Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 159/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-11-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok w  części i skargę w tym zakresie oddalono
Powołane przepisy: article: art. 6 ust. 1, art. 2
journal: Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
law: Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.
article: § 75 a
journal: Dz.U. 1947 nr 16 poz 62
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa.
article: art. 156 § 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 40 § 1, art. 81, art. 82, art. 102
journal: Dz.U. 2000 nr 94 poz 1037
law: Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych.
article: art. 188
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie: Sędzia NSA Anna Lech (spr.) Sędzia del. WSA Stanisław Marek Pietras Protokolant asystent sędziego Wojciech Latocha po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Gospodarki od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 października 2009 r. sygn. akt IV SA/Wa 787/09 w sprawie ze skargi D. B. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczeń administracyjnych 1. uchyla punkt 1 i 3 zaskarżonego wyroku i w tym zakresie oddala skargę; 2. zasądza od D. B. na rzecz Ministra Gospodarki kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 8 października 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa787/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w pkt 1 uchylił decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] 2009 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] 2008 r. nr [...] w części dotyczącej odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia [...] 1952 r., wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego Przedsiębiorstwa pod nazwą [...]; w pkt 2 oddalił skargę w pozostałym zakresie; w pkt 3 zasądził od Ministra Gospodarki na rzecz skarżącej D. B. kwotę 457 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał na następujący stan faktyczny sprawy: w dniu 3 kwietnia 1923 r., rozpoczęła swoją działalności spółka jawna pod firmą: [...], której wspólnikami byli L. K. i K. C. W roku 1938, do ww. spółki jawnej przystąpił, jako osobiście odpowiedzialny wspólnik – A. K.

W dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.), to jest w dniu 5 lutego 1946 r., przedsiębiorstwo pod nazwą [...] stanowiło własność spółki jawnej, której wspólnikami byli: M. K. – wdowa po L. K., K. C. oraz spadkobiercy A. K.

Z kolei, nieruchomość gruntowa, złożona z działek: Nr [...] o powierzchni [...] m2, Nr [...] o powierzchni [...] m2 i Nr [...] o powierzchni [...] m2, zapisanych w księdze wieczystej D., tom [...], wykaz [...] (dawniej [...]) oraz działek: Nr [...] o powierzchni [...] m2 i Nr [...] o pow. [...] m2, zapisanych w księdze wieczystej D., tom [...], wykaz [...], na której usytuowane było wskazane wyżej przedsiębiorstwo, stanowiła własność M. K. w 2/3 części (w ramach sukcesji po L. K.) oraz K. C. w 1/3 części.

Aktem notarialnym z dnia 25 listopada 1946 r., sporządzono umowę darowizny, mocą której M. K., jako jedyna spadkobierczyni zmarłego L. K. darowała: 7/12 idealnych części przedmiotowej nieruchomości – córce A. K. oraz 1/12 idealnej części przedmiotowej nieruchomości – synowej H. P.

Orzeczeniem z dnia [...] 1948 r. Nr [..], Minister Przemysłu i Handlu, na podstawie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej oraz § 65 ust. 1 pkt d i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62), zostało przejęte na własność Państwa między innymi przedsiębiorstwo pod nazwą [...].

Stosownie do treści uzasadnienia postanowienia Wojewódzkiej Komisji ds. Upaństwowienia Przedsiębiorstw w P. z dnia [...] 1947 r. - na mocy wskazanego wyżej orzeczenia spod upaństwowienia wyłączone zostały:

1) pas pola za parkanem fabrycznym, parcele katastralne [...] obszar ok. 2,73 ha, mający swoje oparcie z jednej strony o rzekę N. a z drugiej o szosę D. – J.,

2) dom mieszkalny z ogrodem, stanowiący część parcel katastralnych nr [...] obszar ok. l ha,

3) pastwisko nad N. na wysokości powyższego pola i ogrodu, stanowiące część parceli katastralnej nr [...] obszar ok. 0,25 ha.

Orzeczeniem z dnia [...] 1952 r., Minister Przemysłu Maszynowego, działając w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, na podstawie § 75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, stwierdził, że składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo – odbiorczym, sporządzonym w dniu [...] 1949 r. przez [...], stanowią część składową przedsiębiorstwa pod nazwą [...] przechodzą na własność Państwa. Wskazano przy tym, że nie podlegają przejęciu na własność Państwa nieruchomości, o których mowa we wskazanych wyżej punktach 1 – 3.

Podaniem z dnia 7 września 1990 r. A. K. i H. P. – następczynie prawne M. K. (dawnej współwłaścicielki przedmiotowego przedsiębiorstwa i nieruchomości), zwróciły się do Ministra Przemysłu o zwrot znacjonalizowanego mienia.

A. K. (w miejsce której w ramach sukcesji spadkowej wstąpiła D. B.) oraz H. P. (w miejsce której w ramach sukcesji spadkowej wstąpili W. P., P. P. i A. P.), wystąpiły o stwierdzenie nieważności:

1) orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...],

2) orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia [...] 1952 r., wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa pn.[...].

Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] 2008 r., odmówił stwierdzenia nieważności wskazanych wyżej orzeczeń. Organ uznał, że orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] 1948 r. zostało wydane zgodnie z ówcześnie obowiązującymi przepisami prawa, w związku z czym, skutki jego wydania rozciągają się również i na orzeczenie Ministra Przemysłu Maszynowego wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego z dnia [...] 1952 r., w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa pn. [...].

W ocenie Ministra Gospodarki mając na uwadze treść przepisu art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej należy przyjąć, że ustawa ta posługiwała się pojęciem przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowo-funkcjonalnym.

Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] 2009 r. utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] 2008 r.

Na tę decyzję D. B. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, podnosząc, że organ naruszył art. 10 k.p.a. nie zapewniając stronie czynnego udziału w postępowaniu.

Wyrokiem z dnia 8 października 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa787/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylając decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] 2009 r. i poprzedzającą ją decyzję tegoż Ministra z dnia [...] 2008 r. wskazał, że postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji jest wyjątkiem od obowiązującej w postępowaniu administracyjnym wyrażonej w art. 16 k.p.a. zasady trwałości ostatecznej decyzji administracyjnej.

Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie znajduje zastosowanie pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07 (ONSAiWSA z 2008 r. Nr 1, poz. 5), według którego: "Przejęcie przez Państwo na własność przedsiębiorstwa, na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17, ze zm.) w związku z art. 6 ust. 1 tej ustawy, nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie należała do przedsiębiorcy, lecz stanowiła własność osoby trzeciej.

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że do skutecznego przeniesienia własności przedsiębiorstwa i dalszego jego funkcjonowania, nie jest wcale niezbędne przeniesienie na nowego właściciela własności wszystkich składników przedsiębiorstwa. Zatem przeniesienie własności przedsiębiorstwa może oznaczać jednocześnie przeniesienie prawa własności nieruchomości i ruchomości wchodzących w skład przedsiębiorstwa tylko wtedy, gdy te należą do przedsiębiorstwa. W przeciwnym razie, jeżeli nieruchomości i ruchomości nie stanowią własności przedsiębiorstwa, a są jedynie w jego użytkowaniu, mogą przejść do dyspozycji nowego właściciela przedsiębiorstwa tylko w takim zakresie prawa, w jakim służyły poprzedniemu właścicielowi. Sąd wskazał, że nieruchomości i ruchomości nie należące do przedsiębiorstwa nie stanowiły jego składników, w związku z czym nie mogły być zbyte łącznie z przedsiębiorstwem jako zorganizowaną całością.

Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie oznacza to, że orzeczenie Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia [...] 1952 r., wydane w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa pod nazwą [...], zostało wydane z naruszeniem art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Zatwierdzenie protokołu zdawczo-odbiorczego znacjonalizowanego przedsiębiorstwa nie mogło bowiem obejmować tych składników majątkowych, z których znacjonalizowane przedsiębiorstwo korzystało, ale które stanowiły własność innych podmiotów.

Sąd uznał, że stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej zawsze skutkuje koniecznością stwierdzenia nieważności decyzji zatwierdzającej protokół zdawczo – odbiorczy, natomiast nie istnieje zależność odwrotna. Stwierdzenie nieważności protokołu zdawczo – odbiorczego może, ale nie musi prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnej.

Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że z tych powodów ograniczył się w swoim rozstrzygnięciu do uchylenia zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji z dnia [...] 2008 r. w części dotyczącej odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia [...] 1952 r. W pozostałym zakresie Sąd skargę oddalił uznając, że w decyzji odmawiającej stwierdzenia nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...], Sąd nie stwierdził tego rodzaju uchybień, które mogłyby skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji w tejże części. Zdaniem Sądu stan faktyczny niniejszej sprawy potwierdza, że zdolność zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie w dniu 5 lutego 1946 r. przekraczała 100 pracowników na jedną zmianę. Jednocześnie zgromadzone przez organ akta sprawy nie pozwalają uznać, iż naruszone zostały art. 7 i 77 § 1 k.p.a.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę kasacyjną złożył Minister Gospodarki wnosząc o uchylenie w pkt 1 i 3 wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, to jest:

1) art. 3 § 2 pkt 1, 141§ 4 i 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), w postaci przekroczenia granic kontroli działalności administracji publicznej oraz wskazań co do dalszego prowadzenia postępowania. Naruszenie to nastąpiło w treści uzasadnienia skarżonego wyroku, poprzez arbitralne przyjęcie przez Sąd, "(...) wskazane nieruchomości gruntowe nie stanowiły własności znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, lecz stanowiły własność osób trzecich tj. wspólników spółki jawnej pn. [...] ";

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a wskazanej wyżej ustawy w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez błędne przyjęcie, iż majątek spółki jawnej stanowi majątek osób trzecich i arbitralne przyjęcie przez Sąd, że "(...) wskazane nieruchomości gruntowe nie stanowiły własności znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, lecz stanowiły własność osób trzecich tj. wspólników spółki jawnej pn. [...]";

3) art.145 § 1 pkt 1 lit. a powołanej ustawy w związku art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez błędną wykładnię prawa materialnego to jest art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, w oparciu o który jak również § 65 ust. 1 pkt d i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r., Minister Przemysłu i Handlu wydał orzeczenie Nr 24, na mocy którego przejęto na własność Państwa między innymi przedsiębiorstwo pod nazwą [...] uznając, iż ma do niego zastosowanie pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07 (ONSA i WSA z 2008 r., Nr 1, poz. 5);

4) naruszenie art. 269 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez błędne zastosowanie, art. 187 § 2 tej ustawy, poprzez błędną wykładnię i nieuprawnione przyjęcie, iż pogląd prawny wyrażony w innej sprawie sądowoadministracyjnej uchwałą składu siedmiu sędziów z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07 wiązał również ten skład orzekający pomimo, iż dotyczy innego stanu faktycznego i prawnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że Sąd orzekł co do istoty sprawy, przy jednoczesnym przekroczeniu granic kontroli administracji publicznej, poprzez narzucenie z góry sposobu rozstrzygnięcia przyszłej sprawy. Wskazano, że mienie nabywane przez spółkę w trakcie jej działalności powiększa majątek spółki.

W ocenie skarżącego kasacyjnie brzmienie art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej przewiduje wprost przejście na własność Państwa "całości" przedsiębiorstwa wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami. Jeżeli zatem określony składnik mienia wchodził w skład struktury przedsiębiorstwa, to niezależnie od stosunków własnościowych podlegał on nacjonalizacji. W związku z tym uznano, że przedmiotem oceny dokonywanej przez organ w aspekcie wystąpienia w niniejszej sprawie przesłanki art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. nie jest sama okoliczność, że mienie nieruchome, objęte protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia 15 marca 1949 r., stanowiło własność osób trzecich, lecz czy można je uznać za "włączone do składników przedsiębiorstwa przed dniem wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej" oraz za niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania.

W niniejszej sprawie – zdaniem autora skargi kasacyjnej – powstałe uchybienie nie mogło być uznane za rażące naruszenie prawa, skutkujące stwierdzeniem nieważności orzeczenia, tym bardziej, że postępowanie wyjaśniające wykazało, iż omawiane nieruchomości stanowiły integralny składnik odlewni, niezbędny do jej prawidłowego funkcjonowania (w dniu 5 lutego 1946 r.).

Nieruchomość ta jako integralny składnik majątkowy przedsiębiorstwa była zatem niezbędna dla jego prawidłowego funkcjonowania i potrzeb produkcyjnych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną D. B. wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Popierając argumentację Sądu pierwszej instancji podkreśliła, że nie ma jakichkolwiek dokumentów, z których wynikałoby, iż przedmiotowe nieruchomości zostały wniesione aportem do spółki.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

skarga kasacyjna wniesiona w zakresie pkt 1 i 3 zaskarżonego wyroku zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Na wstępie swych rozważań Naczelny Sąd Administracyjny pragnie wskazać, że w orzecznictwie sądowym reprezentowany jest pogląd, iż o rażącym naruszeniu prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. decydują łącznie trzy przesłanki: oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu, który został naruszony, oraz racje ekonomiczne lub gospodarcze – skutki, które wywołuje decyzja. Oczywistość naruszenia prawa polega na rzucającej się w oczy sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia a przepisem prawa stanowiącym jego podstawę prawną. W sposób rażący może zostać naruszony wyłącznie przepis, który może być stosowany w bezpośrednim rozumieniu, to znaczy taki, który nie wymaga stosowania wykładni prawa. Skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności - gospodarcze lub społeczne skutki naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa (vide: wyrok SN z dnia 8 kwietnia 1994 r., III ARN 13/94, OSN 1994, nr 3, poz. 36; wyrok NSA z dnia 18 lipca 1994 r., V SA 535/94, ONSA 1995, nr 2, poz. 910).

Wynika z tego, że instytucja stwierdzenia nieważności stanowi nadzwyczajny tryb wzruszania decyzji i stanowi odstępstwo od ogólnej zasady trwałości decyzji administracyjnych określonej w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego. Oznacza to, że nie każdy (nawet uzasadniony) zarzut naruszenia prawa może stanowić skuteczną podstawę do wzruszenia decyzji w tym trybie. W szczególności zaś takiej podstawy nie może stanowić subiektywne przeświadczenie o nietrafności wydanej decyzji.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, iż organ wszczynający postępowanie w sprawie nieważności decyzji, uruchamia postępowanie w nowej sprawie, nigdy zaś nie orzeka co do istoty sprawy rozstrzygniętej w kwestionowanej decyzji. Skoro zatem istotą postępowania administracyjnego o stwierdzenie nieważności decyzji jest ustalenie, czy zachodzi którakolwiek z przesłanek nieważności, to również Sąd pierwszej instancji winien jedynie ocenić, czy organy obu instancji prawidłowo przyjęły, iż w sprawie wystąpiły bądź nie wystąpiły przesłanki wymienione w art. 156 § 1 k.p.a.

W niniejszej sprawie Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] 2009 r. utrzymał mocy swoją decyzję z dnia [...] 2008 r. odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Przemysłu Maszynowego z dnia [...] 1952 r. zatwierdzającej protokół zdawczo – odbiorczy z dnia [...] 1949 r. Przedsiębiorstwa [...].

Przypomnieć należy, że ustawa nacjonalizacyjna weszła w życie w dniu 5 lutego 1946 r., a zatem oceniając, czy w odniesieniu do danego przedsiębiorstwa zaistniały przesłanki do jego przejęcia na własność Państwa, należy brać pod uwagę okoliczności faktyczne i prawne z tej właśnie daty.

Wskazać także należy na przepis § 75 a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, zgodnie z którym protokół zdawczo-odbiorczy określający składniki majątkowe znacjonalizowanego innym orzeczeniem (decyzją administracyjną) przedsiębiorstwa, stanowi integralną część orzeczenia organu o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa. Z przepisu tego wynika, że sam protokół zdawczo – odbiorczy jest formalnym spisem składników znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, który to spis z woli ustawodawcy wymagał dla swojej ważności zatwierdzenia przez organ odrębną decyzją.

Tym samym uznać należy, że orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo – odbiorczego miało wtórny charakter w stosunku do orzeczenia o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji niezasadnie powołał się na uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2007 r., sygn. akt I OPS 2/07, gdyż podjęta ona została na tle innego, niż w niniejszej sprawie, stanu faktycznego.

W uchwale tej Sąd stwierdził, że w świetle art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej przejęcie przedsiębiorstwa na podstawie art. 2 tej ustawy nie obejmowało przejścia na własność Państwa tych składników, które stanowiły własność osób trzecich, niezależnie od tego, czy składniki te były niezbędne do funkcjonowania przedsiębiorstwa. Jednakże w stanie faktycznym będącym podstawą do podjęcia wskazanej uchwały, przejęto nie tylko mienie należące do właściciela przedsiębiorstwa, ale również nieruchomości zawłaszczone przez niemieckiego okupanta po 1 września 1939 r. stanowiące własność obywateli polskich, włączone do tego przedsiębiorstwa. Przejęte mienie stanowiło zatem własność nie tylko majątku stanowiącego własność przedsiębiorcy, ale także i majątku, który wchodził w skład przedsiębiorstwa na podstawie różnych innych tytułów prawnych. Dlatego też Sąd stwierdził, że treść art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej nie daje podstaw do stwierdzenia, że Państwo staje się także właścicielem tych nieruchomości, do których właściciel przedsiębiorstwa (kupiec, przedsiębiorca) nabył określone prawa wynikające ze stosunku najmu, czy dzierżawy albo posiadł bez tytułu prawnego.

Z taką sytuacją nie mamy jednak do czynienia w rozpoznawanej sprawie.

W ocenie Naczelnego Sadu Administracyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę należy wskazać, że z treści art. 40 § 1 Kodeksu handlowego (w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej obowiązywał Kodeks handlowy) wynika, iż w skład przedsiębiorstwa wchodzą różne, stanowiące określoną, wymierną wartość składniki takie jak firma, znaki towarowe, nieruchomości i ruchomości należące do przedsiębiorstwa, towary oraz wierzytelności i prawa wynikające z umów (najmu, dzierżawy). Wskazano także, iż na własność Państwa przechodzą w myśl art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej te składniki, które wymienia się w art. 40 § 1 Kodeksu handlowego od pkt 1 do 5, w tym nieruchomości i ruchomości należące do kupca (przedsiębiorcy). Przejście przedsiębiorstwa na własność innego podmiotu oznacza przejście minimum środków, jakie są konieczne do tego, by mógł on prowadzić to samo przedsiębiorstwo (vide: M. Poźniak-Niedzielska, Zbycie przedsiębiorstwa w świetle zmian w kodeksie cywilnym, PiP z 1991 r., z. 6, str. 35).

Oznacza to, że przejście przedsiębiorstwa na własność innego podmiotu powoduje nabycie ogółu praw i obowiązków związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa, a więc nabywca przedsiębiorstwa, także w drodze nacjonalizacji, uzyskuje wszystkie prawa, które wchodzą w skład przedsiębiorstwa, w tym także nieruchomości, które stanowią jego integralny składnik, niezbędny do prawidłowego funkcjonowania tegoż przedsiębiorstwa.

Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

Jak bowiem wynika z akt rozpoznawanej sprawy przedmiotowe przedsiębiorstwo funkcjonowało od roku 1854.

Z Księgi Wieczystej gminy D., powiat c – tom [...], wykaz [...], wynika, że na podstawie traktatu wersalskiego z dnia 28 czerwca 1919 r. i ustawy z dnia 14 lipca 1920 r. Przelanie praw skarbowych państw niemieckich oraz praw członków niemieckich domów panujących na Skarb Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 62, poz. 400), przepisano to przedsiębiorstwo na rzecz Skarbu Państwa Polskiego w dniu 14 marca 1925 r.

Natomiast z odpisu z rejestru handlowego – [...] – wynika, że nabywca tej firmy – J. P. kupiec w Z. – nie przyjął dotychczasowych zobowiązań tego przedsiębiorstwa. Wtedy to przedmiotowe przedsiębiorstwo przeszło na własność L. K. w 2/3 części i na K. C. w 1/3 części. Od dnia [...] 1923 r., rozpoczęła swoją działalność spółka jawna handlowa, pod firmą: [...], której wspólnikami byli L. K. i K. C. Natomiast w 1938 r., do tejże spółki jawnej przystąpił, jako osobiście odpowiedzialny wspólnik – A. K.

Zatem wspólnicy spółki jawnej nabyli zorganizowane przedsiębiorstwo, na które składały się co najmniej nieruchomości w postaci działek gruntu i budynków. Na nieruchomości stanowiącej składnik nacjonalizowanego przedsiębiorstwa, jeszcze przed nacjonalizacją, postawiono także liczne budynki fabryczne i magazynowe, takie, jak między innymi: odlewnia z rdzeniarnią, silnia, piecownia i oczyszczalnia żeliwa ciągliwego, stolarnia, ślusarnia i warsztaty mechaniczne, oczyszczalnia żeliwa, przygotowalnia piasku, czy tez biuro, garaże, umywalnie, szatnie.

W związku ze śmiercią L. K. w miejsce zmarłego wspólnika wstąpiła jako jawny wspólnik M. K., wobec czego zmieniono również nazwę firmy na: [...]. Po skonfiskowaniu fabryki przez okupanta niemieckiego, po raz kolejny zmieniono nazwę przedmiotowego przedsiębiorstwa na: [...].

Zauważyć należy, że w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.), to jest 5 lutego 1946 r., przedsiębiorstwo pod nazwą [...], stanowiło własność spółki jawnej, której wspólnikami byli: M. K. - wdowa po L. K., K. C. oraz spadkobiercy A. K.

Tym samym nieruchomość składająca się z działek gruntu, na których usytuowane były budynki i urządzenia fabryczne, jako integralny składnik majątkowy przedsiębiorstwa była niezbędna dla jego prawidłowego funkcjonowania i potrzeb produkcyjnych.

Podkreślić także należy, że – jak już wskazano powyżej – nieruchomości na których usytuowane było przedsiębiorstwo stanowiły własność w 2/3 M. K. oraz K. C. w 1/3 – wspólników spółki jawnej. Zauważyć również wypada, że to oni jako osoby fizyczne są wpisani w księgach wieczystych, gdyż spółka jawna nie posiada osobowości prawnej.

Wskazać w tym miejscu należy, że w decyzji nacjonalizacyjnej z dnia 13 lutego 1948 r. spod upaństwowienia wyłączone zostały:

1) pas pola za parkanem fabrycznym, parcele katastralne [...] obszar ok. 2,73 ha, mający swoje oparcie z jednej strony o rzekę N. a z drugiej o szosę D. – J.,

2) dom mieszkalny z ogrodem, stanowiący część parcel katastralnych nr [...] obszar ok. l ha,

3) pastwisko nad N. na wysokości powyższego pola i ogrodu, stanowiące część parceli katastralnej nr [...] obszar ok. 0,25 ha.

Z powyższego wynika zatem, że decyzja nacjonalizacyjną nie zostały objęte nieruchomości, które nie wchodziły w skład przedsiębiorstwa [...].

Wskazać w tym miejscu należy, na art. 81 Kodeksu handlowego (obecnie art. 8 § 1 kodeksu spółek handlowych), który stanowi, że spółka jawna posiada zdolność sądową i zdolność do czynności prawnych – realizowanych przez wspólników pod firmą tejże spółki. Możność nabywania praw i zaciągania zobowiązań oznacza dopuszczenie tej spółki do udziału w obrocie prawnym i gospodarczym. Pomimo tego jednak, że spółka jawna może nabywać prawa, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywaną, nie posiada ona charakteru osoby prawnej, oderwanej od osobowości tworzących spółkę osób fizycznych, lecz stanowi tylko węzeł łączący poszczególnych wspólników.

Natomiast w myśl art. 82 K.h., rzeczy i prawa, wniesione tytułem wkładu, a także nabyte lub uzyskane dla spółki w jaki bądź sposób w czasie jej istnienia, stanowią majątek spółki. Zgodnie zaś z § 1 art. 102 K.h., w razie wątpliwości uważa się, że wkłady wspólników mają być równe, natomiast § 3 tego przepisu stanowi, iż domniemywa się, że rzeczy, które wspólnik zobowiązał się wnieść do spółki, mają być wniesione na własność.

Powyższe przepisy oznaczają zatem, że majątek spółki jawnej składa się z wkładów wniesionych przez wspólników oraz praw nabytych w czasie trwania spółki, a majątek spółki należy do wszystkich wspólników i może ulec podziałowi w zasadzie tylko po rozwiązaniu spółki. Dlatego też udział wspólnika w majątku spółki (we wszystkich częściach składowych tego majątku) w czasie trwania spółki nie może być rachunkowo określony.

Mając na uwadze powyższe wywody oraz okoliczności niniejszej sprawy stwierdzić zatem należy, że zarzuty skargi kasacyjnej mają usprawiedliwione podstawy.

Z tych względów, ponieważ w niniejszej sprawie nie doszło do naruszenia przepisów postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę.