Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt I SA/Ol 5/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2022-03-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 107 par. 1 pkt 6 i par. 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Górska Sędziowie sędzia WSA Przemysław Krzykowski (sprawozdawca) asesor WSA Anna Janowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 marca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. O. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. Uchyla zaskarżoną decyzję, II. Zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz strony skarżącej M. O. kwotę 497 zł (czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie decyzją

z [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: organ, ZUS, Zakład), po rozpatrzeniu wniosku M. O. (dalej jako: strona, skarżący) uchylił własną decyzję z [...] i na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 423 ze zm. dalej jako u.s.u.s.) w oparciu o § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, dalej jako rozporządzenie), odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 30.469,81 zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne - za okres 04/2005-12/2005, 01/2006, 11/2010-12/2010, 01/2011-06/2011,10/2011 w łącznej kwocie 20.419,57 zł, w tym z tytułu: składek-8.927,97 zł, odsetek liczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 15 kwietnia 2021r. -11.474,00 zł, kosztów upomnienia - 17,60 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 04/2005-12/2005, 01/2006, 11/2010-12/2010, 01/2011-06/2011,10/2011 w łącznej kwocie 8.356,98 zł w tym z tytułu: składek -3.754,38 zł, odsetek liczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 15 kwietnia 2021r. -4.585,00 zł, kosztów upomnienia -17,60 zł,

c) Fundusz Pracy -za okres 04/2005-12/2005, 01/2006, 11/2010-12/2010, 01/2011- 06/2011,10/2011 w łącznej kwocie 1.693,26 zł w tym z tytułu: składek - 738,86 zł, odsetek liczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 15 kwietnia 2021 r. - 928,00 zł, kosztów upomnienia - 26,40 zł.

W uzasadnieniu wskazano, że Zakład dokonał ponownej analizy kwestii przedawnienia i uznał, że w decyzji z [...] organ prawidłowo stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.

Organ dokonał rozpoznania sytuacji rodzinnej i materialnej, rodzaju, okresu i wysokości należności oraz przyczyn ich powstania na podstawie wszystkich uzyskanych i przedłożonych do sprawy dokumentów ustalając, że strona: jest kawalerem, mikroprzesiębiorcą, w latach 2018-2020 nie uzyskiwała przychodów i nie ponosiła kosztów z tytułu działalności gospodarczej, od 1 października 2018 r. pracuje zarobkowo na podstawie umowy zlecenia i osiąga dochód z tego tytułu w wysokości ok. 1.600,00 zł netto miesięcznie, nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych, uzyskuje dochód z tytułu pracy dorywczej w wysokości 1.500,00 zł miesięcznie, nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy, ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymanie w łącznej wysokości 400,00 zł, w tym z tytułu opłat eksploatacyjnych - 300,00 zł oraz kosztów związanych z leczeniem - 100,00 zł, prowadzi 3-osobowe gospodarstwo domowe z rodzicami, ojcem, który osiąga dochód wysokości 1.500,00 zł netto miesięcznie oraz matką, która uzyskuje dochód w wysokości 1.200,00 zł netto miesięcznie, nie posiada innych zobowiązań pieniężnych oprócz zobowiązań wobec ZUS, dzierżawi gospodarstwo rolne o powierzchni 3,06 ha, nie posiada ruchomości, praw majątkowych oraz wierzytelności.

Do rozpatrzenia sprawy skorzystano z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. ZUS przyjął powyższe dokumenty jako dowód w przedmiotowej sprawie i stwierdził, że: [...] 2013 r. strona zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie produkcji pozostałych gotowych wyrobów metalowych, gdzie indziej niesklasyfikowanej; od 2 grudnia 2016 r. nie jest zgłoszona do ubezpieczeń w ZUS; według informacji Naczelnika Urzędu Skarbowego z 3 marca 2021 r. strona nabyła następujące pojazdy: 24 maja 2016 r. [...], 16 lutego 2016 r. [...], stycznia 2017 r. [...], 15 stycznia 2019 r. [...]; nie jest właścicielem lub współwłaścicielem nieruchomości; przymusowe dochodzenie należności z tytułu składek jest prowadzone przez Dyrektora Oddziału ZUS.

Wskazano, że zgodnie z art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym składki, odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przypadki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-ww. ustawy. Organ podkreślił, że przytoczone powyżej przesłanki stanowią zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Jednakże spełnienie którejkolwiek z przesłanek automatycznie nie powoduje podjęcia decyzji o umorzeniu należności, ponieważ przepisy art. 28 ust. 3 u.s.u.s określają jedynie warunki, w których zaległości mogą być umorzone. Nie oznacza to, że spełnienie jednego z tych warunków skutkuje umorzeniem należności.

W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że w przypadku strony:

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;

- przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

- nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. strona zakończyła prowadzenia działalności gospodarczej, jednak nie wystąpiło kryterium braku następców prawnych;

-przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o umorzenie których strona wnosiła przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjny;

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi dlatego, że aktualnie Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, postanowieniem z [...] Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył postępowanie egzekucyjne wobec stwierdzenia że jest bezskuteczne, od 24 maja 2017 r. należności z tytułu składek są dochodzone w trybie przymusowym przez Dyrektora Oddziału ZUS, przy czym pomimo umorzenia postępowania przez Naczelnika Urzędu Skarbowego zostały ponownie wdrożone działania egzekucyjne i na przestrzeni 6 ostatnich miesięcy wyegzekwowano łączną kwotę 525,00 zł;

- przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi - nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ postępowanie egzekucyjne jest prowadzone przez Dyrektora Oddziału ZUS i w ostatnich 6 miesiącach wyegzekwowano łączną kwotę 525,00 zł.

W ocenie organu postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek.

Tym samym, w ocenie Zakładu brak jest przesłanek pozwalających na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozpatrzenie wniosku strony na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Wskazano, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia czyli poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić stronę możliwości dalszego prowadzenia działalności nie ma zastosowania, ponieważ zaprzestała ona prowadzenia działalności gospodarczej.

Wystąpienie przesłanki § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Strona poinformowała, że choruje na cukrzycę i choroby przewlekłe. Nie przedłożyła jednak do akt sprawy dowodów potwierdzających trwałą i całkowitą niezdolność do pracy, np. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. Powołano również na chorobę matki i konieczność opieki nad nią, co pozbawiło stronę możliwości uzyskiwania dochodu. Z dokumentów medycznych wynika, że u matki stron w 2010 r. rozpoznano tętniaka lewej tętnicy szyjnej wewnętrznej. 15 czerwca 2012r. lekarz orzecznik ZUS stwierdził, że matka strony jest trwale niezdolna do pracy i samodzielnej egzystencji.

Organ nie negując problemów zdrowotnych matki strony wskazał, że aktualnie strona jest osobą aktywną zawodowo – oświadczyła, że pracuje na podstawie umowy zlecenia oraz wykonuje prace dorywcze. Ponadto strona dzierżawi gospodarstwo rolne i jest zgłoszona do ubezpieczeń w KRUS. Brak jest zatem podstaw do uznania, że stan zdrowia strony bądź konieczność sprawowania przez nią opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawia go możliwości uzyskania środków finansowych na spłatę należności z tytułu składek.

Ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Według ustaleń organu od 2 grudnia 2016 r. strona nie jest zgłoszona do ubezpieczeń w ZUS. Strona oświadczyła, że podlega ubezpieczeniu w KRUS. Poinformowała, że dzierżawi gospodarstwo rolne jednak z tego tytułu w roku ubiegłym nie uzyskała dochodu. Organ ustalił, że właścicielami tej nieruchomości na prawach wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej są rodzice strony. Strona oświadczyła, że pracuje na podstawie umowy zlecenia i uzyskuje z tego tytułu dochody w wysokości 1.600,00 zł netto miesięcznie oraz wykonuje prace dorywcze, z których uzyskuje dochód w wysokości 1.500,00 zł netto miesięcznie. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami - matką, która uzyskuje dochód w wysokości 1.200,00 zł netto miesięcznie dochodów oraz ojcem, który uzyskuje dochód w wysokości 1.500,00 zł netto miesięcznie. Organ ustalił, że ojciec pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 2.113.86 zł brutto, które wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym (w kwocie 239,66 zł) wynosi 2.011,27 zł netto miesięcznie, a matka pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.772,08 zł brutto, które wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym wynosi 1.777.87 zł netto miesięcznie.

Organ w zaskarżonej decyzji ocenił, że budżet gospodarstwa domowego strony wynosi 6.889,14 zł miesięcznie i jest zdecydowanie wyższy niż łączny poziom minimum socjalnych określonych w sierpniu 2021 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych na kwotę 2.134,87 zł w I kwartale 2021 r. dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego i 1.299,75 zł dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego. Zatem brak jest podstaw do stwierdzenia, że sytuacja finansowa strony nosi znamiona ubóstwa. Ponadto strona oświadczyła, że nie korzysta z żadnych form wsparcia socjalnego, skierowanego do osób znajdujących się w niedostatku.

Strona poinformowała, że ponosi stałe, miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości 400,00 zł, w tym z tytułu opłat eksploatacyjnych - 300,00 zł oraz kosztów leczenia w wysokości 100,00 zł. Zdaniem organu budżet gospodarstwa domowego strony pozwala na ich sfinansowanie w całości. W stałych miesięcznych kosztach utrzymania nie uwzględniono podstawowych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, czyli zakupu żywności, ubrań, itp. Nie są to nadzwyczajne koszty, a ZUS nie może umarzać zaległości każdej osobie, która ponosi, podobnie jak ogół społeczeństwa, zwykłe koszty utrzymania. Strona posiada tylko zaległości z tytułu zadłużenia wobec ZUS. Co oznacza, że budżet domowy strony nie jest dodatkowo obciążony innymi zobowiązaniami finansowymi. Instytucja umorzenia przewidziana jest dla przypadków szczególnie drastycznych, gdy ze względu okoliczności nie jest możliwe uzyskiwanie przez niego dochodów. W ocenie organu w sytuacji strony takie okoliczności nie zachodzą. Strona ma 49 lat, w Polsce mężczyzna osiąga wiek emerytalny w wieku 65 lat, czyli do osiągnięcia wieku emerytalnego zostało jeszcze 16 lat aktywności zawodowej, co daje podstawę organowi do przypuszczeń, że strona będzie jeszcze aktywna zawodowo.

Zdaniem organu strona nie udowodniła, że jej sytuacja materialno-bytowa nosi znamiona ubóstwa oraz definitywnie uniemożliwia nawet ratalną spłatę należności. Budżet gospodarstwa domowego strony zapewnia możliwość zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Umorzenie zobowiązań publicznoprawnych w sytuacji gdy strona może uzyskiwać dochody z pracy, nie udowodniono trwałego wykluczenia z rynku pracy z powodów zdrowotnych, a dochody gospodarstwa domowego strony są znacznie powyżej minimum socjalnego byłoby działaniem przedwczesnym.

Odstąpienie od powszechnego obowiązku regulowania należności publicznoprawnych jakim jest umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek, jest możliwe w sytuacji jednoznacznego stwierdzenia, że dłużnik nie tylko obecnie, ale również w przyszłości nie będzie miał możliwości spłaty zaległości. W ocenie ZUS sytuacja taka nie występuje. Istotne jest też, że obowiązek spłaty zaległych zobowiązań składkowych nie oznacza, iż muszą być one uregulowane jednorazowo. Art. 29 u.s.u.s., przewiduje możliwość - po złożeniu stosownego wniosku Poinformował, Pan, że obecnie ma Pan problemy finansowe i jak Pan twierdzi, nie jest w stanie uregulować należności z tytułu składek. ZUS stwierdza, że uregulowanie należności możliwe byłoby w ramach układu ratalnego dostosowanego do Pana możliwości finansowych. Układ ratalny zawiesza prowadzone postępowanie egzekucyjne oraz naliczanie się odsetek.

Na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o zapisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W ocenie organu okoliczności w nich wymienione nie zachodzą.

Dodatkowo wskazano, że w decyzji z [...] zostały błędnie wskazane okresy, za który strona posiada zaległości składkowe, przy czym kwoty zostały określone w prawidłowej wysokości. Dlatego Zakład uchylił decyzję [...] i orzekł jak w sentencji.

Na powyższą decyzję strona, reprezentowania przez pełnomocnika, radcę prawnego, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę wnosząc o jej uchylenie oraz o zasadzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie:

1. przepisów prawa materialnego, tj.

a) art. 28 ust. 2 w zw. z art. 28 ust. 3 w zw. z art. 32 u.s.u.s. poprzez ich niezastosowanie, podczas gdy u skarżącego zachodzi przesłanka "całkowitej nieściągalności", o której mowa w przedmiotowym przepisie;

b) art. 28 ust. 3a u.s.u.s w zw. z art. 32 u.s.u.s. poprzez ich niezastosowanie, podczas gdy w przypadku skarżącego zachodzi przesłanka "szczególnego przypadku", o której

mowa w przedmiotowym przepisie;

c) art. 28 ust. 4 u.s.u.s poprzez jego niezastosowanie i nieumorzenie przez organ

odsetek i kosztów upomnienia;

d) art. 24 ust. 4 u.s.u.s. poprzez jego niezastosowanie i nieumorzenie przez organ

zaległości z tytułu składek, podczas, gdy, zgodnie z przywołanym przepisem

należności te ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały

się wymagalne;

e) § 3 ust. 1 rozporządzenia przez jego niezastosowanie, podczas gdy w trakcie postępowania przed organem skarżący wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny;

- a które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy;

2. przepisów postępowania, tj.:

a) art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 oraz art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. -

Kodeks postępowania administracyjnego (dalej jako k.p.a.), polegające

na zaniechaniu wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego

zebranego w sprawie, przez pominięcie przy ustalaniu stanu faktycznego

określonych dowodów, niedokonanie ich wszechstronnej oceny oraz niewskazanie, którym dowodom organ dał wiarę i z jakich przyczyn, a którym odmówił wiarygodności, a tym samym dokonaniu oceny zgromadzonych w sprawie dowodów w sposób dowolny, a nie swobodny;

b) art. 8 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób podważający zaufane

skarżącego do organów administracji;

c) art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie przez organ dowolnej oceny materiału dowodowego przejawiającej się w zastosowaniu norm prawa materialnego do stanu faktycznego ustalonego z naruszeniem zasady prawdy materialnej i bezpośredniości postępowania administracyjnego;

d) art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak należytego i wyczerpującego uzasadnienia faktycznego decyzji i prawnego decyzji, w szczególności brak wskazania dowodów i faktów, które organ uznał za udowodnione i będące podstawą decyzji oraz dowodów, którym odmówił wiarygodności;

- co miało istoty wpływ na wynik sprawy.

W uzasadnieniu dodatkowo wskazano, że przed Sądem Okręgowym Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych toczy się spawa o sygn. akt: [...] na wskutek wniesionego przez skarżącego odwołania na decyzję Organu z dnia [...] odnośnie umorzenia postępowania.

Do akt sprawy przedłożono również oświadczenie opiekunki, która zajmowała się matką skarżącego od lutego 2010r. do 2015r., która wskazała, że matka skarżącego wymaga całodobowej opieki i taką właśnie opiekę sprawował skarżący. Tym samym skarżący już w tym czasie faktycznie nie prowadził działalności, a składki z tytułu działalności powinny być umorzone już od 02.2010r.

W dniu 15.01.2013r. weszła w życie ustawa z dnia 09.11.2012r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012r., poz. 1551), która umożliwiała umorzenie nieopłaconych składek na własne ubezpieczenie w okresie od 01.01.1999r. do 28.02.2009r. Skarżący złożył takie wniosek jednak organ uznał, że skarżący nie spełnia warunków do wydania decyzji umarzającej, bowiem przed dniem 1 września 2012r. nie zakończył prowadzenia pozarolniczej działalności. Biorąc jednak pod uwagę ustalenia organu z [...] zawarte w decyzji nr [...] skarżący nie prowadził faktycznie działalności i spełniał warunki do objęcia go abolicją, tj. umorzenia składek od 04.2005r.

Z skardze podniesiono również zarzut przedawnienia całości zadłużenia skarżącego zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji, wnosząc o oddalenie skargi oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W odpowiedzi na wniosek organu skarżąca wniosła o przeprowadzenie sprawy na posiedzeniu jawnym.

Zarządzeniem z dnia 9 sierpnia 2020 r. Przewodniczący Wydziału stosownie do brzmienia art. 15 ZZS4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021r., poz. 1842 ze zm.), uznając rozpoznanie niniejszej sprawy za konieczne wobec braku możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku zarządził, skierować sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, wyznaczając jednocześnie termin posiedzenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022r. poz. 329, dalej jako p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Z kolei zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest natomiast do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych niepodnoszone w skardze, które są związane z materią zaskarżonych aktów administracyjnych.

Uwagę Sądu zwróciło w pierwszej kolejności uchybienie proceduralne organu rozpoznającego sprawę, które skutkowało tym, że uzasadnienie rozstrzygnięcia sprawy – tak w zakresie uzasadnienia faktycznego jak i uzasadnienia prawnego – musiałby przejąć sąd administracyjny. Tymczasem, zasadą postępowania administracyjnego jest, że sąd administracyjny nie ma kognicji do merytorycznego rozpatrywania sprawy administracyjnej i formułowania uzasadnienia rozstrzygnięcia a tylko do kontroli prawidłowości działań organu na podstawie kryterium legalności.

W myśl zatem art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a., decyzja musi zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne, na które składają się w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a także wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Uzasadnienie decyzji powinno być skonstruowane w sposób umożliwiający realizację zasady przekonywania, o której mowa w art. 11 k.p.a. Jednocześnie uzasadnienie powinno umożliwić sądowi administracyjnemu sprawdzenie prawidłowości toku rozumowania organu wydającego decyzję oraz motywów rozstrzygnięcia. Zasada przekonywania nie jest zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre twierdzenia lub nie odniesie się do faktów istotnych dla danej sprawy. Wszelkie okoliczności i zarzuty strony, a zwłaszcza te, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, muszą być rzetelnie omówione i wnikliwie przeanalizowane przez organ rozpatrujący sprawę.

Z istoty samego uzasadnienia wynika, że powinno ono wskazywać przesłanki, którymi kierował się organ wydając dane orzeczenie, a więc powinno w sposób wyczerpujący wyjaśniać podstawę rozstrzygnięcia i okoliczności, które za takim a nie innym rozstrzygnięciem przemawiają. Celem uzasadnienia jest bowiem przedstawienie procesów myślowych, które doprowadziły organ do wydania danego aktu, wskazanie motywów będących podstawą podjętego przez niego rozstrzygnięcia i wreszcie wskazanie argumentów tłumaczących dlaczego takie, a nie inne stanowisko było prawidłowe w określonym stanie faktycznym. Argumentacja zawarta w uzasadnieniu powinna bowiem pozwolić - zarówno podmiotowi, którego rozstrzygnięcie bezpośrednio dotyczy, jak i ewentualnie sądowi kontrolującemu następnie tę decyzję - odczytać kierunek rozważań oraz tok rozumowania organu. Uzasadnienie aktu administracyjnego, stanowiąc jego integralną część, wpływa bowiem na jego treść. Sporządzenie uzasadnienia jest więc nie tylko wymogiem formalnym - wynikającym wprost z brzmienia art. 107 § 1 i 3 k.p.a. - ale także ma istotne znaczenie merytoryczne. Poprawne pod względem merytorycznym uzasadnienie ma kluczowe znaczenie dla realizacji zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem organ administracji jest zobowiązany do wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy, aby w miarę możliwości doprowadzić do wykonania decyzji bez stosowania środków przymusu. Istotą tej zasady jest to, by każdy uczestnik postępowania był przekonany, że bierze udział w rzetelnie prowadzonym procesie, i że jeżeli zapadło negatywne rozstrzygnięcie, to przyczyną tego są istotne powody (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lutego 1994 r., sygn. akt III ARN 2/94, OSNAPiUS 1994, nr 1, poz. 2 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lutego 1997 r., sygn. akt III RN 94/96, OSNAPiUS 1997, nr 19, poz. 366).

Mając na uwadze powyższe ogólne rozważania w pierwszej kolejności należy zauważyć, że zaskarżona decyzja dotyczy odmowy umorzenia należności z tytułu składek za okresy pochodzące sprzed wielu lat, tj:

a) ubezpieczenia społeczne - za okres 04/2005-12/2005, 01/2006, 11/2010-12/2010, 01/2011-06/2011,10/2011 w łącznej kwocie 20.419,57 zł, w tym z tytułu: składek-8.927,97 zł, odsetek liczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 15 kwietnia 2021r. -11.474,00 zł, kosztów upomnienia - 17,60 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 04/2005-12/2005, 01/2006, 11/2010-12/2010, 01/2011-06/2011,10/2011 w łącznej kwocie 8.356,98 zł w tym z tytułu: składek -3.754,38 zł, odsetek liczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 15 kwietnia 2021r. -4.585,00 zł, kosztów upomnienia -17,60 zł,

c) Fundusz Pracy -za okres 04/2005-12/2005, 01/2006, 11/2010-12/2010, 01/2011- 06/2011,10/2011 w łącznej kwocie 1.693,26 zł w tym z tytułu: składek - 738,86 zł, odsetek liczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 15 kwietnia 2021 r. - 928,00 zł, kosztów upomnienia - 26,40 zł.

Wobec powyższego zasadniczą kwestią prawną jest udzielnie odpowiedzi na pytanie, czy przedmiotowe zaległości nie uległy przedawnieniu. Podkreślić należy, że niezbędnym warunkiem podjęcia przez organ prawidłowej decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek było ustalenie, czy objęte decyzją należności są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Tylko bowiem wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygnięcie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę ich umorzenia. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność umorzenia tego postępowania w całości lub w części, z uwagi na jego bezprzedmiotowość.

Wobec tego szczególnego znaczenia w rozpatrywanej sprawie nabierają regulacje u.s.u.s. dotyczące terminu przedawnienia oraz zawieszenia jego biegu. Regulacje te ulegały szeregu zmianom. Od 1 stycznia 2003 r. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., w związku ze zmianą wprowadzoną ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2002 r. Nr 241, poz. 2074 ze zm.) stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d. Z kolei zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem.

Nadmienić należy, że w orzecznictwie sądów ukształtował się pogląd, że do należności nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. (w poprzednim stanie prawnym należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne) stosuje się przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. przewidujący nowy 10-letni termin przedawnienia (por. wyroki NSA: z 30 sierpnia 2012 r., sygn. akt II GSK 1059/11, z 30 stycznia 2013 r., sygn. akt II GSK 2013/11, z 21 listopada 2013 r., sygn. akt II GSK 1202/12), a także, że do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (por. wyrok NSA z 21 marca 2014 r., sygn. akt II FSK 815/12).

Zmiana nastąpiła z dniem 1 lipca 2004 r., na mocy ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 121, poz. 1264). Zgodnie z nowym brzmieniem art. 24 ust. 5b u.s.u.s., bieg terminu przedawnienia ulegał zawieszeniu od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Natomiast art. 24 ust. 4 u.s.u.s. nadal stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d.

Kolejna zmiana art. 24 ust. 4 u.s.u.s. nastąpiła z dniem 1 stycznia 2012 r. Od tego dnia przepis ten stanowi, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Jednocześnie trzeba wskazać, że zgodnie z art. 27 ustawy nowelizującej u.s.u.s., tj. ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378), do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. (ust. 1). Jeżeli jednak przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (ust. 2).

Zauważyć należy, że w skardze profesjonalny pełnomocnik strony skarżącej podnosi zarzut przedawnienia całości zadłużenia skarżącego.

Godzi się zauważyć, że w zaskarżonej decyzji brak jest jakiejkolwiek argumentacji odnośnie powyższej kwestii. Natomiast w uzasadnieniu decyzji organu I instancji z [...] na s. 4 na temat kwestii przedawnienia organ wypowiada się lakonicznie w jednym akapicie, przy czym zauważyć należy, że w aktach kontrolowanej sprawy brak jest dokumentów, które potwierdzałyby twierdzenie organu, że sporne należności nie uległy przedawnieniu.

Z uwagi na brak dokumentów źródłowych Sąd nie ma możliwości weryfikacji podanych przez organ twierdzeń. Taki sposób uzasadnienia – w ocenie Sądu – nie spełnia wyżej opisanych kryteriów uzasadnienia, co uniemożliwia Sądowi ocenę prawidłowości i legalności działań organu.

Podkreślenia wymaga, że przedłożone przez pełnomocnika organu w dniu 22 lutego 2022 r. dokumenty nie spełniają jakichkolwiek wymogów dokumentów urzędowych. Wydruki nie zostały potwierdzone za zgodność z oryginałem. Dokumenty te nie istniały w aktach sprawy w momencie wydania decyzji przez organy obu instancji. Zostały one bowiem dołączone do materiału dowodowego na prośbę pełnomocnika przesłaną drogą mailową dopiero po zaskarżeniu decyzji do sądu. Ponadto zauważyć należy, że nie jest rolą Sądu administracyjnego dokonywanie ustaleń w zakresie oceny czy w niniejszej sprawie doszło do przedawniania spornych zaległości czy też nie. Sąd nie zastępuje organu w rozstrzyganiu sprawy.

Dodatkowo zauważyć należy, że organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie odniósł się do szeregu zarzutów podniesionych przez stronę skarżącą w odwołaniu z 18 sierpnia 2021 r. Organ odwoławczy nie ustosunkował się również do złożonych przez skarżącego dokumentów w tym w szczególności do decyzji nr [...] wydanej przez ZUS o niepodleganiu przez skarżącego do ubezpieczenia jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalności od dnia 11.10.2011 r.

Z podanych względów Sąd ocenił kontrolowaną decyzję za wadliwą, wydaną przedwcześnie, z naruszeniem przepisów postępowania wymienionych powyżej, których naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Sąd administracyjny nie zastępuje w orzekaniu organów administracyjnych, a jedynie kontroluje zaskarżoną przez stronę decyzję pod względem prawnym i w przypadku ustalenia, że narusza ona prawo – uchyla ją, podając przyczyny, które skłoniły do tego sąd. Sąd administracyjny nie jest władny do przyznania pomocy publicznej w postaci zwolnienia z obowiązku opłacania składek, gdyż to należy do uprawnień ZUS, który po ponownie przeprowadzonym postępowaniu, kierując się wskazaniami Sądu, zawartymi w uzasadnieniu przedmiotowego wyroku, wyda stosowne rozstrzygnięcie zawierające uzasadnienie odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. W szczególności przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ skompletuje akta sprawy i w sposób nie budzący wątpliwości ustali czy sporne należności z tytułu składek uległy przedawnieniu. Odniesie się również do przedkładanych przez skarżącego na etapie postępowania administracyjnego dokumentów i wyjaśnień.

O zwrocie kosztów postępowania w kwocie 497 zł Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 oraz art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 1c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U z 2015 r., poz. 1800 ze zm.). Na wysokość zasądzonych kosztów postępowania sądowego składają się: opłata skarbowa od pełnomocnictwa 17 zł, wynagrodzenie radcy prawnego za postępowanie przed sądem administracyjnymi w pierwszej instancji 480 zł.