Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 268/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-04-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w...
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 23, art. 27
journal: Dz.U. 2015 poz 583
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Henryk Wach po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 8 lutego 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 1844/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi I. W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w G.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 8 lutego 2016 r. (sygn. akt III SA/Gl 1844/15) Wojewódzki Sąd Administracyjny w G/, odmówił skarżącej I. W. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych - w sprawie ze skargi I. W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] czerwca 2015 r. (nr [...]) w przedmiocie podatku akcyzowego.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca oświadczyła, iż organy celne prowadzą w stosunku do niej postępowania egzekucyjne, w ramach których dokonano zajęcia jej rachunków bankowych, czym de facto uniemożliwiono jej dalsze prowadzenie działalności gospodarczej i w efekcie strona nie ma środków finansowych umożliwiających uiszczenie wpisów sądowych od skarg składanych do sądu administracyjnego. Skarżąca oświadczyła również, że prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe razem z jedenastoletnią córką, przy czym jedyny dochód gospodarstwa pochodzi z działalności gospodarczej, która aktualnie przynosi stratę, wynoszącą – [...] zł (według stanu na 31 sierpnia 2015 r.). Z treści wniosku wynika również, że wnioskodawczyni nie posiada żadnego majątku, żadnych oszczędności, papierów wartościowych. Dwa samochody strony (P. [...] i F. D.) zostały zabezpieczone zastawem rejestrowym na rzecz banku. Strona oświadczyła również, że stan jej kredytu odnawialnego na rachunku bieżącym prowadzonym dla jej firmy wynosi –[...] zł (według stanu na [...] września 2015 r.). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, skarżąca nadesłała do akt sprawy zestaw materiałów źródłowych i dokumentów potwierdzających jej własną, aktualną sytuację majątkową i uprawdopodabniających oświadczenia zawarte na druku urzędowego formularza PPF. We wniosku strona nie uwzględniła natomiast swojego męża, podnosząc że: nie mieszka razem z mężem, nie prowadzi z nim wspólnego gospodarstwa domowego, nie ma wiedzy na temat stanu finansowego męża, mąż nie wyraził zgody na podanie żadnych danych dotyczących swojego stanu majątkowego oraz nie wyraził zgody na pomoc w finansowaniu kosztów procesów związanych z firmą skarżącej i decyzjami podejmowanymi przez nią w związku z tą działalnością. W toku postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy skarżąca nie wykazała aktualnego stanu majątkowego swojej matki, stwierdzając, że pomimo tego, iż matka jest właścicielką mieszkania, to nie prowadzą one razem wspólnego gospodarstwa domowego. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z 28 października 2015 r. (odmawiającego przyznanie prawa pomocy) skarżąca podniosła, że udokumentowała swoją sytuację majątkową w sposób wystarczający dla rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, natomiast pozostałe kwestie, o wyjaśnienie których wzywał referendarz sądowy - w szczególności aktualna kondycja majątkowa jej męża - nie są istotne dla rozpoznania jej wniosku.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżąca nie zdołała wykazać w sposób dostateczny, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd stwierdził, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy dokonać rzetelnej i wyczerpującej analizy całokształtu nie tylko osobistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy, ale również osób, z którymi wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, jak również małżonka wnioskodawcy (niezależnie od tego, jaki ustrój majątkowy obowiązuje w małżeństwie i niezależne o tego, czy małżonek prowadzi razem z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe). W ocenie WSA, w orzecznictwie ugruntowany jest podgląd, zgodnie z którym małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy (art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm.), obejmującej swoim zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, nie może odnieść skutku dezaprobata wnioskodawcy dla wspomnianej praktyki orzeczniczej przyjętej w judykaturze i doktrynie. Sąd dodał przy tym, że twierdzenia skarżącej o rozpadzie i kryzysie małżeństwa - jakkolwiek prawdopodobne - nie zostały poparte żadnym dowodem ani nawet uprawdopodobnione. Nic nie zmienia faktu, że skarżąca nadal pozostaje w związku małżeńskim, a na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego nawet wtedy, gdy nie prowadzą oni wspólnego gospodarstwa domowego.

Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożyła Iwona Wiśniewska, domagając się uchylenia tego orzeczenia. Podniosła, że skoro przedłożyła wszystkie dokumenty potwierdzające jej sytuację finansową, to krzywdzące jest dla niej twierdzenie Sądu pierwszej instancji, iż nie wykazała w sposób dostateczny, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy. Zdaniem skarżącej uznanie przez Sąd za niewiarygodne i budzące wątpliwości oświadczenia i wyjaśnienia skarżącej o braku dostępu do danych finansowych męża, są niedostatecznym argumentem do podjęcia decyzji o odmowie przyznania pomocy prawnej. Skarżąca nie zgodziła się z twierdzeniem, że prowadzone postępowania sądowe szczególnie dotyczące prowadzonej działalności gospodarczej małżonka i związane z tym koszty są zaliczane do zwykłych potrzeb rodziny. W konkluzji skarżąca stwierdziła, że całokształt sytuacji swojej i bliskich przedstawiła w sposób kompetentny z dostępnych jej materiałów, a jej sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i córki.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy procesowej, wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 p.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony.

W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd ma obowiązek dokonania oceny - na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów - czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W przedmiotowej sprawie skarżąca wskazała we wniosku o przyznanie prawa pomocy określone okoliczności, które jej zdaniem uzasadniają zwolnienie jej od kosztów sądowych, a następnie - w wykonaniu wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a. zarządzenia referendarza sądowego - nadesłała dokumenty dotyczące jej sytuacji finansowej i majątkowej, mające wspierać oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przedłożona dokumentacja składała się (vide odpis pisma z [...] października 2015 r. - k. 42 akt sądowych) z: 1) kserokopii zaświadczeń wystawionych przez banki, informujących o zajęciach rachunków bankowych firmowych i osobistych, 2) kserokopii zeznania podatkowego za 2014 r., 3) kserokopii zaświadczenia z rejestru mieszkańców o zameldowaniu na pobyt stały, 4) kserokopii umowy kredytowej wraz z załącznikiem, 5) rachunków za mieszkanie, gaz i prąd, 6) wyjaśnień, kserokopii aktu zawarcia związku małżeńskiego oraz kserokopii wpisu aktu notarialnego umowy majątkowej ustanawiającej rozdzielność majątkową przed zawarciem związku małżeńskiego, 7) kserokopii aktu notarialnego określającego właściciela mieszkania przy ul. Ch. oraz powierzchnię lokalu, 8) kserokopii dokumentacji wskazującej na jakim etapie prowadzone są wobec skarżącej postępowania egzekucyjne składające się z tytułów wykonawczych stosowanych w egzekucji należności pieniężnych oraz protokołów zajęcia i odbioru ruchomości, 9) kserokopii dowodów rejestracyjnych dwóch pojazdów skarżącej z odpowiednimi wpisami oraz oświadczeń z tytułu zabezpieczenia rzeczowego (zastawu) o poddaniu się egzekucji na rzecz banku, 10) kserokopii dokumentacji za ostatnie trzy miesiące w związku z prowadzoną działalności gospodarczą w postaci deklaracji VAT wraz z urzędowym poświadczeniem odbioru dokumentu elektronicznego, rejestrów sprzedaży i zakupów oraz wydruków raportów kasowych.

Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do przedstawionych oświadczeń i dokumentacji. Z tego względu nie można przyjąć, że Sąd w sposób rzetelny ocenił, czy w sprawie ziściły się przesłanki przyznania prawa pomocy określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

Jako wyłączny powód odmowy przyznania skarżącej prawa pomocy Sąd pierwszej instancji wskazał brak udokumentowania sytuacji majątkowej i finansowej męża skarżącej. Sąd uznał przy tym, że: 1) przy analizie całokształtu sytuacji majątkowej strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę również sytuację majątkową małżonka tej strony (bez względu na obowiązujący w małżeństwie ustrój majątkowy), 2) niezależnie od tego, czy małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, mają oni - wynikający z art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - obowiązek wzajemnej pomocy, który obejmuje swoim zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z tym kosztów.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie orzekającym w tej sprawie, przyjęta przez Sąd pierwszej instancji wykładnia art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest nieprawidłowa, a jej uwzględnienie przy ocenie spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy doprowadziło Sąd pierwszej instancji do błędnych wniosków. Wynikający ze wspomnianego przepisu obowiązek wzajemnej pomocy małżonków obejmuje wszelkie czynności faktyczne jednego z małżonków wspierające drugiego z nich w wykonywaniu przez niego jego praw i obowiązków wynikających z małżeństwa (zob. M. Sychowicz [w:] K. Piasecki (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. 5, Warszawa 2011, s. 148). Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków ściśle łączy się z obowiązkiem współdziałania małżonków dla dobra rodziny, który obejmuje wszystkie czynności, które są potrzebne do prawidłowego funkcjonowania rodziny, w tym także dla właściwego wychowania dzieci oraz powstrzymywania się od zachowań, które mogłyby przynieść uszczerbek interesom rodziny jako całości i poszczególnym jej członkom (zob. M. Sychowicz, op. cit., s. 149). W doktrynie wskazuje się, że powinności małżonków w zakresie wzajemnej pomocy zostały sprecyzowane w art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z którego wynika, że małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny. Podkreślenia wymaga, że w komentarzach do analizowanego przepisu wyraźnie wskazuje się (zob. m.in. J. Gajda [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, 4. wydanie, Warszawa 2015, s. 219), iż obowiązek ten służy zaspokojeniu usprawiedliwionych potrzeb całej grupy rodzinnej, a zatem przy jego spełnianiu należy uwzględnić potrzeby zbiorowe rodziny (np. mieszkanie, opał, energia elektryczna) i potrzeby indywidualne członków rodziny (np. wyżywienie, odzież, mieszkanie, higiena osobista, ochrona zdrowia). Powyższe wskazuje, że obowiązek wzajemnej pomocy i obowiązek współdziałania dla dobra rodziny odnoszą się zasadniczo do podejmowania starań w celu zapewnienia potrzeb bytowych rodziny i wzajemnego wspierania się małżonków w wypełnianiu obowiązków małżeńskich i rodzinnych. Natomiast za zbyt daleko idące należy uznać wywodzenie z art. 23 i art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązku pokrywania przez jednego z małżonków kosztów postępowań sądowych inicjowanych przez drugiego z małżonków w związku z jego działalnością gospodarczą, która nie jest prowadzona w ramach przedsiębiorstwa wchodzącego w skład majątku wspólnego. Trudno bowiem przyjąć, że w takim przypadku uiszczanie kosztów sądowych służy zaspokajaniu potrzeb rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny dostrzega, że w orzecznictwie sądów administracyjnych dominujący i powielany jest pogląd przeciwny, przy czym na ogół stanowisko takie nie jest głębiej uzasadniane.

Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie uznaje, że w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy dopuszczalne (a niekiedy konieczne) jest domaganie się od wnioskodawcy - z powołaniem się na art. 23 i art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - przedłożenia dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i finansowej małżonka osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak celem tego wezwania powinna być ocena, czy w konkretnym przypadku można obiektywnie oczekiwać, że wsparcie małżonka (związane - co wskazano wyżej - przede wszystkim z zapewnieniem środków utrzymania) pozwoli stronie zobowiązanej do poniesienia kosztów postępowania na poczynienie oszczędności na poczet tychże kosztów, co niewątpliwie miałoby znaczenie z punktu widzenia przyznania prawa pomocy. Dokonanie takiej oceny powinno być jednak poprzedzone analizą sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej wnioskodawcy, dokonaną w oparciu o oświadczenia i dokumenty złożone w toku postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy.

Jak już wskazano, w tej sprawie Sąd pierwszej instancji w ogóle nie przeanalizował treści wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i dokumentów nadesłanych przez stronę w odpowiedzi na wezwanie wystosowane na podstawie art. 255 p.p.s.a. Odmowa przyznania prawa pomocy została natomiast uzasadniona brakiem nadesłania dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej męża skarżącej przy błędnym założeniu - wynikającym z wadliwej wykładni art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - że małżonek wnioskodawcy jest zobligowany do pokrywania kosztów sądowych w procesach prowadzonych w związku z działalnością gospodarczą wnioskodawcy. Wskazane wadliwości zaskarżonego postanowienia musiały skutkować jego uchyleniem.

Przy ponownym rozpoznawaniu wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji - uwzględniając ocenę wyrażoną w niniejszym postanowieniu - odniesie się do oświadczeń i dokumentów złożonych przez stronę w ramach postępowania zainicjowanego jej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, a następnie oceni, czy w tej sprawie dla wykazania spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. niezbędne jest udokumentowanie sytuacji finansowej męża skarżącej, a jeśli tak - to jakie są skutki braku przedłożenia takiej dokumentacji.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.