Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 962/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-09-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Aplikacje prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 33 pkt 5, pkt 9, art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
article: art. 30(9) ust. 1, 1a, 3
journal: Dz.U. 2002 nr 123 poz 1059
law: Obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o radcach prawnych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Zajda Sędzia NSA Zofia Borowicz (spr.) Sędzia del. WSA Małgorzata Rysz Protokolant Monika Tutak-Rutkowska po rozpoznaniu w dniu 29 września 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 25 marca 2010 r. sygn. akt VI SA/Wa 178/10 w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od J. M. na rzecz Ministra Sprawiedliwości kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem objętym skargą kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę J. M. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2009 r. w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską.

Relacjonując stan sprawy Sąd I instancji podał, że uchwałą nr [...] z dnia [...] września 2009 r. Komisja Egzaminacyjna nr II do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w P. ustaliła J. M. negatywny wynik egzaminu wstępnego na aplikację radcowską. W uchwale uzasadniono, że uzyskał on z testu wyboru 99 punktów, a zgodnie z treścią art. 339 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.), pozytywny wynik z egzaminu wstępnego uzyskuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów.

Skarżący wniósł odwołanie od ww. uchwały kwestionując prawidłowość odpowiedzi na pytanie testowe nr 84.

Minister Sprawiedliwości utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę uznając, że nie można podzielić zarzutów dotyczących zakwestionowanego pytania, które brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na:

A. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny,

B. niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,

C. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy".

Prawidłową odpowiedzią według klucza była odpowiedź "C", oparta na art. 49 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm., dalej jako: k.r. i o.), natomiast skarżący udzielił odpowiedzi "A". Zdaniem organu zawarte w k.r. i o. przepisy stanowią wyczerpującą regulację w zakresie małżeńskich ustrojów majątkowych. Istota pytania nr 84 sprowadzała się do wskazania, na jakie kategorie przedmiotów lub praw należących do majątku osobistego (które wymienione zostały w art. 33 k.r. i o.) można rozszerzyć umową majątkową wspólność majątkową (których negatywny katalog wymienia art. 49 k.r. i o.). Udzielenie odpowiedzi wymagało zatem znajomości powyższych przepisów i ich porównania, przy czym jednoznaczne wskazanie w pytaniu "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym (...)" precyzowało, że prawidłowa odpowiedź wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nadto podniesiono, że prawidłowa w kluczu odpowiedź "C" nie akcentuje rozróżnienia praw autorskich o charakterze osobistym i praw autorskich o charakterze majątkowym, jednak dla wprowadzenia takiego rozróżnienia nie było uzasadnienia. Pytanie nr 84 dotyczyło bowiem umów majątkowych małżeńskich, co wprost zostało w nim wyrażone. W przypadku połączenia pytania z odpowiedzią w jedno zdanie, zastrzeżenie co do "majątkowego zakresu" pytania zostało w jego treści jasno zawarte, skoro w pytaniu jest mowa o umowie "majątkowej". Oczywistym więc było, że chodzi o te prawa autorskie i pokrewne, które mają charakter majątkowy. Wobec powyższego prawa majątkowe i znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego była wystarczająca dla wyboru właściwej odpowiedzi.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł J. M. Podkreślił w niej, że pytanie nr 84 zostało sformułowane nieprecyzyjnie i nie zawierało poprawnej odpowiedzi, przez co naruszono art. 339 ustawy o radcach prawnych.

Sąd I instancji uzasadniając oddalenie skargi podał, że w jego ocenie dla udzielenia odpowiedzi prawidłowej na pytanie nr 84 wystarczającą była znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nadto pytanie było sprecyzowane jasno i jednoznacznie, a jedyną prawidłową odpowiedzią była odpowiedź "C".

Przepisy art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r. i o. eliminowały wprost jako odpowiedzi poprawne podane w pkt "A" i "B". Zgodnie z tymi przepisami nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny (art. 49 § 1 pkt 1) oraz na niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków (art. 49 § 1 pkt 5). Odpowiedzi zawarte w pkt "A" i "B" były cytatami przepisów art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r. i o. wykluczającymi rozszerzenie wspólności majątkowej małżeńskiej przez umowę majątkową zawartą przez małżonków. Z tego powodu jedyną poprawną odpowiedzią do zakreślenia w tym pytaniu była odpowiedź "C".

Ponadto Sąd podał, że zgodnie z art. 33 pkt 2 k.r. i o. do majątku osobistego każdego z małżonków zaliczono przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, a zgodnie z pkt 7 wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków. Rozszerzenie umowy małżeńskiej majątkowej na przedmioty i wierzytelności podane w art. 33 pkt 2 i pkt 7 k.r. i o. zostało art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r. i o. wyłączone. W odpowiedziach "A" i "B" do tych przedmiotów majątkowych i wierzytelności użyto czasu przyszłego co jest zrozumiałe w kontekście art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5, gdyż przepis art. 33 k.r. i o. określa sytuację małżonka, który już te przedmioty majątkowe i wierzytelności nabył, natomiast przepis art. 49 § 1 pkt 1 i 5 k.r. i o. stanowi o sytuacji przyszłej, w której małżonek jeszcze nie wszedł w ich posiadanie.

Sąd podał także, że art. 33 pkt 9 k.r. i o. do majątku osobistego każdego małżonka zalicza również prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy, a jednocześnie przepis art. 49 w § 1 k.r. i o. tych praw nie wymienia. Wobec tego prawa te nie podlegają ograniczeniom co do rozszerzenia na nie wspólności małżeńskiej majątkowej.

Sąd podkreślił, że pytanie i żadna z odpowiedzi nie dotyczyły praw niezbywalnych, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie (art. 33 pkt 5 w zw. z art. 49 § 1 pkt 3 k.r. i o.), dlatego wszelkie wywody na ten temat WSA uznał za nieuzasadnione i następnie, biorąc pod uwagę powyższe, orzekł powołując w podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.).

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł J. M. zarzucając mu naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 339 ust. 1a i 3 ustawy o radcach prawnych, poprzez przyjęcie za poprawną nieprawidłową odpowiedź niezgodną z obowiązującym w dniu egzaminu wstępnego stanem prawnym oraz poprzez przyjęcie, iż skarżący nie uzyskał wymaganych ww. przepisem 100 pkt z testu z egzaminu na aplikacje radcowską, co w konsekwencji oznaczało wynik negatywny jak również poprzez przyjęcie nieprawidłowości odpowiedzi. Wskazując na powyższe kasator wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy WSA w W. do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Uzasadniając zarzuty skargi kasacyjnej J. M. wskazał, że żadna z trzech zaproponowanych do pytania nr 84 odpowiedzi nie zawiera odpowiedzi prawidłowej. Artykuł 49 k. r. i o. nie wskazuje na jakie składniki można rozszerzyć wspólność majątkową poprzez umowę majątkową małżeńską, nie jest zatem właściwą podstawą prawną na pytanie zadane w sposób przedstawiony w teście egzaminacyjnym. Ponadto zaznaczył, że żaden przepis k. r. i o. nie stanowi wprost o zakresie przedmiotowym rozszerzenia wspólności poprzez umowę majątkową małżeńską. Skoro zaś zdecydowano się na ułożenie odpowiedzi a contrario to odpowiedzi powinny być jednoznaczne i niebudzące najmniejszych nawet wątpliwości po stronie osoby egzaminowanej.

Przyjęcie przez Sąd, iż odpowiedź na pytanie nr 84 jest prawidłowa spowodowało niewłaściwe zastosowanie art. 339 ust. 1a i 3 ustawy o radcach prawnych i uznanie, iż skarżący nie uzyskał 100 pkt i oceny pozytywnej z egzaminu, a w konsekwencji nie został wpisany na listę aplikantów radcowskich.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwość wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Wynikające z art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.) związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej, poza braną z urzędu pod rozwagę nieważnością postępowania, wyznacza zakres dokonywania oceny legalności orzeczenia sądu pierwszej instancji.

Według J. M. decyzja Ministra Sprawiedliwości naruszała art. 339 ust. 1a i 3 ustawy o radcach prawnych. Przepisy te w dacie przystąpienia skarżącego do egzaminu konkursowego na aplikację radcowską stanowiły odpowiednio, że prawidłowość odpowiedzi (egzaminu wstępnego na aplikację radcowską) ocenia się według stanu prawnego obowiązującego w dniu egzaminu wstępnego (art. 339 ust. 1a) oraz, że pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów (art. 339 ust. 3). Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wyprowadzić jednak należy, że istotą sporu w sprawie jest dokonana przez Komisję Egzaminacyjną ocena, podtrzymana następnie przez Ministra Sprawiedliwości co do prawidłowego sformułowania pytania egzaminacyjnego nr 84. Konsekwencją nieprawidłowej według kasatora konstrukcji pytania było uznanie, że udzielenie na nie poprawnej odpowiedzi było niemożliwe bez przyjęcia dodatkowych, niewyartykułowanych założeń.

Odnosząc się zatem do oceny konstrukcji spornego pytania nr 84, należy podać, że Sąd pierwszej instancji przyjął, że pytanie to zostało sformułowane w sposób prawidłowy. Naczelny Sąd Administracyjny tę ocenę podziela.

Treść pytania sprowadzała się do wskazania, na jakie kategorie praw lub przedmiotów należących do majątku osobistego (wskazanych w art. 33 k.r. i o.) można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólność majątkową.

Dla udzielenia prawidłowej odpowiedzi na omawiane pytanie wystarczającą była znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności zaś art. 49 § 1 k.r.i o., zawierającego w tym zakresie negatywny katalog praw i przedmiotów. Pytanie zostało sformułowane jasno i jednoznacznie, ze wskazaniem na zawierający wyczerpującą regulację w zakresie małżeńskich ustrojów majątkowych Kodeks rodzinny i opiekuńczy, co oznaczało, iż prawidłowa odpowiedź wynikała z tego aktu prawnego. Stąd należy uznać, że na wskazane w teście pytanie można było udzielić tylko jednej prawidłowej odpowiedzi – "C".

Przepisy art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r. i o. wprost eliminowały jako poprawne odpowiedzi podane w pkt "A" i "B", będące cytatami wskazanych przepisów, wykluczające rozszerzenie wspólności majątkowej przez umowę majątkową zawartą przez małżonków. Odpowiedź "C" nie akcentowała rozróżnienia praw autorskich o charakterze osobistym i majątkowym, ale dla wprowadzenia takiego rozróżnienia nie było uzasadnienia. Pytanie dotyczyło bowiem umów majątkowych małżeńskich. Zastrzeżenie, co do "majątkowego zakresu" pytania zostało w jego treści wyraźnie zawarte, skoro jest w nim mowa o "umowie majątkowej". Oczywistym jest zatem, że "umowa majątkowa małżeńska" mogłaby dotyczyć jedynie wskazanych w przepisie art. 33 pkt 9 k.r. i o. "praw autorskich i praw pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy", które mają charakter majątkowy.

O tym, iż niezbywalne prawa niemajątkowe (w tym prawa autorskie osobiste) nie należą do majątku wspólnego małżonków i że nie można rozszerzyć na nie wspólności majątkowej, nie tyle jednak przesądza treść przepisu art. 33 pkt 5 k.r. i o., ale okoliczność, iż wspólność majątkowa obejmuje tylko prawa majątkowe. (v. Komentarz do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pod red. K. Piaseckiego, wyd. Prawnicze, W-wa 2000).

Kodeks rodzinny i opiekuńczy wchodził w zakres egzaminacyjny na aplikację radcowską. Okoliczność, że znajduje się w nim odniesienie do praw autorskich i pokrewnych nie oznacza, iż pytanie w tym zakresie (mieszczące się w treści Kodeksu), nie mogło być zawarte w teście, mimo że samo prawo autorskie nie znajdowało się na liście aktów prawnych objętych egzaminem.

Zarzuty J. M. w odniesieniu do identycznie brzmiącego pytania z egzaminu wstępnego na aplikację adwokacką były już oceniane w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 września 2011 r., sygn. akt II GSK 961/10 oraz w prawomocnych wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 kwietnia 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 155/10 i z dnia 12 kwietnia 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 280/10 i skład orzekający w niniejszej sprawie ocenę tę podziela.

Uznanie prawidłowej konstrukcji spornego pytania, tj. zgodnego z wymogiem art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych oraz okoliczność, że kasator udzielił na nie błędnej odpowiedzi uzasadniało w tej sprawie przyjęcie przez Sąd I instancji, że skarga J. M. nie była uzasadniona. Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).