Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 796/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-10-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 1  par. 1  i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: Art. 3  par. 1 , art. 134  par. 1  , art. 145  par. 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: Art. 7, art. 77 , art. 80, art. 107
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

|Sygn. akt III SA/Kr 796/22 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 października 2022 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Makuch Sędziowie: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 października 2022 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 21 marca 2022 r. znak: SKO-NP-4115-672/21 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 21 marca 2022 r. sygn. akt SKO-NP-4115-672/21, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111, dalej: u.ś.r.), po rozpoznaniu odwołania M. M. (dalej: skarżąca), od decyzji Wójta Gminy K. z dnia 8 października 2021 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem J. M., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z dnia 13 września 2021 r., skarżąca zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad mężem, który na podstawie orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. z dnia 24 maja 2021 r. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - na stałe. W orzeczeniu zaznaczono, iż ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 28 marca 2019 r., tj. od 68. roku życia.

W aktach sprawy znajdują się oświadczenia (na druku wniosku o przyznanie świadczenia) stwierdzające, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia, ponieważ sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, nie posiada prawa do żadnych świadczeń emerytalno-rentowych, mąż nie został umieszczony w rodzinie zastępczej ani w placówce zapewniającej całodobową opiekę, żaden z członków rodziny nie ma ustalonego prawa do wcześniejszej emerytury, ani prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, żaden z członków rodziny nie jest uprawniony za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką nad mężem skarżącej, żadna z osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem męża skarżącej, nie pobiera na nią świadczenia pielęgnacyjnego, a skarżąca nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na inną osobę.

Z rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz oświadczeń składanych przez skarżącą wynika, że opiekuje się ona niepełnosprawnym mężem, który jest osobą po udarze lewej półkuli mózgu, ma paraliż jednostronny, nie może mówić, (przytakuje głową), mającą problemy z pamięcią. Stan zdrowia J. M. się pogorszył, przebywał w szpitalu z powodu padaczki poudarowej, wykryto również stan przedcukrzycowy, nadciśnienie tętnicze, miażdżycę tętnic dolnych, przerost lewej komory serca, hypercholesterolemię. Z zawartych w wywiadzie środowiskowym ustaleń wynika, że skarżąca sprawuje opiekę nad mężem wykonując następujące czynności: podaje lekarstwa, zmienia pampersy, myje, kąpie, przebiera, podaje posiłki, sprząta, pierze, ustala wizyty i kontrole lekarskie, czuwa nad mężem w dzień i nocy.

Według oświadczenia skarżącej, czynności te powodują, iż musiała zrezygnować z prowadzenia gospodarstwa rolnego od dnia 1 września 2021 r., tj. z chwilą zakończenia okresu pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego przez córkę D. ze względu na 9. miesiąc ciąży oraz brakiem dalszej możliwości sprawowania opieki nad J. M.

Organ I instancji odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, organ pomocowy wskazał, że powodem odmowy przyznania świadczenia, po pierwsze jest okoliczność, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki jest w związku małżeńskim - zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, po drugie, choć osoba wymagająca opieki posiada znaczny stopień niepełnosprawności, jednakże w tym przypadku data powstania niepełnosprawności powstała w wieku dorosłym - w wieku 68 lat, a zatem nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Dalej organ wyjaśnił, że w rozpatrywanej sprawie nade wszystko należy zwrócić uwagę na fakt, iż zakres sprawowanej opieki nie jest takiego rodzaju, aby zmuszał skarżącą do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu. W przedmiotowej sprawie ustalono, że J. M. jest po udarze lewej półkuli mózgu (w 2019 r.), ma paraliż jednostronny, nie może mówić, jedynie przytakuje głową, ma duże problemy z pamięcią. Obecnie stan jego zdrowia się pogorszył, przebywał w szpitalu z powodu padaczki poudarowej, wykryto również stan przedcukrzycowy, nadciśnienie tętnicze, miażdżycę tętnic dolnych, przerost lewej komory serca, hypercholesterolemię. Nie jest w stanie sam funkcjonować, większość czasu leży w łóżku. Opiekę nad nim sprawuje żona, która cały czas jest przy niepełnosprawnym mężu. Podaje lekarstwa, zmienia pampersy, myje, kąpie, przebiera, podaje posiłki, sprząta, pierze, ustala wizyty i kontrole lekarskie.

Z powyższego, w ocenie organu I instancji, nie wynika, żeby J. M. wymagał całodobowej, permanentnej opieki ze strony opiekuna, bowiem wskazane przez skarżącą czynności takie jak: gotowanie, sprzątanie, robienie zakupów, kupowanie leków, umawianie wizyt lekarskich, nie są typowymi czynnościami opiekuńczymi. Organ pomocowy nie kwestionuje faktu, że mąż skarżącej jest niezdolny do samodzielnej egzystencji, ale nie uznał, aby skarżąca, z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się mężem, rzeczywiście nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, w tym wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym. Nadto organ podał, że wcześniej opiekę nad J. M. sprawowała córka D., która pobierała z tego tytułu specjalny zasiłek opiekuńczy do dnia 31 sierpnia 2021 r., jednak ze względu na 9. miesiąc ciąży - opieki tej nie mogła sprawować, bowiem zmuszona będzie do opieki nad noworodkiem i czwórką pozostałych dzieci w wieku szkolnym. Organ ustalił, że ze skarżącą i jej mężem, mieszka syn R. wraz z rodziną: żoną i dwójką małych dzieci, który ze względu na pracę i rodzinę, nie może zapewnić ojcu opieki. Pozostałe dzieci skarżącej: D., B., H., mieszkają poza terenem gminy K., posiadają własne rodziny i również nie są w stanie zapewnić ojcu należytej opieki.

Od decyzji tej skarżąca wniosła odwołanie, zaskarżając decyzję w całości i zarzucając jej naruszenie:

- przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez niezasadne uznanie, że niepełnosprawność jej męża powstała po 18. roku życia i w związku z tym skarżącej, jako jego opiekunowi, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne,

- przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,

- przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje żonie, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez ustalenie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu rozpoznając sprawę, stwierdziło że organ pomocowy, orzekając w sprawie wniosku skarżącej, dokonał błędnej wykładni przepisów prawa materialnego.

Odnosząc się do uzasadnienia prawnego decyzji, Kolegium wskazało, że została ona wydana na podstawie przepisu, który został uznany za niezgodny z Konstytucją, zatem w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przez organ pomocowy art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, orzekł że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Należy zatem przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. - jako zgodny z Konstytucją - winien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W sprawie niniejszej ustaleniu podlegało zatem także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie.

Kolegium podkreśliło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna.

Tak więc w grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji, są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie, umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób, czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna. Musi zatem istnieć związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo - jak w tym przypadku - pracy w gospodarstwie rolnym.

Kolegium wskazało dalej, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Kolegium wyjaśniło, że z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego może skorzystać małżonek osoby wymagającej opieki, jeżeli nie jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co uniemożliwia mu wypełnianie we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego. Taka wykładnia art. 17 ust. 1 a i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest właściwa, gdyż w przeciwnym razie wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a niezatrudnionego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Kolegium uznało, iż organ pierwszej instancji wadliwie przyjął, że pozostawanie w związku małżeńskim jest okolicznością uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w celu opieki nad osobą w nim pozostającą, która wymaga opieki, w sytuacji gdy opiekę tę sprawuje współmałżonek i nie jest zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Dalej Kolegium stwierdziło, że z ustaleń wywiadu środowiskowego nie można wnioskować, iżby zakres opieki jakiej wymaga J. M. (i jaki faktycznie wykonuje skarżąca), był tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to podjęcie skarżącej jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie, tym bardziej pracy na gospodarstwie rolnym, gdzie nie obowiązują sztywne godziny pracy.

Kolegium wskazało, że nie bez znaczenia w przedmiotowej sprawie pozostaje również fakt, że w drugiej połowie domu mieszka syn R. z rodziną, który pracuje zawodowo w T. oraz, że w bliskim sąsiedztwie zamieszkuje również córka D., która będąc w 9. miesiącu ciąży zrezygnowała ze sprawowania dalszej opieki nad ojcem (pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy do 31 sierpnia 2021 r.). Zdaniem Kolegium, z pomocą dzieci, skarżąca mogłaby pogodzić opiekę nad mężem w zakresie przez nią wskazanym, z pracą na gospodarstwie rolnym.

W ocenie Kolegium, z zasad doświadczenia życiowego wynika, że czynności takie jak: podawanie lekarstw, mycie, kąpiel, przebieranie, podawanie posiłków, sprzątanie, robienie prania, ustalanie wizyt kontrolnych i lekarskich, zmiana pampersów - nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujący się opieką nad chorymi najbliższymi osobami i jednocześnie pracujący zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Mąż skarżącej, jakkolwiek jest osobą schorowaną po udarze prawej półkuli mózgu, chorujący na nadciśnienie tętnicze, miażdżyce, mający problemy z pamięcią - większość czasu leży w łóżku, co za tym idzie, nie jest niedołężny w takim stopniu, aby żona musiała przy nim stale czuwać. Deklarowane przez skarżącą czynności opiekuńcze mają charakter czynności pomocniczych, do których jako małżonka jest moralnie i prawnie zobligowana.

Zdaniem Kolegium, wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawnym mężem, przy współuczestnictwie dzieci czy też przy skorzystaniu z pomocy w formie usług opiekuńczych, realizowanych w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą, po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym, daje możliwość podjęcia aktywności zawodowej, w tym przypadku z pracy w gospodarstwie rolnym, gdzie nie obowiązują sztywne godziny pracy.

Kolegium wskazało, że nie kwestionuje tego, że J. M. wymaga pomocy, a skarżąca pomocy mu udziela, jednakże na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie przyjęło, iż zakres tej opieki nad niepełnosprawnym, powoduje brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej czy pracy gospodarstwie rolnym.

Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję wpłynęła skarga M. M. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

- naruszenie art. 1, art. 77, art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, które miały istotny wpływ na wynik sprawy,

- naruszenie art. 76 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie wyrażającej się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej dokumentom - Orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności z dnia 24 maja 2021 r. oraz Karcie Leczenia Szpitalnego z dnia 13 września 2021 r., pomimo iż dokumenty te mają moc dokumentów urzędowych, z czym wiąże się domniemanie istnienia faktów w nich stwierdzonych, co w konsekwencji doprowadziło do wydania błędnej decyzji,

- naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. polegające na bezzasadnym utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji, w sytuacji gdy prawidłowe było uchylenie przedmiotowej decyzji i orzeczenie o jej zmianie po przez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o uchylenie decyzji organu l instancji.

W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga jest uzasadniona.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W niniejszej sprawie niewątpliwie spełnione zostały dwie z trzech ustawowych przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącej i jej męża w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym.

Co do znacznego stopnia niepełnosprawności, "orzeczenie lekarskie o niepełnosprawności wydane w trybie ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721) jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 2 k.p.a., a więc jest dowodem tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Nie podlega ono weryfikacji przez organ administracji publicznej w prowadzonym przez niego postępowaniu o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dokument urzędowy, który spełnia wymogi określone w przepisach, ma szczególną moc dowodową w postępowaniu. Polega ona na przyjęciu dwóch domniemań, tzn. prawdziwości oraz zgodności z prawdą twierdzeń w nim zawartych. W konsekwencji organ nie może odrzucić - bez przeprowadzenia przeciwdowodu - istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym. W orzecznictwie podkreśla się, że skoro dokumenty urzędowe są najbardziej wiarygodnymi środkami dowodowymi, to dowody przeciwne muszą być zdecydowanie przekonywające (por. wyrok NSA z 3 marca 2011 r., II OSK 389/2010, Lexis.pl nr 2535296; wyrok WSA we Wrocławiu, z 14 maja 2013 r., IV SA/Wr 178/13, CBOSA)" (B. Godlewska-Bujok, Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz - LexisNexis 2014, komentarz do art. 17).

Z kolei co do pozostawania skarżącej i jej męża w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym, w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 czerwca 2014 r., sygn. I OSK 789/13 (opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), Naczelny Sąd Administracyjny trafnie wskazał, iż "obowiązków alimentacyjnych, przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie można sprowadzać wyłącznie do tych z art. 128 i następnych k.r.o., lecz odnosić je należy do wszystkich przepisów k.r.o., które o obowiązkach alimentacyjnych stanowią, nie wyłączając art. 23 i 27 k.r.o. Przy czym, obowiązki alimentacyjne małżonków wyprzedzają obowiązki alimentacyjne krewnych (zob. art. 130 k.r.o.). "Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa (odpowiednio art. 60 § 1-3, art. 21 i 614 § 4 k.r.o.), to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa na podstawie art. 27 k.r.o." (zob. M. Andrzejewski, Komentarz do art. 130 k.r.o., uw. 2 (w) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, LEX 2010). To samo wynika też ze stanowiska ustawodawcy, nowelizującego przepisy o świadczeniach rodzinnych, który uznaje, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek (zob. druk sejmowy nr 3393/IV kadencja, s. 16)".

Co więcej "obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w bliższej kolejności wyprzedza obowiązek zobowiązanego w dalszej kolejności i dopóki jest on w stanie spełniać ten obowiązek, to obowiązek zobowiązanych w dalszej kolejności nie powstaje" (A. Kawałko, H. Witczak [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. M. Fras, M. Habdas, Wolters Kluwer 2021, komentarz do art. 129), a zatem obowiązek alimentacyjny osób zobowiązanych w dalszej kolejności nie powstaje, skoro skarżąca jest w stanie swój obowiązek wobec męża spełnić. Tym samym uwagi organu dotyczące możliwości sprawowania przez skarżącą opieki nad mężem z pomocą dzieci, nie mają żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, bowiem dzieci skarżącej obowiązek alimentacyjny nie obciąża, a wypełnianie obowiązku moralnego przez dzieci, z samej jego natury, jest dobrowolne i w żadnej mierze nieegzekwowalne, nie może zatem stanowić uzasadnienia odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, przedwcześnie jednak i sprzecznie z dotychczas przeprowadzonym postępowaniem dowodowym organy uznały, że skarżąca nie spełnia warunku sprawowania stałej opieki oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki.

Systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

Postępowanie dotyczące przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wymaga uwzględniania szeregu okoliczności dotyczących sytuacji osobistej i rodzinnej osoby ubiegającej się o to świadczenie oraz osoby potrzebującej opieki. Stąd, dla wyprowadzenia prawidłowych wniosków będących podstawą decyzji w tym przedmiocie, zwłaszcza, gdy jest ona negatywna dla wnioskodawcy, konieczne jest zachowanie odpowiedniej staranności w zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego.

W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że wywiad środowiskowy jest szczególnie doniosłym i obligatoryjnym dowodem, "stanowi on element postępowania wyjaśniającego poprzedzającego wydanie decyzji w przedmiocie świadczeń opiekuńczych. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będąc podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia. Brak rodzinnego wywiadu środowiskowego uniemożliwia organowi pomocowemu dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy, ubiegającego się o przyznanie świadczenia. Stosownie do przepisów rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1788 z późn. zm.) wywiad środowiskowy przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu. Przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania strony umożliwia pracownikowi socjalnemu, uwzględnienie indywidualnych cech, sytuacji osobistej i rodzinnej wnioskodawcy i członków jego rodziny, które mogą mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy. W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę do przyznania wnioskowanej pomocy" (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 października 2020 r., sygn. II SA/Łd 583/20, publ. CBOSA).

Tymczasem w niniejszej sprawie, bez przeprowadzenia dowodów przeciwnych, organy uznały, że ustalenia i wnioski pracownika socjalnego, nie mogą stanowić podstawy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Co więcej w aktach administracyjnych znajduje się karta leczenia szpitalnego z dnia 22 września 2021 r., z której wynika, że mąż skarżącej został przyjęty do szpitala z powodu utraty przytomności i rozpoznano u niego padaczkę poudarową jako potencjalną przyczynę utraty przytomności. Tymczasem organ w żaden sposób nie odniósł się do tego dowodu. Nie przeprowadził też dowodu, z którego wynikałoby, że utrata przytomności podczas wykonywania pracy przez opiekuna, nie stwarzałaby zagrożenia dla zdrowia i życia podopiecznego.

Mając powyższe na uwadze należy uznać, że zaskarżone rozstrzygnięcia organów administracji obu instancji uznać należy za wydane z istotnym, i mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, naruszeniem art. 7 art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.

W tym stanie sprawy, uznając że skarga jest usprawiedliwiona, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę, organ przeprowadzi wyczerpujące postępowanie dowodowe, celem ustalenia, czy aktualny stan zdrowia męża skarżącej istotnie pozwala mu na pozostanie w domu bez opieki, a w związku z tym, czy skarżąca, z uwagi na zakres i rozmiar czynności jakie wykonuje opiekując się mężem, w tym ewentualną konieczność stałej obecności w pobliżu, rzeczywiście może podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, i w zależności od dokonanych ustaleń, podejmie rozstrzygnięcie w sprawie.