Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 254/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2018-05-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję w części
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1952
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 60, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 161
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Dnia 22 maja 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Rymaszewska, Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska, Sędzia WSA Jolanta Rosińska (spr.), Protokolant Sekretarz sądowy Izabela Bielińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2018 roku sprawy ze skargi D. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrany i zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję w części, w której utrzymuje ona w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] nr [...] w zakresie orzeczenia o uznaniu zasiłku pielęgnacyjnego na S. M. za miesiąc kwiecień 2017 roku za nienależnie pobrany i o przypisaniu do zwrotu tego zasiłku; 2) umarza postępowanie w pozostałym zakresie. a.bł.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] roku nr [...] Prezydent Miasta P. orzekł o uznaniu za nienależnie pobrany zasiłek pielęgnacyjny na S. M. za okres od 1 kwietnia 2017 r. do 31 lipca 2017 r. i przypisał do zwrotu kwotę należności głównej w łącznej wysokości 612,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi. Decyzja została skierowana do byłego opiekuna prawnego S. M. – D. P.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. D. P., wskazując na błędną interpretację art. 30 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez stwierdzenie, że okres, za który został nienależnie pobrany zasiłek pielęgnacyjny trwał od 1 kwietnia 2017 roku do 31 lipca 2017 r., w przypadku zgonu uprawnionej – S. M. datowanego w dniu 11 kwietnia 2017 roku. Odwołująca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i uznanie za należnie pobrane świadczenie - zasiłek pielęgnacyjny za okres od dnia 1 kwietnia 2017 roku do dnia 30 kwietnia 2017 roku, przysługujący zmarłej w dniu 11 kwietnia 2017 r. S. M. oraz o określenie sumy należnego zwrotu świadczenia na kwotę 459,00 zł za okres od 1 maja 2017 roku do dnia 31 lipca 2017 roku albo uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji.

Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., na podstawie art.138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r., Kodeksu postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2017 r., poz.1257), art. 30 w związku art. 16, art. 24 ust. 4 i art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r. poz. 1952.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2). Kolegium dalej stwierdziło, że jak wynika z art. 16 ust. 1 ustawy zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. W tym znaczeniu jest świadczeniem o charakterze osobistym, że przeznaczone jest dla osoby niepełnosprawnej, a nie jej opiekuna i związane jest ściśle z osobą beneficjenta. Biorąc pod uwagę fakt, że S. M. zmarła w dniu 11 kwietnia 2017 r. przelew z tytułu ww. świadczenia, który wpłynął po jej śmierci tj. 20 kwietnia .2017 r. był wobec niemożności przeznaczenia kwoty świadczenia na własne potrzeby uprawnionego, nienależny. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie regulują kwestii prawa do świadczenia za miesiąc, w którym nastąpiła śmierć uprawnionego, tak jak to czyni ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w art. 136 a ust. 2. Jednakże, zdaniem Kolegium, mając na uwadze charakter zasiłku pielęgnacyjnego, który jest świadczeniem ściśle związanym z osobą uprawnionego i wynika z jej niezdolności do samodzielnej egzystencji, uznać należało, iż świadczenie przekazane po dniu, w którym nastąpiła śmierć podlegać będzie zwrotowi, wobec faktu jego niespożytkowania przez osobę, której przysługuje, zgodnie z celem jego przyznania. W ocenie Kolegium wpłaty dokonywane po śmierci S. M. na rachunek bankowy D. P. musiały budzić świadomość, że świadczenie pielęgnacyjne jest w stosunku do niej świadczeniem nienależnym. Niewątpliwie świadomość tę musiała zyskać już w dniu śmierci uprawnionej, tj. 11 kwietnia 2017 r., zatem każde świadczenie wypłacone jej po tej dacie było świadczeniem nienależnie pobranym. Organ odwoławczy wskazał także, że ustawodawca nie uregulował w ustawie o świadczeniach rodzinnych kwestii zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, gdy przysługiwał on za niepełny miesiąc. W art. 16 ust. 4 u.ś.r. określa się jedynie miesięczną wysokość świadczenia. Zasady ustalania wysokości świadczeń za niepełne miesiące zostały bowiem expressis verbis sprecyzowane w stosunku do innych świadczeń opiekuńczych, wypłacanych w odstępach miesięcznych, jak specjalny zasiłek opiekuńczy (art. 16 a ust. 7 u.ś.r.), świadczenie pielęgnacyjne (art. 17 ust. 4 u.ś.r.), czy świadczeń rodzicielskich (art. 17c ust. 7 u.ś.r.). Ustawodawca we wskazanych przepisach przewidział wypłatę świadczeń proporcjonalnie do liczby dni w miesiącu, za które świadczenie przysługuje. Przyjęcie analogicznego rozwiązania w przypadku żądania zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego nie jest, zdaniem organu, możliwe, skoro ustawodawca tego nie przewidział. Zasiłek pielęgnacyjny jest bowiem świadczeniem miesięcznym i niepodzielnym, co oznacza, że nie można go przyznawać proporcjonalnie w stosunku do dni w danym miesiącu, a w sytuacji gdy podmiot uprawniony nabędzie prawo do świadczenia, przykładowo w połowie miesiąca, zasiłek przysługiwał będzie w pełnej wysokości. Decyzją ostateczną Prezydenta Miasta P. z dnia [...] r. przyznano D. P. zasiłek pielęgnacyjny na S. M. na okres od dnia 1 maja 2015 r. do dnia 31 sierpnia 2023 r.. Decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta P. wygasił tę decyzję i nadał decyzji rygor natychmiastowej wykonalności, a to z powodu powzięcia informacji o śmierci uprawnionej S. M. w dniu 11 kwietnia 2017 r.. Zasiłek pielęgnacyjny za miesiąc kwiecień 2017 r., został przelany na wskazane konto w dniu 20 kwietnia 2017 r., a więc już po śmierci S. M. Z istoty opieki ustanowionej dla osoby dorosłej wynika, że w każdym razie ustaje ona z mocy prawa z chwilą śmierci podopiecznego, co jednak nie miało żadnego związku z sytuacją prawną opiekuna w zakresie prawa do omawianego zasiłku. Kolegium podkreśliło, że o przypadkach w których nie przysługuje prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, a także o konieczności niezwłocznego informowania o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do tych świadczeń została D. P. pouczona we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Odwołująca się prawidłowo pouczona o warunkach uprawniających do zasiłku pielęgnacyjnego oraz o obowiązku informowania o zmianie sytuacji w zakresie mającym wpływ na prawo do zasiłku była obowiązana poinformować organ o śmierci S. M.; czego nigdy nie uczyniła. W sytuacji gdy pobrała ten zasiłek również za okres po śmierci uprawnionej, to pobrane świadczenie było świadczeniem nienależnym.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła D. P., zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego tj.

a) art. 30 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony na rzecz S. M. 20 kwietnia 2017 r., był świadczeniem nienależnym i w konsekwencji świadczeniem nienależnie pobranym, podczas gdy śmierć uprawnionej nastąpiła dnia 11 kwietnia 2017 r., a wypłacone świadczenie było przypisane do miesiąca kwietnia 2017 r., co powoduje, że świadczenie było należne i należnie pobrane;

b) art. 16 pkt 1 ustawy poprzez przyjęcie, że zasiłek pielęgnacyjny, który przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności opieki i pomocy innej osobie do samodzielnej egzystencji był w miesiącu kwietniu 2017 r., świadczeniem nienależnie pobranym, podczas gdy uprawniona, której zgon nastąpił 11 kwietnia 2017 r., do tego dnia wymagała opieki i świadczenie było jej należne i konieczne do pokrycia części kosztów utrzymania;

c) art. 16 pkt. 4 ustawy poprzez przyjęcie, że wypłacone 20 kwietnia 2017 r., uprawnionej świadczenie w niepodzielnych jednostkach miesięcznych było nienależne i nienależnie pobrane, gdyż zgon S. M. nastąpił dnia 11 kwietnia 2017 r., podczas gdy było to świadczenie za miesiąc kwiecień 2017 r., w którym uprawniona żyła i z dniem 1 kwietnia 2017 r., nabyła do niego prawo;

d) błąd w ustaleniach faktycznych mających wpływ na wynik sprawy, poprzez przyjęcie, że zasiłek pielęgnacyjny uprawnionej był wypłacony na rachunek bankowy skarżącej, podczas gdy świadczenie to było przekazane na rachunek bankowy prowadzony przez samą uprawnioną wraz ze swoją matką – J. S., a skarżąca z niego bezpośrednio nie korzystała.

W konkluzji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 22 maja 2018 r. pełnomocnik skarżącej cofnął skargę w zakresie żądania zwrotu świadczenia za okres od 1.05.2017 r. do 31. 07.2017r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Stosownie do treści art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, o ile ustawy nie stanowią inaczej (§ 2).

Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla zaskarżony akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność orzeczenia w całości lub w części. Stwierdzenie wydania aktu z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tekst jednolity Dz.U. z 2017r., poz. 1369 ze zm., powoływanej dalej jako p. p. s. a.).

Z kolei po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Należy przypomnieć, że ostateczną decyzją Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. przyznano D. P. zasiłek pielęgnacyjny na S. M. na okres od 1.05.2015 r. do 31.08.2023 r., płatny na rachunek bankowy do dnia 30 każdego miesiąca. Uprawniona zmarła w dniu 11 kwietnia 2017 r. Informacja o jej śmierci dotarła do organu pomocy społecznej w lipcu 2017r. od syna opiekuna prawnego uprawnionej. W związku z powyższym decyzją z dnia [...] r. organ I instancji wygasił decyzję z dnia [...] r. o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego nie wskazując jednak daty, od której wygaszenie nastąpiło.

Stosownie do powołanego przez organ odwoławczy art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r. poz. 1952 ) osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2)

W przedmiotowej sprawie D. P. kwestionuje okres za jaki, według organów administracji, skarżąca po śmierci uprawnionej pobrała nienależnie świadczenie rodzinne przyznane w postaci zasiłku pielęgnacyjnego na S. M.

Organy stanęły na stanowisku, że skoro S. M. zmarła w dniu 11 kwietnia 2017 r., to świadczenie wypłacone na jej rzecz w dniu 20 kwietnia 2017 r. i w następnych miesiącach zostało nienależnie pobrane. Skarżąca stoi z kolei na stanowisku, że S. M. nabyła prawo do świadczenia za kwiecień 2017 r. i w tym miesiącu świadczenie było jej należne, choć wypłacone po jej śmierci. Zgodziła się z kolei z ustaleniami, że w miesiącach maj - lipiec 2017 r. świadczenie było pobrane nienależnie.

Należy w pełni podzielić stanowisko organów, że D. P. zobowiązana była do niezwłocznego powiadomienia organu pomocy społecznej o fakcie śmierci S. M., co miało miejsce w dniu 11 kwietnia 2017 r.. Uchybienie temu obowiązkowi należy ocenić negatywnie, niemniej jednak rozważenia wymaga, czy za cały wskazany przez organy okres, tj. od 1.04.2017 r. do 31.07.2017 r. świadczenie w rozumieniu powołanego art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych było świadczeniem nienależnie pobranym.

Rację przyznać należy skarżącej, że nie sposób uznać, aby świadczenie przyznane na S. M. w kwietniu 2017 r. było przez skarżącą nienależnie pobrane. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowym ustawodawca nie uregulował bowiem w ustawie o świadczeniach rodzinnych kwestii zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, gdy przysługiwał on za niepełny miesiąc. W art. 16 ust. 4 u.ś.r. określa się jedynie miesięczną wysokość świadczenia. Jest to niewątpliwie luka w prawie. Zasady ustalania wysokości świadczeń za niepełne miesiące zostały bowiem expressis verbis sprecyzowane w stosunku do innych świadczeń opiekuńczych, wypłacanych w odstępach miesięcznych, jak specjalny zasiłek opiekuńczy (art. 16 a ust. 7 u.ś.r.), świadczenie pielęgnacyjne (art. 17 ust. 4 u.ś.r.), czy świadczeń rodzicielskich (art. 17 c ust. 7 u.ś.r.). Ustawodawca we wskazanych przepisach przewidział wypłatę świadczeń proporcjonalnie do liczby dni w miesiącu, za które świadczenie przysługuje.

Z kolei powołany w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji art. 136 a ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.2017.1383 j.t. ze zm.) stanowi, iż w razie śmierci emeryta lub rencisty wstrzymanie wypłaty świadczenia następuje od miesiąca przypadającego po miesiącu, w którym zmarł emeryt lub rencista. Oznacza to, iż uprawniony nabywa prawo do emerytury lub renty z dniem pierwszym każdego miesiąca i świadczenie to za miesiąc, w którym nastąpił zgon uprawnionego traktuje się jako należnie pobrane i nie podlega ono zwrotowi. Jest to zatem świadczenie miesięczne i niepodzielne.

Przyjęcie analogicznego rozwiązania w przypadku żądania zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego nie wydaje się niemożliwe, skoro jest ono także świadczeniem przyznawanym na pokrycie miesięcznych wydatków, zaś prawo do tego świadczenia uprawniona również nabyła z dniem pierwszym każdego miesiąca, w tym za kwiecień 2017 r. z dniem 1 kwietnia 2017 r.

W motywach kwestionowanej decyzji oraz w odpowiedzi na skargę organ odwoławczy także przyjął, że zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem miesięcznym i niepodzielnym, lecz z ustalenia tego wywiódł nieprawidłowy wniosek w zakresie obowiązku jego zwrotu jako świadczenia nienależnie pobranego za miesiąc, w którym nastąpił zgon uprawnionej.

Skoro, jak ustaliło SKO w Ł., zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem, którego nie można przyznawać proporcjonalnie w stosunku do liczby dni w danym miesiącu, a w sytuacji gdy podmiot uprawniony nabędzie prawo do tego świadczenia, przykładowo w połowie miesiąca, zasiłek przysługiwał będzie w pełnej wysokości, to również nie można żądać jego zwrotu za miesiąc, w którym uprawniony nabył do niego prawo. W realiach rozpoznawanej sprawy za miesiąc kwiecień 2017r.

To zaś, że zgodnie z decyzją Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. zasiłek pielęgnacyjny miał być wypłacany najpóźniej do dnia 30 każdego miesiąca na rachunek bankowy uprawnionej i w miesiącu kwietniu zasiłek ten wypłacony został 20 kwietnia 2017 r. nie ma rozstrzygającego znaczenia w rozpoznawanej sprawie. Tym samym nie sposób uznać, aby w tym miesiącu świadczenie zostało nienależnie pobrane. Tożsame stanowisko w podobnym stanie faktycznym wyraził WSA w Łodzi w prawomocnym wyroku z dnia 26.10.2017 r. sygn. akt II SA/Łd 738/17 ( dostępne w internecie ).

Z uwagi na powyższe sąd uchylił zaskarżoną decyzję w części dotyczącej zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego za miesiąc kwiecień 2017 r. - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a. W pozostałej części w oparciu o art. art. 60 i art. 161 § 1 pkt 1 p.p.s.a. postępowanie umorzono.

A.B.