Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 68/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-02-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6114 Podatek od spadków i darowizn
Hasła tematyczne: Wyłączenie sędziego
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 18 par. 1, art. 19
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 45 par. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA( del) Aleksandra Wrzesińska-Nowacka po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. U. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 13 października 2008 r., sygn. akt I SA/Ol 248/08 w przedmiocie wyłączenia sędziów w sprawie ze skargi A. U. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. dnia 18 kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia zobowiązania podatkowego w podatku od spadków i darowizn postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Na rozprawie w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie w dniu 25 września 2008 r. skarżący A. U. złożył wniosek o wyłączenie sędziów tego Sądu - Ryszarda Maliszewskiego, Tadeusza Piskozuba i Wojciecha Czajkowskiego od rozpoznawania sprawy wszczętej jego skargą na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 18 kwietnia 2008 r. w przedmiocie ustalenia zobowiązania podatkowego w podatku od spadków i darowizn. W jego ocenie sędziowie ci wykazali brak bezstronności rozpoznając inne jego sprawy. Przewodniczący składu we wcześniejszych postępowaniach nie pozwolił mu przedstawić istotnych argumentów w sprawie.

W piśmie z dnia 6 października 2008 r. strona zarzuciła ponadto, że przewodniczący składu R. Maliszewski w innej rozpoznawanej sprawie pozwolił sobie w stosunku do strony na szyderstwo.

Postanowieniem z dnia 13 października 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił wniosek o wyłączenie sędziów. Wskazał, iż podstawy wyłączenia sędziów uregulowane zostały w art. 18 § 1 i art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.). Uzasadnienie wniosku wskazuje na to, że w sprawie nie zachodzą przesłanki wymienione w art. 18 § 1 p.p.s.a. Zbadania wymagało natomiast, czy między sędzią a jedną ze stron lub jej przedstawicielem bądź między sędzią a organem podatkowym zachodziły takie stosunki osobiste, które mogłyby rzutować na bezstronność sędziów ( art. 19 p.p.s.a.).

W tym przypadku sędziowie , których wniosek dotyczy , złożyli pisemne oświadczenia , iż nie zachodzą między nimi a stroną skarżącą żadne okoliczności, które mogłyby budzić wątpliwości co do ich bezstronności. Ryszard Maliszewski i Tadeusz Piskozub stwierdzili ponadto, że postępowanie w sprawach prowadzonych wcześniej toczyło się zgodnie z przepisami p.p.s.a. , zaś strona korzystała z pomocy prawnej przyznanej jej z urzędu.

Sąd stwierdził także, że w aktach sprawy o sygn. I SA/Ol 16/07, której dotyczyły zarzuty podniesione w piśmie z 6.10.2008 r. nie ma wniosku strony o uzupełnienie czy sprostowanie protokołu rozprawy. Uprawnienie takie przysługiwało skarżącemu na podstawie art. 103 p.p.s.a. Wniosek złożony w powołanym piśmie jest już spóźniony. Brak jest więc podstaw do stwierdzenia, że protokół z rozprawy nie odzwierciedla rzeczywistego przebiegu posiedzenia. Wyrok wydany w tej sprawie uprawomocnił się, nie wniesiono od niego skargi kasacyjnej, choć skarżący korzystał z pomocy fachowego pełnomocnika.

Z tych względów Sąd uznał, iż nie zachodzą przesłanki wskazane w art. 19 p.p.s.a. uzasadniające wyłączenie sędziów. Nie można też uznać, że udział tych sędziów w rozpoznawaniu sprawy skarżącego uchybia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.

Skarżący złożył zażalenie na to postanowienie. Stwierdził, iż nie otrzymał zaskarżonego postanowienia. Udział sędziów, których wyłączenia się domaga w postępowaniu w sprawie o sygn. akt I SA/Ol 248/08 nie został przedstawiony rzetelnie. Sąd rozpoznał w ocenie strony wniosek sędziów, a nie jej. Ocenzurowanie wniosku strony, jak również przebieg postępowania w sprawie o sygn. I SA/Ol 16/07 świadczy o bezstronności sędziów. W obu jest ten sam skład orzekający. W sprawie wcześniejszej stronę skarżącą reprezentował pełnomocnik z urzędu- radca prawny R.T. Tylko on dostał zawiadomienie o rozprawie i informacji tej nie przekazał stronie. Nie zapoznał się z aktami sprawy ani nie stawił na rozprawie. Mimo to Sąd przeprowadził rozprawę, nie zarządzając nawet przerwy na zapoznanie się przez stronę z pismem organu. Sędziowie oddalili skargę mimo naruszenia przepisów postępowania podatkowego ( brakiem podstaw do jego powtórzenia, poza chęcią podwyższenia zobowiązania podatkowego z naruszeniem art. 234

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa, opodatkowano ostatecznie koszty pogrzebu i nagrobka) . Strona nie mogła złożyć skargi kasacyjnej od tego wyroku, bowiem wyznaczeni z urzędu pełnomocnicy ( radca prawny R.T., a później M. K.) odmówili jej sporządzenia. Innych pełnomocników nie wyznaczono. Złożenia skargi kasacyjnej odmówił także stronie Rzecznik Praw Obywatelskich. To sąd jest gospodarzem procesu i ma obowiązek czuwać w jego toku nad przestrzeganiem prawa. Wyznaczeni pełnomocnicy nie brali udziału w postępowaniu, zaś strona nie wiedziała, że może żądać sprostowania bądź uzupełnienia protokołu. Do zażalenia strona dołączyła dokumenty dotyczące sprawy o sygn. akt I SA/Ol 16/07.

Pismem z dnia 12 stycznia 2009 r. pełnomocnik skarżącego uzupełnił zażalenie, wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodzić się należy z Sądem I instancji, że przytoczone we wniosku argumenty, przemawiające w ocenie strony za wyłączeniem wskazanych w nim sędziów od rozpoznawania sprawy skarżącego nie odpowiadają przesłankom wyłączenia, wymienionym w art. 18 § 1 p.p.s.a. , uzasadniającym wyłączenie sędziów z mocy ustawy. Strona powołuje się bowiem na inne niż wymienione tam przyczyny- na okoliczności, które w jej ocenie mogą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziów w rozpoznawanej sprawie, to jest na przesłanki wskazane w art. 19 p.p.s.a.

Przepis ten ma zapewnić konstytucyjne prawo strony do rozpoznania jej sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd ( art. 45 ust. 1 Konstytucji RP ) i wyeliminowaniu sytuacji, "które mogłyby prowadzić do powstania, o ile nie u samej strony (na co wskazuje orzecznictwo), to co najmniej u obiektywnego zewnętrznego obserwatora uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sędziego" ( tak Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 13 grudnia 2005 r., sygn. akt SK 54/04 , opubl. w OTK-A 2005, nr 11, poz. 134). Przez okoliczności, o których mowa w art. 19 p.p.s.a. rozumieć należy zarówno te związane z osobistymi stosunkami między sędzią a stroną czy jej przedstawicielem, ale także inne uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne, które w sytuacji konkretnego sędziego mogą budzić uzasadnione wątpliwości co do wydania orzeczenia opartego na w pełni zobiektywizowanych przesłankach ( tak też Trybunał w powołanym wyroku). Przez stosunki osobiste należy, w świetle ugruntowanego już orzecznictwa zarówno sądów administracyjnych , jak i sądów powszechnych, rozumieć relacje charakteryzujące się istnieniem więzi uczuciowej, emocjonalnej ( niezależnie od tego, czy wywołuje ona emocje pozytywne czy negatywne) , gospodarczej (ekonomicznej). Inne uzasadnione okoliczności mogą dotyczyć np. wcześniejszych związków sędziego z daną sprawą ( poprzez wykonywanie obowiązków służbowych jeszcze przed objęciem przez niego funkcji sędziego) . Wyłączenie sędziego nie może jednak następować automatycznie. W każdej sprawie należy indywidualnie oceniać, czy i na ile okoliczności te mają wpływ na bezstronność sędziego ( por. powołane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego).

Powołany przepis nie może przy tym służyć do utrudniania działalności sądów. Wątpliwości co do bezstronności sędziego muszą zatem mieć charakter realny, a nie tylko potencjalny. Nie mogą one zatem wynikać tylko z subiektywnego przekonania strony, ale z istnienia ważnych powodów, które obiektywnie potwierdzają istnienie okoliczności, wskazanych w art. 19 p.p.s.a.

Strona, domagając się wyłączenia sędziów, powołała się na to, iż sędziowie ci, orzekając wcześniej w tym samym składzie, wydali niekorzystny dla niej wyrok, ponadto nie zadbali o zachowanie jej uprawnień w postępowaniu (rozpoznając sprawę pod nieobecność jej pełnomocnika z urzędu, doręczając jej na rozprawie pismo strony przeciwnej i uniemożliwiając jej zapoznanie się z nim), a ogłaszając wyrok jeden z nich wygłosił komentarz nieprzychylny dla niej. W zażaleniu strona wskazała ponadto, że choć przyznano jej w sprawie I SA/Ol 16/07 prawo pomocy, w tym również pełnomocnika z urzędu , nie mogła w pełni korzystać ze swoich uprawnień, pełnomocnicy ci nie działali bowiem w interesie strony, zaniedbując swoje obowiązki bądź odmawiając sporządzenia skargi kasacyjnej.

Okoliczności wskazane wyżej nie mogły uzasadniać uwzględnienia wniosku strony o wyłączenie sędziów w tym postępowaniu. Przede wszystkim należy zauważyć, iż strona zarzuciła wszystkim sędziom nie tyle negatywny do niej stosunek osobisty ( wynikający z emocji, związków przyjacielskich związków ekonomicznych z nią czy ze stroną przeciwną lub pełnomocnikami stron), ale wadliwe w jej ocenie stosowanie prawa- materialnego i przepisów postępowania- w innej sprawie. Wniosek o wyłączenie sędziów nie może jednak być oparty na subiektywnym przekonaniu strony, iż skoro sędzia wydał w innej jej sprawie niekorzystny dla niej wyrok , to uczyni to w każdej kolejnej. Strona musi przynajmniej uprawdopodobnić, iż to niekorzystne dla niej rozstrzygnięcie wynikało z okoliczności zewnętrznych czy wewnętrznych, leżących po stronie tego sędziego i mających wpływ na obiektywizm jego działania, że okoliczności te dalej istnieją i również dla obiektywnego obserwatora wynik postępowania w sprawie osądzonej przez sędziów, których wniosek dotyczył, będzie zależny od tych właśnie okoliczności ( związanych ze stosunkiem osobistym, ekonomicznym). Instytucja wyłączenia sędziów nie ma bowiem służyć umożliwieniu stronie wybierania składów sędziowskich według jej subiektywnego odczucia, a zapobiegać wszelkim sytuacjom, w których powstałaby wątpliwość co do bezstronności sędziego ( por. choćby pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 1984 r., sygn. akt II CZ 127/84, opubl. w Systemie Informacji Prawnej Lex pod nr 8652 i w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2008 r., sygn. akt I OZ 665/08, opubl. tamże pod nr 440113). Zauważyć też należy, iż usuwaniu wadliwości postępowania czy rozstrzygnięcia służą środki zaskarżenia i odwoławcze, zagwarantowane w ustawie. Wspomnieć też trzeba , z uwagi na zawartą w uzasadnieniu zażalenia argumentację, odnoszącą się do zaniechań sądu w zakresie zapewnienia stronie pomocy prawnej, iż zadaniem sądu jest zapewnienie stronie , której przysługuje prawo pomocy w tym zakresie, obsługi prawnej fachowego pełnomocnika poprzez pokrycie kosztów tej pomocy z funduszy Skarbu Państwa i zwrócenie się do właściwych organów samorządów - w tym przypadku radców prawnych - o wyznaczenie osoby, która będzie stronę reprezentować. Sąd nie może natomiast wpływać na treść opinii prawnej co do sporządzenia środka odwoławczego czy też wpływać na sposób świadczenia usług przez radcę prawnego, działającego z urzędu, naruszałby bowiem w ten sposób niezależność zawodów prawniczych ( por. też pogląd wyrażony w wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 22 marca 2007 r. w sprawie 59519 Staroszczyk przeciwko Polsce, opubl. w Lex pod nr 248731) . Radcowie prawni są bowiem przy sporządzaniu opinii niezależni i nie mogą być związani poleceniem ( także sądu) co do jej treści ( art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych -Dz.U. z 2002 r., Nr 123,poz. 1059 ze zm.). Nad prawidłowością wykonywania zawodu przez radcę prawnego czuwa natomiast okręgowa rada radców prawnych (art. 22 powołanej ustawy o radcach prawnych) i to ona ewentualnie winna, na wniosek strony, podjąć środki dyscyplinujące radcę prawnego ( choć również i ona nie mogłaby narzucić mu treści opinii).

Zauważyć też należy, iż z akt tej sprawy oraz oświadczeń sędziów, których wniosek dotyczy, nie wynika, ażeby przy jej rozpoznawaniu realnie zachodziły okoliczności, uzasadniające wyłączenie sędziów. Nie wynika z nich bowiem, iż istnieje stosunek osobisty między sędziami a którąkolwiek ze stron czy ich pełnomocników, mogący mieć wpływ na ich obiektywizm czy też że wpływ na bezstronność mogłyby mieć zaszłe wcześniej zdarzenia w życiu któregokolwiek z sędziów. Strona jest przy tym reprezentowana przez pełnomocnika działającego z urzędu, który uczestniczył w rozprawie, na której wniosek o wyłączenie sędziów został złożony. Ma więc zapewnioną możliwość skorzystania z pomocy prawnej . Z tych względów na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. zażalenie należało oddalić jako pozbawione usprawiedliwionych podstaw.