Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 436/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2022-01-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 2 pkt 4 i pkt 5, art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2021 poz 877
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - t.j.
article: art, 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107  par. 1 i par. 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 3 pkt 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 21 ust. 1 pkt 8
journal: Dz.U. 2020 poz 1426
law: Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Bogusz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka Sędzia WSA Krzysztof Sobieralski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi K. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia i odmowy rozłożenia na raty należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza G. z dnia [...], nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez K. F. (dalej zwanego też "skarżącym") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. (dalej zwanego też "Kolegium" lub "SKO") z dnia [...] nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza G. z dnia [...] nr [...], którą odmówiono skarżącemu umorzenia i rozłożenia na raty należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w całości na rzecz R. F.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z dnia 21 marca 2018 r. (data wpływu 26 marca 2018 r.) K. F., będąc reprezentowanym przez pełnomocnika – adwokata K. P., wystąpił do Ośrodka Pomocy Społecznej w G. (zwanego dalej "OPS") o wstrzymanie wypłaty świadczenia alimentacyjnego na R. F., wydanie decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych przez R. F. świadczeń alimentacyjnych za okres od 1 października 2017 r. oraz o rozłożenie na raty kwoty wypłaconych na rzecz D. F. i R. F. świadczeń alimentacyjnych. Uzasadniając wniosek skarżący wyjaśnił, że o przyznaniu R. F. świadczenia z funduszu alimentacyjnego decyzją z dnia [...], dowiedział się dopiero z treści zawiadomienia OPS z dnia 31 stycznia 2018 r. W jego ocenie wydanie wskazanej decyzji było niezasadne, albowiem egzekucja alimentów zasądzonych od niego na rzecz R. F. jest skuteczna. W mocy pozostaje zajęcie komornicze z dnia 28 września 2016 r., w sprawie [...], dotyczące wynagrodzenia za pracę, a pracodawca dłużnika alimentacyjnego od 28 października 2016 r. do chwili obecnej, co miesiąc przekazuje na rachunek bankowy należną część jego wynagrodzenia. Uzasadniając wniosek dotyczący rozłożenia na raty należności z tytułu zobowiązania powstałego na skutek wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń na rzecz R. F. i D. F. (w łącznej kwocie 43.137,83 zł) wskazał, że posiada obecnie stałe zatrudnienie (umowa o pracę), jednak uzyskiwane przez niego wynagrodzenie nie pozwala na spłatę bieżących alimentów. Deklaruje jednak chęć i możliwość spłaty zobowiązań w ratach. Nie posiada bowiem obecnie majątku, który pozwoliłby na jednorazową spłatę zadłużenia.

Pismem z dnia 3 kwietnia 2018 r. organ poinformował pełnomocnika skarżącego, że nie jest możliwe wstrzymanie uprawnionym R. F. i D. F. wypłat świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak również nie jest możliwe ustalenie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych osobom uprawnionym do alimentów, ponieważ egzekucja, jak wynika z zaświadczeń komornika sądowego, przebiegała bezskutecznie. Ponadto, powołując się na art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ zwrócił się do pełnomocnika o udokumentowanie dochodów i kosztów skarżącego oraz jego rodziny.

Odpowiadając na powyższe, w piśmie z dnia 27 kwietnia 2018 r. – zatytułowanym jako "Pismo w sprawie – wniosek o umorzenie zaległości" pełnomocnik skarżącego wskazał, że "podtrzymuje wniosek o umorzenie w całości lub w części należności K. F. z tytułu wypłaconych na rzecz D. F. i R. F. świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami". Powtarzając argumentację przedstawioną we wniosku z dnia 21 marca 2018 r. wyjaśnił, że znaczna zaległość względem funduszu alimentacyjnego powstała w czasie nieobecności dłużnika w kraju, który właśnie z uwagi na przebywanie za granicą nie wiedział o powstaniu zadłużenia i konieczności zwrotu. Ponownie wskazał na skuteczność egzekucji i powołując się na poglądy orzecznictwa zaznaczył, że decyzja wydana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ma charakter uznaniowy wobec czego, ustalenie przesłanek do wydania przedmiotowej decyzji powinno być dokonywane na podstawie bieżącej sytuacji dłużnika. Wyjaśnił, że sytuacja dochodowa skarżącego nie pozwala na zwrot świadczeń z uwagi na czynniki obiektywne, gdyż komornik sądowy od 28 października 2016 r. skutecznie egzekwuje świadczenie alimentacyjne. Zarazem, "ze względu na powstałe uprzednio znaczne zobowiązanie względem funduszu alimentacyjnego, które na koniec stycznia 2018 r. wynosiło 43.137,83 zł, oraz bieżące zobowiązania alimentacyjne ściągane z wynagrodzenia (...), zadłużenie względem funduszu alimentacyjnego nie maleje (z uwagi na koszty postępowania egzekucyjnego oraz narastające odsetki)". Stąd, opisana sytuacja stanowi przesłankę umożliwiającą umorzenie należności. W załączeniu do pisma przekazane zostały:

- zaświadczenie o dochodzie z dnia 16 lutego 2018 r., wystawione przez A spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółka komandytowa;

- zaświadczenie o wysokości wyegzekwowanego świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego D. F. z dnia 4 kwietnia 2018 r., sygn. akt [...];

- zaświadczenie o wysokości wyegzekwowanego świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego R. F. z dnia 3 kwietnia 2018 r., sygn. akt [...].

Dnia 7 czerwca 2018 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej w G. wpłynęło zaświadczenie od komornika sądowego prowadzącego postępowanie egzekucyjne w stosunku do K. F. (wystawione dnia 15 maja 2018 r.), w którym wskazano, że postępowanie egzekucyjne w jego sprawie jest całkowicie bezskuteczne. Dłużnik wprawdzie pracuje, ale potrącenia nie wystarczają na pokrycie alimentów bieżących i zaległości w sprawie.

Decyzją z dnia [...] nr [...], Burmistrz G. orzekł o: 1) odmowie wstrzymania wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz R. F., 2) odmowie wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobom uprawnionym do alimentów: R. F., 3) odmowie rozłożenia na raty zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych: R. F., w łącznej wysokości 39.358,89 zł, należność główna plus ustawowe odsetki, a także odmowie umorzenia w całości lub części tego zadłużenia.

Od powyższej decyzji skarżący – nadal reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł odwołanie.

Decyzją z dnia [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

W ponownym postępowaniu wyjaśniającym, na wezwanie organu pierwszej instancji, w piśmie z dnia 8 kwietnia 2019 r., pełnomocnik skarżącego wyjaśnił, że skarżący w pierwszej kolejności wnosi o umorzenie należności w całości, tj. należności głównej i odsetek (według stanu na dzień 25 marca 2019 r. w kwocie 70.351,74 zł), a w przypadku gdyby umorzenie zobowiązania okazało się niemożliwe wnosi o rozłożenie na raty całości długu wraz z odsetkami. Do ww. pisma dołączono oświadczenie skarżącego z dnia 3 marca 2019 r., w którym wskazał on, że niezależnie od egzekucji alimentów na pełnoletnie już dzieci dobrowolnie łoży na utrzymanie dwojga małoletnich dzieci, tj. N. i A. F., jest zatrudniony na umowę o pracę w spółce A Sp. z o.o. Sp. komandytowa, gdzie osiąga dochód brutto 4894,53 zł, z którego po potrąceniach zostaje 1240 zł netto, nie uzyskuje dochodu z innych tytułów, nie ma przyznanej renty, nie prowadzi działalności gospodarczej i nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W skład jego rodziny wchodzą małoletnie dzieci: N. F. i A. F. Pozostaje też we wspólnym gospodarstwie domowym z matką dzieci: B. P., która od 6 kwietnia 2019 r. będzie przebywać na urlopie wychowawczym i nie będzie osiągała dochodów. Wraz z partnerką i dziećmi zamieszkuje w domu rodzinnym partnerki, gdzie partycypuje w kosztach zamieszkania w kwocie 500 zł. Oprócz tego utrzymuje rodzinę, tj. uiszcza płatności za przedszkole i zaspokaja inne potrzeby dzieci. Nie gromadzi rachunków dokumentujących bieżące zakupy. Wraz z oświadczeniem przedłożone zostały: zaświadczenie A Sp. z o.o. Sp. komandytowa z dnia 2 kwietnia 2019 r. o zatrudnieniu oraz wysokości średniego wynagrodzenia.

W uzupełnieniu ww. pisma, przy piśmie z dnia 2 maja 2019 r., pełnomocnik skarżącego przesłał zaświadczenia komornika sądowego z dnia 12 kwietnia 2019 r., nr [...] i nr[...].

W odpowiedzi na wniosek OPS w G., pismem z dnia 9 maja 2019 r. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. poinformował organ, że K. F. nie zgłosił się na wezwanie z dnia 20 lutego 2019 r. w celu przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego oraz złożenia oświadczenia majątkowego.

Postanowieniami z dnia [...] Burmistrz G. odpowiednio: orzekł o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie wstrzymania wypłat świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz R. F. (postanowienie nr [...]) oraz o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez R. F. (postanowienie nr [...]).

W odpowiedzi na wezwanie organu skarżący przedłożył pisemne oświadczenie z dnia 18 września 2019 r. (data wpływu do organu 26 września 2019 r.), w którym stwierdził, że nie jest w posiadaniu: mieszkania, domu, placów, działek, nieruchomości rolnych, ruchomości, zasobów pieniężnych, papierów oraz przedmiotów wartościowych.

Decyzją z dnia [...] nr [...], Burmistrz G. orzekł w punkcie 1 o odmowie umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w całości (należność główna + odsetki) na rzecz R. F., która na dzień 3 grudnia 2019 r. wynosi 58.430,89 zł, a w punkcie 2 o odmowie rozłożenia na raty należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego (należność główna plus odsetki) na rzecz R. F., która na dzień 3 grudnia 2019 r. wynosi 58.430,89 zł.

Na skutek odwołania wniesionego przez skarżącego, powyższa decyzja została uchylona decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławcze w O. z dnia [...] nr[...] , a sprawa na mocy tej decyzji została przekazana do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Uzasadniając rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że na podstawie nadesłanej dokumentacji nie można ustalić jaka jest kwota zobowiązania skarżącego z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych R. F. i jakiego okresu zobowiązanie to dotyczy oraz jaka jest kwota należnych odsetek. Organ odwoławczy stwierdził ponadto, że art. 30 ust. 1 ustawy nie mógł być podstawą wydanej decyzji, gdyż strona nigdy nie ubiegała się o udzielenie ulgi na jego podstawie i stąd nieprawidłowo organ uczynił ten przepis podstawą prawną wydanej w sprawie decyzji i prowadził rozważania co do możliwości zastosowania ulgi w spłacie zobowiązania. Ponadto Kolegium wskazało, że wniosek strony nie został rozpatrzony w całości, gdyż jej sytuacja została rozpatrzona wyłącznie pod kątem możliwości rozłożenia zobowiązania na raty, natomiast możliwość umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy nie była w ogóle rozważana.

W toku ponownego postępowania wyjaśniającego, pismem z dnia 5 stycznia 2021 r. organ pierwszej instancji wezwał skarżącego do dostarczenia określonych dokumentów niezbędnych do rozpatrzenia jego wniosku.

W dniu 28 stycznia 2021 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej w G. wpłynęło pismo Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. informujące o działaniach podjętych wobec skarżącego oraz o przeprowadzeniu z nim wywiadu alimentacyjnego i złożeniu przez niego oświadczenia majątkowego.

W dniach 21 stycznia i 12 lutego 2021 r. do organu wpłynęły oświadczenia skarżącego złożone w odpowiedzi na wezwanie z dnia 5 stycznia i pismo z dnia 1 lutego 2021 r.

Decyzją z dnia [...]., nr [...], Burmistrz G. orzekł o odmowie umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w całości na rzecz R. F., która na dzień 15 marca 2021 r. wynosi łącznie 19 915,19 zł (należność główna w wysokości 18 000 zł plus odsetki w wysokości 1 915,19 zł) i o odmowie rozłożenia na raty tych należności. Jako materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia wskazał art. 2 pkt 9, art. 8b, art. 30 ust. 2 i ust. 3 oraz art. 41 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r. poz. 808, ze zm.) zwanej dalej ustawą. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że nie jest organem właściwym dłużnika, gdyż K. F. jest mieszkańcem M., dlatego uznał za stosowne zawiadomić stronę, że do umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy uprawniony jest organ właściwy dłużnika i to do niego dłużnik powinien wystąpić ze stosownym wnioskiem. W kwestii swojej właściwości do rozpoznania wniosku skarżącego na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy organ wskazał, że ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej jest organem właściwym wierzyciela. Następnie w zakresie dokonanych ustaleń faktycznych szczegółowo przedstawił okoliczności dotyczące ustalenia obowiązku alimentacyjnego skarżącego oraz kwot świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz R. F. Podał, że zadłużenie skarżącego z tego tytułu na dzień 15 marca 2021 r. wynosi 19 915,19 zł, z czego 18 000 zł to zaległość główna, a 1 915,19 zł to odsetki ustawowe. Zaznaczył, że udzielenie ulgi w spłacie należności zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy może mieć miejsce gdy istnieją niepodważalne przesłanki świadczące o trudnej sytuacji dochodowej oraz rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. Na podstawie posiadanej dokumentacji ustalił, że sytuacja wnioskodawcy nie uprawnia do przyznania wnioskowanej ulgi w postaci umorzenia, a także w postaci rozłożenia na raty zobowiązania wraz z odsetkami. Wskazał, że uzyskiwane przez rodzinę dochody przekraczają zarówno minimum egzystencji jak i minimum socjalne. Sytuacja dochodowa K. F. została przez organ uznana za trudną, ale nie szczególnie trudną. Organ ustalił, że skarżący:

- nie osiąga dochodów z prac dorywczych,

- nie jest osobą bezrobotną i nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna,

- nie posiada prawa do renty ani do emerytury,

- nie korzysta ze świadczeń socjalnych w ośrodku pomocy społecznej,

- posiada rodzinę, w skład której wchodzą małoletnie dzieci: N. F. i A. F. oraz pozostaje we wspólnym gospodarstwie z matką dzieci B. P., która od 6 kwietnia 2019 r. przebywa na urlopie wychowawczym i nie osiąga dochodów,

- nie prowadzi działalności gospodarczej,

- nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności,

- nie posiada mieszkania, domu, placów i działek, nieruchomości, ruchomości, zasobów pieniężnych, papierów i przedmiotów wartościowych,

- nie ma problemów zdrowotnych,

- wraz z partnerką zamieszkuje w jej domu rodzinnym w M., gdzie partycypuje w kosztach zamieszkania w kwocie 500 zł, na co nie posiada rachunków,

- utrzymuje rodzinę, w tym uiszcza płatności za szkołę i zaspokaja inne potrzeby dzieci,

- nie gromadzi rachunków dokumentujących bieżące zakupy w postaci wyżywienia, środków higienicznych, odzieży i innych podstawowych potrzeb,

- jest zatrudniony w firmie A Sp. z o.o. Sp. Komandytowa od 1 września 2014 r. do nadal na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w wymiarze pełnego etatu na stanowisku specjalista ds. sprzedaży maszyn do obróbki drewna,

- osiąga średnie wynagrodzenie miesięczne z ostatnich trzech miesięcy (tj.: od 1 października 2020 r. do 31 grudnia 2020 r.) w wysokości 4 860,62 zł brutto i 1 240,09 zł netto, bowiem wynagrodzenie jest zajęte z tytułu alimentów i potrącenia z wynagrodzenia na ten poczet wynoszą 2 137,80 zł miesięcznie,

- spłaca zaległości alimentacyjne i nie reguluje alimentów bieżących.

Na podstawie art. 2 pkt 4 ustawy i art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm.) organ ustalił, że jedyne źródło dochodów w rodzinie posiada skarżący, w postaci dochodów z tytułu zatrudnienia w wysokości 4 860,62 zł brutto miesięcznie i 3 416,26 zł netto miesięcznie (średnia miesięczna wg zaświadczenia od pracodawcy za okres od 1 października 2020 r. do 31 grudnia 2020 r.). Dochód z tytułu zatrudnienia nie może być pomniejszany o kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób, bowiem jak oświadczył skarżący nie posiada on zobowiązań alimentacyjnych i wyroków sądowych zasądzających alimenty na rzecz innych osób. Natomiast potrącenia dokonywane z wynagrodzenia w wysokości 2 137,80 zł miesięcznie są potrąceniami z tytułu zaległości alimentacyjnych i jako takie są wykazywane w zaświadczeniach wydawanych przez komornika. Stąd kwoty potrącane z wynagrodzenia w wysokości 2 137,80 zł, dotyczące zaległości alimentacyjnych nie mogą być traktowane jako pomniejszające dochód. Zajęcie komornicze cały czas stanowi dochód strony i tak należy je traktować. Ponadto rodzina pobiera świadczenia rodzinne i świadczenia wychowawcze na dzieci w łącznej wysokości 1.619,00 zł miesięcznie (zasiłek rodzinny 95,00 zł plus zasiłek rodzinny 124,00 zł plus dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym 400,00 zł plus świadczenie wychowawcze 500,00 zł plus świadczenie wychowawcze 500,00 zł). Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, świadczenia rodzinne otrzymane na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, dodatki rodzinne (...) oraz świadczenie wychowawcze otrzymane na podstawie przepisów o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci są wolne od podatku dochodowego. Ponadto świadczenia wychowawcze nie są wliczane do dochodu, od którego uzależnione jest korzystanie z innych form wsparcia dla rodzin, w tym zasiłku rodzinnego czy świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jak uznał organ, stanowią one jednak przychód rodziny i zgodnie z zamysłem ustawodawcy, są pomocą finansową w wychowaniu dzieci. Nie można zatem nie uwzględniać ich w ogólnych dochodach rodziny analizując jej sytuację dochodową. Stąd organ przyjął, że miesięczna kwota 1 619,00 zł otrzymywana z tytułu świadczeń rodzinnych i wychowawczych również stanowi dochód rodziny. Dalej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy wyjaśnił, że egzekucji prowadzonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w P. nie należy uznać za skuteczną od dnia 28 października 2016 r. Do chwili obecnej zadłużenie nie bowiem jednak wyegzekwowane w pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych wobec czego, egzekucja prowadzona przez komornika w tej sprawie nadal jest bezskuteczna. Analizując sytuację rodzinną i dochodową skarżącego organ wskazał, że wziął pod uwagę informacje opracowane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych (IPiSS) o poziomie minimum egzystencjalnego i socjalnego. Zgodnie z informacją IPiSS o poziomie minimum egzystencji w 2019 r. (ostatnia z aktualnych informacji dostępna na dzień wydania niniejszej decyzji) dla czteroosobowego gospodarstwa pracowniczego wartość minimum egzystencji wynosi razem 2 134,67 zł i na osobę wynosi 533,67 zł. Z kolei minimum socjalne za III kwartał 2020 r. (ostatnia z aktualnych informacji dostępna na dzień wydania niniejszej decyzji) dla czteroosobowego gospodarstwa pracowniczego wynosi razem 4 044,97 zł i na osobę wynosi 1 011,24 zł. Wartości te obejmują wydatki na żywność, mieszkanie (użytkowanie, energię i wyposażenie), edukację, kulturę i rekreację, odzież i obuwie, ochronę zdrowia, higienę osobistą, transport i łączność oraz pozostałe wydatki. Biorąc zatem pod uwagę ustaloną kwotę miesięczną dochodów rodziny skarżącego w wysokości 3 416,26 zł netto miesięcznie z tytułu zatrudnienia plus 1 619,00 zł z tytułu świadczeń rodzinnych i wychowawczych, należy wziąć pod uwagę kwotę 5 035,26 zł (wyliczenie: 3 416,26 zł + 1 619,00 zł = 5 035,26 zł), która w podziale na osoby w rodzinie wynosi 1 258,81 zł (wyliczenie: 5 035,26 zł : 4 osoby = 1 258,81 zł). Na tej podstawie organ stwierdził, że skarżący przekracza minimum egzystencji i minimum socjalne co powoduje, że jego sytuacja nie jest na tyle trudna, by wykluczyć czy utrudnić zwrot dochodzonej należności, a tym samym spłata należności z tytułu funduszu alimentacyjnego jest dopuszczalna i nie wykracza poza jego możliwości finansowe. Dalej w obszernym wyjaśnieniu organ odniósł się do kwestii dotyczących dokonywania potrąceń komorniczych z wynagrodzenia skarżącego konkludując je stwierdzeniem, że zadłużenie alimentacyjne skarżącego powstało dlatego, że przez kilka lat nie wypełniał swojego podstawowego obowiązku wobec dziecka. Jego sytuacja rodzinna nie odbiega w rażący sposób od sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, którzy nie wywiązują się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego zasadniczo z powodu bardzo trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej, w związku z czym prowadzona wobec nich egzekucja okazuje się bezskuteczna. Podsumowując ustalenia dotyczące sytuacji dochodowej skarżącego organ uznał, że nawet pomniejszenie dochodu rodziny w wysokości 5 035,26 zł o potrącenia komornicze z tytułu zaległości alimentacyjnych w wysokości 2 137,80 zł, wskazuje na kwotę 2 897,46 zł, która nadal przekracza wartość minimum egzystencji w wysokości 2 134,67 zł (wyliczenie: 5 035,26 zł – 2 137,80 zł = 2 897,46 zł). Nie ma zatem podstaw do uznania, że jego sytuacja jest szczególnie trudna. Organ zaznaczył, że posiadanie kosztów związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz dzieci jest sprawą oczywistą, jednak skarżący, nie przedstawiając takich wydatków i nie dokumentując ich, mimo wezwań, nie umożliwił szczegółowego zbadania jego sytuacji dochodowej. Powołując się na poglądy orzecznictwa sądowego w kwestii umorzenia zaległości alimentacyjnych na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy organ stwierdził, że ani sytuacja rodzinna skarżącego, ani jego stan zdrowia, ani jego możliwości dochodowe nie uzasadniają rezygnacji z dochodzenia należnych roszczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego wobec czego orzeczono w tym zakresie o odmowie umorzenia i odmowie rozłożenia należności na raty. Wskazał, że ulga w spłacie zaległych zobowiązań ma za zadanie pomóc dłużnikowi alimentacyjnemu, aby w określonej perspektywie czasowej miał on możliwość nie tylko bieżącego regulowania swoich zobowiązań alimentacyjnych, ale także spłacenia w całości lub w części należności, która została zastępczo za nich poniesiona z funduszu alimentacyjnego. Skarżący nigdy nie płacił i nie płaci alimentów bieżących, a w związku z tym, że nadal wypłacany jest fundusz alimentacyjny jego córce – D. F. i są to alimenty bieżące, rozłożenie na raty należności zaistniałych w stosunku do R. F. spowodowałoby konieczność jednoczesnego spłacania rat przy jednoczesnej egzekucji komorniczej zaległości alimentacyjnych. Jeśli bowiem dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do spłaty alimentów bieżących, wówczas nie jest możliwe ani zawieszenie ani ograniczenie egzekucji komorniczej w tym zakresie. Wprawdzie potrącenia komornicze dokonywane regularnie obciążają budżet domowy strony, jednakże są to potrącenia ustalone przez komornika prowadzącego postępowanie komornicze, w związku z opieszałością spłat przez dłużnika oraz rosnącym zadłużeniem. Sytuacja dochodowa i rodzinna, o której stanowi art. 30 ust. 2 ustawy, odnosi się do sytuacji istniejącej w dacie rozpoznawania sprawy, a nie do hipotetycznej sytuacji dłużnika mogącej mieć miejsce w przyszłości. W związku z powyższym nie można zakładać, że rozłożenie na raty w przyszłości będzie miało pozytywne bądź negatywne skutki w budżecie domowym oraz w ogólnej kondycji rodziny. Nie dostrzegając zasadności rozłożenia na raty zadłużenia z tego tytułu, że dłużnik może dokonywać wpłat dobrowolnie organ wskazał, że jedyną możliwością w zakresie podnoszonym przez stronę jest porozumienie się dłużnika z wierzycielem w zakresie ewentualnego zawieszenia postępowania egzekucyjnego z jednoczesnym podpisaniem ugody w zakresie dobrowolnych płatności zadłużenia w niższej wysokości niż potrącenia dokonywane w związku z zajęciem komorniczym. Takie działanie leży jednak już poza kompetencjami prawnymi organu.

Skarżący wniósł odwołanie od powyższej decyzji. Domagając się wydania decyzji o umorzeniu należności z tytułu powstałego zadłużenia w całości lub w części, bądź ewentualnie rozłożenia jej na raty. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:

- art. 30 ust. 2 ustawy poprzez niezasadne przyjęcie, że nie zachodzą w sprawie przesłanki do umorzenia w całości lub w części zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń ani też rozłożenia na raty, podczas gdy dłużnik znajduje się w trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej;

- art. 2 pkt 4 ustawy w zw. z art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez nieprawidłowe ustalenie wysokości jego dochodu, wobec braku odliczenia od tego dochodu kwoty zaległości alimentacyjnych na rzecz R. F. oraz D. F., a także alimentów bieżących na rzecz D.F.;

- naruszenie art. 2 ust. 5 ustawy, poprzez nieprawidłowe ustalenie wysokości dochodu rodziny, wobec uwzględnienie w nim kwot otrzymywanych z tytułu świadczeń rodzinnych i wychowawczych;

- art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz zaniechanie oceny faktu udowodnienia poszczególnych okoliczności na podstawie całego materiału dowodowego i uznanie wskutek tych naruszeń, że jego dochody przekraczają minimum egzystencjalne i socjalne, a tym samym ustalenie, że w sprawie nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniające umorzenie w całości bądź w części lub rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w sytuacji, gdy biorąc pod uwagę sytuację życiową i osobistą dłużnika alimentacyjnego organ winien był dokonać umorzenia przedmiotowych należności.

W uzasadnieniu odwołania skarżący zwrócił uwagę, że nie wnioskował o udzielenie mu ulgi na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy wobec czego nieprawidłowo organ prowadził rozważania co do tego, że nie jest organem właściwym dłużnika i nie może umorzyć zobowiązania na podstawie tego przepisu. Nieprawidłowo dokonał też oceny w kwestii jego sytuacji dochodowej, albowiem kwota ok. 1270 zł, jaka pozostaje skarżącemu miesięcznie na utrzymanie całej czteroosobowej rodziny stanowi zaledwie ok. 59 % minimum egzystencji oraz ok. 31 % minimum socjalnego i bynajmniej owych minimów nie przekracza. Usprawiedliwiona tym samym wydaje się ocena, że jego sytuacja dochodowa jest istotnie wyjątkowo "trudna". Skarżący podniósł, że brak jest również podstaw prawnych do tego aby kwot potrącanych tytułem zasądzonych alimentów nie uznawać za "kwoty alimentów świadczonych na rzecz innych osób" i nie odliczać ich od dochodu w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Powołując się na poglądy orzecznictwa wyrażone na podstawie art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej wywodził, że z użytego w art. 3 pkt 1 pojęcia "alimenty świadczone na rzecz innych osób", nie sposób interpretować zawężająco jako kwoty na utrzymanie innych osób świadczone osobiście przez zobowiązanego do alimentacji. Taki sam charakter mają bowiem bieżące świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz D. F. Organ więc winien był od dochodu odjąć co najmniej kwotę alimentów świadczonych na rzecz córki. Dalej skarżący podnosił również, że organ wcale nie odnosi się do pojęcia "dochodu rodziny" (art. 3 pkt 2 u.ś.r. w zw. z art. 2 ust. ustawy), a konkretnie pojęcia samego "dochodu" skarżącego (art. 3 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 2 pkt 4 ustawy). Ponadto, poddał ocenie okoliczność niepobierania przez skarżącego świadczeń z pomocy społecznej podczas, gdy korzystanie z pomocy społecznej nie jest obligatoryjne. Z samego faktu nieskorzystania z pomocy społecznej nie sposób interpretować w sposób sugerujący, że jego sytuacja dochodowa nie jest trudna. Umknęło nadto organowi, że rodzina skarżącego w ramach gospodarstwa domowego pobiera już świadczenie z opieki społecznej, właśnie ze względu na trudną sytuację majątkową (o świadczenie wystąpiła partnerka skarżącego, matka małoletnich dzieci). Niezgodne z ustawą było również zaliczenie do dochodu kwoty 1619 zł otrzymywanej miesięcznie tytułem świadczeń rodzinnych i wychowawczych. Świadczenia te są wolne bowiem od podatku dochodowego. Wywodząc, że znajduje się istotnie w trudnej sytuacji rodzinnej skarżący wskazał, że oprócz dwójki pełnoletnich dzieci – R. F. i D. F., ma na utrzymaniu jeszcze dwójkę małoletnich dzieci ze związku z obecną (niepracującą) partnerką i w związku z koniecznością zaspokajania ich bieżących potrzeb, całkowicie niemożliwe staje się równoczesne regulowanie bieżących alimentów oraz spłacenie zaległości alimentacyjnej. Nie posiada natomiast żadnego majątku, który umożliwiałby jednorazową zapłatę zadłużenia. Z pewnością więc owa trudna sytuacja rodzinna, pogorszona ograniczonymi możliwościami dochodowymi rodziny, wyróżnia go spośród innych dłużników alimentacyjnych.

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium wyjaśniło, że skarżący jest dłużnikiem alimentacyjnym, czyli osobą zobowiązaną do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 3 ustawy), co spowodowało wypłatę świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej R. F. w okresie od 1 lutego 2011 r. do 30 września 2018 r. na podstawie kolejno wydawanych decyzji. Po uwzględnieniu wpłat dokonanych przez komornika sądowego prowadzącego egzekucję należności alimentacyjnych do spłaty pozostała kwota 19 915,19 zł stanowiąca należność główną oraz ustawowe odsetki. Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowił art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 877) zwanej nadal ustawą. Odnośnie do interpretacji tego przepisu na gruncie orzecznictwa sądowego wypracowano jednolite stanowisko, zgodnie z którym umorzenie lub rozłożenie na raty należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest wyjątkiem podlegającym ścisłej interpretacji. Zachodzić może wyłącznie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności niezależnych od dłużnika alimentacyjnego jego sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Nie może zatem budzić wątpliwości, że podstawową przesłanką, którą należy rozważyć rozpoznając wniosek dłużnika alimentacyjnego o zastosowanie ulg wymienionych w tym przepisie, jest jego sytuacja dochodowa i rodzinna. Orzekanie w tym przedmiocie odbywa się w ramach tzw. uznania administracyjnego co oznacza, że właściwy organ może ograniczyć nałożony na dłużnika obowiązek zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie ma on natomiast takiego obowiązku. W konsekwencji, nawet ustalenie okoliczności przemawiających za zastosowaniem ulgi nie obliguje organu do załatwienia wniosku zgodnie z żądaniem. Odpowiadając na pytanie, czy sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego przemawia za umorzeniem lub rozłożeniem na raty należności Kolegium podzieliło pogląd, że na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz. Ustalenie, czy istnieją przesłanki udzielenia ulgi powinno być przy tym dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację rodzinną i dochodową dłużnika, która w przypadku umorzenia musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Stosownie do przedstawionych poglądów Kolegium uznało, że w toku prowadzonego postępowania organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił sytuację skarżącego i zgodnie z przepisami prawa materialnego dokonał jej oceny, a podjęte rozstrzygnięcie nie wykracza poza ramy uznania administracyjnego. Mimo, że aktualna sytuacja dochodowa strony została uznana przez organ za trudną, a to z powodu zajęcia komorniczego dokonywanego na poczet zaległości alimentacyjnych, to nie jest to szczególna okoliczność. Obecna trudna sytuacja materialna jest okolicznością dotyczącą wszystkich dłużników alimentacyjnych, gdyż uruchomienie funduszu alimentacyjnego następuje tylko wówczas, gdy dłużnik nie ma majątku ani dochodów podlegających egzekucji. Prawidłowa jest również ocena bieżącej sytuacji dochodowej skarżącego jako nieprzesądzającej o zastosowaniu ulgi. Skarżący jest bowiem osobą stosunkowo młodą, nielegitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, wobec czego ma możliwości poprawy swoje sytuacji dochodowej w przyszłości i stopniową spłatę długów, poprzez np. podjęcie dodatkowej działalności zarobkowej. Trudna sytuacja finansowa rodziny może zostać poprawione także poprzez podjęcie działalności zarobkowej przez partnerkę strony. Ponadto, nawet po odjęciu potrąceń komorniczych w wysokości 2.137,80 zł do dyspozycji rodziny pozostaje dochód w wysokości 2.837,80 zł, co na osobę w rodzinie stanowi kwotę 724,36 zł. Kolegium podkreśliło, że sytuacja w jakiej znalazł się skarżący nie jest sytuacją niezależną od niego, lecz ma swoje źródło w niewywiązywaniu się przez niego z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci. Odnosząc się do argumentów odwołania koncentrujących się wokół bieżącej, trudnej sytuacji finansowej rodziny, wynikającej z wysokiego zajęcia komorniczego na wynagrodzeniu z tytułu pracy Kolegium stwierdziło, że nie jest to szczególna okoliczność, która uzasadnia udzielenie ulgi w spłacenie należności. Nie można też wykluczyć, że ze względu na stosunkowo młody wiek skarżącego i brak chorób uniemożliwiających zarobkowanie będzie istniała możliwość spłaty należności w przyszłości. Wysokość zadłużenia wskazuje jednoznacznie, że dłużnik przez lata nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego wobec swoich dzieci, co spowodowało powstanie dużego zadłużenia i dlatego nie można uznać, że jest to okoliczność obiektywna, na którą strona nie miała wpływu i powinna ona mieć wpływ na udzielenie wnioskowanej ulgi. Także argumenty, że mimo zajęcia komorniczego zadłużenie nie maleje znacząco, są co najmniej niezrozumiałe, skoro skarżący sam dopuścił do tak dużego zadłużenia, od którego naliczane są odsetki za zwłokę, podlegające spłacie przed sumą dłużną. W odniesieniu do zarzutu dotyczącego błędnego ustalenia dochodu rodziny Kolegium wskazało, że nie zasługuje on na aprobatę albowiem, zajęcie komornicze to nie alimenty na rzecz innych osób i nie podlegają odliczeniu od dochodu. Ponadto, na sytuację dochodową ma wpływ wysokość otrzymywanych świadczeń rodzinnych i wychowawczych i nie mają tu zastosowania zasady ustalania dochodu dla celów przyznania prawa do świadczeń z funduszu. Stąd zarzut naruszenia art. 2 ust. 5 ustawy oraz art. 3 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest chybiony.

Wnosząc skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu na powyższą decyzję skarżący zarzucił jej naruszenie:

- art. 30 ust. 2 ustawy poprzez niewłaściwe zastosowanie wyrażające się w uznaniu, że brak jest podstaw do uznania dowolności decyzji odmawiającej uwzględnienia wniosku skarżącego pomimo, iż sytuacja skarżącego daje podstawy do zastosowania tego przepisu zgodnie z wnioskiem, co winno skutkować uchyleniem decyzji, a nie jej utrzymaniem w mocy;

- art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., poprzez wadliwe uznanie, że organ orzekający podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia sprawy, rozpatrzył cały materiał dowodowy a jego ocena była prawidłowa, zgodna z zasadą swobodnej oceny dowodów, pomimo braku kompleksowej i właściwej oceny zebranych w sprawie dowodów, w tym dokumentów dotyczących sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego, okoliczności związanych z wysokim zajęciem komorniczym na wynagrodzeniu z tytułu pracy, co spowodowało bezpodstawną odmowę umorzenia czy rozłożenia na raty zobowiązań.

W świetle podniesionych zarzutów, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji skarżący wywodził, że organ dopuścił się dowolnej interpretacji zgromadzonego materiału dowodowego, nieznajdującej potwierdzenia w faktach, które świadczą o tym, że skarżący nie jest w stanie pokryć należności alimentacyjnych. Wskazał, że znajduje się w trudnej sytuacji rodzinnej i jest to sytuacja obiektywna, w znacznej mierze niezależna od niego. Oprócz dwójki pełnoletnich dzieci R. F. i D. F., ma na utrzymaniu jeszcze dwójkę małoletnich dzieci: urodzoną [...] 2013 r. N. F. oraz urodzonego [...] 2018 r. A. F. W związku z koniecznością zaspokajania ich bieżących potrzeb, całkowicie niemożliwe staje się równoczesne regulowanie bieżących alimentów oraz spłacenie zaległości alimentacyjnej. Nie posiada też żadnego majątku, który umożliwiałby jednorazową zapłatę zadłużenia. Akcentując, że jego sytuacja finansowa jest bardzo trudna skarżący podniósł, że brak rozłożenia zadłużenia na raty albo częściowego umorzenia należności prowadzi do sytuacji, w której niezależnie od swojej woli nie ma jakichkolwiek możliwości spłaty zaległych alimentów. Mimo egzekucji do maksymalnej kwoty 60% wynagrodzenia, nie zmniejsza się zaległe zadłużenie względem funduszu alimentacyjnego. W sytuacji, gdy kwota wynagrodzenia netto po dokonaniu potrąceń wynosi zaledwie 1 240 zł, spłata zaległości bez choćby częściowego jej umorzenia lub rozłożenia jej na raty, staje się praktycznie niemożliwa. Stwierdzając, że organ pozostawił poza swoimi rozważaniami podnoszone przez niego argumenty skarżący wskazał, że nie można wobec tego uznać aby dokonana ocena i analiza jego sytuacji dochodowej i rodzinnej była wystarczająca i pozwalała na prawidłowe rozpoznanie wniosku. Wobec braku dokonania pełnej oceny trudno też przyjąć, że został uwzględniony interes strony.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. podtrzymało w całości argumenty przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Z tego też powodu, w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury.

Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Przeprowadzona przez Sąd, w tych graniach, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 P.p.s.a - poprzedzającej ją decyzji wydanej w pierwszej instancji wykazała, że akty te zostały podjęte z naruszeniem przepisów prawa materialnego i prawa procesowego w stopniu uzasadniającym ich uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 i lit. a i lit. c P.p.s.a.

W niniejszej sprawie nie jest sporne to, że skarżący jest dłużnikiem alimentacyjnym, jak również nie jest sporna wysokość jego zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie ma również wątpliwości co do tego, że skarżący wystąpił z wnioskiem o umorzenie jego należności lub w przypadku braku umorzenia o jej rozłożenie na raty.

Podstawę materialnoprawną kontrolowanego rozstrzygnięcia prawidłowo stanowił zatem art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 877) zwanej nadal ustawą, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Przewidziana w powołanym przepisie możliwość udzielenia ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami oparta jest na konstrukcji uznania administracyjnego, o czym przesądza użyty przez ustawodawcę zwrot "może (...) umorzyć (...)".Oznacza to sytuację, w której organ ma możliwość wyboru takiego rozstrzygnięcia, które uważa za najwłaściwsze dla osiągnięcia celów funkcjonowania funduszu alimentacyjnego, realizacji obowiązku alimentacyjnego oraz sytuacji faktycznej dłużnika, zarówno co do przyznania, jak i odmowy przyznania wnioskowanej ulgi. Uznanie administracyjne daje organowi pewną swobodę przy podejmowaniu decyzji. O ile rozstrzygnięcie musi wynikać z okoliczności sprawy, ustalonych w trakcie postępowania administracyjnego, to zastosowana instytucja uznania administracyjnego powoduje, że organ nie jest zobowiązany spełniać każdego żądania strony w pełnym zakresie. W ramach uznania administracyjnego organ może zatem, ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem.

Zastrzec jednak trzeba, że samodzielność przyznana w ramach uznania nie świadczy o dowolności działania organu. Niezbędnym warunkiem podjęcia rozstrzygnięcia na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy jest prawidłowe ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego oraz dokonanie wszechstronnej i wyczerpującej oceny tej sytuacji. O ile zatem organ ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, to powinno ono zapaść po wnikliwym i szczegółowym wyjaśnieniu okoliczności faktycznych oraz ich wyczerpującym rozważeniu. Ocena organu powinna zostać też w decyzji wyczerpująco uzasadniona.

Powyższe oznacza obowiązek stosowania przez organy procedury administracyjnej w pełnym zakresie, w tym przede wszystkim art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 K.p.a., które obligują organy do podejmowania wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i do rozpatrzenia całego materiału dowodowego zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, a także do stosownego umotywowania podjętego rozstrzygnięcia. W sytuacji, gdy prawo materialne pozostawia rozstrzygnięcie uznaniu administracyjnemu, czyli umożliwia wybór rodzaju rozstrzygnięcia, działanie organu musi polegać na wykazaniu w sposób szczegółowy i przekonujący, że w sprawie należało wydać takie, a nie inne rozstrzygnięcie. Szczególną rolę pełni w tym zakresie uzasadnienie decyzji, które zgodnie z art. 107 § 3 K.p.a. powinno wskazywać fakty, które organ uznał za udowodnione, dowody, na których się oparł, oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, jak również wyjaśniać podstawy prawne decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie powinno zatem zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Nie może być ono sformułowane ogólnikowo. Powinno dokładnie wyjaśniać przyczyny dokonanej przez organ oceny, a w przypadku postępowania odwoławczego powinno także służyć przekonaniu strony odwołującej do tego, że jej stanowisko zostało wzięte pod uwagę i rozważone w kontekście wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Zaznaczyć przyjdzie, że postępowania odwoławczego nie można sprowadzać jedynie do kontroli decyzji organu pierwszej instancji. Rolą organu odwoławczego, wynikającą wprost z zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego - określonej w art. 15 K.p.a., jest bowiem ponowne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy. Skuteczne wniesienie odwołania przenosi zatem na ten organ kompetencję do przeprowadzenia samodzielnych ustaleń faktycznych i dokonania na ich podstawie ponownej oceny. To oznacza z kolei, że organ odwoławczy nie może poprzestać jedynie na przyjęciu stanu faktycznego ustalonego przez organ pierwszej instancji i zobowiązany jest do dokonania samodzielnej analizy co do okoliczności faktycznych. Postępowanie odwoławcze wymaga też dokonania ponownej oceny, przy czym organ odwoławczy nie może poprzestać jedynie na kontroli zasadności argumentów podniesionych w odwołaniu.

Kontrola decyzji uznaniowej przez sąd administracyjny polega w szczególności na sprawdzeniu, czy jej wydanie poprzedzone było prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy. Sąd administracyjny kontroluje czy w toku postępowania administracyjnego podjęto wszelkie niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, tj. czy zebrano wszystkie dowody w celu ustalenia istnienia bądź nieistnienia ustawowych przesłanek decyzji uznaniowej oraz czy podjęta na ich podstawie decyzja nie wykracza poza granice uznania administracyjnego, czyli nie nosi cech dowolności.

Podkreślić jednak trzeba, że jakkolwiek kontrola sądu nie obejmuje prawidłowości merytorycznej rozstrzygnięcia w zakresie orzeczenia zgodnie z żądaniem bądź też nie, dokonane przez organ ustalenia i ocena nie mogą naruszać obowiązującego porządku prawnego w zakresie stosowania i wykładni przepisów prawa materialnego. Naruszenie takie skutkuje przekroczeniem granic uznania. Daje również podstawę do postawienia organom skutecznego zarzutu naruszenia zasady prawdy obiektywnej i obowiązku wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego (art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a.) oraz wadliwie sporządzonego uzasadnienia (art. 107 § 3 K.p.a.). Związane jest bowiem z nieuprawnioną dowolnością (arbitralnością) rozstrzygnięcia.

Dokonując oceny w niniejszej sprawie Sąd stwierdził, że organy dopuściły się naruszeń prawa materialnego i procesowego, które to odpowiednio miały lub mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy o umorzenie lub rozłożenie na raty należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna skarżącego R. F. łącznie z odsetkami.

W ocenie Sądu, dokonując ustalenia sytuacji dochodowej skarżącego organy naruszyły art. 2 pkt 4 ustawy w zw. z art. 3 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm.) zwanej dalej u.ś.r. w zw. z art. 21 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. 2020 r. poz. 1426, ze zm.) zwanej dalej u.p.d.o.f., na skutek wliczenia do dochodu rodziny skarżącego świadczeń rodzinnych i świadczeń wychowawczych pobieranych na dzieci przez partnerkę skarżącego, co skutkowało nieprawidłowym ustaleniem wysokości dochodu rodziny skarżącego. W konsekwencji postępowanie wyjaśniające w zakresie ustalenia, stosownie do art. 30 ust. 2 ustawy, sytuacji dochodowej skarżącego nie zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy i wyczerpujący, a decyzje organu pierwszej i drugiej instancji wydane zostały z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z art. 2 pkt 4 ustawy w sprawach uregulowanych w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pojęcie dochodu jest definiowane przez odesłanie do definicji wynikającej z ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Na podstawie art. 3 pkt 1 u.ś.r. pojęcie dochodu jest z kolei definiowane autonomicznie na tle kategorii przychodów i dochodów podlegających opodatkowaniu w świetle przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawy o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne. Trzeba zauważyć, że ustawa przyjmuje bardzo szerokie rozumienie dochodu osoby fizycznej, zaliczając doń także pewne kategorie dochodów, które zgodnie z przepisami ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych nie podlegają opodatkowaniu ze względu na wyłączenia przedmiotowe lub podmiotowe.

Stosownie do art. 3 pkt 1 u.ś.r. termin "dochód" obejmuje zatem: a) "przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (...), pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne" oraz "po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób"; b) dochód z działalności podlegającej opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne; c) enumeratywnie wymienione kategorie "innych dochodów niepodlegających opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, m.in. takich jak świadczenia rodzicielskie, o których mowa w art. 17c u.ś.r.". Katalog świadczeń rodzinnych, stosownie do art. 2 u.ś.r. stanowią zasiłek rodzinny oraz dodatki do zasiłku rodzinnego (pkt 1); świadczenia opiekuńcze: zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne (pkt 2); zapomoga wypłacana przez gminy, na podstawie art. 22a (pkt 3); świadczenia wypłacane przez gminy na podstawie art. 22b (pkt 3a); jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka (pkt 4) oraz świadczenie rodzicielskie (pkt 5).

Świadczenia rodzinne otrzymane na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych oraz świadczenie wychowawcze otrzymane na podstawie przepisów o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zostały wskazane obok innych świadczeń w art. 21 ust. 1 pkt 8 u.p.d.o.f jako zwolnione od podatku dochodowego. Nie są to zatem przychody wskazane w art. 3 pkt 1 lit. a u.ś.r. Z całą pewnością nie stanowią też dochodu z działalności gospodarczej, o których mowa w art. 3 pkt 1 lit. b u.ś.r. W nawiązaniu do treści art. 3 pkt 1 lit. c u.ś.r. i wymienionych tam kategorii dochodów niepodlegających opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, zaliczanych jednak autonomicznie do dochodów na tle przepisów u.ś.r. oraz – na mocy odesłania z art. 2 pkt 4 ustawy, sięgając do art. 21 ust. 1 pkt 8 u.p.d.o.f., trzeba również stwierdzić, że niepodlegające opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych kategorie dochodów takie, jak m.in. świadczenia rodzinne otrzymane na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, dodatki rodzinne i pielęgnacyjne oraz świadczenie wychowawcze otrzymane na podstawie przepisów o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, nie zostały wymienione w grupie zaliczanych w świetle art. 3 pkt 1 lit. c u.ś.r. do dochodów wolnych od podatku dochodów (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 16 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 1291/21). Tym samym nie można uznać, że stanowią dochód w rozumieniu art. 3 pkt 1 u.ś.r. i że podlegają wliczeniu do dochodu ustalanego na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że w niniejszej sprawie brak było podstawy prawnej zaliczenia do dochodów rodziny skarżącego świadczeń wychowawczych oraz świadczeń rodzinnych otrzymywanych przez jego partnerkę, z którą wychowuje dwójkę wspólnych dzieci. W konsekwencji należało stwierdzić, że rozpoznając sprawę organy, w związku z dokonaniem błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 3 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 2 pkt 5 ustawy, nie dokonały prawidłowych i wyczerpujących ustaleń w zakresie sytuacji dochodowej skarżącego, co stanowiło naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Także uzasadnienie decyzji w tym zakresie, zdaniem Sądu nie odpowiadało wymogom art. 107 § 3 K.p.a., gdyż w istocie sprowadzało się do ogólnego stwierdzenia organów, że świadczenia wychowawcze i rodzinne mają wpływ na sytuację dochodową i podlegają uwzględnieniu w ogólnych dochodach rodziny. Nieprawidłowo w tym zakresie organ odwoławczy wskazał, że zasady ustalania dochodu dla celów przyznania prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie mają zastosowania do ustalania na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy sytuacji dochodowej dłużnika alimentacyjnego. Stanowisko to nie zostało w żaden sposób uzasadnione. Ponadto, nie znajduje w ocenie Sadu umocowania prawnego. Ustawodawca odnosząc się w art. 30 ust. 2 do sytuacji dochodowej dłużnika, nie wskazał odrębnych zasad jej ustalania. Stąd przyjąć należy, że ustalenia w tym zakresie podlegają tym samym, ogólnym zasadom, jakie ustalono w ustawie. To oznacza, że znajduje tu zastosowanie art. 3 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 2 pkt 5 ustawy.

Powyższe naruszenie nie było jednak jedynym jakiego w ocenie Sądu dopuściły się organy. Zauważyć należy, że przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie był wniosek skarżącego o umorzenie należności lub rozłożenie jej na raty. Orzekając w przedmiocie tych żądań stosownie do art. 30 ust. 2 ustawy organy dokonują oceny na tle całościowo i jednolicie ustalonej sytuacji rodzinnej i dochodowej wnioskodawcy. Niemniej jednak odrębnie organy powinny dokonać rozważań co do zasadności umorzenia i rozłożenia należności na raty. Umorzenie ma zdecydowanie dalej idące skutki, bo de facto prowadzące do zwolnienia dłużnika alimentacyjnego z obowiązku zwrotu należności podczas, gdy rozłożenie należności na raty służy ułatwieniu dokonania spłaty poprzez jej rozłożenie w czasie. Stąd oceniając zasadność wniosku w zakresie poszczególnych żądań organy powinny dokonać odrębnych rozważań co do okoliczności uzasadniających rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia oraz rozłożenia należności na raty. Powinny wskazać okoliczności faktyczne jakie zostały wzięte pod uwagę przy ocenie zasadności jednego jak i drugiego żądania. O ile bowiem działając w granicach uznania administracyjnego organ może samodzielnie określić kryteria rozstrzygnięcia i na ich podstawie dokonać oceny, to jednak decyzja uznaniowa powinna być wyczerpująco uzasadniona. Swoją ocenę i podjęte rozstrzygnięcia organy powinny odnieść do konkretnych okoliczności dotyczących sytuacji faktycznej dłużnika alimentacyjnego, zarówno w kontekście umorzenia, jak i rozłożenia należności na raty. Wybór rozstrzygnięcia nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych danej sprawy, odzwierciedlonego następnie w uzasadnieniu decyzji. Decyzje wydawane według uznania administracyjnego powinny zatem wskazywać przesłanki, które uwzględniono jako przemawiające za podjętym rozstrzygnięciem.

W niniejszej sprawie organy nie rozważyły wszechstronnie zasadności umorzenia i rozłożenia na raty, stąd w ocenie Sądu także w tym zakresie naruszyły przepisy art. 7. art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W szczególności zauważyć należy, że ocena organów dotyczyła możliwości spłaty należności i nie odnosiła się w ogóle do kwestii spłaty jednorazowej lub w ratach.

Organy ustaliły, że choć aktualna sytuacja skarżącego jest trudna – z powodu zajęcia komorniczego na poczet zaległości alimentacyjnych, to nie jest trudna na tyle aby wykluczyć, czy utrudnić zwrot dochodzonej należności, a tym samym spłata nie wykracza poza możliwości finansowe skarżącego. Taka ocena zdaniem Sądu nie jest jednak wystarczająca do uzasadnienia odmowy rozłożenia należności na raty. Organy w żaden sposób nie wyjaśniły, dlaczego pomimo aktualnie trudnej sytuacji skarżącego, który ma na utrzymaniu dwoje małoletnich dzieci uznały, że nieuzasadnione jest rozłożenie na raty. Uznać tym samym należy, że rozstrzygnięcie podjęte w tym przedmiocie jest dowolne.

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję, a stosownie do art. 135 P.p.s.a., na tej samej podstawie także decyzję organu pierwszej instancji.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z treści uzasadnienia niniejszego wyroku i sprowadzają się do ponownego rozpoznania sprawy na podstawie prawidłowo zebranego i wyczerpująco rozpatrzonego materiału dowodowego oraz prawidłowego uzasadnienia rozstrzygnięć, tj. zarówno co do umorzenia należności jak i rozłożenia jej na raty. Ustalając sytuację dochodową skarżącego należy przy tym zastosować wskazaną w wyroku wykładnię pojęcia dochodu, wynikającą z art. 3 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 2 pkt 5 ustawy.