Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 151/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-04-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 § 1 pkt 2, art. 252 § 2, art. 255
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Stefan Babiarz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 27 kwietnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. H. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 12 stycznia 2011 r. sygn. akt I SA/Gd 873/10 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi L. H. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 25 czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

1. Postanowieniem z dnia 12 stycznia 2011 r., I SA/Gd 873/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniosek L. H. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 25 czerwca 2010 r. w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania.

2. Ze stanu sprawy przyjętego przez sąd pierwszej instancji wynikało, że L. H. wnioskiem z dnia 15 września 2010 r. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi określonego w kwocie 100 zł.

Ze złożonego przez skarżącego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, źródłem utrzymania małżonków są dochody z gospodarstwa rolnego w wysokości około 1.200 zł miesięcznie, z prowadzonych przez każdego z nich działalności gospodarczych ponoszą straty (przy czym nie podali w jakiej wysokości), ich majątek stanowi dom jednorodzinny o powierzchni użytkowej 119,4 m2, gospodarstwo rolne o powierzchni 5,35 ha oraz dwa budynki handlowe o powierzchni 180 m2 i 600 m2.

W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego z dnia 17 września 2010 r. pełnomocnik wnioskodawcy przedłożył odpisy zeznań podatkowych za rok 2009 (wraz z załącznikami), z których wynika, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wykazał on stratę w wysokości 120.096,44 zł, deklarując przychód w kwocie 363.994,12 zł oraz koszty jego uzyskania w kwocie 484.090,56 zł, zadeklarował również dochód z innych źródeł w wysokości 6.841,38 zł (PIT-36), zaś jego żona – poza przychodem ewidencjonowanym uzyskanym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 13.359,77 zł (PIT-28) – osiągnęła także dochód z wypłacanego przez ZUS zasiłku w wysokości 6.469,06 zł (PIT-37, PIT-11A). Dołączono również wyciągi z księgi przychodów i rozchodów za kwiecień, maj i czerwiec 2010 r. wraz z obliczeniem dochodu osiągniętego przez wnioskodawcę za okres od kwietnia do czerwca 2010 r. Wynika z nich, że z tytułu sprzedaży towarów i usług ww. miesiącach uzyskał on przychód w wysokości 13.082,86 zł, 12.958,08 zł i 8.527,43 zł i poniósł wydatki odpowiednio w kwotach 25.461,95 zł, 13.221,12 zł i 25.141,73 zł; do czerwca br. poniósł stratę w wysokości 51.343,68 zł, bowiem osiągnięty przychód z wykonywanej przez niego działalności gospodarczej wyniósł 90.393,58 zł, a koszty jego uzyskania (ogółem) – 141.737,26 zł. Przedstawił kopię decyzji z dnia 7 grudnia 2009 r. o przyznaniu płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych na 2009 r. w łącznej wysokości 90.333,60 zł, przy czym z treści załączonej umowy dzierżawy z dnia 7 marca 2005 r. wynika, że 80% otrzymanych dopłat przekazuje on wydzierżawiającemu tytułem rocznego czynszu dzierżawnego. Nadesłał także złożone przez małżonków dodatkowe oświadczenie, iż posiadają osobisty rachunek bankowy, na którym brak jest środków pieniężnych oraz kopię zaświadczenia o przeprowadzonym badaniu technicznym samochodu osobowego marki Mercedes Benz 109 D 2.0, rok produkcji 1994 i nieczytelną kopię dowodu rejestracyjnego pojazdu marki KIA. Ponadto, nadesłał kopie faktur VAT za wodę za okres od 1 grudnia 2009 r. do 8 lutego 2010 r. i od 9 lutego do 10 maja 2010 r. na kwoty po 54,09 zł oraz za energię elektryczną za okres od 8 lutego do 14 lipca 2009 r. (kwota nieczytelna) wraz z prognozą za okres od września 2009 r. do lutego 2010 r. na łączną kwotę 405,33 zł i za okres 14 lipca 2009 r. do 21 stycznia 2010 r. na kwotę 944 zł wraz z prognozą za okres od marca 2010 r. do sierpnia 2010 r. na łączną kwotę 1.331,49 zł.

3. Postanowieniem z dnia 22 listopada 2010 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.

4. W ustawowym terminie L. H. wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza wskazując, że wykazane zostało, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Ponadto dodał, że złożone zostały wszelkie wymagane dokumenty, w tym oświadczenie skarżącego i jego małżonki w przedmiocie braku środków na rachunku bankowym.

5. Uzasadniając wydane postanowienie sąd pierwszej instancji odwołując się do treści art. 199, art. 245, art. 246 § 1 oraz art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej: p.p.s.a., wskazał, że w niniejszej sprawie zarządzeniem z dnia 17 września 2010 r. zobowiązano wnioskodawcę do przedłożenia wyszczególnionych w wezwaniu dokumentów źródłowych mających zobrazować jego rzeczywistą sytuację finansową i majątkową. Wnioskodawca uchylił się jednak od tego obowiązku i nie przedłożył wszelkich żądanych dokumentów i oświadczeń, co uniemożliwiło pełną ocenę jego aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych.

Z dokonanej analizy niepełnego materiału dowodowego wynikało, że skarżący znajduje się w posiadaniu kilku nieruchomości, tj. domu jednorodzinnego, dwóch budynków o przeznaczeniu handlowym oraz gospodarstwa rolnego, a także dwóch pojazdów osobowych o wartości poniżej 3.000 euro każdy. W roku podatkowym 2009 z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący wykazał stratę w wysokości 120.096,44 zł. Z kolei żona skarżącego, osiągnęła dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz z wypłaconego przez ZUS zasiłku (odpowiednio w wysokości 13.359,77 zł i 6.469,06 zł). Przedsiębiorstwo L. H. do czerwca 2010 r. poniosło stratę w wysokości 51.343.68 zł. Ustalono również wysokość ponoszonych przez wnioskodawcę wydatków tytułem opłat za wodę oraz energię elektryczną za kilka miesięcy poprzedzających złożenie wniosku miesięcy. Ponadto, dnia 7 grudnia 2009 r. w drodze decyzji właściwego organu skarżący uzyskał płatność rolnośrodowiskową na 2009 r. w kwocie 90.333,60 zł, jednak zgodnie z treścią załączonej umowy dzierżawy z dnia 7 marca 2005 r. wynika, że 80% otrzymanych dopłat przekazuje on wydzierżawiającemu tytułem rocznego czynszu dzierżawnego.

W ocenie sądu pierwszej instancji na podstawie przedłożonych materiałów nie można ocenić aktualnego stanu majątkowego skarżącego i jego możliwości płatniczych. Przedstawione dokumenty obrazowały, co prawda wysokość uzyskiwanych przychodów i ponoszonych wydatków oraz efekt prowadzonej działalności gospodarczej, wymieniają poszczególne, ruchome i nieruchome elementy jego majątku jednak, co istotne dla sprawy, nie można na ich podstawie ustalić, czy skarżący posiada środki pieniężne, a jeżeli tak to, w jakiej ilości. Złożone w tym przedmiocie oświadczenie małżonków nie jest wystarczające. Przy wydawaniu tak istotnej z punktu widzenia zasady ponoszenia kosztów sądowoadministracyjnych decyzji o zwolnieniu od kosztów sądowych nie można oprzeć się wyłącznie na oświadczeniu wnoszącego. W sytuacji, gdy w wezwaniu o dokumenty źródłowe kazuistycznie wymieniono oczekiwania sądu odnośnie dowodów wskazujących na stan majątkowy nie można przyjąć, że wnioskodawca dokonał wszelkich starań, by w pełni zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Dlatego zdaniem sądu pierwszej instancji postawa wnioskodawcy nie daje podstaw do stwierdzenia, że skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

6. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 255 i art. 260 p.p.s.a. poprzez błędne zastosowanie polegające na bezzasadnej odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych,

- art. 163 § 1 - § 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na sporządzeniu przez sąd pierwszej instancji nieprawidłowego uzasadnienia skarżonego postanowienia.

Zarzucono także naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP na skutek ograniczenia prawa skarżącego do sądu, na skutek bezzasadnej odmowy przyznania jej prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych.

W związku z tymi zarzutami skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie podlega oddaleniu.

7. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy osobie fizycznej może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Podzielić należy pogląd, że użycie w przytoczonym przepisie określenia, "gdy wykaże" oznacza, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna, zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy, bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Należy mieć również na uwadze, że strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych Sąd ma instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu. Na mocy art. 255 p.p.s.a. Sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 § 2 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r., I FZ 180/09, LEX nr 552208).

Należy zatem wskazać, że sąd pierwszej instancji skorzystał z możliwości uregulowanej w art. 255 p.p.s.a. uznając, że zawarte na wypełnionym formularzu PPF dane nie są wystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy. Jak wynika z akt sprawy, w wezwaniu z dnia 17 września 2010 r. sąd między innymi wezwał stronę do przedłożenia wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych oraz rachunków prowadzonych dla potrzeb wykonywanej przez każdego z nich działalności, obrazujących historię i salda tych rachunków za okres ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania złożenia przez każdego z małżonków stosownego oświadczenia w tym przedmiocie. W odpowiedzi na wezwanie w powyższym zakresie strona złożyła oświadczenie, że wraz z małżonką posiadają prywatne konto bankowe, na którym nie ma środków.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego tak sformułowana odpowiedź nie czyni zadość wezwaniu skierowanemu do strony. W wezwaniu do uzupełnienia braków sąd precyzyjne podał, jakich to, w związku z posiadanym rachunkiem bankowym dokumentów wymaga. Co więcej skarżący, jako prowadzący działalność gospodarczą powinien posiadać rachunku bankowe z nią związane. W tym zakresie również nie przedłożono żadnych dokumentów. Istotny jest także fakt, że ani na etapie wniesienia sprzeciwu, ani na etapie wniesienia zażalenia do Naczelnego Sądu Administracyjnego strona nie przedłożyła tych dokumentów.

W tej sytuacji w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za prawidłowe należało uznać stanowisko sądu pierwszej instancji przyjmujące, że na podstawie przedłożonych materiałów nie można ocenić w pełni aktualnego stanu majątkowego skarżącego i jego możliwości płatniczych. Skarżący powinien mieć, na uwadze fakt, że do wyłącznej oceny sądu należy uznanie, czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia stosowne przesłanki. Skoro zaś uchyliła się od przedstawienia wskazanej w wezwaniu sądowym dokumentacji, to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2009 r., II FZ 260/09, LEX nr 552702).

W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny z przytoczonych powyżej powodów za nietrafny uznał zarzut zażalenia dotyczący naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 255 i art. 260 p.p.s.a.

8. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 163 § 1 - § 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do jego uwzględnienia.

Za niezrozumiały w ocenie sądu należy uznać zarzut naruszenia art. 163 § 1 - § 2 p.p.p.s.a Przepisy te stanowią, że postanowienia ogłoszone na rozprawie sąd uzasadnia, gdy podlegają one zaskarżeniu i doręcza stronom (§ 1). Postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym sąd doręcza z urzędu stronom. Gdy stronie przysługuje środek zaskarżenia, postanowienie należy doręczyć z uzasadnieniem. Doręczając postanowienie należy pouczyć stronę występującą w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia (§2). Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że oba przepisy zostały w sprawie prawidłowo zastosowane. Uzasadnienie zostało, bowiem przez sąd pierwszej instancji sporządzone i doręczone w stosownym terminie pełnomocnikowi strony wraz ze stosownym pouczeniem.

Co się zaś tyczy zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 p.p.s.a. należy zauważyć, sąd pierwszej instancji jasno w zaskarżonym postanowieniu wskazał, że postawa wnioskodawcy zaprezentowana w postępowaniu nie dawała podstaw do stwierdzenia, że skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Sądu tą okoliczność należy oceniać z punktu widzenia zarówno całego postępowania w zakresie prawa pomocy, jak też i dokonanej przez sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu analizy materiału źródłowego zaprezentowanego przez stronę. Naczelny Sąd Administracyjny porównując treść zaskarżonego postanowienia z art. 141 § 4 p.p.s.a. stanowiącym, że uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, nie znajduje podstaw do przyjęcia, by zaskarżone postanowienie naruszało ten przepis. Sąd pierwszej instancji wskazał bowiem podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz ją wyjaśnił. Skoro zaś strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez WSA dokumentacji, powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, iż strona wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek (por. postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2009 r., I FZ 525/08, LEX nr 551932). W tej sytuacji należy zauważyć, że już samo niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., I OZ 744/09, LEX nr 552404).

9. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP należy wskazać, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie (por. postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2008 r., I FZ 463/08, LEX nr 565693) podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Z tych przyczyn zarzut ten nie mógł być uznany za trafny.

Stąd też uznać należy, że prawidłowa i zgodna z prawem była ocena wniosku skarżącego w zaskarżonym w niniejszej sprawie postanowieniu, wnioskodawca nie wykazał bowiem, że spełnił przesłanki konieczne do przyznania mu prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

10. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji