Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 660/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-12-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 153
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 129 ust. 5
journal: Dz.U. 2004 nr 261 poz 2603
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Izabella Kulig – Maciszewska (spr.), Sędzia NSA Maciej Dybowski, Sędzia de. WSA Mirosław Wincenciak, Protokolant starszy inspektor sądowy Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Wojewody Mazowieckiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 listopada 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 1159/12 w sprawie ze skargi S. L. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia odszkodowania za nieruchomość 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; 2. zasądza od S. L. na rzecz Wojewody Mazowieckiego kwotę 280 złotych (słownie: dwieście osiemdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1159/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skargi S. L. uchylił decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] kwietnia 2012 r. oraz decyzję Starosty Płockiego z dnia [...] lutego 2012 r. w przedmiocie odmowy ustalenia odszkodowania za nieruchomość; stwierdził, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; oraz zasądził zwrot kosztów postępowania sądowego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Nieruchomość położona w granicach gromady S., o powierzchni 18 ha została zabrana przez okupanta niemieckiego w latach 1939–1945, a następnie po zakończeniu drugiej wojny światowej wywłaszczona na podstawie orzeczenia Prezydium Rady Narodowej w Warszawie z dnia [...] stycznia 1951 r., (sprostowanego postanowieniem z dnia 19 czerwca 1970 r.) na rzecz Skarbu Państwa – Rejon Lasów Państwowych w Siedlcach.

Pismem z dnia [...] września 1970 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w Gostyninie przesłało do Wojewódzkiego Biura Geodezji i Urządzeń Rolnych w Warszawie wykaz osób, które zgłosiły roszczenia o odszkodowanie za grunty wywłaszczone w latach 1950–1951 na rzecz Skarbu Państwa. W wykazie tym widniało również nazwisko H. L., która w dniu [...] maja 1970 r. złożyła do Komisji do Spraw Ustalenia Odszkodowania przy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Gostyninie wniosek o ustalenie odszkodowania za przedmiotową nieruchomość.

Pismem z dnia [...] października 2006 r. S. L. zwróciła się do Starosty Płockiego o rozpatrzenie wniosku H. L. z dnia 12 maja 1970 r. o ustalenie odszkodowania za nieruchomość leśną o pow. 18 ha położoną we wsi S. gm. Ł., wywłaszczoną na rzecz Skarbu Państwa na mocy ww. decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie z dnia [...] stycznia 1951 r.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r., Starosta Płocki umorzył postępowanie w sprawie ustalenia odszkodowania za przedmiotową nieruchomość.

Po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez S. L. Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r., utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy twierdząc, że przepisu art. 129 ust. 5 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie stosuje się do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie tej ustawy, a zatem do spraw, w których przed dniem 1 stycznia 1998 r. wydano decyzję o wywłaszczeniu albo przed tą datą nastąpiło nabycie lub przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa bez ustalenia odszkodowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 16 lutego 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 1539/10 uchylił powyższą decyzję Wojewody Mazowieckiego oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty Płockiego wskazując, że błędny jest pogląd organów, iż brak jest podstaw do zastosowania w sprawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Sąd wskazał, że skoro wniosek H. L. (popierany przez S. L.) nie został rozpoznany przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, to zgodnie z art. 233 tej ustawy, powinien być załatwiony na podstawie obecnie obowiązujących przepisów. Jednocześnie wskazał, że rozpatrując sprawę o odszkodowanie organ musi uwzględnić stan faktyczny i prawny obowiązujący w dacie wydania decyzji.

Starosta Płocki decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., odmówił ustalenia odszkodowania za powyższą nieruchomość leśną. Powołując się na przepis art. 39 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (tekst jednolity: Dz.U. z 1952 r. Nr 2, poz. 31), Starosta Płocki uznał, że roszczenie odszkodowawcze w niniejszej sprawie przedawniło się. W myśl bowiem powyższego przepisu roszczenia odszkodowawcze przedawniły się po upływie trzech lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji.

Organ przywołał przepis art. 9 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. (Dz.U. z 1952 r. Nr 4, poz. 25) z którego wynika, iż terminy przedawnienia roszczeń odszkodowawczych w sprawach, w których orzeczenie o wywłaszczeniu zostało wydane ostatecznie w toku instancji lub uprawomocniło się przed wejściem w życie tej ustawy zaczynają biec od daty jej wejścia w życie, tj. od dnia 31 stycznia 1952 r. Z powyższego wynika zatem, zdaniem organu, że roszczenia odszkodowawcze przedawniły się z dniem 31 stycznia 1955 r. Tymczasem wniosek H. L. o wypłatę odszkodowania złożony został w 1970 r., a zatem po przedawnieniu się roszczenia o wypłatę odszkodowania.

Organ wskazał poza tym, że wprawdzie dekret z 26 kwietnia 1949 r. utracił już moc obowiązującą lecz w przypadku, gdy decyzja o wywłaszczeniu nieruchomości stała się ostateczna upływ czasu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych należy oceniać zgodnie z jego przepisami. Starosta Płocki podkreślił ponadto, że w tej konkretnej sprawie nie mają zastosowania przepisy art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, bowiem odnosi się on wyłącznie do sytuacji zaistniałych po wejściu w życie obecnie obowiązującej ustawy.

Po rozpatrzeniu odwołania Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r., utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu organ odwoławczy powołał się na przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami oraz na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lutego 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 1539/10, w którym Sąd stwierdził, że zgodnie z art. 129 ust. 5, ustawy o gospodarce nieruchomościami nie stosuje się do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie tej ustawy, a zatem do spraw, w których przed dniem 1 stycznia 1998 r. wydano decyzję o wywłaszczeniu albo przed tą datą nastąpiło nabycie lub przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa bez ustalenia odszkodowania. Organ wskazał, że w sprawie niniejszej sporna nieruchomość została wywłaszczona na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939–1945 (Dz.U. Nr 20, poz. 138 i Nr 67, poz. 527), oraz w oparciu o przepisy prawa o postępowaniu wywłaszczeniowym z dnia 24 września 1934 r. (Dz.U. R.P. Nr 86, poz. 776). Zgodnie z przepisami ww. dekretu ustalenie odszkodowania następowało na wniosek właściciela nieruchomości.

Wojewoda Mazowiecki przywołał treść art. 7 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. zmieniającej dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. z 1952 r. Nr 4, poz. 25), z którego wynika, że w sprawach prowadzonych na podstawie przepisów dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939–45, w których nie zapadły ostateczne orzeczenia odszkodowawcze, zastosowanie miały przepisy dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. Organ wskazał przy tym, że zgodnie z art. 39 tego dekretu roszczenia odszkodowawcze przedawniły się po upływie trzech lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji. Organ wyjaśnił także, że wprawdzie dekret utracił już moc obowiązującą, lecz w przypadku gdy decyzja o wywłaszczeniu nieruchomości stała się ostateczna upływ czasu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych należy oceniać zgodnie z jego przepisami. Ponadto zgodnie z treścią art. 9 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. zmieniającej dekret z 26 kwietnia 1949 r. terminy przedawnienia roszczeń odszkodowawczych w sprawach, w których orzeczenie o wywłaszczeniu zostało wydane ostatecznie w toku instancji lub uprawomocniło się przed wejściem w życie niniejszej ustawy zaczynają biec od daty wejścia w życie ustawy.

W omawianym stanie faktycznym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się prawomocne przed dniem wejścia w życie ww. ustawy, termin przedawnienia zaczął biec od dnia jej wejścia w życie, a zatem roszczenie odszkodowawcze wynikające z analizowanego orzeczenia uległo przedawnieniu z dniem 31 stycznia 1955 r. Wojewoda Mazowiecki przywołał także pismo Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 11 sierpnia 1961 r., którym zawiadomiło ono, iż nie zrzeka się z korzystania z przysługującego mu zarzutu przedawnienia roszczeń dotyczących ustalenia i wypłaty odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nieruchomości położonych w powiecie gostynińskim zajętych przez władze okupacyjne pod zalesienie, a następnie wywłaszczonych w 1951 r. Organ podkreślił, że w sprawie niniejszej nie uzyskano dowodów potwierdzających wystąpienie przez byłych właścicieli z wnioskiem o ustalenie odszkodowania w terminie, który ewentualnie skutkowałby przerwaniem biegu przedawnienia. Biorąc pod uwagę, że S. L. skierowała do Starosty Płockiego podanie o rozpatrzenie wniosku H. L., który został złożony dnia 12 maja 1970 r., organ stwierdził, że wniosek ten złożony został po upływie terminu do jego złożenia. Słusznie zatem w ocenie Wojewody Mazowieckiego, organ pierwszej instancji odmówił przyznania odszkodowania za ww. nieruchomość.

Skargę na powyższą decyzję złożyła S. L.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda Mazowiecki wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Sąd wskazał, że sprawa niniejsza była już przedmiotem badania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, który wyrokiem z dnia 16 lutego 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 1539/10 uchylił decyzję Wojewody Mazowieckiego 11 czerwca 2010 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty Płockiego z dnia 13 kwietnia 2010 r., umarzającą postępowanie w sprawie.

Zdaniem Sądu organy orzekające w niniejszej sprawie nie uwzględniły oceny prawnej wyrażonej w powyższym orzeczeniu czym naruszyły przepis art. 153 p.p.s.a.

W orzeczeniu z dnia 16 lutego 2011 r. Sąd uznał za błędny pogląd organów, że w sprawie niniejszej brak jest podstaw do zastosowania art. 129 ust. 5 pkt ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. ustawy o gospodarce nieruchomościami wyraźnie wskazując, że skoro wniosek odszkodowawczy H. L. nie został rozpoznany przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami to zgodnie z art. 233 tej ustawy powinien był załatwiony na podstawie obecnie obowiązujących przepisów. Pogląd ten skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy obu instancji nie zastosowały się do jasnych wytycznych Sądu, wadliwie stosując w to miejsce art. 6 i 7 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. zmieniającej dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. z 1952 r. Nr 4, poz. 25).

Sąd podkreślił, że obowiązujące w dacie wydania badanej decyzji rozporządzenie z 1934 r. – Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowym, zostało uchylone przepisami ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. zmieniającej dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. z 31 stycznia 1952 r. Nr 4, poz. 25). W art. 2 tej ustawy wskazano, że tracą moc wszystkie dotychczasowe przepisy w sprawach, dotyczących wywłaszczenia nieruchomości. Z art. 7 ust. 1 tej ustawy wynika, że postępowanie z wniosku o ustalenie odszkodowania w sprawach wymienionych w art. 5 i 6, które nie zostały ostatecznie zakończone, będzie prowadzone dalej na zasadach dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. (Dz.U. R.P. Nr 27, poz. 197 i nr 55, poz. 438) zarówno co do wysokości i trybu ustalenia odszkodowania, jak i co do sposobu wypłaty odszkodowania. W art. 9 ww. ustawy znalazła się natomiast regulacja, zgodnie z którą terminy przedawnienia roszczeń odszkodowawczych w sprawach, w których orzeczenie o wywłaszczeniu zostało wydane ostatecznie w toku instancji lub uprawomocniło się przed wejściem w życie niniejszej ustawy – zaczynają biec od daty wejścia w życie tej ustawy. Jeżeli w powyższych sprawach przedawnienie – stosownie do przepisów dotychczasowych – nastąpiło we wcześniejszym terminie, przedawnienie następuje w terminie, obliczonym według przepisów dotychczasowych. Przepisami tej ustawy wprowadzono również do dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych, art. 38a ust. 1, zgodnie z którym roszczenia odszkodowawcze przedawniają się po upływie trzech lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji.

Stanowisko organów obu instancji sformułowane w oparciu o cytowane wyżej przepisy nie ma jednak zastosowania do ustalonego na gruncie niniejszej sprawy stanu faktycznego.

Z treści art. 7 ww. ustawy wprost bowiem wynika, że przepisy dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych mają zastosowanie wyłącznie do sytuacji, gdy postępowanie z wniosku o ustalenie odszkodowania zostało wszczęte a nie zostało zakończone ostatecznie.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynika natomiast, że postępowanie w sprawie odszkodowania za przedmiotową nieruchomość nie zostało wszczęte przed złożeniem wniosku przez H. L. w dniu [...] maja 1970 r. Pismo Kierownika Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Warszawskiej Wojewódzkiej Rady Narodowej informujące o braku podstaw do uwzględnienia roszczeń o przyznanie odszkodowania, na które powołuje się w uzasadnieniu swojej decyzji Starosta Płocki, jest jedynie informacją o stanowisku strony i nie przesądza o toczącym się postępowaniu.

Rację ma zatem strona skarżąca zarzucając organom naruszenie przepisu art. 6 i art. 7 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. Przepisy te nie mają bowiem w tej sprawie zastosowania. Postępowanie wywłaszczeniowe zakończono decyzją ostateczną z dnia 24 stycznia 1951 r., a postępowanie odszkodowawcze przed datą 12 maja 1970 r. nie zostało zainicjowane.

Dodatkowo Sąd wskazał, że dokonując ustaleń w niniejszej sprawie organy dopuściły się naruszenia przepisów art. 7, 77 i 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Mając na uwadze ww. regulacje organy winny były podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Wojewoda Mazowiecki.

Wyrok zaskarżono w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

– błędną wykładnię art. 129 ust. 5 pkt.3 ustawy z dnia o gospodarce nieruchomościami poprzez uznanie, że roszczenie odszkodowawcze może być zawsze i w dowolnym czasie dochodzone, nawet w sytuacji, gdy w świetle przepisów prawa materialnego nastąpiło przedawnienie dochodzenia roszczeń odszkodowawczych;

– niezastosowanie art. 9 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. zmieniającej dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych w związku z art. 38a dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych zakreślających termin przedawnienia roszczeń odszkodowawczych;

– niewłaściwe zastosowanie art. 153 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez uznanie, że wojewoda nie zastosował się do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu WSA, sygn. akt: I SA/Wa 1539/10, podczas gdy przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ zastosował się do zaleceń Sądu i rozpoznał merytorycznie wniosek strony z dnia 12 maja 1970 r.

W oparciu o powyższe zarzuty kasacyjne wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenia.

W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy i w związku z tym podlegała uwzględnieniu.

W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu dotyczącego niewłaściwego uznania przez Sąd I instancji, iż organ naruszył przepis art. 153 ppsa. Zarzut ten jest zasadny. Bezsporne w sprawie jest, że uchylenie poprzednich decyzji wynikało z faktu, że organy obu instancji prezentowały nieprawidłowe stanowiska, iż przepis art. 129 ust. 5 ww. ustawy o gospodarce nieruchomościami nie ma zastosowania do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie tej ustawy i w związku z tym nie rozpoznawały sprawy merytorycznie, a jedynie formalnie, umarzając postępowanie w sprawie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość. Wprawdzie ponownie rozpoznając sprawę powołują się na ten sam niezasadny pogląd, ale zgodnie ze stanowiskiem Sądu i zasadą wynikającą z art. 153 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wniosek został rozpoznany merytorycznie, a przyczyną jego nieuwzględnienia był fakt przedawnienia żądania odszkodowania. Zaprezentowane zaś stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w wyroku z dnia 16 lutego 2011 r., co do rozpoznania wniosku w trybie powołanego przepisu art. 129 ust. 5 w zw. z art. 233 ustawy o gospodarce nieruchomościami w sytuacji gdy wniosek ten nie został rozstrzygnięty merytorycznie, należało uznać jako zasadne, co do możliwości rozpoznania wniosku o odszkodowanie również co do stanu powstałego przed 1 stycznia 1998 r. Natomiast w żadnym wypadku nie można było przyjąć, że Sąd ten przesądzał, że w niniejszej sprawie należy przyznać odszkodowanie. Przede wszystkim z uwagi na fakt, że Sąd ten rozpoznał sprawę o umorzenie postępowania, a więc nie rozpatrywał sprawy, co już podniesiono wyżej, merytorycznie, tj. w aspekcie analizy przepisów prawa co do skuteczności złożonego wniosku o odszkodowanie.

Również zasadny jest zarzut dotyczący naruszenia prawa materialnego, bowiem Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni przepisów powołanej ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. zmieniającej dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. z 1952 r. Nr 4, poz. 25). Wskazać należy, iż wywłaszczenie przedmiotowej nieruchomości nastąpiło na mocy przepisów dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczaniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939–1945 r. oraz przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1934 r. Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowym. Stosownie do art. 4 ust. 1 pkt 6 ww. dekretu, odmiennie niż to przewidywało Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowym, ustalenie odszkodowania dokonywane było na wniosek właściciela nieruchomości. Zgodnie zaś z powołaną ustawą z dnia 29 grudnia 1951 r., z dniem wejścia jej w życie, utraciły moc wszystkie dotychczasowe przepisy regulujące wywłaszczenie nieruchomości (art. 2). Oznacza to, że z dniem 31 stycznia 1952 r. utraciło moc m.in. tak ww. rozporządzenie o postępowaniu wywłaszczeniowym jak i dekret z dnia 7 kwietnia 1948 r., a więc przepisy stanowiące w niniejszej sprawie podstawę wywłaszczenia, ale także ustalenia odszkodowania. Od tej daty kwestie wywłaszczenia nieruchomości i ustalenia odszkodowania regulowały przepisy dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych.

Wskazana wyżej ustawa z dnia 29 grudnia 1951 r. o zmianie ww. dekretu zawierała przepisy przejściowe, które w art. 6 i 7 przewidywały m.in., że postępowanie wywłaszczeniowe prowadzone na podstawie dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. aż do czasu wydania ostatecznego orzeczenia o wywłaszczeniu będzie prowadzone dalej na jego podstawie z taką modyfikacją, że odwołania będą rozpatrywane przez odwoławcze komisje wywłaszczeniowe. Natomiast nie zakończone ostatecznie postępowanie z wniosku o ustalenie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości m.in. na podstawie dekretu z 7 kwietnia 1948 r. będzie prowadzone dalej na zasadach przewidzianych w dekrecie z dnia 26 kwietnia 1948 r. Bezspornym jest, co słusznie podniósł Sąd I instancji, iż oba te przepisy nie miały zastosowania w niniejszej sprawie, bowiem postępowanie wywłaszczeniowe zostało ostatecznie zakończone przed dniem 31 stycznia 1952 r., a nie toczyło się postępowanie odszkodowawcze, gdyż wniosek taki nie został złożony przed tą datą. W związku z tym jedynymi przepisami, które mogły mieć zastosowanie w niniejszej sprawie po dacie 31 stycznia 1952 r. były przepisy dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r., bo tylko te przepisy mogły stanowić podstawę odszkodowania. Sąd I instancji uznając, że przepisy tego dekretu nie miały zastosowania w niniejszej sprawie, bo nie toczyło się postępowanie odszkodowawcze, o którym mowa w art. 7 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r., nie wskazał jakie to przepisy mogły stanowić podstawę rozpoznania wniosku o ustalenie odszkodowania. Błędna interpretacja przepisów ww. ustawy, której dokonał Sąd I instancji doprowadziłaby do sytuacji, w której brak byłoby podstawy rozstrzygania takiego wniosku. A przecież zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 6 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczaniu majątków zajętych na cele publiczne w okresie wojny 1939–1945 ustalenie odszkodowania dokonywane było na wniosek właściciela, przy czym przepisy tego dekretu nie przewidywały terminu do jego złożenia. Jeżeli więc wniosek taki byłby złożony po dniu 31 stycznia 1952 r., to jedyną podstawę, o czym była już mowa wyżej, mogły stanowić przepisy dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości..., bo był to jedyny obowiązujący akt, który po tej dacie regulował m.in. kwestie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości, które to orzeczenie o wywłaszczeniu zostało wydane ostatecznie przed datą 31 stycznia 1952 r.

Ten stan prawny był niezależny od faktu czy wniosek taki został złożony przez byłego właściciela, czy też nie został złożony. Jeżeli zaś nie został złożony, to następowało przedawnienie roszczeń odszkodowawczych, o którym mowa w art. 9 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. o zmianie dekretu... Przepis ten odnosi się wprost do sytuacji zaistniałej w niniejszej sprawie, bowiem określa terminy przedawnienia roszczeń odszkodowawczych w sprawach, w których orzeczenie o wywłaszczeniu zostało wydane ostatecznie przed wejściem w życie tej ustawy, tj. przed 31 stycznia 1952 r., co miało miejsce w niniejszej sprawie.

Jak to słusznie podniesiono w skardze kasacyjnej powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 stycznia 2012 r. w sprawie sygn. akt I OSK 1572/10, przedawnienie dochodzenia odszkodowania przysługującego za wywłaszczenie nieruchomości, które jest działaniem o charakterze publicznoprawnym musi wynikać z wyraźnej ustawowej normy prawnej. Skład orzekający w niniejszej sprawie całkowicie podziela stanowisko zaprezentowane w powyższym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, że przewidziany w powołanym art. 9 ww. ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. termin, mimo że został określony jako przedawnienie, to jest w istocie określonym przez ustawodawcę terminem dochodzenia roszczenia o odszkodowanie, który jest terminem materialnym. Termin materialny to okres, w którym może nastąpić ukształtowanie praw i obowiązków jednostki w ramach administracyjnoprawnego stosunku materialnego. Termin materialny należy odróżnić od terminu procesowego, który stanowi okres do dokonania określonej czynności procesowej przez podmioty postępowania administracyjnego. O ile upływ procesowego terminu załatwienia sprawie nie pozbawia organu administracji publicznej kompetencji do jej załatwienia, o tyle upływ terminu materialnego odnoszący się do strony powoduje wygaśnięcie praw lub obowiązków o charakterze materialnym, tj. uprawnienia (roszczenia), a termin ten nie podlega przedłużeniu lub przywróceniu. Terminy materialne są to bowiem terminy do dokonania czynności wywołującej skutki materialnoprawne, zaś upływ takiego terminu skutkujący przedawnienie roszczenia powoduje, że stosunek materialnoprawny nie może być nawiązany. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że do dnia 31 stycznia 1955 r., to jest do dnia, o którym mowa w art. 9 ww. ustawy nie został złożony wniosek o przyznanie odszkodowania, oznacza to upływ terminu do dochodzenia roszczenia o odszkodowanie, a co za tym idzie wygaśnięcie uprawnienia spadkobierców do odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość. Uchybienie terminu materialnego wywołuje bowiem wygaśnięcie praw o charakterze materialnoprawnym, a przepisy nie przewidują możliwości prawnych obrony przed skutkami uchybienia terminu prawa materialnego.

Należy więc stwierdzić, że Sąd I instancji dokonując błędnej wykładni przepisów prawa materialnego nie rozważył tych wszystkich kwestii, co w sposób zasadniczy rzutuje na wynik sprawy. Wprawdzie dopuszczono się naruszenia prawa materialnego, to Naczelny Sąd Administracyjny nie mógł zastosować przepisu art. 188 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi bowiem Sąd I instancji uznając uchybienia co do przepisów prawa materialnego, nie rozważał kwestii prawidłowości stosowania przepisów postępowania m.in. w kontekście stron postępowania.

Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 185 § 1 oraz art. 203 pkt 2 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.