Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 532/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2011-08-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 119  pkt 2, art. 120, art. 151
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art.1, art. 2,
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

z dnia 30 sierpnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Zbigniew Czarnik po rozpoznaniu w Wydziale II Ogólnoadministracyjnym na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 sierpnia 2011 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi T. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Sprawa Kombatantów i Osób Represjonowanych w [...] z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

W dniu [..] października 2010 r. wpłynął do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniosek T.K. o przyznanie jej świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 z późn.zm.; dalej: "ustawa o świadczeniu pieniężnym (...)"). Wnioskodawczyni podała, że wraz z rodzicami w marcu 1940 r. została deportowana z D., gm. K., pow. P., na Wołyń do miejscowości P., gm. A., gdzie przebywała do października 1943 r. Ojca zmuszano tam do ciężkiej pracy, w której pomagała mu żona, a matka wnioskodawczyni. Zapłatą za pracę była głodowa racja chleba dla rodziny. Do wniosku dołączyła pozytywną opinię Stowarzyszenia [...] Zarząd Okręgowy w [..], kartę osobową, oświadczenie dwóch świadków, ankietę i kartę osobową, ksero protokołu z przesłuchania wnioskodawczyni. Z treści protokołu wynika, że wraz z nią i rodzicami deportowano również dwie siostry wnioskodawczyni. Ojciec pracował w państwowych stawach rybnych czyszcząc je, odławiając ryby. Matka wnioskodawczyni wieczorami pracowała sprzątając szkołę. Wnioskodawczyni podczas nieobecności rodziców wraz z siostrami pilnowała gęsi. Rodzina kontakt z sąsiadami utrzymywała najczęściej po niedzielnych mszach świętych w A.

Decyzją z dnia [..] lutego 2011 r., nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w [...] odmówił T.K. przyznania żądanego uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W podstawie prawnej rozstrzygnięcia powołał przepisy art. 2 pkt 2) i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z 2009 r., nr 220, poz. 1734). W ocenie organu ze zgromadzonych dowodów wynika, że strona w okresie okupacji była wysiedlona przez władze radzieckie do miejscowości P.na Wołyniu, tj. w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wnioskodawczyni oświadczyła jednak, że jej rodzice utrzymywali się w tym okresie z pracy we własnym gospodarstwie, a także w państwowych stawach rybnych oraz z innych prac sezonowych. Szczegółowo egzystencję rodziny w latach 1940-1943 opisuje siostra wnioskodawczyni – S.P. Strona nie przedstawiła dowodów świadczących o przesiedleniu połączonym z przymusem pracy w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym (...). Organ nie negując samego faktu przymusowego przesiedlenia rodziny wskazał, że deportacja łączyła się z osadzaniem ludności przesiedlanej w gospodarstwach rolnych opuszczonych przez ludność deportowaną przez władze radzieckie w głąb byłego ZSRR.

Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz uzupełnieniu postępowania dowodowego Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [..] kwietnia 2011 r., nr [...], utrzymał w własną decyzję mocy. W podstawie prawnej rozstrzygnięcia powołał przepisy art. 138 §1 pkt 1) w zw. z art.127 §3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 z późn.zm.; dalej: "k.p.a."), art. 2 pkt 2) lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...).

W motywach decyzji wyjaśnił, że przepis art. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) przewiduje prawo do tego świadczenia dla osób, które podlegały określonym w ustawie represjom. Nie przysługuje ono wszystkim, którzy doznali represji w okresie wojennym i powojennym i nie obejmuje wszystkich rodzajów i form represji, jakim poddawano obywateli polskich. Rodzaje represji, o których mowa w art. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), wymieniono enumeratywnie w jej art. 2. W ocenie organu dla wydania pozytywnej decyzji na podstawie art. 2 pkt 2) ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) konieczne jest łączne ustalenie, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Organ uznał fakt wysiedlenia wnioskodawczyni wraz z jej rodziną w marcu 1940 r. z miejscowości D. do miejscowości P. za formę represji, nie będącą jednak deportacją do pracy przymusowej. Przyjął, że w miejscowości tej rodzina wnioskodawczyni zasiedliła opuszczony dom, co potwierdzili powołani przez nią świadkowie w osobie S.M. oraz M.L. Okoliczność tę potwierdziła też T.K. w protokole przesłuchania z dnia [..] kwietnia 2011 r. podając, że mieszkali w dwuizbowej chałupie. Organ stwierdził ponadto, że wnioskodawczyni nie przedstawiła żadnych dokumentów potwierdzających fakt pracy przymusowej. Zaznaczył, że Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w [...] w piśmie z dnia [..] października 2010 r. podała, że prowadzi śledztwo w sprawie deportacji obywateli polskich przez władze sowieckie w latach 1939-1941 z pasa nadgranicznego położonego na terenie byłego województwa lwowskiego, a dotychczasowe ustalenia śledztwa wskazują, że akcja deportacyjna z pasa granicznego rozpoczęła się w lutym, a zakończyła w kwietniu 1940 r., przy czym mieszkańców poszczególnych wiosek wysiedlano w jednym terminie. Powodem wysiedlenia było zamieszkiwanie w pasie 800 metrów od granicy. Organ podał, że z zeznań części deportowanych wynika, że na miejscu musieli pracować oni w kołchozach lub innych lokalnych przedsiębiorstwach, pozostali pracowali w przydzielonych im gospodarstwach rolnych. Taki przypadek miał miejsce w niniejszej sprawie.

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodziła się T.K. Podkreśliła fakt deportacji i przydzielenia drewnianej dwuizbowej chaty na trzydziestoarowej działce. Wskazała, że rodziców zatrudniono w państwowych stawach rybnych. Przydzielona działka nie nadawała się do uprawy, uprawiany ogródek nie pozwalał na wyżywienie pięcioosobowej rodziny. Żywność pozyskiwali dzięki ciężkiej pracy rodziców w gospodarstwie rybnym i sprzątania szkoły przez matkę. O przymusie pracy w ocenie skarżącej świadczy brak wynagrodzenia za świadczoną pracę, a otrzymywanie jedynie racji żywiołowych.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie przytaczając argumentację jak w skarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Wobec zawarcia przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w odpowiedzi na skargę wniosku o rozpoznanie sprawy w postępowaniu uproszczonym i braku żądania przez T.K. przeprowadzenia rozprawy, sprawę niniejszą rozpoznano zgodnie ze zgłoszonym wnioskiem, na posiedzeniu niejawnym.

W pierwszej kolejności wyjaśnienia wymaga zakres właściwości sądu administracyjnego. Uprawnienia te, określone zasadniczo przepisami. art. 1 §1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr

153 z 2002 r., poz. 1269, ze zm.) oraz art. 3 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153 z 2002 r., poz. 1270 ze zm., dalej "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego przez zastosowanie środków określonych w 145-149 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 §1 p.p.s.a.).

Podstawę rozpoznania zgłoszonego wniosku stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.). Świadczenie pieniężne określone w ustawie przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie z przepisami art. 2 ustawy za represję uznaje się wyłącznie osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Aktualne brzmienie przepisu art. 2 pkt 2 ustawy, nadane ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 72, poz. 380), uwzględnia skutki powołanego w decyzji organu I instancji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07. Powołana nowelizacja weszła w życie w dniu 20 kwietnia 2011 r., zatem w dniu wydania decyzji z dnia 20 kwietnia 2011 r. Jednak także i bez tego wskazania Sądu działanie organów było prawidłowe, ponieważ przy interpretacji przepisów art. 2 ustawy uwzględniało skutki powołanego wyroku Trybunału, także sprzed powołanej nowelizacji.

Zasadnie uznano, że wysiedlenie było formą represji, choć nie wypełniającą przesłanki ustawowej (deportacji w celu pracy przymusowej). Z akt sprawy wynika, że przyczyną przymusowego opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania i pozostawienia dobytku przez rodzinę wnioskodawczyni był fakt zamieszkiwania w strefie nadgranicznej. Celem wysiedlenia nie była jednak praca przymusowa, a przesłanka ta ma decydujące znaczenie w niniejszej sprawie. Przedmiotowe świadczenie przysługuje bowiem wyłącznie za pracę przymusową po dokonanej deportacji (wywiezieniu). Wysiedlenie rodziny wnioskodawczyni można w świetle okoliczności sprawy uznać za spełniające wymóg deportacji (wywiezienia), był on bowiem wymuszony przez władze sowieckie, wiązał się z koniecznością opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania (ośrodka życiowego), pozostawienia domu, jego sprzętów (wyposażenia) i gospodarstwa. Jednak władzom radzieckim przyświecał inny cel wysiedlania, aniżeli kierowanie wysiedlanych do pracy przymusowej. Celem tym było usunięcie mieszkańców ze strefy nadgranicznej.

Ustawa wyraźnie przewiduje świadczenia pieniężne tylko dla tych osób, wobec których okupanci stosowali represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie. Praca niewolnicza charakteryzowała się jej wykonywaniem ponad siły, w warunkach prowadzących do wyniszczenia i zazwyczaj w izolacji od dotychczasowego środowiska. W połączeniu z pracą o takich właściwościach deportacja stanowiła karę polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt, zesłanie. Zatem nie każda represja, czy inna dolegliwość, stwarza podstawę do nabycia przedmiotowego uprawnienia. Podstawę taką stanowią wyłącznie najostrzejsze formy represji, które zmierzały do wyniszczenia narodu polskiego.

Nie ulega wątpliwości, że sytuacja przymusowo zatrudnionych, izolowanych od dotychczasowego środowiska, była niezwykle ciężka. Oceny takiej nie można natomiast podzielić w przypadku wnioskodawczyni i sytuacji jej rodziców. Analiza akt sprawy wskazuje, że ich sytuacja pogorszyła się po wysiedleniu, jednak nie łączyła się z przymusem pracy rodziców, tym bardziej wnioskodawczyni. Zamieszkali wspólnie a rodzice podejmowali pracę dla utrzymania własnej rodziny. Ojciec, we-dług zeznania wnioskodawczyni, pracował w państwowym gospodarstwie rybnym oddalonym od domu w P. o około 1-2 kilometrów, w pracy tej pomagała mu żona, a matka wnioskodawczyni, która ponadto podejmowała pracę polegającą na sprzątaniu pobliskiej szkoły, aby polepszyć byt pięcioosobowej rodziny. Za pracę w gospodarstwie rybnym otrzymywali chleb i ryby, za pracę matki przy sprzątaniu szkoły kartki na landrynki dla dzieci. Uprawiali również ogródek na działce wokół domu, chociaż grunty te nie były dobrej jakości.

Poza wszelką wątpliwością pozostają odczucia wnioskodawczyni o ciężkiej sytuacji rodziny względem tej sprzed okresu wysiedlenia. Okoliczności te nie pozwalają jednak na przyjęcie, że prace podejmowane przez jej rodziców były wykonywane pod przymusem, że miały charakter niewolniczy. Rodzina posiadała swobodę poruszania się, zazwyczaj po niedzielnych mszach spotykała się ze znajomymi w miejscowości A., korzystała z możliwości korespondowania z rodziną w Ł. Rodzina nie była objęta zakazem opuszczania miejsca pobytu i miejsca pracy, choć skarżąca wspomina o zakazie opuszczania gminy A. Z akt sprawy wynika, że zasadniczą przyczyną wysiedlenia był fakt zamieszkiwania w strefie nadgranicznej. Celem tym nie była natomiast praca przymusowa. Podkreślenia jeszcze wymaga, że w orzecznictwie sądów administracyjnych los dzieci jest oceniany przez pryzmat sytuacji rodziców, z którymi podróżowali, chociażby same, poza deportacją (wywiezieniem), nie były poddawane obowiązkowi pracy. Wnioskodawczyni miała wówczas niespełna 5 lat, urodziła się w lutym 1935 r., wysiedlenie nastąpiło w marcu 1940 r. Wykazanie przesłanki wysiedlenia nie jest jednak wystarczające do uznania spełnienia warunków do przyznania prawa do świadczenia pieniężnego. Oczywiście w ogólnym założeniu wysiedlenie różni się od deportacji (wywiezienia), jednak w niniejszym przypadku rozróżnienie to nie ma istotnego znaczenia, skoro opuszczenie przez rodzinę wnioskodawczyni D. nie miało charakteru dobrowolnego i wymagało podporządkowania się zarządzeniu władz sowieckich.

Analiza akt i skarżonych decyzji oraz stanowiska skarżącej wskakuje, że okoliczności sprawy pozostają w zasadzie ustalone i niesprzeczne między stronami. Spór ogniskuje natomiast w sferze oceny ustalonych faktów, czy spełniają one przesłanki ustawowe z art. 2 ustawy, czy nie. W ocenie Sądu stanowisko organu jest prawidłowe, skarżąca natomiast bezzasadnie, w świetle przesłanek ustawowych, ocenia te same fakty. Nie jest rolą sądu administracyjnego zastępowanie ustawodawcy przez rozszerzanie katalogu rodzajów represji bądź innych dolegliwości związanych z procesem wysiedleń z okresu drugiej wojny światowej, które wiązałoby się z nabyciem uprawnień na podstawie ustawy. Rola sądu w niniejszym postępowaniu ma charakter wyłącznie kontrolny względem postępowania administracyjnego oraz wydanych w sprawie decyzji. W ocenie Sądu rodzice wnioskodawczyni nie byli poddani obowiązkowi przymusowej pracy, a zatrudnienie podejmowali z myślą o pozyskaniu środków utrzymania i wyżywienia siebie i swoich dzieci. Odmienna ocena skarżącej jest w świetle powołanej ustawy nieuzasadniona. Powołane przepisy muszą być interpretowane w sposób ścisły, ponieważ zostały sformułowane w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości.

Mając na względzie powyższe Sąd oddalił skargę orzekając na podstawie art. 151 p.p.s.a. Orzeczenie wydano na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 120 w zw. z art. 119 pkt 2) p.p.s.a.