Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2234/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-06-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędzia del. WSA Marek Wroczyński Protokolant: starszy inspektor sądowy Karolina Kubik po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2016 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej I. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 2 kwietnia 2014 r. sygn. akt IV SA/Gl 563/13 w sprawie ze skargi I. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. prostuje z urzędu oczywiste omyłki zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w ten sposób, że na stronie 6 (szóstej) uzasadnienia: a) po słowach "uprawnienie to uzyskała z dniem 1", słowo "sierpnia" zastępuje słowem "lipca"; b) po słowach "wniosek strony o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z dnia", słowa "13 marca 2013" zastępuje słowami "21 września 2005"; 2. uchyla zaskarżony wyrok w całości; 3. uchyla zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 2 kwietnia 2014 r. IV SA/Gl 563/13 oddalił skargę I. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.

Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Prezydent Miasta Dąbrowa Górnicza (dalej Prezydent) decyzją z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] lutego 2013 r.), uznał za nienależnie pobrane świadczenia kwoty wypłacone I. G. (dalej skarżąca) z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od 1 września 2005 r. do 30 czerwca 2012 r., przyznanego rozstrzygnięciem tegoż organu z dnia [...] września 2005 r. [...] i zobowiązał do zwrotu kwoty stanowiącej równowartość wypłaconych świadczeń w wysokości 12.438,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami 6.265,35 zł.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że dnia 16 lipca 2012 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Dąbrowie Górniczej (dalej MOPS) uzyskał informację o pobieraniu przez skarżącą dodatku pielęgnacyjnego z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) począwszy od 1 lipca 2005 r. Z tego względu, że zgodnie z art. 16 ust. 6 ustawy [z dnia 28 listopada 2003 r.] o świadczeniach rodzinnych [Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm., dalej uśr] zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego, rozstrzygnięciem z [...] października 2012 r. została uchylona decyzja przyznająca świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr. W tym stanie rzeczy Prezydent, stosownie do art. 20 ust. 3 uśr, podjął decyzję nakazującą zwrot nienależnie pobranych świadczeń.

W odwołaniu od decyzji z [...] lutego 2013 r. I. G. wniosła o jej uchylenie. Podkreśliła, że w dniu składania wniosku o zasiłek pielęgnacyjny była osobą 72-letnią, schorowaną i niepełnosprawną. Nie pytano jej, czy pobiera dodatek pielęgnacyjny. W decyzji przyznającej świadczenie nie została należycie pouczona o warunkach uzyskania zasiłku. W związku z tym nie wiedziała o braku możliwości pobierania obu świadczeń jednocześnie. W jej ocenie, winę za zaistniałą sytuację ponosi organ, który przez okres 7 lat wypłacał jej świadczenie, mimo ukończenia przez nią 75 roku życia. Uchylenie decyzji winno nastąpić dopiero z dniem 16 lipca 2012 r., w którym to organ powziął wiadomość o przysługującym jej dodatku pielęgnacyjnym.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej Kolegium) decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] kwietnia 2013 r.) w całości utrzymało w mocy decyzję z [...] lutego 2013 r.

W uzasadnieniu decyzji przedstawiono przebieg dotychczasowego postępowania i poczynione w jego wyniku ustalenia. Kolegium podkreśliło, że dodatek pielęgnacyjny i zasiłek pielęgnacyjny stanowią dwa odrębne świadczenia, uregulowane w różnych ustawach i przyznawane przez różne organy. Funkcja wskazanych świadczeń pozwala na stwierdzenie, że są one porównywalne, choć dodatek pielęgnacyjny ma charakter ubezpieczeniowy, a zasiłek stanowi świadczenie z zakresu pomocy społecznej. Stosownie do art. 16 ust. 6 uśr, zbieg prawa do tych świadczeń został wyłączony przez ustawodawcę, bowiem wykluczył on z kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania zasiłku pielęgnacyjnego osoby uprawnione do dodatku pielęgnacyjnego, niezależnie od podstaw jego uzyskania. W tej sytuacji zachodziła przesłanka do uchylenia decyzji przyznającej stronie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 uśr.

W ocenie Kolegium prawidłowo pouczono skarżącą o braku możliwości pobierania jednocześnie obu świadczeń. Dowodem tego jest jej osobisty podpis złożony pod oświadczeniem zawartym w części II wniosku, zgodnie z którym zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Wobec tego uznano, że nie informując organu I instancji o fakcie pobierania dodatku pielęgnacyjnego z ZUS, świadomie wprowadziła ten organ w błąd, co skutkowało podjęciem decyzji przyznającej skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. W konsekwencji tego doszło do wypłaty nienależnych świadczeń.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach I. G. wniosła o uchylenie obu decyzji, zarzucając im naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, w tym art. 6, 7, 9, 10, 77, 80 kpa i prawa materialnego – art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr.

Skarżąca podniosła, że nie uwzględniono jej wniosku o zawieszenie postępowania w sprawie zawrotu nienależnie pobranych świadczeń, złożony ze względu na skierowanie przez nią skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z [...] listopada 2012 r., utrzymującą w mocy rozstrzygnięcie Prezydenta Miasta Dąbrowa Górnicza z [...] października 2012 r., uchylającą decyzję przyznającą zasiłek pielęgnacyjny. W jej ocenie, kwestia ta stanowi zagadnienie wstępne dla przedmiotowej sprawy i na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 kpa postępowanie winno zostać zawieszone. Skarżąca powtórzyła argumenty podnoszone w odwołaniu. Zaakcentowała, że w momencie składania wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego była osobą 72-letnią, schorowaną, a poza tym nikt nie pytał jej o to, czy pobiera zasiłek pielęgnacyjny. Przez 7 lat wypłacano jej to świadczenie, mimo że ukończyła 75 rok życia, co powoduje automatyczną wypłatę dodatku pielęgnacyjnego przez ZUS.

Zakwestionowała stanowisko Kolegium o prawidłowym poinformowaniu jej przez organ I instancji o okolicznościach powodujących ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Wniosek o przyznanie jej zasiłku pielęgnacyjnego wypełniał pracownik MOPS. Skarżąca nie czytała go, podawała jedynie dane konieczne do jego wypełnienia. Wniosek podpisała, natomiast nie została zapoznana z informacjami znajdującymi się w II części. Zwróciła uwagę, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W doktrynie i w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że strona winna zostać należycie poinformowana o przesłankach mających znaczenie dla prawa do pobierania świadczeń. Pouczenie winno być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Wskazuje na pierwotny charakter świadczenia nienależnego, co wiąże z sytuacją, w której zainteresowany świadomie wprowadził w błąd organ podejmujący decyzję w takiej sprawie, przez złożenie niezgodnych z prawdą zeznań, bądź przedłożenie fałszywych dowodów. Nie można przyjąć tezy o świadomym wprowadzeniu w błąd w sytuacji, w której strona nie była świadoma prawnego znaczenia określonych faktów. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ma charakter następczy, bowiem jest uzależniony od tego czy strona była należycie pouczona o okolicznościach, które mogą mieć negatywny wpływ na przyznanie i pobieranie świadczeń.

W przedmiotowej sprawie nie wyjaśniono, czy skarżąca składając wniosek świadomie, a zatem celowo nie wskazała okoliczności istotnych dla ustalenia prawa do zasiłku "celowego" [winno być "pielęgnacyjnego"]. W przypadku przyjęcia, że celowo zataiła (przemilczała) fakt pobierania dodatku pielęgnacyjnego, konieczne było ustalenie czy zrobiła to świadomie i czy zdawała sobie sprawę z ich znaczenia. Nie miała świadomości tego, że zachodziły przeszkody do przyznania jej zasiłku pielęgnacyjnego. Jest osobą starszą i schorowaną. Cała ta sytuacja wynikła z jej niewiedzy i braku kompetencji pracowników organu przyznającego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie powołując się na stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem IV SA/Gl 563/13, na podstawie art. 151 ppsa oddalił skargę.

Sąd I instancji doszedł do przekonania, że wniesiona w niniejszej sprawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu l instancji pozostają zgodne z prawem.

Sąd I instancji wskazał, że w wyroku z 5 grudnia 2013 r. IV SA/Gl 76/13 (dalej wyrok IV SA/Gl 76/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, uchylając wcześniejsze decyzje organów orzekających w sprawie uchylenia decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny skarżącej sformułował ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego postępowania, wiążące organy administracji orzekające w przedmiotowej sprawie. Sąd uznał, że nie jest dopuszczalne, tak jak uczyniły to organy, podjęcie na podstawie art. 32 ust. 1 uśr decyzji uchylającej po okresie, na jaki przyznane zostały świadczenia rodzinne. Na podstawie tego przepisu zachodzi możliwość jedynie bieżącego dostosowywania wymiaru świadczeń do sytuacji osób uprawnionych, a więc w granicach okresu zasiłkowego. Po jego upływie decyzja przyznająca świadczenie nie może już stanowić źródła dalszych uprawnień, w związku z czym odpada celowość jej modyfikowania, tym bardziej, że do odzyskania nienależnie pobranych świadczeń ustawa przewiduje instytucję ich zwrotu, w ramach której wydaje się odrębną decyzję, o której mowa w art. 30 ust. 5 i 6 uśr. W konsekwencji, jak podkreślił Sąd, "organ I instancji winien umorzyć przedmiotowe postępowanie, a w zakresie ewentualnych nienależnie pobranych świadczeń może uruchomić instytucję zwrotu z art. 30 ust. 5 ustawy".

Zgodnie z art. 153 ppsa ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

Organ I instancji, podejmując decyzję z [...] lutego 2013 r., jak również organ odwoławczy, utrzymując tę decyzję w mocy, dostosowały się do tej oceny prawnej oraz wskazań co do dalszego postępowania.

Materialnoprawną podstawę wskazanego wyżej rozstrzygnięcia stanowi art. 30 ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z "1013 r., poz. 1456" [winno być "2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm."]).

Co prawda organ pierwszej instancji wskazał na art. 30 ust. 2 pkt 1 (dopiero w uzasadnieniu decyzji), ale Kolegium, jak należy wnosić z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, opowiedziało się za przesłanką określoną w pkt 2 ust. 2 art. 30 uśr - zdaniem Sądu właściwą.

Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1 uśr). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr).

W świetle ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie nie budzi żadnych wątpliwości, że przesłanka ta nie mogła znaleźć zastosowania ze względu na datę uzyskania przez skarżącą uprawnienia do dodatku pielęgnacyjnego. Uprawnienie to uzyskała z dniem 1 "sierpnia" [winno być "lipca"; k. 8 akt administracyjnych – pismo ZUS z 11 lipca 2012 r.] 2005 r., a decyzja przyznająca jej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zapadła w dniu [...] września 2005 r. Zatem pierwsze z tych uprawnień nie mogło stanowić okoliczności powodującej "ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych". Okoliczności tego rodzaju mogłyby pojawić się dopiero po uzyskaniu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, a nie wcześniej.

Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, po myśli art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr, uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zaistnienia dwu przesłanek: po pierwsze - świadczenie zostało przyznane lub też wypłacone; po drugie – podstawa przyznania bądź wypłaty tego świadczenia była jedna ze wskazanych w nim okoliczności: fałszywe zeznania lub fałszywe dokumenty bądź "świadome wprowadzenie w błąd" przez osobę pobierającą te świadczenia.

Pierwsza z tych przesłanek w sposób nie budzący żadnych wątpliwości zaistniała, bowiem świadczenie było przyznane i wypłacane.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu zachodzi także druga z nich, ze względu na świadome wprowadzenie przez skarżącą w błąd organu przyznającego zasiłek pielęgnacyjny. W aktach sprawy znajduje się wniosek strony o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z "[...] marca 2013" [winno być "[...] września 2005"] r. W części II tego wniosku, zatytułowanej "Oświadczenie służące ustaleniu uprawnień do zasiłku pielęgnacyjnego" zawarte jest m.in. oświadczenie następującej treści: "osoba, której wniosek dotyczy nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego". Skarżąca złożyła pod tym oświadczeniem swój podpis (co potwierdza). Wniosek zawiera pouczenie, z którego wyraźnie wynika, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Wobec powyższego, ze względu na zaistnienie przesłanki w art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń znajduje pełne uzasadnienie. Z tych przyczyn Sąd I instancji nie podzielił zarzutów podnoszonych w skardze.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiodła I. G., reprezentowana przez r. pr. Ł. W., zaskarżając ów wyrok w całości. Skarżąca kasacyjnie zarzuciła wyrokowi naruszenie:

1. prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik sprawy:

a. art. 151 ppsa przez jego zastosowanie i niezastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 134 ppsa i art. 7, 77 § 1, i art. 80 kpa, przez błędne ustalenie stanu faktycznego, polegające na przyjęciu, że skarżąca wprowadziła organ przyznający zasiłek pielęgnacyjny w błąd;

b. art. 133 § 1 ppsa przez wydanie wyroku mimo niekompletności akt sprawy z uwagi na załączenie przez organ jedynie poświadczonej za zgodność z oryginałem kopii wniosku z [...] września 2005 r. skutkujące niemożnością ustalenia, czy pouczenie skarżącej było prawidłowe;

c. art. 144 § 4 ppsa przez niewskazanie w uzasadnieniu na jakiej podstawie Sąd I instancji przyjął, że skarżąca uzyskała prawo do dodatku pielęgnacyjnego z dniem 1 sierpnia 2005 r. i dlaczego ta okoliczność jest równoznaczna ze świadomością strony, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego nie przysługiwało jej w dniu złożenia wniosku;

2. prawa materialnego – art. 30 ust. 1 w zw. z ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2013 r., poz. 1456), przy zastosowaniu w zw. z art. 129 ust. 1 ustawy z dnia 17 września 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2013 r., poz. 1440, dalej uerFUS), przez przyjęcie, że skarżąca świadomie wprowadziła w błąd organ przyznający zasiłek pielęgnacyjny.

Skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Dodatkowo wskazała na potrzebę sprostowania zaskarżonego wyroku z urzędu, przez sprostowanie oczywistej omyłki – daty wniosku z [...] września 2005 r. i "zawartego w nim" [daty] oświadczenia, podanej na s. 6 uzasadnienia jako "13 marca 2013 r.", która to data jest dniem poświadczenia akt za zgodność z oryginałem.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o oddalenie skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, dalej ppsa), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącą zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Zarzut naruszenia art. 151 ppsa przez jego zastosowanie i niezastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 134 ppsa i art. 7, 77 § 1, i art. 80 kpa, okazał się usprawiedliwiony. Sąd I instancji błędnie aprobował ustalenia organów obu instancji, że skarżąca świadomie wprowadziła w błąd organ przyznający zasiłek pielęgnacyjny.

Ustawodawca w art. 30 ust. 2 uśr określił odmiennie stany faktyczne, z którymi wiąże nienależność świadczenia. Obowiązek zwrotu świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr ma charakter następczy - uzależniony jest od tego czy strona była należycie pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych jej świadczeń. Poza sporem jest to, że przygotowane wcześniej pouczenie (oświadczenie) adresowane do strony winno być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 22.2.2002 r., III AUa 845/99, OSA 2000/10/43, akceptowane przez J. Ostałowskiego, Ustawa o świadczeniach rodzinnych- świadczenia nienależnie pobrane, Sam. Teryt. 2006/4/52). Z kolei pierwotny charakter nienależności świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr), wiąże się ze świadomym wprowadzeniem w błąd organu przyznającego świadczenie przez złożenie niezgodnych z prawdą zeznań, bądź przedłożenie świadomie dokumentów, przedstawiających stan faktyczny niezgodnie z prawdą (J. Ostałowski - op. cit. s. 51).

Podobna do wyżej opisywanej konstrukcja prawna przyjęta była między innymi na tle art. 28 ust. 1 i 2 pkt 1 i 2 nieobowiązującej ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz.U. z 2003 nr 58, poz. 514 ze zm., dalej uzpb), art. 76 ust. 1 i 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2004 nr 99, poz. 1001 ze zm.). Wobec powyższego użytecznym pozostaje dorobek doktryny i orzecznictwa, powstałego na tle art. 28 ust. 1 i 2 uzpb. Ustawodawca wprowadził w art. 28 ust. 2 pkt 1 i 2 uzpb odrębne przesłanki uznania, że dane świadczenie pobrano nienależnie. W punkcie 1 mowa o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczeń, jednakże tylko wtedy, gdy bezrobotny został pouczony o skutkach prawnych występowania tych okoliczności; w punkcie 2 chodzi o przypadki, w których świadczenie wypłacono bezrobotnemu na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo gdy bezrobotny ś w i a d o m i e wprowadził PUP w błąd - warunkiem jest zatem umyślność działania bezrobotnego (wyroki NSA z: 18.3.1998 r., II SA 141/98; 14.12.1998 r., II SA 1606/98). W sytuacjach objętych drugim członem tej normy, odwołującym się do pojęcia świadomego wprowadzenia w błąd organu, należy uznać, że elementem konstytutywnym tego rodzaju stanów faktycznych jest umyślność działania bezrobotnego (wyrok NSA z 13.10,1992 r., SA/Wr 795/92, z glosą J. Borkowskiego, OSP 1995/6/123, aprobowany przez A. Kosut, Komentarz do ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, INFO-TRADE 1996, s. 136).

Odnosząc się do pojęcia świadomego wprowadzenia w błąd organu zatrudnienia, Glosator podniósł, że jak się wydaje, nie ma podstaw do nawiązywania do pojęcia błędu w prawie karnym, a na pewno należy odnieść się do pojęcia błędu jako jednej z postaci wady oświadczenia woli w prawie cywilnym, bo materia przemawia za taką afiliacją pojęciową. Trzeba wobec tego odwołać się do odróżnienia podstępu od innych przypadków działania w błędzie przez osobą składającą oświadczenie woli, które mogą wystąpić w sytuacjach sprowokowanych nie tylko przez drugą stronę umowy, lecz również przez osoby trzecie, a także mogą one wynikać z okoliczności stwarzających mylne przekonanie o istnieniu lub niewystępowaniu określonych okoliczności (Z. Radwański, Zarys części ogólnej prawa cywilnego, Warszawa 1979, s. 197-200).

W doktrynie trafnie wskazuje się, że "błąd" w art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr stanowi następstwo świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki przyznania do niego prawa. Stosując cywilistyczną konwencję pojęciową, można przyjąć, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie wnioskodawcy przyjmujące postać dolus directus lub dolus eventualis. Świadomym wprowadzeniem w błąd jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się o świadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności. W tym kontekście doktryna zrównuje pojęcie "świadome wprowadzenie w błąd" z umyślnym działaniem w rozumieniu prawa cywilnego (R. Babińska-Górecka, M. Lewandowicz-Machnikowska, Świadczenia rodzinne. Komentarz, Gaskor 2010, s. 352-353).

Trafnie autor skargi kasacyjnej podnosi, że w aktach sprawy brak jest dowodu, że skarżąca umyślnie wprowadziła w błąd Prezydenta co do przyznania jej dodatku pielęgnacyjnego. Z pisma ZUS z 11 lipca 2012 r. nie wynika, decyzją z jakiej daty przyznano skarżącej dodatek pielęgnacyjny, ani w jakiej dacie tę decyzję skarżącej doręczono. Skarżąca załączyła do wniosku orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 17 sierpnia 2005 r., którym uznano skarżącą całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji od dnia 25 lipca 2005 r. Przy założeniu, że orzeczenie to doręczono skarżącej dnia 17 sierpnia 2005 r., czternastodniowy termin 14 do złożenia odwołania, upływał dnia 31 sierpnia 2005 r. o północy. Decyzja ZUS o przyznaniu skarżącej dodatku pielęgnacyjnego mogła być wydana najwcześniej 1 września 2005 r., lecz organy obu instancji nie ustaliły, decyzją z którego dnia ZUS przyznał skarżącej dodatek pielęgnacyjny, ani kiedy decyzję tę skarżącej doręczono. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dawał podstaw do ustalenia, że skarżąca składając wniosek z [...] września 2005 r. miała świadomość, że przyznano jej dodatek pielęgnacyjny.

Dla oceny, że skarżąca nie wprowadziła świadomie w błąd organu przemawia wiek skarżącej (72 lata w dacie składania wniosku), jej zły stan zdrowia i niepełnosprawność (bezsporne). Sprzeczne jest z doświadczeniem życiowym, by przeciętnie doświadczona życiowo, 72 letnia, ciężko schorowana osoba, wymagająca pomocy przy wypełnieniu wniosku z [...] września 2005 r., mogła w sposób prawidłowy rozumieć, że przesłanką negatywną przyznania zasiłku pielęgnacyjnego było uprzednie uzyskanie dodatku pielęgnacyjnego. Skomplikowane regulacje zawarte w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (w brzmieniu obowiązującym w dniu [...] września 2005 r. – złożenia wniosku; Dz. U. z 2004 r. nr 39, poz. 353, ostatnia zmiana Dz. U z 2005 r. nr 169, poz. 1421), są trudne do zrozumienia nawet dla osób o ponadprzeciętnej świadomości prawnej i ponadprzeciętnym doświadczeniu życiowym. W zakresie normatywnym, istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy, art. 75 ust. 1 uerFUS, stanowił: Dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia, z zastrzeżeniem ust. 4. Nie ulega wątpliwości, że tak skonstruowany przepis, przekraczał możliwości interpretacyjne skarżącej (mając na uwadze jej nobliwy wiek, zły stan zdrowia i doświadczenie życiowe), a pouczenie zawarte w oświadczeniu zawartym w II części wniosku, nie spełniało nawet w dostatecznym stopniu wymogu jasności, precyzji i nie było dostosowane do zdolności percepcji skarżącej (art. 9 kpa; wyrok SN z 23.7.1992 r., III ARN 40/92, z glosami W. Tarasa, PiP 1993/3/110 i n. i J. Zimmermanna, PiP 1993/8/116 i n.; W. Dawidowicz, Postępowanie administracyjne. Zarys wykładu, Warszawa 1983, s. 92; B. Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2016, s. 80-81, nb 2).

O tym, że zagadnienie to wymagało szczególnie wysokich kompetencji interpretacyjnych świadczy postawa pracowników MOPS – ani pracownik pomagający skarżącej wypełnić dnia [...] września 2005 r. wniosek, ani osoby działające z upoważnienia piastuna organu podczas wydawania decyzji z [...] września 2005 r. i decyzji ją zmieniającej z 1 września 2006 r., nie zbadali w drodze wywiadu w ZUS, czy przedłożenie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z 17 sierpnia 2005 r. skutkowało przyznaniem dodatku pielęgnacyjnego (art. 75 ust. 1 in princ. uerFUS w ówczesnym brzmieniu). Nie zbadał tego również pracownik MOPS realizujący świadczenie z dniem ukończenia przez skarżącą 75 roku życia (art. 75 ust. 1 in medio uerFUS w ówczesnym brzmieniu), mimo że przyznawanie dodatku pielęgnacyjnego osobom ubezpieczonym w ZUS następuje w istocie automatycznie. Przyjęcie przez organy obu instancji w rozpatrywanym stanie faktycznym i prawnym, że 72 – letnia skarżąca świadomie wprowadziła organ w błąd nie ma dostatecznego oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym i narusza art. 7, 8, 9, 77 § 1 i 80 kpa, czego nie dostrzegł Sąd I instancji (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 134 ppsa).

Usprawiedliwiony okazał się zarzut naruszenia art. 133 § 1 ppsa. Akta, którymi dysponował Sąd I instancji, wymagały przedłożenia oryginału wniosku dla zbadania prawidłowości pouczenia skarżącej. Sąd może kontentować się uwierzytelnionym odpisem dokumentu jedynie wówczas, gdy odpis dokumentu nie nasuwa wątpliwości co do jego kompletności i zgodności z oryginałem.

Na uwzględnienie zasługiwał także zarzut naruszenia art. 141 § 4 ppsa (po sprostowaniu). Sąd I instancji nie wskazał w uzasadnieniu, na jakiej podstawie przyjął, że skarżąca uzyskała prawo do dodatku pielęgnacyjnego z dniem 1 "sierpnia" [s. 6 uzasadnienia wyroku IV SA/Gl 563/13; winno być "lipca"] 2005 r. ani dlaczego uzyskanie tego prawa, przy uwzględnieniu art. 129 uerFUS (w brzmieniu Dz U. z 2004 r. nr 39, poz. 353, ostatnia zmiana Dz. U z 2005 r. nr 169, poz. 1421), przy uwzględnieniu wieku, stanu zdrowia i niepełnosprawności skarżącej, miałoby stanowić o świadomym wprowadzeniu w błąd organu przez skarżącą.

Z tych samych względów usprawiedliwiony okazał się zarzut naruszenia art. 30 ust. 1 w zw. z ust. 2 pkt 2 uśr w zw. z art. 129 ust. 1 uerFUS. Przy prawidłowej wykładni obu wzorców kontroli, w stanie faktycznym kontrolowanej sprawy, błędnie Sąd I instancji aprobował pogląd, że skarżąca świadomie wprowadziła w błąd organ przyznający zasiłek pielęgnacyjny.

O sprostowaniu oczywistych omyłek w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie 156 § 3 ppsa (punkt 1 sentencji wyroku).

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, uznając że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę (art. 188 ppsa).

Zaskarżona decyzja naruszyła art. 138 § 1 pkt 1 kpa przez niedostrzeżenie, że decyzja [...] lutego 2013 r. naruszała art. 7, 8, 9, 77 § 1 i 80 kpa oraz art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr, w zakresie wyżej przedstawionym, przeto na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 luit. A i c ppsa należało decyzję z [...] kwietnia 2013 r. uchylić.

Rozpoznając sprawę ponownie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze, uwzględniając art. 153 ppsa, uzupełni zebrany w sprawie materiał dowodowy, uwzględniając art. 136 kpa i normy wywiedzione ze znowelizowanych: art. 8 i art. 138 § 2 kpa, ustalając precyzyjnie: datę decyzji ZUS, którą przyznano skarżącej dodatek pielęgnacyjny i datę doręczenia skarżącej tej decyzji ZUS. Kolegium przeprowadzi dowód z oryginałów dokumentów, znajdujących się w aktach sprawy – zwłaszcza w zakresie pouczeń udzielonych skarżącej w dniu złożenia wniosku. Kolegium przeprowadzi dowód z zeznań świadka – pracownika MOPS, który pomagał skarżącej wypełnić wniosek z [...] września 2005 r., dla ustalenia przebiegu tych czynności i zakresu pouczeń udzielonych skarżącej (art. 9 kpa). Kolegium przeprowadzi dowód z zeznań skarżącej (art. 86 kpa) dla ustalenia przebiegu czynności związanych ze sporządzeniem wniosku z [...] września 2005 r. i zakresu pouczeń udzielonych skarżącej (art. 9 kpa) w toku tych czynności oraz świadomości i woli skarżącej w zakresie prawa do dodatku pielęgnacyjnego i wpływu prawa do tego dodatku na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Dokonawszy prawidłowej oceny zebranych dowodów (art. 80 kpa), Kolegium wyda decyzję w zakresie art. 138 § 1 kpa , uwzględniwszy wykładnię art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr, zaprezentowaną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż to wynagrodzenie, należne od Skarbu Państwa (art. 250 ppsa), przyznawane jest przez właściwy wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 ppsa, na podstawie odrębnego wniosku. Stosownie do § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490), pełnomocnik winien złożyć Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.