Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt I SA/Sz 336/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2016-06-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. C art. 141 par. 4
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Polańska, Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Kwiecińska, Sędzia WSA Kazimierz Maczewski (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Beata Radomska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 8 czerwca 2016 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. nr [..] , wydaną podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r., poz. 23, dalej: "k.p.a.") w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2015 r., poz. 121, dalej: "u.s.u.s."), Z. U. S., po rozpatrzeniu wniosku E. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał

w mocy decyzję tego Zakładu z dnia [....] r. nr [...] o odmowie umorzenia odsetek z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy.

Z uzasadnienia tej decyzji i z akt sprawy wynika, że w dniu 11 września 2015 r. (data złożenia pisma w oddziale ZUS) E. K. wystąpiła o umorzenie należności z tytułu odsetek od nieopłaconych składek należnych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. W uzasadnieniu wskazała, że zaległości z tytułu składek powstały gdy prowadziła działalność gospodarczą, która nie przynosiła zysku. Przedstawiając aktualną sytuację życiową wskazała, że jej mąż ma [...] lat i prowadzi działalność gospodarczą (wymóg pracodawcy), wysokość jego wynagrodzenia zależy od przepracowanych godzin, przy czym jest on osobą schorowaną i często przebywa na zwolnieniach lekarskich, a w przypadku braku zleceń pracodawca wysyła go na przymusowe wolne. Wnioskodawczyni obecnie prowadzi działalność gospodarczą jako fryzjerka. Łączne zarobki małżeństwa to ok. [...] zł miesięcznie (zmienne w zależności od miesiąca). Wnioskodawczyni przedstawiła wykaz miesięcznych opłat w łącznej wysokości [...] zł: składki na ZUS męża –[...] zł, dzierżawa stanowiska fryzjerskiego –[...] zł, składki na ZUS Wnioskodawczyni –[...] zł, podatek –[...] zł, alimenty na córkę męża z pierwszego małżeństwa –[...] zł, opłaty telefoniczne – [...] zł, zadłużenie wobec W. A. – [...] zł, telewizja na kartę – [...] zł, opłata za mieszkanie – [..] zł, radio i telewizja – [...] zł, PZU – [...] zł, gaz [...] zł, światło –[..] zł, kredyty i spłata limitów w banku – łącznie [...] zł, ubezpieczenie o.c. samochodu rocznik [...] – [...] zł, leki – [...] zł. Kwota, która pozostaje po uiszczeniu ww. opłat jest przeznaczana na zakup jedzenia, środków czystości ubrań, drobnych remontów. Na potwierdzenie ponoszonych wydatków Wnioskodawczyni przedstawiła faktury, rachunki i potwierdzenia polecenia przelewów, umowy kredytowe, informacje od komorników o stanie zaległości, historie choroby Wnioskodawczyni i jej męża, zeznania podatkowe za 2014 r., informacje o uzyskanej pomocy de minimis.

Nadto, Wnioskodawczyni wniosła o rozłożenie na raty należności głównej

w wysokości po [...] zł, do końca każdego miesiąca.

Po przeprowadzonym postępowaniu ZUS ww. decyzją z dnia 9 listopada 2015 r. odmówił umorzenia wnioskowanych należności z tytułu odsetek. Zakład ustalił,

że zadłużenie Wnioskodawczyni dotyczy składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy w części finansowanej przez płatnika składek (ubezpieczenie własne) za okres od września 2000 r. do kwietnia 2001 r. w łącznej kwocie [...] zł wraz z odsetkami za zwłokę w wysokości [...] zł (na dzień 11 września 2015 r.). Organ wyjaśnił również, że należności z tytułu składek – zgodnie

z art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. – mogą być przez ZUS umarzane w całości lub części tylko

w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Zakład przytoczył brzmienie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. definiującego pojęcie całkowitej nieściągalności.

Na podstawie przedłożonych dokumentów Zakład ustalił, że Zobowiązana

z tytułu prowadzonej działalności rozlicza się z urzędem skarbowym na zasadach karty podatkowej. Z tego tytułu w grudniu 2014 r. osiągnęła dochód w wysokości [...] zł (przychód – [...] zł, koszty – [...] zł), a w okresie od stycznia do września 2015 r. osiągnęła dochód w wysokości [...] zł (przychód – [...] zł, koszty [...] zł). Nadto, w 2014 r. Zobowiązana uzyskała dochód z innych źródeł w kwocie [...] zł.

Na podstawie informacji PIT-11 ustalono, że w 2012 r. Zobowiązana osiągnęła dochód w wysokości [...] zł, a 2013 r. w kwocie [...] zł. Małżonek Wnioskodawczyni prowadzi działalność gospodarczą w zakresie "pozostałych specjalistycznych robót budowlanych, gdzie indziej niesklasyfikowanych". Z powyższego tytułu uzyskuje średni miesięczny dochód w wysokości [...] zł netto (informacja z oświadczenia

z dnia 14 października 2015 r.).

Na podstawie informacji zawartych we wniosku oraz w oświadczeniu

z dnia 14 października 2015 r. organ wskazał, że Wnioskodawczyni ponosi wydatki

z tytułu miesięcznych opłat w kwocie [...] zł oraz koszty związane z leczeniem

w wysokości [...] zł miesięcznie, a także dokonuje comiesięcznych opłat w łącznej kwocie [...] zł (wydatki na usługi telekomunikacyjne, telewizję, PZU, OC). Nadto Wnioskodawczyni ma zobowiązania finansowe z tytułu zaciągniętych kredytów oraz zobowiązania alimentacyjne w łącznej kwocie [...] zł.

Zakład wyjaśnił, że w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano możliwość umarzania należności z tytułu składek także pomimo braku ich całkowitej nieściągalności

- na zasadach określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r.

Nr 141, poz. 1365). Zgodnie z § 3 ust. 1 tego rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w trzech sytuacjach wskazanych w przepisie, przytoczonych przez Zakład.

Rozpatrując wniosek o umorzenie Zakład stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła niezbędna przesłanka umożliwiająca umorzenie długu, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., tj. całkowita nieściągalność. Zobowiązana pozostaje bowiem czynnym przedsiębiorcą - prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą w zakresie fryzjerstwa i pozostałych zabiegów kosmetycznych, osiągając z tego tytułu dochody.

W przedmiotowej sprawie istnieje zatem majątek (prawo majątkowe z uzyskiwanych dochodów). Nadto, małżonek Wnioskodawczyni osiąga odrębne dochody

z prowadzonej ww. działalności gospodarczej.

Z uwagi na fakt, że przedmiotowe należności dotyczą składek na ubezpieczenie własne Wnioskodawczyni, Zakład rozpoznał sprawę także pod kątem wystąpienia okoliczności, o których mowa w powołanym wyżej rozporządzeniu w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek. Z przedłożonych do sprawy dokumentów oraz ustaleń Zakładu, wynika że Zobowiązana pozostaje przedsiębiorcą, osiągając z tego tytułu dochody. Małżonek Zobowiązanej również prowadzi działalność gospodarczą uzyskując odrębne dochody. W gospodarstwie domowym dochód dyspozycyjny na członka rodziny wynosi [...] zł miesięcznie, stanowiąc zabezpieczenie minimum socjalnego i minimum egzystencji, przy uwzględnieniu podnoszonych wydatków.

W ocenie organu, wykazane dochody uzyskiwane w prowadzonym gospodarstwie domowym stanowią podstawę zabezpieczenia niezbędnych potrzeb życiowych, a także finansowania bądź dochodzenia w granicach prawa zobowiązań przez wierzycieli. Niewystarczające dochody na spłatę wszystkich zobowiązań nie mogą stanowić podstawy - w ustalonym stanie faktycznym sprawy - umorzenia należności i odstąpienia od ich dochodzenia, stanowią one bowiem w istocie podstawę prawną rozważenia możliwości udzielenia ulgi w ich spłacie w formie układu ratalnego. Zobowiązana nie wykazała, że jest osobą trwale wykluczoną z rynku pracy i możliwości zarobkowych ze względu na chorobę czy konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, a przez to możliwości przystąpienia do spłaty swoich zobowiązań w okresie ich wymagalności, choćby w ratach. Strona nie poniosła strat w wyniku klęski żywiołowej czy innego nadzwyczajnego zdarzenia, uniemożliwiającego kontynuację prowadzonej działalności zarobkowej, gdzie opłacenie czy przystąpienie do systematycznej spłaty mogłoby pozbawić możliwości jej prowadzenia.

Zakład wskazał również, że Zobowiązana ma także inne zobowiązania finansowe, w tym zadłużenie o charakterze prywatnoprawnym (kredytowym), które częściowo dochodzone są w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym. Pozostali wierzyciele Zobowiązanej nie odstąpili od dochodzenia swoich należności - brak jest zatem podstaw do rezygnacji z dochodzenia należności publicznoprawnej wobec Zakładu. Organ podkreślił przy tym, że spłata bądź dochodzenie zobowiązań prywatnych tytułem udzielonych kredytów nie może uzasadniać umorzenia należności publicznoprawnej. W ocenie Zakładu, nie można zrezygnować z dochodzenia należności publicznoprawnej, z której finansowane są świadczenia społeczne, dotowane z budżetu z podatków i danin publicznych obywateli, przy jednoczesnej spłacie czy dochodzeniu zobowiązań wobec wierzycieli cywilnoprawnych – prywatnych, w sytuacji otrzymywanych środków finansowych i prowadzenia działalności zarobkowej. Nadto, co do zasady należności składkowe są uprzywilejowane w dochodzeniu przed zobowiązaniami cywilnoprawnymi, a dłużnik powinien to uwzględniać.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Zobowiązana podniosła, że wraz z mężem są w wieku przedemerytalnym, w którym trudno o zatrudnienie. Mąż Wnioskodawczyni prowadzi działalność gospodarczą, gdyż był to warunek przyjęcia go do pracy. Zarobki małżeństwa w zależności od miesiąca są różne, a oboje posiadają liczne zobowiązania. Zobowiązana podniosła również, że za późno uzyskała informację o abolicji i nie mogła się o nią starać.

Uzasadniając rozstrzygnięcie podjęte po ponownym rozpatrzeniu sprawy Zakład stwierdził, że powołane przez Wnioskodawcę okoliczności nie dają podstaw do zmiany decyzji. Skorzystanie z prawa umorzenia należności z tytułu składek w oparciu o przepisy u.s.u.s. uzasadnione jest wówczas, gdy faktycznie nie ma szansy na odzyskanie tych należności w okresie nieprzedawnionym, bądź z uwagi na szczególną sytuację osoby zobowiązanej. Zakład jest dysponentem Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, którego przychody pochodzą m.in. z wpłat i z dotacji budżetu państwa, wykonując funkcje zlecone na podstawie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz wynikające z innych ustaw. Umorzenie zaległości składkowej należy traktować jako wyjątkowy środek na gruncie obowiązujących przepisów, bowiem zasadą jest płacenie składek. Ustawodawca upoważnił Zakład do orzekania o umorzeniu, pozostawiając temu organowi ocenę, w oparciu o całokształt sprawy, czy w konkretnym przypadku występują okoliczności uzasadniające zastosowanie ulgi w postaci umorzenia dłużnikowi określonych zobowiązań, zwłaszcza, że ustawodawca przewidział również inną formę ulgi w płatnościach składek, w postaci układu ratalnego.

Zakład stwierdził, że w sprawie nie zachodzą formalne przesłanki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Zobowiązana pozostaje czynnym przedsiębiorcą, prowadząc pozarolniczą działalność gospodarczą i osiągając z tego tytułu dochody. Ponadto, małżonek Wnioskodawczyni również prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą, osiągając z tego tytułu odrębne dochody.

W ocenie Zakładu, w przedmiotowej sprawie nie zachodzi również uzasadniony przypadek oraz szczególne okoliczności, które winny skutkować w oparciu o powołane przepisy prawa i zawarte w nich przesłanki rezygnacją z dochodzenia przedmiotowych należności i rozstrzygnięciem zgodnym z wolą strony oraz interesem osoby zobowiązanej. Zakład wyjaśnił, że przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie należności publicznoprawnej bada aktualną sytuację majątkową i rodzinną w tym możliwości płatnicze, a osoba zobowiązana musi wykazać, iż nie jest w stanie opłacić należności bowiem pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanej i członków jej rodziny, a w szczególności stanowiłoby to zagrożenie w zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych tych osób. W ocenie organu, takie okoliczności w sprawie nie zachodzą, a Wnioskodawczyni dowodowo tego nie wykazała.

Zdaniem Zakładu, przedstawiona trudna sytuacja finansowa Zobowiązanej związana ze spłatą wierzycieli nie może być samoistną dyrektywą nakazującą umorzenie i jedynym sposobem na rozwiązanie problemu zadłużenia należności publicznoprawnej.

W ocenie Zakładu, dochody uzyskiwane w prowadzonym gospodarstwie domowym stanowią podstawę zabezpieczenia niezbędnych potrzeb życiowych wnioskodawczyni i członków jej rodziny a także podstawę finansowania bądź opłacania zobowiązań finansowych. W gospodarstwie domowym dochód dyspozycyjny na członka rodziny wynosi [...] zł miesięcznie stanowiąc zabezpieczenie minimum socjalnego i minimum egzystencji przy uwzględnieniu podnoszonych wydatków. Zakład uwzględnił przy tym, że zarówno Wnioskodawczyni jak i jej małżonek są osobami schorowanymi jednakże nie legitymują się orzeczeniem o trwałej niezdolności do pracy (nie przedstawiono w tym zakresie dokumentów) wykonując prace zarobkowe z których osiągają dochody. Zobowiązana nie wykazała, że jest osobą trwale wykluczoną z rynku pracy i możliwości zarobkowych ze względu na chorobę czy konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, a przez to możliwości przystąpienia do spłaty swoich zobowiązań w okresie ich wymagalności właśnie choćby w ratach. Nie poniosła strat

w wyniku klęski żywiołowej czy innego nadzwyczajnego zdarzenia, uniemożliwiającego kontynuację prowadzonej działalności zarobkowej, gdzie opłacenie czy przystąpienie do systematycznej spłaty mogłoby pozbawić możliwości jej prowadzenia. Nadto przyczyną umorzenia nie może być ryzyko prowadzonej działalności, oraz obowiązek spłaty innych zobowiązań prywatnych dłużnika. Zakład, podniósł również, że należności z tytułu składek są uprzywilejowane w dochodzeniu a dłużnik winien to uwzględniać.

Reasumując, Zakład stanął na stanowisku, że sytuacja majątkowa i rodzinna Zobowiązanej nie uzasadnia umorzenia należności publicznoprawnej i definitywnego zwolnienia z obowiązku w ustalonym stanie sprawy w całości bądź w części. Jednocześnie, organ wskazał, że powołane okoliczności i trudności w opłaceniu zobowiązań wobec wierzycieli mogą stanowić podstawę rozważenia udzielenia ulgi

w spłacie należności z tytułu składek w ramach układu ratalnego o którym mowa

w art. 29 u.s.u.s.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie E. K. wniosła o uchylenie decyzji Z. U. S. w Szczecinie z 19 stycznia 2016 r. i poprzedzającej ją decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie ww. decyzji i umorzenie postępowania.

W uzasadnieniu skargi Skarżąca podniosła zarzut przedawnienia należności dochodzonych przez Zakład. Postępowanie w sprawie umorzenia zaległości dotyczy bowiem składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy za okres

od września 2000 r. do kwietnia 2001 r., zatem 5-letni okres przedawnienia tych należności upłynął najpóźniej w kwietniu 2006 r. Nadto, nawet przy przyjęciu

10-letniego okresu przedawnienia, przedawnienie nastąpiło w kwietniu 2011 r.

W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutu przedawnienia Zakład wyjaśnił, że jest to zarzut prawa materialnego, który nie może być przedmiotem kontroli sądu administracyjnego.

Ponadto, Zakład wyjaśnił przyczyny odmowy umorzenia należności z tytułu składek wskazując, że umorzenie może dotyczyć jedynie sytuacji nadzwyczajnych,

w których sytuacja danego podmiotu (ubezpieczonego - osoby fizycznej), porównywana z sytuacją innych podmiotów znajdujących się w podobnym położeniu, uzasadnia twierdzenie, że zapłata zaległości spowoduje nieodwracalne uszczerbki w sytuacji majątkowej i rodzinnej osoby zobowiązanej. Taka interpretacja art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. wynika również z zasady równości (równego traktowania wszystkich ubezpieczonych) wyrażonej w art. 2a u.s.u.s. Nadto, rozstrzygnięcie Zakładu pozostaje w zgodzie z konstytucyjnymi zasadami równości oraz proporcjonalności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje:

Spór w niniejszej sprawie został wywołany wnioskiem Skarżącej o umorzenie zaległości z tytułu odsetek od nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. W ocenie Skarżącej, jej sytuacja życiowa i finansowa uzasadnia zastosowanie ulgi w spłacie należności z tytułu składek.

W ocenie Zakładu, w przypadku Skarżącej nie zachodzi natomiast ani sytuacja całkowitej nieściągalności składek, ani też opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawi Zobowiązanej i jej rodziny możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

W skardze Skarżąca podniosła ponadto zarzut przedawnienia należności dochodzonych przez Zakład, o których umorzenie wnosiła.

Z uwagi na fakt, że przedmiotem skargi jest ostateczna decyzja Z. U. S., wydana w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek wskazania wymaga, że podstawą umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne jest art. 28 ust. 1-3a u.s.u.s. Przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do umorzeń m.in. składek na ubezpieczenie zdrowotne i składek na Fundusz Pracy (art. 32 u.s.u.s.)

Zgodnie z art. 28 ust. 1 i ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Z. U. S. tylko

w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a, przewidującego wyjątek od zasady. Wyjątek ten polega na tym, że pomimo braku całkowitej nieściągalności składek możliwe jest ich umorzenie w uzasadnionych przypadkach, przy czym taka możliwość dotyczy tylko składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek.

Kontroli sądowoadministracyjnej podlegają decyzje Zakładu przyznające świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmawiającej przyznania takiego świadczenia, a także od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek

na ubezpieczenia społeczne – bowiem, zgodnie z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., od tych decyzji przysługuje stronie prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego.

Decyzje o których mowa w art. 83 ust. 4 u.s.u.s. są wydawane przez Zakład

w ramach tzw. uznania administracyjnego. Uprawnienie do działania w ramach uznania administracyjnego oznacza, że na gruncie analizowanego przypadku, do uznania organu pozostawiono stwierdzenie istnienia lub nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności, uzasadniających umorzenie zaległości lub odsetek, jak też zakres ewentualnego umorzenia. Natomiast, zadaniem sądu administracyjnego jest przede wszystkim ocena, czy organ rozstrzygając sprawę nie wykroczył poza zakres przyznanej mu przez ustawodawcę swobody orzekania oraz to, czy organ zachował określone prawem wymogi proceduralne.

W odpowiedzi na skargę Zakład trafnie wskazał, że poza kontrolą sądowoadministracyjną - jako zarzut prawa materialnego - pozostaje zarzut przedawnienia należności powstałej z tytułu składek. Oznacza, to że sąd administracyjny w zakresie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie ma legitymacji do stwierdzenia, że w danym przypadku doszło albo nie doszło do przedawnienia zobowiązania, określenia czasu zawieszenia biegu terminu przedawnienia, czy też stwierdzenia przerwania biegu przedawnienia. Powyższe zagadnienia mogą być/są rozstrzygane – stosownie do art. 83 ust. 1 i 2 u.s.u.s. – przez sąd powszechny, po wcześniejszym wydaniu decyzji przez Zakład.

Jednakże, obowiązkiem organu jest także uwzględnienie, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż wygasanie zobowiązań podatkowych na skutek przedawnienia oznacza, że pomimo niezaspokojenia wierzyciela stosunek zobowiązaniowy przestaje istnieć z mocy prawa (art. 59 § 1 pkt 9 o.p.). Dotyczy to nie tylko należności głównej, lecz wszelkich roszczeń pieniężnych wierzyciela, a więc także tych, które powstały jako odsetki za zwłokę. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania podatkowego wygasa bez względu na to, czy dłużnik podatkowy powoła się na nie. Przedawnienie uwzględniane jest bowiem z urzędu. Powyższe uwagi dotyczą wprawdzie zobowiązań podatkowych, lecz – zgodnie z art. 31 u.s.u.s – znajdują również odpowiednie zastosowanie do zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 9 maja 2014 r., III AUa 697/13).

Niniejsza sprawa dotyczy wniosku o umorzenie zaległości z tytułu odsetek od nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Umorzenie zaległości z tytułu składek powoduje wygaśnięcie zobowiązania, w którym ona powstała (art. 59 § 1 pkt 8 o.p. w zw. z art. 31 u.s.u.s.). Zaległości w zobowiązaniach z tytułu składek, które wygasły wskutek przedawnienia i w związku z tym już nie istnieją nie mogą być zatem przedmiotem decyzji w sprawie udzielenia ulgi w spłacie tych zobowiązań, polegającej na ich umorzeniu. Innymi słowy, postępowanie w sprawie umorzenia zaległości z tytułu przedawnionych zobowiązań z tytułu składek jest bezprzedmiotowe (art. 105 k.p.a.). Obowiązkiem Zakładu jest więc przede wszystkim ustalenie w sposób niebudzący wątpliwości, czy nie uległy przedawnieniu zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek, których miałoby dotyczyć wnioskowane przez zobowiązanego umorzenie zaległości.

Mając na uwadze, że w rozpatrywanej sprawie Skarżąca wniosła o umorzenie należności z tytułu odsetek za zwłokę od nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne za okres od [..] r. do [...] r., wyjaśnić należy, że w okresie ich powstania – zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. – obowiązywał

5-letni okres przedawnienia należności z tytułu składek. Jednakże, przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. został zmieniony ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U.2002.241.2074). Zgodnie z tym przepisem, obowiązującym od 1 stycznia 2003 r., należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne. Z uwagi na to, że ustawa z dnia 18 grudnia 2002 r. nie zawierała przepisów przejściowych w zakresie stosowania znowelizowanego art. 24 ust. 4 u.s.u.s. do należności z tytułu składek wymagalnych i nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r., początkowo pojawiły się wątpliwości czy do tych należności należy stosować "stary" czy "nowy" termin przedawnienia. Zgodnie jednak z ugruntowanym już poglądem przedstawionym w orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych jak i powszechnych – który to skład orzekający w sprawie w całości podziela – do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., l UZP 4/08 oraz z dnia 2 lipca 2008 r., II UZP 5/08 - Biuletyn SN 2008, Nr 7, poz. 16 i 17) i wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2008 r., II GSK 547/08 oraz z dnia 8 lutego 2011 r., II GSK193/10). W tym stanie rzeczy do należności z tytułu składek za okres

od września 2000 r. do kwietnia 2001 r., miał więc zastosowanie 10-letni termin przedawnienia. Zatem, jeśli nie nastąpiłyby zdarzenia uzasadniające zawieszenie, bądź przerwanie biegu terminu przedawnienia – przedmiotowa należność uległaby przedawnieniu przed złożeniem przez Skarżącą wniosku o ich umorzenie.

Podsumowując dotychczasowe rozważania stwierdzić należy, że warunkiem sine qua non podjęcia przez organ prawidłowej decyzji w sprawie umorzenia (odmowy umorzenia) należności z tytułu składek jest jednoznaczne stwierdzenie, że objęte wnioskiem należności są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Kwestia ta ściśle jest więc związana z prawidłowym, wyczerpującym ustaleniem stanu faktycznego sprawy, dotyczy zatem przestrzegania przez organ przepisów postępowania. Dopiero wyjaśnienie tej wstępnej kwestii pozwala organowi na dokonanie oceny, czy zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na stwierdzenie, czy opłacenie należności będących przedmiotem postępowania rzeczywiście pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności czy pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że w przedmiotowej sprawie Zakład w ogóle nie wyjaśniał kwestii przedawnienia należności objętej postępowaniem. W aktach sprawy również nie ma dokumentów potwierdzających przerwanie lub zawieszenie biegu terminu przedawnienia zobowiązania. Brak tych ustaleń oznacza, że w rezultacie w sprawie nie został w sposób prawidłowy ustalony stan faktyczny, a niewyjaśnienie tych okoliczności w decyzji stanowi naruszenie art. 107 § 3 k.p.a.

Wprawdzie w toczącym się postępowaniu administracyjnym Zobowiązana nie podnosiła zarzutu przedawnienia należności składkowych (odsetek) a złożony przez nią wniosek o ich umorzenie mógłby świadczyć o tym, że kwestia istnienia (wymagalności) tych należności jest bezsporna, jednak w skardze wniesionej do sądu administracyjnego Skarżąca taki zarzut podniosła, co dodatkowo obligowało organ do merytorycznego odniesienia się do niego. Organ miał więc realną szansę ustosunkowania się do tego zarzutu jeszcze po wydaniu decyzji, tj. udzielając odpowiedzi na skargę. Przedstawiając swoje stanowisko w sprawie wywołanej skargą, organ w odpowiedzi na skargę nie wyjaśnił jednak Skarżącej (a tym samym i Sądowi) przyczyn uzasadniających brak upływu terminu przedawnienia w rozpatrywanej sprawie, a jedynie ogólnie stwierdził, że okoliczność ta nie może podlegać kontroli sądu administracyjnego.

Stwierdzić należy, że organ administracji, który nie ustosunkowuje się do twierdzeń uważanych przez stronę za istotne dla sposobu załatwienia sprawy lub czyni to ogólnikowo, uchybia tym samym swym obowiązkom wynikającym z art. 8 i art. 11 k.p.a. w sposób, który ma istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż sprawa nie zostaje załatwiona zgodnie z wynikającymi z tych przepisów zasadami ogólnymi postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z 9 stycznia 2014 r. I GSK 1371/12 oraz z 20 lutego 2014 r. II GSK 1758/12). Co prawda powyższe uwagi co do zasady odnoszą się do ustosunkowania się przez organ do zarzutów podnoszonych przez stronę w trakcie trwania postępowania administracyjnego (w szczególności w odwołaniu), jednakże organ kierując się także zasadą informowania (wyrażoną w art. 9 k.p.a.), zasadą pogłębiania zaufania do organów państwa (art. 8 k.p.a.) i zasadą przekonywania (art. 11 k.p.a.), winien dołożyć należytej staranności w wyjaśnieniu stronie zasadności podjętego rozstrzygnięcia, nawet po złożeniu przez nią skargi do sądu, w szczególności gdy rozważenia okoliczności objętych zarzutami – a które powinny być wyjaśnione "z urzędu" - zabrakło w wydanej decyzji. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji gdy organ wydał decyzję odmowną dla strony. Należy przy tym zauważyć, że w procedurze administracyjnej nie obowiązuje zasada ignorantia iuris nocet, a wręcz przeciwna. Zgodnie bowiem z ww. zasadą informowania, organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

Wyjaśnienie z urzędu kwestii dotyczących nieprzedawnienia (istnienia) należności objętych przedmiotowym postępowaniem było również uzasadnione faktem, iż ustawowe okresy przedawnienia (5 i 10-letnie) upłynęły na kilka lat przed złożeniem wniosku przez Skarżącą. Ponadto fakt, iż postępowanie to dotyczyło odsetek od zaległych składek, uzasadniał potrzebę przedstawienia w decyzji sposobu ich naliczania, w szczególności (m.in. z uwagi na terminy przedawnienia) wskazania okresów za które zostały naliczone.

Także rozpoznający sprawę sąd administracyjny, który nie jest wprawdzie związany zarzutami skargi, obowiązany jest odnieść się do zarzutów skargi, zwłaszcza do zarzutu dotyczącego bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego (nieistnienia przedmiotu tego postępowania wskutek wygaśnięcia zobowiązania). Sąd w takim wypadku nie może poprzestać na stwierdzeniu – zwłaszcza przy braku wskazania przez organ jakichkolwiek przesłanek faktycznych i prawnych dotyczących przedawnienia należności – że spory co do wymagalności zobowiązań składkowych rozpoznawane są przez sądy powszechne.

W tym stanie rzeczy - na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 20 września 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2016.718, dalej: p.p.s.a). - należało orzec o uchyleniu zaskarżonej decyzji, jako wydanej z naruszeniem ww. przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik postępowania, tj. przepisów art. 7, art. 8, art. 9, art. 11 oraz 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie i brak odniesienia się do kwestii przedawnienia należności objętych wnioskiem Skarżącej o umorzenie odsetek z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres od września 2000 r. do kwietnia 2001 r.

Na podstawie przepisu art. 141 § 4 p.p.s.a., Sąd wskazuje, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ w pierwszej kolejności powinien wyjaśnić czy w sprawie nie doszło do upływu terminu przedawnienia określonego w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r. Zakład zwróci również uwagę, że od 1 stycznia 2012 r. zmieniła się treść art. 24 u.s.u.s. Przepis ten został znowelizowany ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz.U.232.1378). Zgodnie z art. 11 ust. 1 tej ustawy przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. otrzymał brzmienie: "Należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6.". Stosownie zaś do art. 27 ust. 1 i 2 ustawy nowelizującej, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 41b ust. 1 ustawy wymienionej w art. 2 oraz w art. 24 ust. 4 ustawy wymienionej w art. 11, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Jeżeli jednak przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu.

Jeżeli organ stwierdzi upływ terminu przedawnienia zobowiązania wynikającego z należności z tytułu składek objętych wnioskiem o umorzenie, umorzy postępowanie w sprawie wywołanej wnioskiem Skarżącej z 11 września 2015 r.

W przypadku stwierdzenia, że w rozpatrywanej sprawie jednak nie doszło do upływu terminu przedawnienia organ przeprowadzając postępowanie powinien jeszcze raz ustalić aktualną sytuację majątkową Skarżącej, a w szczególności zbadać czy po zestawieniu wysokości uzyskiwanych przez Skarżącą i jej małżonka dochodów oraz ponoszonych stałych wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, Skarżąca jest w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie wobec Zakładu bez niedostatku. Organ administracji, podejmując decyzję w oparciu o uznanie administracyjne, ma bowiem obowiązek - zgodnie z art. 7 k.p.a. - wyważyć słuszny interes strony i interes publiczny. Podkreślić wypada, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s., interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza nakreśloną art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych. Z drugiej strony wypada jednak zaznaczyć, że rygorystyczne pojmowanie tej zasady nie może doprowadzić do sytuacji, iż ulga określona w art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. nie będzie mieć wcale zastosowania. Przy takim rozumieniu tej zasady, wprowadzenie do ustawy tych przepisów i ich pozostawanie w porządku prawnym, przeczyłoby bowiem zasadzie racjonalnego ustawodawcy. Rozważenie zatem obu interesów, tj. słusznego interesu strony postępowania i interesu publicznego, znaleźć powinno wyraz w uzasadnieniu decyzji, tak aby umożliwić kontrolę instancyjną, a następnie ewentualną kontrolę sądową rozstrzygnięcia opartego na uznaniu administracyjnym (por. wyrok NSA z dnia 25 lutego 2015 r. II GSK 193/14).

Jednocześnie, z uwagi na to, że rozstrzygnięcie sądu ma być wyrazem sprawiedliwego wyważenia racji leżących po obu stronach sporu prawnego, niezależnie od stwierdzonych uchybień Zakładu, Sąd zauważa, że Skarżąca powinna mieć na uwadze to, że zaległe składki powstały w związku z prowadzoną przezeń działalnością, a żądając sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy musi również uwzględnić dobro wspólne – system ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, z którego sama obecnie korzysta, chociażby lecząc się w publicznych placówkach służby zdrowia (pomimo zaległości w odprowadzaniu składek ubezpieczeniowych i zdrowotnych).

Wszystkie ww. orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń NSA - http://orzeczenia.nsa.gov.pl.