wnioskodawcy prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Z przedstawionych przez niego informacji wynika, iż osiąga miesięcznie dochód w wysokości [...] zł netto tytułem świadczenia emerytalnego z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest właścicielem domu o powierzchni [...] m kw oraz mieszkania o powierzchni [...] m kw a także nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha. Sąd podkreślił, że wnioskodawca prawidłowo udokumentował uzyskiwany przez siebie dochód, jednakże nie wykazał należycie wysokości ponoszonych przez siebie wydatków oraz nałożonych obciążeń. Podniósł on bowiem we wniosku ogólnie, że kwota wydatków na utrzymanie domu i na leki wynosi ok. [...] zł. Pomimo, że został zobowiązany do przedstawienia aktualnych faktur i rachunków kosztów miesięcznego utrzymania, tego rodzaju dokumentów nie przedstawił. Jedynymi dowodami na piśmie, które złożył do akt są: faktura za leki z marca 2011 r. na kwotę [...] zł i rachunki za tran ([....] zł) i zioła ([...] zł).

Sąd Wojewódzki zaznaczył, iż z sumy tych wydatków wynika, że koszty utrzymania domu sięgają miesięcznie ponad [...] zł, co w przypadku osoby samotnie gospodarującej wymaga szczególnych potrzeb gospodarstwa, których skarżący nie wykazał. W złożonym przez siebie piśmie z dnia [...] kwietnia 2011 r. stwierdził z kolei, że kwota, którą przeznacza na utrzymanie domu i żywność wynosi [...] zł. Jest to kwota wyższa niż otrzymywana emerytura. Skarżący ponosi zatem wydatki przekraczające uzyskiwane przez niego dochody. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego twierdzenie to jest niewiarygodne, bowiem skarżący oświadczył, iż nie korzysta z pomocy opieki społecznej lub innych osób. Wnioskodawca zatem nie przedstawił w sposób rzetelny swoje sytuacji materialnej.

Sąd Wojewódzki wskazał również, że J. P. złożył już w niniejszej sprawie oparty na tożsamych podstawach wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wówczas Sąd I instancji odmówił wnioskodawcy przyznania tego rodzaju pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił zaś rozważania Sądu Wojewódzkiego w tym zakresie oddalając wniesione przez J. P. zażalenie. Obecnie wnioskodawca nie wykazał, aby jego sytuacja majątkowa uległa zmianie na tyle, aby można było wydać odmienne rozstrzygnięcie.

Odnosząc się do okoliczności, iż przed Sądem Wojewódzkim toczy się kilkanaście postępowań zainicjowanych przez J. P., w których zobowiązany został do opłacenia skarg, wskazano, że fakt ten sam w sobie nie może przesądzać o prawie skarżącego do zwolnienia od kosztów czy ustanowienia pełnomocnika. Z uwagi na niewskazanie przez J. P. w żaden sposób, że nie może ponieść pełnych kosztów postępowania – okoliczność prowadzenia przez Sąd większej ilości postępowań byłaby jedynym motywem przyznania prawa pomocy. Okoliczność ta ma co prawda ostatecznie wpływ na zdolność finansową skarżącego, niemniej jednak musi zostać rozpoznana w świetle tego, co skarżący zdołał udowodnić.

Zaskarżając powyższe postanowienie J. P. zarzucił Sądowi I instancji naruszenie art. 45 ust. 1 i 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka. Zdaniem skarżącego ustawodawca nie zobligował strony wnoszącej o przyznanie prawa pomocy do udowodnienia jej sytuacji majątkowej, lecz do jej uprawdopodobnienia. Sąd błędnie również stwierdził, że kwota wydatków "na utrzymanie domu i na leki wynosi ok. [...] zł, gdyż skarżący we wniosku podał tylko koszt leków", zaś w piśmie z dnia [...] kwietnia 2011 r. "wskazał, że na produkty żywieniowe środki do życia wydaje [...] zł" więc koszty utrzymania nie mogą sięgać miesięcznie ponad [...] zł" J. P. zaznaczył również, że domu i gospodarstwa nie może sprzedać, gdyż stanowią one zabezpieczenie na wypadek późniejszych powikłań chorobowych.

Z uwagi na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 245 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej: "P.p.s.a." prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl natomiast § 3 cytowanego artykułu, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.

Według art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.- przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

Z treści tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależało od tego, co zostanie udowodnione, nie zaś, jak twierdzi skarżący - uprawdopodobnione przez stronę. Za takim rozumieniem powołanego przepisu przemawia przede wszystkim jego wykładnia językową. Należy bowiem zauważyć, że użyte w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. sformułowanie " gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że jego sytuacja majątkowa przemawia za przyznaniem tego rodzaju pomocy ze strony Państwa (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz 2010, s. 567)

Stąd też w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zasadnie przyjął, że to na skarżącym ciążył obowiązek udowodnienia, że jego sytuacja majątkowa uzasadnia wydanie odmiennego, niż zaskarżone postanowienia.

To wnioskodawca zobowiązany był do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, stosownie do art. 252 § 1 P.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia. Jeżeli zaś oświadczenie strony okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, zgodnie z art. 255 P.p.s.a., strona obowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, lub mało czytelny powoduje, iż oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne i niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia.

Tak też stało się w przedmiotowej sprawie. Z treści złożonego przez skarżącego oświadczenia, jak również pisma datowanego na dzień [...] kwietnia 2011 r. wynika, że skarżący przeznacza na lekarstwa, utrzymanie i wyżywienie więcej środków niż uzyskuje ze świadczenia emerytalnego. Oznacza to, że musi dodatkowo dysponować innym źródłem dochodu, które umożliwia mu pokrycie zaistniałej różnicy. Biorąc zaś pod uwagę, że J. P. nie korzysta z pomocy organów socjalnych, czy też innych osób, jak również nie uzyskuje jakiegokolwiek dochodu z gruntu, którego jest właścicielem, uprawnionym było twierdzenie, że nie przedstawił w sposób wiarygodny swojej sytuacji majątkowej, nawet pomimo wezwania go do złożenia dodatkowych dokumentów nie sprostał temu zadaniu. Nie wykazał bowiem, że ponoszone wydatki w rzeczywistości opiewają na wskazywaną przez niego kwotę.

Bez znaczenia przy tym pozostaje, iż Sąd Wojewódzki, błędnie określił kwoty, jakie są przeznaczane przez skarżącego na leki oraz wyżywienie i utrzymanie domu. Z zażalenia wynika bowiem, iż J. P. przeznacza na lekarstwa ok. [...] zł, zaś na produkty "żywnościowe i środki do życia" kwotę [...] zł. Nie ulega zatem wątpliwości, że ponoszone przez niego wydatki, jakie deklaruje, i tak przekraczają kwotę uzyskiwanego dochodu. Czyni to złożone przez J. oświadczenie w tym zakresie małowiarygodnym, a zatem nie zasługującym na uwzględnienie.

Odnosząc się z kolei do zarzutów naruszenia przez Sąd Wojewódzki norm wynikających z Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw człowieka, jak również Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej należy również uznać je za chybione. Wszakże prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Stanowi jednakże wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać zatem należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).

Przyznanie bądź odmowa przyznania prawa pomocy, zgodnie z obowiązującymi standardami prawnymi, winna wynikać z oceny dwóch elementów: 1) kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania oraz 2) aktualnej kondycji finansowej strony. Sąd oceniając przesłanki warunkujące przyznanie bądź odmowę przyznania prawa pomocy powinien opierać się wyłącznie na materiale dowodowym zebranym w toku postępowania. Ocena Sądu w tym zakresie jest swobodna, nie może jednak być dowolna. Sąd powinien kierować się przede wszystkim celem instytucji, jaką jest prawo pomocy, mając jednocześnie na uwadze, wypływającą z Konstytucji oraz art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zasadę prawa do sądu (por. post. NSA z 26 stycznia 2009 r., I OZ 16/09).

W niniejszym przypadku Wojewódzki Sąd Administracyjny podjął czynności zmierzające do ustalenia czy skarżącemu przysługuje prawo pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Niekorzystne dla skarżącego rozstrzygnięcie było spowodowane wyłącznie wybiórczym, a co za tym idzie, nieprzekonującym zaprezentowaniem przez niego własnej sytuacji majątkowej.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.