Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 888/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2016-01-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji i umorzono postępowanie (art. 145 § 3 ustawy - PoPPSA)
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 3, art. 10 ust. 1
journal: Dz.U. 2014 poz 567
law: Ustawa z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów
article: art. 9, art. 105 par. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135, art. 145 par. 3
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Sudoł Sędziowie: Sędzia WSA Felicja Kajut Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak ( spr.) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Anna Zegan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 stycznia 2016 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 10 września 2015 r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku dla opiekuna 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia 31 lipca 2015 r. nr [...], 2. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 10 września 2015 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia 31 lipca 2015 r. (nr [...]), którą organ stwierdził nienależnie pobrane świadczenia przez W. K.

W sprawie zaistniały następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Decyzją z dnia 31 lipca 2015 r. (nr [...]) Wójt Gminy, na podstawie art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2015 r. poz. 114) oraz art. 2 ust. 3, art. 3 ust. 1 pkt 1, art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r. poz. 567) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.) – dalej: "k.p.a.", stwierdził nienależnie pobrane świadczenie w postaci zasiłku dla opiekuna wypłacone W. K. za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 sierpnia 2014 r. w łącznej wysokości 7.280 zł oraz odsetki ustawowe w wysokości 279,48 zł.

W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu, przy czym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się w szczególności świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

Organ stwierdził, że zasiłek dla opiekuna zgodnie z treścią art. 2 ust. 1 ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, przysługuje osobie, jeżeli decyzja o przyznaniu jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wygasła z mocy prawa na podstawie art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r., poz. 1548 ze zm.) z dniem 1 lipca 2013 r. Zgodnie natomiast z treścią art. 3 ust. 1 powołanej ustawy, gdy o zasiłek dla opiekuna ubiegają się rolnicy, świadczenie to przysługuje jedynie w przypadku zaprzestania przez nich prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia".

Pismem z dnia 16 maja 2014 r. organ poinformował W. K. (dalej zwanego: "stroną" lub "skarżącym") o terminie w jakim należy złożyć wniosek o ustalenie prawa do zasiłku dla opiekuna oraz o warunkach jakie należy spełniać, aby uzyskać prawo do tego zasiłku, w tym o warunkach jakie musi spełnić rolnik ubiegający się o to świadczenie.

Strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do zasiłku dla opiekuna z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką J. K., do którego załączyła m.in. oświadczenie z dnia 20 maja 2014 r. złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej, że jest współwłaścicielem ziemi, która nie jest gruntami uprawnymi oraz że są to łąki trwałe. Następnie w dniu 10 czerwca 2014 r. złożyła oświadczenie, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Decyzją z dnia 11 czerwca 2014 r. (nr [...]) przyznano stronie zasiłek dla opiekuna na okres od dnia 1 lipca 2013 r. do dnia 14 maja 2014 r. oraz od dnia 14 maja 2014 r. do "bezterminowo" - w wysokości 520 zł miesięcznie oraz odsetki ustawowe za okres od 1 lipca 2013 r. do 15 maja 2014 r. w wysokości 279,48 zł.

W dniu 29 lipca 2014 r. wpłynęło do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. pismo z KRUS Placówka Terenowa w S. informujące, że strona podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy od dnia 19 marca 2001 r. do chwili obecnej z tytułu prowadzenia działalności rolniczej.

W związku z tym pismem z dnia 7 sierpnia 2014 r. poinformowano stronę o konieczności zgłoszenia faktu zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w KRUS oraz o tym, że złożenie przez rolnika oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego wskazuje na niespełnianie warunków do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Po zgłoszeniu do KRUS faktu zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego należy powiadomić organ o wyrejestrowaniu z ubezpieczenia społecznego.

W kolejnym oświadczeniu z dnia 25 sierpnia 2014 r. strona podała, że nie zgłosiła w KRUS zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego i nie zamierza zaprzestać prowadzenia gospodarstwa rolnego.

W tych okolicznościach Wójt Gminy decyzją z dnia 16 grudnia 2014 r. orzekł o uchyleniu ww. decyzji z dnia 11 czerwca 2014 r. przyznającej zasiłek dla opiekuna, a następnie decyzją z dnia 23 grudnia 2014 r. stwierdził nienależnie pobrane świadczenia w postaci zasiłku dla opiekuna oraz ustawowych odsetek.

Ta ostatnia decyzja została uchylona przez organ odwoławczy i sprawa przekazana do ponownego rozpoznania.

W dalszym toku postępowania organ pierwszej instancji decyzją z dnia 16 kwietnia 2015 r. stwierdził nienależnie pobrane świadczenie w postaci zasiłku dla opiekuna wypłacone za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 sierpnia 2014 r. w łącznej wysokości 7.280 zł oraz nienależnie pobrane świadczenia w postaci odsetek ustawowych w wysokości 279,48 zł.

W następstwie złożenia odwołania przez stronę Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło decyzję z dnia 16 kwietnia 2015 r. w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji wskazując, że materiał dowodowy w niniejszej sprawie powinien zostać przez organ pierwszej instancji uzupełniony o ustalenia, czy posiadane grunty ogółem 3,55 ha były przez stronę faktycznie uprawiane, zarządzane i czy czerpane były z nich korzyści finansowe.

Mając na uwadze wytyczne organu odwoławczego Wójt Gminy wystosował wniosek o udostępnienie danych osobowych do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w S. w celu uzyskania informacji czy strona w latach 2013, 2014 i 2015 pobierała płatności bezpośrednie do gruntów rolnych oraz do Urzędu Gminy S. w celu uzyskania informacji czy w latach 2013-2014 posiadała gospodarstwo rolne, czy gospodarstwo rolne stanowiły grunty orne czy trwałe użytki zielone oraz czy z posiadanego gospodarstwa rolnego czerpane były korzyści finansowe. Z uzyskanych informacji wynika, że A. i W. K. posiadali w latach 2013-2014 i posiadają nadal gospodarstwo rolne o pow. 3,5431 ha fiz., tj. 3,3757 ha przeliczeniowych. Strona otrzymała płatności do gruntów rolnych dla programów obsługiwanych przez Biuro Powiatowe Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w S. w roku 2013 - 7155,42 zł i w roku 2014 - 9437,60 zł. Jednocześnie Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa poinformowała, że strona złożyła wniosek o przyznanie płatności bezpośrednich na rok 2015, które będą realizowane po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku od 1 grudnia 2015 r. do 30 czerwca 2016 r.

W konsekwencji, Wójt Gminy orzekając po raz trzeci w sprawie orzekł o stwierdzeniu nienależnym pobraniu przez W. K. świadczenia.

W ocenie organu strona pobrała nienależnie świadczenie w postaci zasiłku dla opiekuna w okresie od 1 lipca 2013 r. do 31 sierpnia 2014 r., składając fałszywe oświadczenie, lub też świadomie wprowadzając Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w błąd. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że czerpała z posiadanych gruntów korzyści finansowe, nadal też podlega ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności rolniczej.

Strona odwołała się od tej decyzji podnosząc, że wszystkie oświadczenia składane w danym momencie były zgodnie ze stanem faktycznym i wiedzą jaka posiadała oraz stanem prawnym w dniu ich składania.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 10 września 2015 r. (nr [...]), na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j.: Dz. U. z 2001 r. Nr 79 poz. 856 ze zm.), art. 127 § 2 w związku z art. 17 pkt 1 oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Organ wskazał, że strona sprawuje opiekę nad matką J. K. i do dnia 30 czerwca 2013 r. pobierała świadczenie pielęgnacyjne przyznane na mocy decyzji organu z dnia 17 maja 2012 r. (nr [...]). Świadczenie to utraciła w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw. Stosownie do art. 11 ust. 3 tej ustawy decyzje o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wydane na podstawie przepisów dotychczasowych, wygasały z mocy prawa po upływie terminu, o którym mowa w ust. 1 tego przepisu, tj. po dniu 30 czerwca 2013 r.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 5 grudnia 2013 r. (sygn. K 27/13) orzekł, że przepisy art. 11 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. są niezgodne z Konstytucją RP. W wykonaniu wytycznych Trybunału uchwalona została ustawa o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, która weszła w życie z dniem 15 maja 2014 r.

Stosownie do art. 2 ust. 2 ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów zasiłek dla opiekuna przysługuje:

za okresy od dnia 1 lipca 2013 r. do dnia poprzedzającego dzień wejścia w życie ustawy, w których osób spełniała warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego określone w ustawie z dnia 28 listopada 2003 i o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r.;

od dnia wejścia w życie ustawy, jeżeli osoba spełnia warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego określone w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym v dniu 31 grudnia 2012 r.

W art. 3 ust. 1 ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów ustawodawca postanowił, że jeżeli o zasiłek dla opiekuna ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników lub domownicy, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2013 r. poz. 1403, 1623 i 1650), świadczenie to przysługuje odpowiednio:

rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;

małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

Stosownie do art. 3 ust. 2 ww. ustawy, zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym potwierdza się stosownym oświadczeniem z klauzulą odnośnie świadomości odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, która zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

Zgodne z cytowanymi przepisami ustawa o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów przyznała uprawnienie do uzyskania świadczenia rolnikowi, który zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego, a małżonkowi rolnika lub domownikowi - w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Przepisy tej ustawy wyraźnie uzależniają przyznanie nowego świadczenia od spełnienia wymienionych w niej dodatkowych warunków i zasad. W przypadku osób będących rolnikami w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, warunkiem takim, zawartym w art. 3 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 tej ustawy, jest m.in. konieczność zaprzestania prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego. Rozwiązania przewidziane w art. 2 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, nawiązują jednoznacznie do spełnienia przez osobę, która się o nie ubiega, warunków do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego określonych w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r.

W ocenie organu odwoławczego okoliczności sprawy upoważniały do stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku dla opiekuna za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 sierpnia 2014 r. W szczególności Wójt Gminy pismem z dnia 20 lipca 2015 r. poinformował, iż zgodnie z ewidencją podatkową prowadzoną przez tut. urząd oraz ewidencją gruntów i budynków prowadzoną przez Starostwo Powiatowe w S. państwo K. posiadali w latach 2013 - 2014 i posiadają nadal gospodarstwo rolne o pow. 3,5431 ha fiz., tj. 3,3757 ha przeliczeniowych. Ponadto Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa [...] Oddział Regionalny w S. poinformowała, że strona, za lata 2013 i 2014 otrzymała płatności do gruntów rolnych oraz złożyła wniosek o przyznanie płatności bezpośrednich na rok 2015. Organ podsumował, że fakt pobierania dopłat przeczy oświadczeniu strony o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, a zatem zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.

W. K. zaskarżył opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wnosząc o jej uchylenie.

W skardze wskazał, że od 1992 r. jego matka miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z postępowaniem choroby a w 2001 r. została uznana za całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji. Przez te wszystkie lata opiekował się mamą. Stan jej zdrowia pogorszył się na tyle, że stosowny wniosek o przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego złożył dopiero w kwietniu 2012 r.

W sierpniu 2014 r. został poinformowany, że pobieranie świadczenia jest uzależnione nie od tego czy prowadzi gospodarstwo i czy wykonuje pracę, tylko czy opłaca składki KRUS. W związku z tym złożył oświadczenie, że nie zrezygnuje z opłacania składek ale rezygnuje ze świadczenia. W sprawie nie ma znaczenia, że otrzymywał dotację z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa - dotacja jako taka nie jest wynagrodzeniem za wykonywaną pracę ale wsparciem finansowym dla posiadaczy gruntów rolnych.

Skarżący podkreślił, że cały czas informował, iż jest współwłaścicielem gruntów rolnych, nie prowadzi gospodarstwa rolnego, nie sieje, nie orze, nie hoduję zwierząt, że są to łąki trwałe. Nie zataił żadnej informacji, a na wszystkie pytania urzędników odpowiadał zgodnie ze stanem faktycznym. Prawdą jest, ze złożył wniosek o przyznanie dotacji bezpośrednich również na rok 2015 jednakże do tej pory nie otrzymał żadnej decyzji o jej przyznaniu. Wskazał także, że zgodnie z ustawą z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniach rolników rolnik którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków powyżej 1 ha przeliczeniowego i nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu i nie ma prawa do emerytury lub renty podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Do chwili obecnej organy orzekające w sprawie, pomimo pytań, nie udzieliły mu odpowiedzi z jakiego tytułu skarżący byłby zgłoszony do ubezpieczenia społecznego (ma 16 lat składek emerytalno-rentowych w ZUS, 15 lat składek emerytalno-rentowych KRUS; tymczasem opłacanie składek dla osób pobierających świadczenia z GOPS jest odprowadzane tylko do 25 lat stażu – skarżący ma 31 lat). Nie potrafiono udzielić żadnej konkretnej odpowiedzi i w związku z tym uważa, że nie został dokładnie poinformowany ani przy składaniu wniosku ani przy rezygnacji ze świadczenia. W każdym piśmie są cytowane przepisy ale nie ma nigdzie odpowiedzi na jego pytanie ani ludzkiego podejścia do sprawy. Raz tylko usłyszał od pracownicy GOPS, że prawo nie działa wstecz ale i to okazało się nieprawdą.

Podkreślił, że gdyby miał dokładne informacje i wiedział w chwili składania wniosku, że musi zrezygnować z opłacania składek KRUS, oraz wiedział to, że uzyskane wsparcie do gruntów jest przeszkodą, to nigdy nie starałby się o przedmiotowe świadczenie. Na zakończenie stwierdził, że nie jest w stanie spłacić takiej kwoty, gdyż jego sytuacja rodzinna i dochodowa się nie zmieniła.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Pismem z dnia 2 stycznia 2016 r. skarżący raz jeszcze opisał przebieg zdarzeń w sprawie podkreślając, że GOPS nie poinformował go dostatecznie dokładnie w sprawie, gdyż sam ośrodek nie wiedział, co tak naprawdę powinien wymagać od osób ubiegających się o to świadczenie, bo dlaczego dopiero po wydaniu decyzji organ domagał się zaświadczenia z KRUS o wstrzymaniu opłacania składek a nie przed jej wydaniem. Gdyby organ to wiedział i tego wymagał przed wydaniem decyzji, to skarżący by nie składał wniosku o przyznanie świadczenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl natomiast w myśl art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

W tak określonym zakresie kognicji Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem rozpoznawanej sprawy są rozstrzygnięcia organów administracji wydane w sprawie uznania zasiłku dla opiekuna wypłaconego skarżącemu za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 sierpnia 2014 r. za nienależnie pobrane świadczenie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia (zasiłku dla opiekuna) stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2015 r., poz. 114 ze zm.), zwanej dalej: "u.ś.r.", stosowane na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r., poz. 567 ze zm.).

Stosownie do treści art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl natomiast zastosowanego przez organy w kontrolowanych rozstrzygnięciach art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się świadczenie przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

Z treści powołanego przepisu wynika, że konieczną przesłanką do uznania wypłaconego świadczenia (m.in. zasiłku dla opiekuna) za "nienależnie pobrane świadczenie" musi być stwierdzenie faktu jego przyznania/wypłaty jako następstwa świadomego wprowadzenia w błąd organu przez beneficjenta (m.in. poprzez złożenie fałszywych zeznań lub dokumentów). Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że w orzecznictwie na tle regulacji wynikającej z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. wskazuje się, że należy odróżnić "nienależne świadczenie" od "świadczenia nienależnie pobranego". Podnosi się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Zwrot obciąża bowiem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla ustalenia, od kiedy świadczenie jest pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń, i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności. Przyjmuje się zatem, że dla zaistnienia przesłanki odpowiedzialności z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. - oprócz elementu obiektywnego, oznaczającego rzeczywiste pobranie nienależnego świadczenia – istotne znaczenie ma współistnienie przesłanki subiektywnej, czyli świadomości adresata przedmiotowego świadczenia, że nie przysługuje ono jemu. W konsekwencji, ażeby można było na taki podmiot nałożyć obowiązek zwrotu świadczenia, należy w sposób niebudzący wątpliwości wykazać, że wiedział on o tym, że pobierając określone świadczenie działał niezgodnie z prawem (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt III SA/Kr 1190/12, LEX nr 1326305; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 marca 2014 r., sygn. akt IV SA/Po 969/13, LEX nr 1444048).

W ocenie Sądu stan faktyczny zaistniały w niniejszej sprawie nie daje podstawy do zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. i orzeczenia o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie zasiłku dla opiekuna wypłaconego skarżącemu za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 sierpnia 2014 r. Z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynika, że skarżący składając wniosek o ustalenie prawa do zasiłku dla opiekuna złożył oświadczenie: "Jestem współwłaścicielem ziemi, która nie jest gruntami uprawnymi, są to łąki trwałe" (pismo z dnia 20 maja 2014 r. – k. 26 akt administracyjnych). W trakcie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego w dniu 10 czerwca 2014 r. na przygotowanym urzędowo druku ("Oświadczenie rolnika/małżonka rolnika/domownika o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego/zaprzestania wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym") zakreślił wariant oświadczenia wskazując, że "zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku ze sprawowaniem opieki nad J. K. – mamą" (oświadczenia z dnia 10 czerwca 2014 r. - k. 29 akt administracyjnych). Następnie, co istotne, po wydaniu decyzji przyznającej skarżącemu zasiłek dla opiekuna, pismem z dni 7 sierpnia 2014 r. (nr [...]) Kierownik GOPS w S. poinformował skarżącego, że z uwagi na widniejącą na stronie internetowej KRUS informację o konieczności niezwłocznego powiadomienia wskazanej placówki KRUS o złożeniu oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego (co skutkuje wyrejestrowaniem z ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego KRUS), po zgłoszeniu do KRUS faktu zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, winien on niezwłocznie o tym powiadomić organ (GOPS w S.) a nie poinformowanie organu będzie skutkować podjęciem postępowania administracyjnego w celu uchylenia decyzji przyznającej zasiłek dla opiekuna i ewentualnego żądania zwrotu wypłaconego świadczenia (k. 38 akt administracyjnych). W odpowiedzi skarżący oświadczył, że nie był w KRUS i nie zamierza na dzień dzisiejszy zaprzestać prowadzenia gospodarstwa (oświadczenie z dnia 25 sierpnia 2014 r. – k. 39 akt administracyjnych). W piśmie (odwołaniu) z dnia 6 stycznia 2015 r. skarżący wyjaśniał, że w trakcie wywiadu środowiskowego informował pracownika GOPS, że jest współwłaścicielem ziemi o pow. 3,53 ha, nie uprawia gruntów ornych, nie sieje i nie zbiera, nie hoduje trzody chlewnej, bydła, posiada tylko łąki, które są częściowo koszone a częściowo wypasane przez konie. Skarżący wyjaśnił, że po przekazaniu tych informacji wypełnił (zakreślił) oświadczenie, że "zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego" - w oświadczeniu tym nie było podanych innych wariantów jak tylko "tak" lub "nie", a w rozmowie oraz w żadnym z pism nie poinformowano go o tym, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa oznacza nie płacenie składek KRUS (pismo z dnia 6 stycznia 2015 r. – k. 47 akt administracyjnych). W odpowiedzi natomiast na wezwanie organu do złożenia przez skarżącego wyjaśnień dotyczących rozbieżności między oświadczeniem z 10 czerwca 2014 r., z którego wynika, że zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego, a oświadczeniem złożonym dnia 25 sierpnia 2014 r., z treści którego wynika, że nie chce zaprzestać prowadzenia gospodarstwa rolnego skarżący wyjaśnił, że składane przez niego informacje i dokumenty były składane zgodnie z informacjami otrzymanymi z GOPS oraz nabywaną wiedzą po otrzymywaniu kolejnych informacji. Skarżący wyjaśnił, że gdyby w czerwcu 2014 r. miał informację, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego polega na wyrejestrowaniu się z KRUS, to nie złożyłby takiego oświadczenia (k. 52 i 53 akt administracyjnych).

W ocenie Sądu – w świetle przedstawionego stanu faktycznego - nie sposób jest zatem uznać, że spełniona została przesłanka określona w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. warunkująca uznanie wypłaconego skarżącemu zasiłku dla opiekuna za "świadczenie nienależnie pobrane". Opisane zachowanie skarżącego nie wskazuje bowiem na jego świadome działanie mające na celu wprowadzenie organu w błąd. Z akt sprawy nie wynika, by skarżący - składając wniosek o przyznanie zasiłku dla opiekuna i przed wydaniem decyzji przyznającej mu to świadczenie - został przez organ należycie poinformowany, że dla spełnienia przesłanki określonej w art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów i złożenia oświadczenia potwierdzającego ten fakt zgodnie z art. 3 ust. 2 tej ustawy, nie jest wystarczające faktyczne (rzeczywiste) nie prowadzenie jakiejkolwiek działalności rolniczej na posiadanych gruntach, ale konieczne jest także jednoczesne zgłoszenie przez rolnika w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego rezygnacji z ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego. Informacja taka została przekazana skarżącemu dopiero w sierpniu 2014 r., a zatem dopiero od tego momentu można uznać, że skarżący uzyskał wiedzę co do prawnej wagi faktu pozostawania objętym ubezpieczeniem w KRUS w kontekście art. 3 ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów i treści złożonego przez niego oświadczenia. W tej sytuacji nie sposób jest zatem przyjąć – jak uznały to organy obu instancji – że skarżący w okresie do sierpnia 2014 r. pobrał nienależnie - w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. - przedmiotowe świadczenie. Takie stanowisko organów w okolicznościach rozpoznawanej sprawy godzi w fundamentalną zasadę obowiązku organów udzielania informacji faktycznej i prawnej, która została wyrażona w art. 9 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.), zwanej dalej "k.p.a.". Przepis ten stanowi, że organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

W rozpoznawanej sprawie, pomimo tego, że organy nie sprostały wymogom wynikającym z art. 9 k.p.a. w zw. z art. 3 ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, to - powołując w podstawie prawnej art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. - przyjęły, że skarżący składając wniosek o zasiłek dla opiekuna złożył fałszywe oświadczenie wprowadzając GOPS w S. w błąd. Taka sytuacja w istocie miejsca nie miała. Należy raz jeszcze podkreślić, że "w przypadku przyjęcia, że strona celowo wprowadziła organ administracji w błąd co do okoliczności prawnie istotnych w sprawie konieczne jest stwierdzenie, czy strona była świadoma, że fakty, o których nie powiedziała, były istotne dla sprawy, a zatem czy zdawała sobie sprawę z prawnego znaczenia określonych faktów, czy były jej znane odpowiednie przepisy prawa" (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 13 listopada 2009 r., sygn. akt IV SA/Gl 273/09, LEX nr 531653).

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że w rozpoznawanej sprawie organy błędnie zastosowały art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., co miało wpływ na wynik sprawy i w konsekwencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. stanowi podstawę do uchylenia decyzji organów obu instancji (pkt 1. sentencji wyroku).

Zgodnie natomiast z art. 145 § 3 p.p.s.a. w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie. Wyrażona przez Sąd ocena prawna czyni w istocie bezprzedmiotowym dalsze prowadzenie przez organy postępowania administracyjnego w przedmiocie stwierdzenia – na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. - nienależnie pobranego przez skarżącego zasiłku dla opiekuna, dlatego Sąd – na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. - orzekł o umorzeniu postępowania administracyjnego (pkt 2. sentencji wyroku).