Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 555/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2012-10-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 156 par. 1 pkt 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 153, art. 145 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Renata Owczarzak Sędziowie: Sędzia WSA Joanna Brzezińska (spr.) Sędzia WSA Małgorzata Włodarska Protokolant Katarzyna Korycka po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 3 października 2012 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej del. do Prokuratury Okręgowej w B. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] maja 2012 r. nr [...]Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz.U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r., Nr 87, poz. 395 ze zm.) po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2012 r. nr [...], która odmówiono J. P. przyznania uprawnienia do świadczenia przedmiotowego świadczenia określonego w art. 3 ust. 1 ww. ustawy.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie sprawy.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odmówił J. P. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu wykonywania pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. W uzasadnieniu w/w decyzji wskazano, iż ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W rozpatrywanym przypadku nie został więc spełniony ustawowy warunek deportacji.

Powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2010 r., nr [...].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w B., wyrokiem z dnia [...] listopada 2010 r., sygn. akt [...], oddalił skargę J. P. na ostateczną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2010 r.

Pismem z dnia [...] kwietnia 2011 r. J. P. zwrócił się do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, zgodnie z informacją B. S. P. [...] we W., o ponowne rozpatrzenie jego wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego, w stosunku do którego została wydana decyzja odmowna z dnia [...] kwietnia 2010 r.

Po rozpatrzeniu w/w wniosku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] maja 2011 r., nr [...], na podstawie art. 154 § 1 i 2 K.p.a. oraz art. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...] czerwca 2010 r., nr [...], oraz decyzji ją poprzedzającej z dnia [...] kwietnia 2010 r., nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w art. 3 ust. 1 ww. ustawy.

Organ zaznaczył, iż w związku z tym, że strona nie sprecyzowała w piśmie z dnia 27 kwietnia 2011 r. żądania, ani trybu postępowania, pismo to zakwalifikowano jako wniosek o uchylenie lub zmianę decyzji własnej w trybie art. 154 K.p.a., biorąc pod uwagę zalecenia Trybunału Konstytucyjnego co do trybu rozpatrzenia sprawy zawartej w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07.

Stwierdzono, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie uzasadnia uchylenia lub zmiany prawomocnej decyzji o odmownie przyznania świadczenia pieniężnego. Wyjaśniono, iż przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym nie przewidują automatycznego przyznawania uprawnienia do świadczenia dla wszystkich poszkodowanych przez pracę przymusową na rzecz III Rzeszy. Ustawodawca zawęził krąg osób uprawnionych do świadczenia do osób, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie deportacji. Przy interpretacji pojęcia deportacji wyróżniające znaczenie ma znaczna odległość pomiędzy dotychczasowym miejscem zamieszkania a miejscem, w którym była wykonywana praca przymusowa. W przedmiotowej sprawie materiał dowodowy nie potwierdza, że miała miejsce tak rozumiana deportacja strony do pracy przymusowej, albowiem praca była wykonywana w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania, niedaleko rodziny i znajomych. Wykonywanie pracy przymusowej nie będącej następstwem deportacji (wywiezienia) nie wypełnia dyspozycji art. 2 pkt 2 powołanej ustawy i nie może być przyznane z tego tytułu uprawnienie do świadczenia pieniężnego.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2011 r., nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po rozpoznaniu wniosku J. P. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] maja 2011 r.

W uzasadnieniu organ, powołując się na zasadę trwałości decyzji ostatecznych (art. 16 § 1 K.p.a.) wskazał, że jednym z wyjątków umożliwiających wzruszenie ostatecznej decyzji administracyjnej jest przepis art. 154 K.p.a., zgodnie z którym decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. W rozpatrywanym przypadku organ nie stwierdził zaistnienia przesłanki słusznego interesu strony w rozumieniu powyższego przepisu. W ocenie organu z uwagi na fakt, iż w analogicznych sprawach osób pracujących w pobliżu miejsca zamieszkania Kierownik Urzędu wydał decyzje o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, przyznanie uprawnienia za wnioskowany okres pracy w Polsce koliduje z interesem społecznym oraz utrwalonym w tej kwestii orzecznictwem.

Na ostateczną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2011 r., nr [...], J. P. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B., który wyrokiem z dnia [...] listopada 2011 r., sygn. akt [...] uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] maja 2011 r.

W uzasadnieniu wyroku sąd podniósł, że z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej nie wynika, aby organ przeprowadził jakiekolwiek ustalenia stanu faktycznego danej sprawy. Uzasadnienia decyzji zawierają bardzo ogólne ustalenie stanu faktycznego skoncentrowane na zasadności zastosowania zmiany decyzji w trybie art. 154 K.p.a. Sąd wskazał, że organ nie odniósł się do istotnych okoliczności wskazywanych przez skarżącego, co miało wpływ na wynik sprawy. Ponadto sąd stwierdził, że zarzut podniesiony przez prokuratora na rozprawie "nie jest pozbawiony racji". Sąd stwierdził, że organ nie zbadał stanu faktycznego w stopniu pozwalającym na rozstrzygnięcie sprawy.

Sąd między innymi wskazał, że przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ powinien ponownie ocenić, czy okoliczności przedstawione w protokole zeznań skarżącego (w szczególności zdarzenie z dnia [...] listopada [...]r.) wyczerpują przesłankę deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Jednocześnie Sąd wskazał, iż w przedmiotowej sprawie wykonywanie pracy w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania (w gospodarstwie rolnym u Niemca R. B. w miejscowości B., gmina K.) nie ma charakteru szczególnie dotkliwego, ale pod warunkiem, że nie wiązało się ono z przymusowym wywiezieniem (deportacją), lecz było jedynie inną formą represji stosowanej przez okupanta jaką był obowiązek pracy przymusowej. Przy czym w ocenie Sądu, należy pamiętać, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska.

Ponadto Sąd stwierdził, że mając na uwadze konstytucyjną zasadę równości, organ winien wyjaśnić i rozważyć również okoliczność podniesioną przez skarżącego, że przy podobnym stanie faktycznym sprawy uznano jako w warunkach deportacji pracę jego siostry w gospodarstwie Niemca w innej miejscowości, oddalonej od miejsca zamieszkania skarżącego i siostry sprzed wojny o jeszcze mniej kilometrów niż miejscowość, do której został skierowany sam skarżący.

Decyzją z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich po ponownym przeanalizowaniu akt sprawy stwierdził, że brak jest podstaw do uznania, że strona została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 powyższej ustawy z dnia 31 maja 1996 r.

W uzasadnieniu organ podniósł, że po ponownej analizie materiału dowodowego ustalił, iż J. P. w okresie od listopada [...] r. do stycznia [...] r. wykonywał pracę przymusową w gospodarstwie Niemca R. B. w miejscowości B, gmina N. Organ wskazał, że fakt wykonywania pracy przymusowej skarżącego potwierdzili świadkowie F. Z. i H. D. w zeznaniach złożonych w [...] r. na potrzeby Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Dalej organ podniósł, że z wyjaśnień skarżącego wynika, że został on wysiedlony wraz z rodziną z miejscowości K. N., a gospodarstwo będące własnością jego rodziców zostało skonfiskowane i przejęte przez Niemców przybyłych z B. Faktu pracy przymusowej świadczonej przez skarżącego organ nie negował. Stanął on jednak na stanowisku, że praca ta wykonywana była w pobliżu miejsca zamieszkania i tym samym nie spełnia przesłanki art. 2 ust 2 ustawy cytowanej powyżej, gdyż nie wiązała się ze zmianą warunków klimatycznych, kulturowych, językowych (tak za wyrokiem WSA w Warszawie z dnia 22 listopada 2011 r. sygn. akt V SA/Wa 1453/11).

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. P. wskazał, że nie zgadza się z twierdzeniem organu, bowiem nie pokrywają się one z rzeczywistością. Podniósł ponadto, że otrzymał informację, że w okolicach W. została wysiedlona i skierowana do prac w jego okolicach dość liczna grupa osób, która to otrzymała przedmiotowe świadczenie. Skarżący wskazał jako zmianę warunków kulturowych drastyczne pogorszenie warunków mieszkalnych oraz fakt, że wszyscy dookoła mówili po niemiecku. Na koniec podkreślił, że złożone przez niego wnioski o odszkodowanie zostały pozytywnie rozpatrzone przez Komisję Weryfikacyjną, przez którą został zaliczony do grupy dzieci najbardziej poszkodowanych przez III Rzeszę.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] maja 2012 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2012 r. odmawiającą skarżącemu przyznania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia.

W uzasadnieniu organ przywołując przepisy art. 16 § 1 i art. 154 K.p.a. wskazał, że uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznych, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach określonych w Kodeksie. Zdaniem organu rozpatrującego sprawę nieostrość pojęcia "słuszny interes strony" może powodować sytuacje, w których strona taka może próbować obchodzenia prawa. Organ stwierdził, że w interesie strony leżałoby naruszenie przepisu art. 2 pkt 2 lit a ustawy o przedmiotowym świadczeniu pieniężnym. Ponadto organ podniósł, że ma obowiązek orzekać w granicach prawa i w jego ocenie nie mógł uznać za słuszny interes strony, który prowadzić miał do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego, który był już przedmiotem rozpoznania w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją administracyjną. Organ podniósł, że trudno jest stwierdzić by w niniejszej sprawie wystąpił interes społeczny. W dalszej części uzasadnienia organ, wskazując na zmiany w ustawie dokonane w myśl wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07) stwierdził, że nie każdy rodzaj represji doznany przez osoby, które takim represjom zostały poddane kwalifikuje się do tego aby otrzymać przedmiotowe świadczenie. Zdaniem organu do wydania pozytywnej decyzji na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o przedmiotowym świadczeniu konieczne jest wystąpienie łącznie takich przesłanek jak fakt, że osoba deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji co najmniej przez 6 miesięcy. Organ nie zanegował faktu świadczenia pracy przymusowej, lecz w jego ocenie nie był ona świadczona w ramach deportacji.

J. P. w skardze z dnia [...] maja 2012 r. na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. podtrzymał stanowisko i zarzuty zgłoszone we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Ponadto zarzucił organowi brak przeprowadzenia jakiegokolwiek ustalenia bliskości miejsca pracy z poprzednim miejscem zamieszkania oraz kontaktów z bliskimi. Skarżący stwierdził, że nie zgadza się z twierdzeniem organu, że został on skierowany do pracy. W jego ocenie było to wysiedlenie.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu [...] października 2012 r. udział w sprawie zgłosił prokurator, który wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej przez nią w mocy decyzji z dnia [...] marca 2012 r., z powodu wydania ich z naruszeniem dyspozycji art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Wojewódzki sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem działalności administracji publicznej, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz.U. Nr 153, poz. 1269). Zakres tej kontroli wyznacza przepis art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270), zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W myśl art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd uchyla decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd stwierdza nieważność orzeczenia, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach albo stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w przepisach.

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga jest zasadna, aczkolwiek zasadnicze przesłanki obligujące do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego Sąd uwzględnił z urzędu.

Jedną z zasad ogólnych postępowania administracyjnego stanowi zasada trwałości decyzji ostatecznych uregulowana w art. 16 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 z późn.zm.), dalej jako: "K.p.a.", zgodnie z którą decyzje ostateczne mogą być weryfikowane tylko w przypadkach określonych w kodeksie lub ustawach szczególnych. Oznacza ona taką stabilizację decyzji administracyjnej, która jest niezbędna dla pewności obrotu prawnego, z uwagi na interes publiczny i interes stron. Nie jest zatem dopuszczalne ponowne władcze ingerowanie organu administracji publicznej w kwestie już rozstrzygnięte ostateczną decyzją administracyjną, poza trybami i przypadkami nadzwyczajnymi, dopuszczonymi obowiązującymi przepisami prawa.

Wyjątki od zasady trwałości decyzji ostatecznej są wyraźnie określone w art. 16 § 1 zdanie drugie K.p.a. Decyzja ostateczna może być wzruszona:

1) przez uchylenie (zmianę) decyzji w trybie postępowania w sprawie uchylenia (zmiany) decyzji prawidłowej lub dotkniętej wadą niekwalifikowaną,

2) przez uchylenie decyzji w trybie postępowania w sprawie wznowienia postępowania (art. 145 § 1 w związku z art. 151 § 1 pkt 2 K.p.a.) i wydanie nowej decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy (art. 151 § 1 pkt 2 K.p.a.),

3) przez stwierdzenie nieważności w trybie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności (art. 156 § 1 K.p.a.), co może otwierać drogę do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy,

4) przez zmianę decyzji w ramach autokontroli sprawowanej przez organ odwoławczy w związku ze skargą do wojewódzkiego sądu administracyjnego (art. 54 § 3 P.p.s.a.);

5) przez uchylenie (zmianę) na podstawie przepisów szczególnych (art. 163 K.p.a.).

Ponadto przepisy k.p.a. przewidują możliwość stwierdzenia wygaśnięcia decyzji, gdy stała się bezprzedmiotowa albo gdy nie dopełniono warunku zastrzeżonego w decyzji (art. 162 § 1 K.p.a.), a także uchylenie decyzji, gdy strona nie wykonała zlecenia dodanego do decyzji w oznaczonym terminie (art. 162 § 2 K.p.a.).

W związku z tym ponowne rozstrzygnięcie przez organ administracji publicznej sprawy załatwionej wcześniej decyzją ostateczną jest możliwe tylko po uchyleniu pierwotnej decyzji w ustalonym przez prawo trybie. Sąd podziela stanowisko utrwalone w orzecznictwie sądów administracyjnych, zgodnie z którym decyzja organu administracji, rozstrzygająca ponownie sprawę wcześniej rozstrzygniętą inną decyzją ostateczną tegoż organu, a nie stanowiąca o uchyleniu tej pierwotnej decyzji na podstawie odpowiednich przepisów K.p.a., jest dotknięta wadą określoną w art. 156 § 1 pkt 3 K.p.a. (res iudicata) (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 maja 1981 r., SA 895/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 47, z dnia 6 września 2011 r., I OSK 1518/10, LEX nr 965915.).

Oznacza to, że wydanie kolejnej decyzji w sprawie, w której skarżący wystąpił z tożsamym wnioskiem do poprzednio składanych, rozpoznawanych już decyzjami właściwego organu administracji publicznej, stanowi przesłankę jej nieważności na podstawie art. 156 § 1 pkt 3 K.p.a. Przy czym dla stwierdzenia, że nastąpiło rei iudicatae, istotne znaczenie ma istnienie tożsamości podmiotowej i przedmiotowej obu spraw.

Sąd zważył, że sytuacja taka zaistniała w niniejszej sprawie. Analiza jej okoliczności faktycznych i prawnych prowadzi bowiem do stwierdzenia, iż w dacie wydania przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn.zm.), zaskarżonej decyzji z dnia [...] maja 2012 r. (nr [...]) jak również utrzymanej przez nią w mocy decyzji z dnia [...] marca 2012 r. ([...]) o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ww. ustawie - w obrocie prawnym pozostawała ostateczna decyzja tego organu z dnia [...] czerwca 2010 r. (nr [...]) utrzymująca w mocy decyzję z dnia [...] kwietnia 2010 r. (nr [...]) o odmowie przyznania skarżącemu J. P. tożsamego uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Podkreślenia wymaga, że przedmiot spraw rozstrzyganych wskazanymi wyżej decyzjami tego samego organu administracji publicznej jest tożsamy: tj. treść żądania strony, podstawa faktyczna (w zakresie faktów prawotwórczych) i prawna decyzji z 2010 r. oraz decyzji z 2012 r. Zarówno w swym pierwotnym wniosku z dnia [...] marca 2010 r. jak również wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (załatwionej uprzednio decyzja odmowną) z [...] kwietnia 2011 r. J. P. domagał się przyznania świadczenia pieniężnego określonego przepisami ww. ustawy z tytułu deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. – podnosząc te same okoliczności. Nie zmieniła się również podstawa prawna rozstrzygnięcia. Trzeba bowiem zważyć, że decyzje zarówno z [...] kwietnia, jak i [...] czerwca 2010 r. zostały wydane już po uchyleniu zakresu przepisu art. 2 pkt 2 lit. a w pierwotnym brzmieniu nadanym ustawą z 31 maja 1996 r. na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734). Kwestię sporną stanowiącą przesłankę odmowy przyznania skarżącemu uprawnienia do przedmiotowego świadczenia nie był fakt położenia miejsca deportacji (wywiezienia w granicach państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r., lecz jego nieznaczna odległość od miejsca zamieszkania przed wywiezieniem do pracy przymusowej.

Ponadto przesłanki odmowy przyznania świadczenia również są takie same – stwierdzenie organu, że skarżący wykonywał pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania, wobec czego nie miała miejsce szczególna represja, która w rozumieniu ustawy uprawnia do przyznania spornego świadczenia pieniężnego. Obie decyzje dotyczą zatem tego samego interesu prawnego skarżącego.

Od wydania ostatecznej decyzji z [...] czerwca 2010 r. nie nastąpiła taka zmiana przepisów prawa materialnego, która w odmienny sposób kreowałaby wobec skarżącego przedmiotowe uprawnienie. Nowelizacja ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (...) z dnia 25 lutego 2011 r. (Dz.U. Nr 72, poz. 380) w okolicznościach rozpoznawanej sprawy także nie wpłynęła na zmianę jej przedmiotu. Aczkolwiek, co z kolei ma w niniejszej sprawie znaczenie, w art. 2 ustawodawca wprowadził przepis szczególny otwierający możliwość (w trybie nadzwyczajnym) zmiany decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. – na wniosek strony.

Z tych powodów, mając także na uwadze ocenę prawną i wskazania zawarte w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia [...] listopada 2011 r. sygn. akt [...], organ administracji publicznej winien sprawę zainicjowaną wnioskiem skarżącego z dnia [...] kwietnia 2011 r. o zmianę decyzji ostatecznej o odmowie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej rozpoznać w odpowiednim trybie zmierzającym do ewentualnej weryfikacji ostatecznej decyzji administracyjnej w tożsamej sprawie. W konsekwencji, w zależności od treści rozstrzygnięcia (pozytywnej lub negatywnej), prawidłową formą orzeczenia organu administracji publicznej w niniejszej sprawie winno być bądź uchylenie decyzji ostatecznej i orzeczenie odmiennie co do istoty sprawy, bądź odmowa uchylenia konkretnie wskazanej decyzji ostatecznej.

Wobec powyższego decyzja z dnia [...] marca 2012 r. rozstrzygająca o odmowie przyznania J. P. uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej w tej samej sprawie, w której poprzednio rozstrzygnięto już inną decyzją ostateczną, dotknięta jest wadą nieważności określoną w art. 156 § 1 pkt 3 K.p.a. W tej sytuacji, rozpoznając sprawę ponownie w trybie odwoławczym, organ powinien bezwzględnie wyeliminować z obrotu prawnego dotkniętą tak istotną wadą decyzję, podczas gdy zaskarżoną decyzją z [...] maja 2012r., z naruszeniem art. 138 w zw. z art. 127 § 3 K.p.a., utrzymał ją w mocy.

W konsekwencji stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja utrzymując w mocy decyzję dotkniętą wadą nieważności, rażąco narusza przepisy i kardynalne zasady postępowania administracyjnego - w sposób odpowiadający dyspozycji art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Niezależnie od powyższego podkreślenia wymaga, że zaskarżona decyzja wydana została w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy po uchyleniu uprzednich decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia [...] listopada 2011 r. sygn. akt [...].

Zgodnie z treścią art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w rozpoznanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie, jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał dany akt zostało uznane za błędne, bądź za prawidłowe. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (zob. A. Kabat w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 345). W orzecznictwie jednoznacznie stwierdza się także, że związanie sądu i organu oceną prawną wyrażoną w orzeczeniu sądu trwa w danej sprawie dopóty, dopóki nie zostanie ono uchylone lub zmienione lub nie ulegną zmianie przepisy, czyniąc pogląd prawny nieaktualny (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1998 r., sygn. akt III RN 130/97, OSP 1999, z. 3, poz. 101 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 września 1999 r., sygn. akt I SA 2019/98, ONSA 2000, nr 3, poz. 129).

W niniejszej sprawie nie wystąpiła żadna z okoliczności uzasadniających odstąpienie od oceny prawnej wyrażonej w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia [...] listopada 2011 r. sygn. akt [...]. Stwierdzić zatem należy, że ocena prawna w nim wyrażona oraz zalecenia Sądu co do dalszego postępowania były i nadal są wiążące. Wobec takiego stanu rzeczy zaskarżoną decyzję należało ocenić przy uwzględnieniu treści powyższego wyroku.

W ocenie Sądu, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, zaskarżona decyzja, jak i utrzymana przez nią w mocy decyzja z dnia [...] marca 2012 r. o odmowie przyznania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia pieniężnego, wydane zostały z naruszeniem art. 153 P.p.s.a. Zasadnie zarzucił i motywował to prokurator, zgłaszając swój udział w postępowaniu sądowym na rozprawie w dniu

[...] października 2012 r.

W uzasadnieniu wskazanego wyroku Sąd zaakcentował, że wniosek skarżącego o zmianę decyzji ostatecznej o odmowie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej złożony został w nowym stanie prawnym w związku z ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 2011, Nr 72, poz.380).

Jednocześnie Sąd podkreślił, że dokonana nowelizacja przepisów koresponduje z tezą wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Uznał także za uzasadnione, aby w celu zrozumienia istoty deportacji, przy braku ustawowej definicji tego pojęcia, posiłkować się stanowiskiem wyrażonym w powyższym wyroku, gdzie w uzasadnieniu Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

Sąd wskazał również, że w stanie faktycznym przedmiotowej sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w oparciu o nowe brzmienie przepisu art. 2 pkt 2a ustawy, gdzie "represją" w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.

Jednocześnie w ww. wyroku Sąd uznał za dowolne i nieuzasadnione

w należyty sposób stanowisko organu, zgodnie z którym stan faktyczny przedmiotowej sprawy w rozumieniu art. 2 pkt 2a ustawy nie potwierdza, że w stosunku do skarżącego miała miejsce deportacja. Organ nie dokonał weryfikacji ustaleń faktycznych i nie przytoczył w stanie faktycznym decyzji istotnych okoliczności sprawy.

W protokole przesłuchania skarżącego (k- 17 akt administracyjnych sprawy), skarżący wskazał w pkt 5, że deportacja miała miejsce w nocy w dniu [...] listopada [...] r. W ocenie Sądu opis tego zdarzenia może wskazywać, że we wsi K. N. miała miejsce deportacja. We wniosku z dnia [...] marca 2010 r. skarżący wskazuje na inne prace, do których był kierowany (okopy pod I.).

Nadto Sąd stwierdził, że nie ma wpływu na wynik sprawy to, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. w wyroku z dnia [...] listopada 2010 r., sygn. akt [...] orzekał w przedmiotowej sprawie, bowiem wyrok ten oraz decyzje, które on kontrolował zapadły w odmiennym stanie prawnym.

Sąd wskazał również, że mając na uwadze konstytucyjną zasadę równości, organ winien wyjaśnić i rozważyć również okoliczność podniesioną przez skarżącego, że przy podobnym stanie faktycznym sprawy uznano jako w warunkach deportacji pracę jego siostry w gospodarstwie Niemca w innej miejscowości, oddalonej od miejsca zamieszkania skarżącego i siostry sprzed wojny o jeszcze mniej kilometrów niż miejscowość, do której został skierowany sam skarżący.

W świetle powyższego Sąd wskazał, że organ przy ponownym rozpoznawaniu sprawy ponownie oceni, czy okoliczności przedstawione w protokole zeznań skarżącego (w szczególności zdarzenie z dnia [...] listopada [...]r.) wyczerpują przesłankę deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Jednocześnie Sąd wskazał, iż w przedmiotowej sprawie wykonywanie pracy w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania (w gospodarstwie rolnym u Niemca R. B. w miejscowości B., gmina K.) nie ma charakteru szczególnie dotkliwego, ale pod warunkiem, że nie wiązało się ono z przymusowym wywiezieniem (deportacją), lecz było jedynie inną formą represji stosowanej przez okupanta, jaką był obowiązek pracy przymusowej. Przy czym w ocenie Sądu, należy pamiętać, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska.

Sąd podkreślił, że organ w przedmiotowej sprawie w oparciu o obowiązujący stan prawny istniejący w dniu wydawania zaskarżonej decyzji ograniczył się jedynie do ustalenia, że praca przymusowa świadczona była w pobliżu miejsca zamieszkania, a nie zbadał w ogóle, czy rzeczywiście, tak jak oświadczył skarżący w dniu [...] listopada [...] r. miało miejsce przymusowe wywiezienie skarżącego do pracy. Organ nie podjął próby weryfikacji stanowiska skarżącego w Instytucie Pamięci Narodowej.

Na podstawie analizy akt administracyjnych sprawy, w szczególności treści uzasadnień zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej przez nią w mocy decyzji z dnia [...] marca 2012 r. stwierdzić należy, że wbrew ocenie prawnej i wskazaniom co do dalszego postępowania zawartym w powyższym wyroku, rozpoznając ponownie sprawę organ nie zastosował się do nich. Istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności faktyczne jednoznacznie uwypuklone we wskazaniach Sądu, w istocie zostały pominięte. W ocenie Sądu, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, organ wbrew wskazaniom Sądu poprzestał na pierwotnych ustaleniach, nie dokonał szczegółowej analizy zdarzenia z dnia [...] listopada [...]r., pominął treść orzeczenia dotyczącego przyznania świadczenia w analogicznej sytuacji faktycznej i prawnej siostrze skarżącego (nie znajduje się ono w aktach administracyjnych przedłożonych sądowi), nie podjął żadnych czynności procesowych w celu uzupełnienia materiału dowodowego, w tym zaniechał zwrócenia się do Instytutu Pamięci Narodowej. W konsekwencji poprzestając w zasadzie na ustaleniach, w okolicznościach tej sprawy ocenionych uprzednio przez Sąd jako niewystarczające i dowolne, organ skoncentrował się jedynie na bezpodstawnej i bezprawnej polemice ze wskazaniami co do tego postępowania zawartymi w prawomocnym wyroku WSA w B. z dnia [...] listopada 2011 r.

Powołując się na cytaty z orzeczeń sądów administracyjnych organ nie dokonał wcześniejszej analizy czy stany faktyczne w tych sprawach są tożsame z przedmiotową sprawą. Przed powoływaniem orzecznictwa w "podobnych sprawach", w szczególności należało rozważyć to czy w stanach faktycznych spraw poddanych kontroli sądu w cytowanych orzeczeniach również nastąpiło pozbawianie dziecka całkowitego kontaktu z członkami rodziny, wyrwanie go ze środowiska rodzinnego, czy skarżący miał możliwość jakiegokolwiek kontaktu z rodziną, sąsiadami, innymi Polakami, porozumiewania się w języku polskim, w jakich warunkach żył itp.. Zupełnie pominął organ okoliczności zdarzenia wskazywane przez skarżącego, w szczególności to, że jego matka zmarła przed wojną, więc rodzinę tworzył ojciec

i cztery siostry. Całą rodzinę w dniu [...] listopada [...] r. (jak również wszystkich Polaków zamieszkujących w K. N.) deportowano (wywieziono) z tej miejscowości. Skarżący podaje, iż w zasadzie nie miał żadnego kontaktu z członkami swojej rodziny, którzy zostali deportowani do różnych nieznanych mu miejsc, dopiero później udało mu się odnaleźć niektórych z nich. Te wszystkie okoliczności zostały pominięte i nie podlegały ocenie organu w kontekście wskazanego przez Sąd rozumienia ustawowego pojęcia deportacji do pracy przymusowej. Podkreślić przyjdzie, iż Trybunał Konstytucyjny jednoznacznie wskazał, że celem ustawy było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Organ natomiast ponownie ograniczył się wyłącznie do przesłanki "niewielkiej odległości" miejsca pracy przymusowej od miejsca uprzedniego zamieszkania, którą wszakże nie posłużył się ustawodawca.

Nadto należy wskazać, iż organ administracji winien uwzględniać stan faktyczny i prawny sprawy w dacie orzekania. W konsekwencji niezrozumiałe jest jaki wpływ na zaniechanie analizy przesłanek decyzji o przyznaniu przedmiotowego świadczenia siostrze skarżącego miałaby mieć okoliczność, że organ: "rozważa podjęcie kroków zmierzających do wzruszenia decyzji" (vide str. 3 decyzji z [...] marca 2012 r.). Abstrahując nawet od istnienia przesłanek do wzruszenia tego typu rozstrzygnięcia – ostatecznej decyzji administracyjnej przyznającej stronie uprawnienie, podkreślić przyjdzie, że dopóki decyzja taka nie zostanie wyeliminowana z obrotu prawnego wywołuje skutki prawne. W sytuacji zatem gdy decyzja obowiązywała, organ administracji publicznej nie miał podstaw do pominięcia tego rozstrzygnięcia przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy, do czego zobowiązał go Sąd w ww. wyroku.

Równie niezrozumiałe są te wywody uzasadnienia zaskarżonej decyzji,

w których nie powołując się w rozstrzygnięciu na tryb zmiany decyzji ostatecznej i utrzymując w mocy decyzję o odmowie przyznania świadczenia, organ jednocześnie koncentruje się na wskazaniu przesłanek zastosowania przepisu art. 154 K.p.a.

Ze wskazanych wyżej powodów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, stwierdzone uchybienia skutkowały koniecznością stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oraz decyzji ją poprzedzającej. Na mocy art. 152 P.p.s.a. orzeczono, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.

Rozpoznając sprawę ponownie, zgodnie z dyspozycją art. 153 P.p.s.a., organ uwzględni ocenę prawną i wskazania zawarte w niniejszym wyroku, w szczególności co do tryby i zakresu rozpoznania wniosku skarżącego oraz w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia [...] listopada 2011 r. sygn. akt [...].