Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 2021/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-03-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 ustt. 2 lit a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Dnia 11 marca 2014 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jerzy Stelmasiak (spr.) sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon sędzia del. NSA Tomasz Zbrojewski Protokolant starszy asystent sędziego Tomasz Godlewski po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2014 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 28 października 2011 roku, sygn. akt IV SA/Gl 1001/10 w sprawie ze skargi S.S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2010 roku nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 28 października 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę S.S. (dalej jako "skarżący") na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2010 r. w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że decyzją z [...] grudnia 1999 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, ze zm. – dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym"). Organ stwierdził, że skarżący pracował w okresie okupacji na terytorium należącym przed wojną do Polski, a jego praca poza tym terytorium trwała krócej niż 6 miesięcy.

Decyzją z [...] sierpnia 2000 r. organ utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, wskazując, że skarżący wykonywał pracę przymusową w miejscu swojego zamieszkania tj. w miejscowości Soblówka, położonej w powiecie żywieckim.

Skarżący wystąpił z ponownym wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia.

Decyzją z [...] maja 2004 r. organ na podstawie art. 154 k.p.a. odmówił zmiany decyzji z [...] sierpnia 2000 r. i poprzedzającej ją decyzji z [...] grudnia 1999 r.

Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z [...] listopada 2004 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał decyzję własną w mocy. Organ wskazał, że skarżący pracował w Soblówce od marca 1941 r. do stycznia 1945 r., natomiast od lutego do kwietnia 1945 r. pracował w Karwinie.

Strona ponownie wystąpiła z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia, na skutek czego organ decyzją z [...] września 2005 r., wydaną na podstawie art. 154 k.p.a. odmówił zmiany decyzji z [...] listopada 2004 r. i poprzedzającej ją decyzji z [...] maja 2004 r. Decyzję tę organ utrzymał w mocy decyzją z [...] grudnia 2005 r.

Wyrokiem z 12 grudnia 2006 r., sygn. akt IV SA/Gl 160/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę skarżącego na decyzję z [...] grudnia 2005 r.

Pismem z 18 sierpnia 2008 r. (data wpływu do organu), skarżący wniósł o wydanie korzystnej dla niego decyzji w przedmiocie świadczenia pieniężnego.

Decyzją z [...] września 2008 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych umorzył postępowanie uznając, że postępowanie w trybie art. 154 k.p.a. zostało już zakończone ostateczną decyzją z [...] grudnia 2005 r.

Decyzją z [...] stycznia 2009 r. organ utrzymał w mocy decyzję z [...] września 2008 r.

Wyrokiem z 4 listopada 2009 r., sygn. akt IV SA/Gl 181/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił decyzję z [...] stycznia 2009 r. oraz poprzedzającą ją decyzję [...] września 2008 r. uznając, że powoływana przez organ tożsamość spraw nie została dostatecznie wyjaśniona.

Organ pouczył skarżącego między innymi o treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07.

W piśmie z 12 marca 2010 r. skarżący oświadczył, że domaga się wzruszenia ostatecznej decyzji w trybie art. 154 § 1 k.p.a. Wyjaśnił, że przez 5 lat pracował w niewielkim gospodarstwie w Soblówce i nie przebywał w domu w Ujsołach, w którym się urodził. W styczniu 1945 r. został zabrany do obozu koncentracyjnego w Karwinie, gdzie przebywał ponad 3 miesiące.

Decyzją z [...] kwietnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych , na podstawie art. 154 § 1 i 2 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a) i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, odmówił uchylenia decyzji z 8 sierpnia 2000 r. i z 30 grudnia 1999 r.

Organ podkreślił między innymi, że skarżący nie był deportowany, bowiem pracował w Soblówce, w której mieszkał także przed wojną. Natomiast pobyt w Karwinie od lutego 1945 r. trwał krócej niż wymagane przez ustawę 6 miesięcy. Oświadczenie wnioskodawcy dotyczące pobytu w obozie koncentracyjnym nie znajduje potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy.

Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją z [...] września 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję z [...] kwietnia 2010 r., podtrzymując zaprezentowane wcześniej stanowisko.

Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.

Oddalając skargę Sąd I instancji podzielił stanowisko organu, że skarżącemu w ramach obecnego postępowania nie przysługiwało prawo domagania się od organu dokonania odmiennych ustaleń faktycznych w stosunku do poprzednich decyzji ostatecznych, w szczególności co do charakteru pobytu skarżącego w Karwinie. W decyzji z [...] listopada 2004 r. organ ustalił, że w okresie od lutego do kwietnia 1945 r. skarżący był skierowany do tej miejscowości do pracy przymusowej i w związku z tym rozpatrywał jego uprawnienia w kontekście art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, a nie art. 2 pkt 1, który dotyczy pobytu w obozie pracy przymusowej. Jeśli skarżący nie akceptował tych ustaleń, to mógł je kwestionować we właściwym trybie – przykładowo przez zaskarżenie wskazanej decyzji do sądu administracyjnego. Sąd I instancji podkreślił, że od czasu tego rozstrzygnięcia nie uległy zmiany okoliczności faktyczne oraz stan prawny. Dlatego też żądanie skarżącego nie mieści się w pojęciu słusznego interesu strony w rozumieniu art. 154 § 1 k.p.a.

Sąd I instancji podkreślił, że ponowne orzekanie przez organ było możliwe tylko w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. Sąd I instancji podkreślił, że w wyniku wyroku Trybunału Konstytucyjnego nadal aktualna jest przesłanka uzyskania świadczenia pieniężnego w postaci deportacji. Tymczasem skarżący pracował przymusowo w Soblówce, a więc w miejscowości, w której zamieszkiwał przed wojną, w czasie wojny i po wojnie.

W ocenie Sądu I instancji, pojęcia deportacji nie można odnosić do osoby skarżącego, skoro był skierowany do pracy w małej wsi, będącej miejscem jego dotychczasowego zamieszkania. Wobec braku podstawowej przesłanki ustawowej, powoływanie się przez skarżącego na warunki wykonywania pracy przymusowej jest niewystarczające. Sąd I instancji wyjaśnił, że skarżący powołuje się na pobyt w odległym gospodarstwie, jednak gospodarstwo położone było w tej samej wsi, w której poprzednio zamieszkiwał, a skarżący podczas pracy nie pozostawał w szczególnej izolacji. Po wcieleniu właściciela gospodarstwa Hugo Spissaka do wojska skarżący przejął jego obowiązki w gospodarstwie w charakterze leśnego wozaka (oświadczenie Hedwig Spissak). W ramach tych obowiązków pracował nie tylko w Soblówce, ale i sąsiednich miejscowościach Ujsołach, Kamesznicy, Rajczy (zaświadczenie ZUS, zeznanie świadka W.M.). Skarżący funkcjonował w znanym mu środowisku, chociaż jego rodzina została deportowana.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący.

Zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 ust. 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zarzucił także naruszenie przepisów postępowania tj. art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej zwanej "p.p.s.a.") w związku z art. 154 § 1 k.p.a. przez oddalenie skargi, pomimo istnienia słusznego interesy strony. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 174 ustawy p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.

Nie ulega wątpliwości, że świadczenie określone w przepisach ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługuje tylko tym osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Spośród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Osoby te znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych.

Nie ulega więc także wątpliwości, że wysiedlenie do pracy przymusowej stanowi podstawy warunek przyznania przedmiotowego świadczenia. Należy podkreślić, że użyty w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć więc należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej, ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z określoną, mniej lub bardziej zorganizowaną akcją władz okupacyjnych, mającą na celu przesiedlenie obywateli polskich z ich dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowanie ich do pracy przymusowej. Ustawodawca nie posługuje się pojęciem celu, z powodu którego nastąpiła deportacja do pracy przymusowej, należy jednak przyjąć, że chodzi o pracę przymusową na rzecz i korzyść okupanta, często powiązaną z realizacją jego celów wojennych. Oznacza to, że przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym przewidują swoiste zadośćuczynienie finansowe, jednak nie w celu zrekompensowania ciężkich przeżyć związanych z okupacją w ogóle, lecz tylko takich, które były efektem deportacji, wyrwania z dotychczasowego środowiska i zmuszenia do pracy na rzecz okupanta.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie uznał, że w niniejszej sprawie nie można mówić o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Skarżący pracował w gospodarstwie rolnym u Niemca Hugo Spissaka, które znajdowała się w tej samej miejscowości, w której skarżący mieszkał przed wojną. Bez znaczenia jest przy tym okoliczność, że miejscowość Soblówka powstała już w czasie II wojny światowej z kilku mniejszych miejscowości, a wysiedlenie nastąpiło w istocie do dawnej miejscowości Piętkówka wcielonej następnie do nowotworzonej Soblówki. Nadal bowiem mamy do czynienia z miejscowościami od siebie nieodległymi (skarżący podaje w tym przypadku odległość 8 km), graniczącymi ze sobą, których więzi pozwoliły na administracyjne połączenie w okresie w okupacji. Pomimo niewątpliwie trudnych warunków życia, których nie sposób kwestionować, skarżący znajdował się w znacznie lepszej sytuacji niż osoby wywiezione w nieznane im, odległe tereny. Pracował w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, a po wcieleniu Hugo Spissaka do wojska pełnił nawet jego obowiązki w gospodarstwie. Jego rodzina również została wysiedlona do jednej z miejscowości stanowiących przed wojną późniejszą Soblówkę. Oczywiście kontakt z rodziną był utrudniony z uwagi na warunki okupacji, ale jednak skarżący był świadomy ich losu, co uniemożliwia przyjęcie, że został on wyrwany z dotychczasowego środowiska, całkowicie odizolowany i pozbawiony więzi z miejscem zamieszkania.

Wszystkie te okoliczności przemawiają zatem za uznaniem, że nie nastąpiło wywiezienie skarżącego do pracy przymusowej, a więc nie sposób mówić o represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zarzuty skargi kasacyjnej sprowadzają się w istocie do stwierdzenia, że skarżący podczas okupacji został wysiedlony do innej miejscowości, jednak jak już wyżej wskazano nawet uznanie, że na skutek działań okupanta doszło do zmiany jednostek administracyjnych w obrębie miejscowości Soblówka, nie pozwala na przyjęcie, że praca skarżącego świadczona była w warunkach deportacji.

Niezasadnym okazał się więc zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym. Trafnie bowiem ocenił Sąd I instancji, że decyzja organu o odmowie przyznania skarżącemu przedmiotowego świadczenia została wydana zgodnie z cytowanym przepisem prawa materialnego. Z tych też względów na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia przepisów postępowania tj. art. 151 w związku z art. 154 § 1 k.p.a. Z uwagi na powyższe rozważania Sąd I instancji zobowiązany był bowiem oddalić skargę. Jednocześnie Sąd I instancji wyjaśnił podstawy zastosowania w niniejszej sprawie art. 154 § 1 k.p.a., uwzględniając zarówno wydane w niniejszej sprawie wcześniejsze wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, jak i zmiany stanu prawnego, do których doszło po ich wydaniu. Brak było podstaw do uznania, że słuszny interes skarżącego przemawiał za uchyleniem decyzji ostatecznej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 30 grudnia 1999 r. utrzymanej w mocy decyzją tego organu z 8 sierpnia 2000 r. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę prawną wyrażoną w tym zakresie przez Sąd I instancji.

Z powyższych względów i na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.

-----------------------

2

2