Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2563/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2023-01-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 200 i 205 par. 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Trochym (spr.), sędzia WSA Joanna Skiba, asesor WSA Mateusz Rogala, Protokolant referent Agata Szczepanik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi J. M., A. S., A.P., G. C., C. G. i D. J. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 sierpnia 2022 r. nr DAP-WOSR-7280-63/2022/AP w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 10 maja 2022 r., nr 1216/2022; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz J. M., A. S., A.P., G. C., C. G. i D.J. solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z 30 sierpnia 2022 r., nr DAP-WOSR-7280-63/2022/AP, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej jako "Minister/organ"), po rozpatrzeniu odwołania J. M., A. S., A. P., G. C., C. G., D. J., reprezentowanych przez adwokata J. F., od decyzji Wojewody Mazowieckiego (dalej jako "Wojewoda/organ I instancji") z 10 maja 2022 r., nr 1216/2022, odmawiającej D. J., J. M., C. G., G. C., A. S., A. P., potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. N. nieruchomości we wsi [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej – utrzymał w mocy decyzję Wojewody z 10 maja 2022 r., nr 1216/2022.

Zaskarżona decyzja organu została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskami z 22 grudnia 2008 r. A. S., A. M. oraz G. C. wystąpiły do Wojewody o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. N. nieruchomości we wsi [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W toku postępowania organ I instancji uzyskał m.in. zaświadczenia z Centralnego Państwowego Archiwum L. (z 7 lipca 2009 r., Nr [...] oraz 8 lutego 2017 r., Nr [...]), z których wynika, że J. N. ur. 1884 r., rolnik, w związku małżeńskim z M. N., ur. 1886 r., zamieszkały we wsi [...], gminy [...], był posiadaczem w tejże miejscowości 45 dziesięcin gruntu (w innym miejscu określany jako właściciel 87 ha gruntów).

Do akt postępowania złożono również postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w W. z 25 sierpnia 2016 r., sygn. akt [...], zgodnie z którym spadek po J. N., synu K. N. i T. z domu l., zmarłym w dniu [...] listopada 1942 r. w N. ([...]) i ostatnio stale zamieszkałym w N., na podstawie ustawy nabyli w zakresie majątku nieruchomego: żona M. N. w 1/7 części, córka A. M. w 2/7 części, syn L. N. w 2/7 części oraz syn D. N. w 2/7 części. Natomiast zgodnie z ww. postanowieniem spadek po M. N., córce M. M. i A. z domu W., ostatnio zamieszkałej w L. ([...]) zmarłej w dniu [...] lutego 1953 r. w L. nabyli: córka A. M. i syn L. N., po 1/2 części każde z nich.

Z kolei na mocy postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] z 24 sierpnia 2021 r., sygn. akt [...], spadek po D. N. synu J. i M., zmarłym w dniu [...] stycznia 1945 r. na podstawie ustawy nabyli brat L. N. i siostra A. M. po 1/2 części każde z nich.

Natomiast na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w C. z 14 listopada 2001 r., sygn. akt [...], spadek po L. N. zmarłym w dniu [...] maja 2001 r. w C., ostatnio stale zamieszkałym w C. na podstawie testamentu z dnia bez daty - otwartego i ogłoszonego w Sądzie Rejonowym w C. w sprawie [...] nabyły córki: G. C., A. S., A. P., po 1/3 części każda z nich;

Do akt postępowania wpłynęło również postanowienie Sądu Rejonowego w T. z 13 września 2018 r., sygn. akt [...], zgodnie z którym spadek po A. M. zmarłej w dniu [...] lutego 2018 r. w T., ostatnio stale zamieszkałej w T. na podstawie ustawy nabyły dzieci: D. J., J. M. oraz C. G., po 1/ 3 części każde z nich.

Decyzją z 10 maja 2022 r., nr 1216/2022, Wojewoda odmówił D. J., J. M., C. G., G. C., A. S., A. P., potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. N. nieruchomości we wsi [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu swojej decyzji, jako przyczynę wydania decyzji odmownej, organ I instancji wskazał, że J. N. – w dniu 1 września 1939 r. obywatel polski, zamieszkujący we wsi [...], właściciel nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w N., nigdy nie przybył na obecne tereny Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ zmarł [...] listopada 1942 r. w miejscu zamieszkania we wsi [...]. Na podstawie powyższych ustaleń Wojewoda doszedł do wniosku, że po zakończonej wojnie J. N. nie repatriował się na obecne terytorium Polski, w związku z czym jego spadkobiercy nie są uprawnieni do rekompensaty za pozostawione przez niego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej mienie nieruchome.

Pismem z dnia 27 maja 2022 r. J. M., A. S., A. P., G. C., C. G., D. J., reprezentowani przez adwokata J. F., wnieśli odwołanie od ww. decyzji do Ministra.

Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, decyzją z 30 sierpnia 2022 r., nr DAP-WOSR-7280-63/2022/AP, Minister utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody. W uzasadnieniu swojej decyzji Minister szczegółowo zrelacjonował dotychczasowy przebieg postępowania w niniejszej sprawie oraz ustalenia w nim poczynione przez organ I instancji. Dalej wyjaśnił, że w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty zarówno strony postępowania, jak i właściciele pozostawionych nieruchomości muszą spełnić łącznie wszystkie przesłanki wynikające z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., a niespełnienie choćby jednej z przesłanek skutkuje wydaniem przez organ administracji decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Organ podniósł, że z treści art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Następnie organ wyjaśnił kiedy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona. Minister podniósł następnie, że jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, że J. N. nigdy nie repatriował się do Polski, a więc nie spełnił warunku zawartego w art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Konsekwencją powyższego jest stan prawny wyrażony w paremi łacińskiej nemo plus iuris ad alium transferre potest ąuam ipse habet - nikt nie może przenieść więcej prawa, niż sam miał. W zaistniałym stanie faktycznym stwierdzić należy, że następcy prawni J. N. nie mogą posiadać więcej praw niż ich poprzednik prawny.

Minister nie podzielił stanowiska odwołujących się, iż prawo do rekompensaty zostało nabyte przez następców prawnych J. N., tj. jego żonę M. N. oraz dzieci A. M., D. N. i L. N. Przesłanki potwierdzenia prawa do rekompensaty określone w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. dotyczą właściciela nieruchomości, który ma zarówno legitymować się własnością, być w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, posiadać miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścić je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ww. ustawy oraz posiadać obywatelstwo polskie. Art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przewiduje wprost, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie określone w nim wymogi. Minister wyjaśnił, że ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je pozostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie warunki określone w art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych w powyższym przepisie przesłanek, powoduje utratę uprawnień do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Skargę na powyższą decyzję Ministra z 30 sierpnia 2022 r. wywiedli J. M., A. S., A. P., G. C., C. G., D. J. (dalej jako "Skarżący"), reprezentowani przez adwokata J. F., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra, decyzji organu I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucili natomiast:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego w stopniu istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy:

1) naruszenie art. 1 w zw. z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 roku o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 2017 poz. 2097 ze zm. - dalej: "ustawa zabużańska"), poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji odmowę potwierdzenia wnioskodawcy prawa do rekompensaty i błędne przyjęcie, że właścicielem nieruchomości pozostawionej uprawnionym do rekompensaty jest jedynie ta osoba, która zarówno była właścicielem nieruchomości w dniu 1 września 1939 roku, jak i opuściła byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (w dodatku przesiedlając się na obecne terytorium RP), tj. w niniejszej sprawie J. N., podczas gdy, wbrew stanowisku organu, a zgodnie z utrwalonym już orzecznictwem sądów administracyjnych (por. wyroki NSA: z 1.11.2018 r., I OSK 1013/18; 26.11.2019 r., I OSK 3010/18; z 8.12.2021 r., I OSK 362/21, s. 53-54 uzasadnienia oraz wyroki WSA: z 10.03.2020 r., I SA/Wa 1930/19 oraz z 19.03.2021 r., I SA/Wa 1742/20) uprawnionymi do rekompensaty są właściciele (współwłaściciele) takiej nieruchomości, którzy w drodze spadkobrania (jako spadkobiercy ustawowi) nabyli jej własność nieruchomości po dniu 1 września 1939 roku (ale jeszcze w trakcie trwania wojny) i pozostawili swoją nieruchomość na Kresach opuszczając byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z drugą wojną światową, tj. w tej konkretnej sprawie: M. N. (wdowa po śp. J. N.) i jej dzieci – A. M., L. N. i D. N. (z których ci którzy przeżyli wojnę tj. A. M. oraz L. N. przesiedlili się na powojenne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej) i to ich (obok J. N., albo przede wszystkim ich) należy traktować jako uprawnionych do rekompensaty właścicieli pozostawionej na Kresach nieruchomości;

2) naruszenie art. 1 w zw. z art. 2 ustawy zabużańskiej w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 64 ust. 2 Konstytucji poprzez naruszenie zasady równości wobec prawa i błędną, rozszerzającą wykładnię contra legem oraz bezpodstawne przyjęcie, że koniecznym warunkiem dla uzyskania prawa do rekompensaty było "przesiedlenie się" właściciela majątku według stanu na dzień 1 września 1939 r. na obecne terytorium Rzeczypospolitej (tj. J. N.), a nie rzeczywistych właścicieli pozostawionej na Kresach nieruchomości (według daty jej opuszczenia) tj. osób, które w drodze sukcesji generalnej (spadkobrania) nabyły własność tej nieruchomości i pozostawiły ją na Kresach w związku z wybuchem drugiej wojny światowej), podczas gdy art. 2 ustawy zabużańskiej, wymieniając enumeratywnie przesłanki konieczne do uzyskania "prawa do rekompensaty", nie przewiduje takiego pozaustawowego warunku (choć, co należy podkreślić, spadkobiercy J. N., tj. A. M. oraz L. N. ten warunek spełnili), tym bardziej w stosunku do właściciela nieruchomości na dzień 1 września 1939 roku, zwłaszcza wobec śmierci pierwotnego właściciela nieruchomości (J. N.) w trakcie wojny, co uniemożliwia spełnienie tejże "przesłanki", a w konsekwencji prowadzi do nieuzasadnionej nierówności podmiotów wobec prawa (spowodowanej jedynie niezależną od stron i trudną do przewidzenia śmierć pierwotnego właściciela) przy spełnieniu wszystkich przewidzianych prawem przesłanek opisanych w ustawie; nie może zatem tak być, żeby rodziny najbardziej zasłużone w walce o zachowanie niepodległego bytu Państwa Polskiego, których członkowie zginęli w trakcie działań wojennych, w Katyniu, obozach i więzieniach NKWD lub w sowieckich łagrach na Syberii lub w Kazachstanie byli jedynymi Zabużanami, którym prawo do rekompensaty zabużańskiej nie przysługuje, gdyż z powodu swojej działalności (najczęściej patriotycznej) ponieśli śmierć przed zakończeniem wojny lub nie mogli się repatriować z przyczyn naturalnych (podeszły wiek lub śmierć naturalna);

3) naruszenie art. 7 ust. 2 ustawy o prawie do rekompensaty w zw. z art. 2, art. 3 ust. 2 oraz art. 5 ust. 1 i 2 ustawy zabużańskiej, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a to wskutek błędnego uznania, że stan faktyczny niniejszej sprawy uzasadnia odmowę potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez M. N. i jej dzieci: A. M., L. N. i D. N. we wsi [...], którego "pierwotnym właścicielem" (według stanu na 1 września 1939 r.) był J. N., w szczególności z uwagi na to iż, zdaniem organu, rekompensata za mienie zabużańskie powinna pełnić funkcję "socjalną" (zapewne jedynie w stosunku do samego pierwotnego właściciela nieruchomości a nie jego najbliższej rodziny - spadkobierców ustawowych), podczas gdy Skarżący spełnili wszystkie przewidziane prawem wymagania uzasadniające potwierdzenie przysługującego im prawa do rekompensaty, a powoływanie się na socjalny charakter rekompensaty prawie 80 lat po "wypędzeniu" spadkobierców z byłego terytorium Rzeczypospolitej wydaje się być "nadużyciem", zwłaszcza wobec orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów (a także redakcji przepisów ustawy zabużańskiej), które wskazują na przeważający odszkodowawczy charakter prawa do rekompensaty pieniężnej;

4) naruszenie art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z 31 ust. 3 i 32 ust. 1 i art. 7 Konstytucji RP oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, poprzez pozbawienie skarżących-wnioskodawców przysługującego im prawa majątkowego - rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP, wskutek całkowicie niezasadnej odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty względem spadkobierców "właścicieli pozostawionej nieruchomości" (z daty 22 listopada 1942 r. i daty opuszczenia Kresów), opartej na przesłankach pozaustawowych, podczas gdy Skarżący spełnili wszystkie przewidziane prawem wymagania uzasadniające potwierdzenie prawa do rekompensaty.

II. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

1) naruszenie art. 6 i art. 8 k.p.a. w zw. z art. 7 w zw. z art. 87 ust. 1 w zw. z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez naruszenie zasady legalizmu i oparcie decyzji nie na źródłach powszechnie obowiązującego prawa w Rzeczypospolitej Polskiej, ale o niedopuszczalną i rozszerzającą wykładnię contra legem, czego konsekwencją jest naruszenie prawa majątkowego, w sytuacji gdy pozaustawowa przesłanka "przesiedlenia się" na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej właściciela nieruchomości, wyinterpretowana została wyłącznie z odesłania zawartego w art. 1 ust. 1 Ustawy do tzw. układów republikańskich zawartych przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), które są pozbawione mocy prawnej i nie mogą stanowić podstawy dla przyznania lub odmowy przyznania prawa do rekompensaty, podczas gdy organy administracji publicznej zgodnie z zasadą legalizmu działać muszą na podstawie i w granicach przepisów prawa, a źródłami powszechnie obowiązującego prawa w Polsce są wyłącznie ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia, które na gruncie niniejszej sprawy potwierdzają przysługiwanie prawa do rekompensaty wszystkim wnioskodawcom, tj. współwłaścicielom utraconej na Wschodzie nieruchomości, którzy jako spadkobiercy ustawowi pierwotnego właściciela stali się jej współwłaścicielami w dniu [...] listopada 1942 r. (data śmierci J. N.) jeszcze przed opuszczeniem Kresów i to oni pozostawili swoją nieruchomość poza obecnymi granicami RP;

2) naruszenie art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 6, art. 1, art. 2 oraz art. 3 ustawy zabużańskiej poprzez nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego w sprawie i zaniechanie ustalenia rzeczywistych "współwłaścicieli pozostawionej nieruchomości" we wsi [...], a więc osób bezpośrednio uprawnionych do rekompensaty, tj. M. N. i jej dzieci A. M., L. N. i D. N., podczas gdy spadkobiercy ustawowi osób uprawnionych do rekompensaty, tj. skarżący, przedstawili wszelkie wymagane dowody potrzebne do spełnienia przesłanek ustawowych, w tym udowodnili fakt pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez ww. współwłaścicieli nieruchomości opisanych w art. 2 ustawy zabużańskiej oraz przedstawili dowody, które świadczą o posiadaniu przez nich oraz przez siebie obywatelstwa polskiego.

W bardzo obszernym uzasadnieniu skargi wskazano argumenty na wykazanie zasadności postawionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuję:

skarga jest zasadna, aczkolwiek nie wszystkie wskazane w niej zarzuty okazały się słuszne.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.

z 2022 r. poz. 329 ze zm.), dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach kontroli działalności administracji publicznej sąd uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, określającego prawa i obowiązki stron oraz prawa procesowego, regulującego postępowanie przed organami administracji publicznej.

Materialnoprawną podstawą podjętych przez organy obu instancji rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097, dalej jako "ustawa zabużańska/ustawa"). Z treści art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy zabużańskiej wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 cyt. ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona wtedy, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie:

- układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski,

- układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski,

- układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski,

- umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR.

Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Zgodnie natomiast z art. 2 ustawy zabużańskiej, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych

z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55,

o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) – opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;

2) posiada obywatelstwo polskie.

Przepis art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej stanowi z kolei, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (wymóg obywatelska polskiego).

Kontrola legalności zaskarżonej decyzji Ministra oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody z 10 maja 2022 r., przeprowadzona przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie wykazała, że organy obu instancji dokonały wadliwej wykładni art. 2 ustawy zabużańskiej przyjmując, że właścicielem nieruchomości pozostawionej w rozumieniu tego przepisu mógł być jedynie obywatel polski, który wykazał swój status właścicielski na dzień 1 września 1939 r., a nie mogły być nim osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r. Powyższe skutkuje koniecznością wyeliminowania decyzji tychże organów z obrotu prawnego.

W rozpatrywanej sprawie, zarówno Wojewoda jak i Minister uznały, że J. N. nie spełnił warunku repatriacji na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Organy wskazały, że choć J. N. w dniu 1 września 1939 r. był obywatelem polskim, zamieszkującym we wsi [...], oraz właścicielem nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w N., to jednak nigdy nie przesiedlił się w granice powojennej Polski (zmarł [...] listopada 1942 r. w N. na terytorium obecnej [...]), a więc nie spełnił warunku zawartego w art. 2 w związku z art. 1 ustawy. Z tego też powodu organy odmówiły uznania uprawienia spadkobierców J. N. do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną przez niego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości w [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...]. Zdaniem organów, brak repatriacji w rozumieniu ustawy oznacza, że właściciel nie pozostawił nieruchomości, a co za tym idzie nie nabył prawa do rekompensaty, podobnie jak jego następcy prawni. Nie można zatem mówić o pozostawieniu nieruchomości w przypadku osób, które nigdy nie przesiedliły się na tereny obecnej Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd orzekający choć podziela powyższe stanowisko organów odnośnie wymogu repatriacji na obecne terytorium Polski, to jednak nie może przyznać racji organom w tym, że to właśnie J. N. powinien być uznany za "właściciela nieruchomości pozostawionej" w rozumieniu art. 2 ustawy.

Zdaniem Sądu, z art. 2 ustawy nie wynika wymóg, aby właściciel pozostawionego mienia był nim tylko i wyłącznie 1 września 1939 r. Ta data dotyczy stanu na jaki ustala się obywatelstwo polskie właściciela nieruchomości pozostawionej. Z przepisu tego nie wynika również, aby właściciel pozostawionego mienia był nim w dacie opuszczenia byłego terytorium RP i przybycia na obecne terytorium RP. Z art. 2 wynika natomiast, że prawo do rekompensaty dotyczy "nieruchomości pozostawionych", tj. położonych na przedwojennym terenie II RP w granicach z 1 września 1939 r., które po zakończeniu i ostatecznym uregulowaniu granicy wschodniej nie weszły w skład państwa polskiego. Chodzi zatem o nieruchomości, które zostały przez ich właścicieli (obywateli polskich zamieszkujących na byłym terytorium RP) pozostawione (opuszczone). Pozostawienie mienia musiało nastąpić w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., poza przypadkiem z art. 1 ust. 1a ustawy (regulacja wschodniej granicy). Było to opuszczenie mienia w warunkach przymusowych mających cechy "wypędzenia" (art. 1 ust. 1 ustawy), czy "zmuszenia" (art. 1 ust. 2 ustawy). Z art. 2 ustawy wynika więc, że "właściciel nieruchomości pozostawionych", to osoba, która była właścicielem nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich przed wojną rozpoczętą w 1939 r. i zachowała to prawo w momencie jej wybuchu lub która nabyła takie nieruchomości po wybuchu tej wojny, a przed ich pozostawieniem. Nie ma przy tym znaczenia utrata mienia w wyniku jego przejęcia przez ZSRR wbrew woli właściciela poprzez konfiskatę, włączenie nieruchomości do kołchozu lub nacjonalizację. Istotne jest bowiem to, aby wnioskodawca przedstawił dowody świadczące o pozostawieniu przez właściciela nieruchomości poza obecnymi granicami RP z przyczyn, o których mowa w art. 1 (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy).

Prawidłowo ustaliły organy, że w momencie wybuchu wojny (1 września 1939 r.) właścicielem mienia nieruchomego w miejscowości [...] był J. N. (vide: zaświadczenia z Centralnego Państwowego Archiwum L. z 7 lipca 2009 r., Nr [...] oraz 8 lutego 2017 r., Nr [...]). Jednakże J. N. zmarł w 1942 r., a więc jeszcze w czasie wojny oraz przed uruchomieniem I fali repatriacji obywateli polskich z lat 1944-1946. Wobec powyższego, zdaniem Sądu, za właścicieli nieruchomości w miejscowości [...] należało uznać wdowę po J. N. – M. N., oraz jego córkę A. M., jak też synów: L. N. oraz D. N. Osoby te na skutek spadkobrania stały się bowiem właścicielami przedmiotowej nieruchomości po śmierci J. N. (vide: postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w W. z 25 sierpnia 2016 r., sygn. akt [...]).

Błędnie zatem przyjęły organy orzekające w niniejszej sprawie, że wniosek złożony o przyznanie prawa do rekompensaty dotyczył nieruchomości pozostawionej przez J. N. Wszak to wdowa po J. N. – M. N. oraz ich wspólne dzieci: A. M., L. N. oraz D. N. były osobami, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Z powyższych względów Sąd uznał sformułowany w skardze zarzut naruszenia prawa materialnego – art. 2 ustawy za zasadny. Organy dokonały bowiem wadliwej wykładni art. 2 ustawy przyjmując, że właścicielem nieruchomości pozostawionej w rozumieniu tego przepisu mógł być jedynie obywatel polski, który wykazał swój status właścicielski na dzień 1 września 1939 r. (w tym przypadku J. N.), a nie mogły być nim osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r., czyli w realiach niniejszej sprawy wdowa po J. N. oraz jego dzieci.

Końcowo Sąd wskazuje, że podziela wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny oraz Sąd Najwyższy poglądy z których wynika, że warunkiem uzyskania prawa do rekompensaty jest wymóg przemieszczenia się obywatela polskiego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w powojennych granicach. Warunek ten wynika, jak wskazują NSA i SN, z celu ustawy – potrzeby zapewnienia środków na zagospodarowanie się osobom w nowej sytuacji życiowej wobec utraty (pozostawienia) całego majątku poza granicami Polski, utworzonymi po II wojnie światowej. Ten socjalny charakter świadczenia uzasadnia, zdaniem Sądu Najwyższego (uchwała z 10 kwietnia 1991 r. III CZP 84/90, uchwała z 5 czerwca 1990 r III CZP 4/90) przyjęcie konstrukcji, w której pomoc ta należna była wyłącznie tym obywatelom polskim którzy pozostali w Polsce. Sądowi znany jest także pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyroki: z 9 października 2013 r. I OSK 2763/13, z 9 października 2014 r. I OSK 2763/13, z 7 lipca 2017 r. I OSK 2488/16 czy 27 lutego 2020 r. I OSK 1794/18), zgodnie z którym uznano socjalny charakter świadczenia rekompensacyjnego (nie zaś odszkodowawczy jak podnosi pełnomocnik Skarżący) i możliwość jego przyznania tylko tym osobom, które osiedliły się na terenach obecnej Polski.

Wskazać należy również na najnowsze orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego w tym obszarze, które w ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, kontynuują powyższą linie orzeczniczą, stając się przez to poglądem dominującym. Zgodnie z nim, dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku określanego w orzecznictwie jako warunek repatriacji, przesiedlenia, a dokładniej - warunek powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na "byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" na terytorium "w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego warunek ten nie jest, warunkiem pozaustawowym, nieistniejącym, czy też warunkiem jedynie dorozumianym. Na jego istnienie wskazuje, zdaniem NSA, zarówno literalne brzmienie art. 1 ustawy zabużańskiej (wykładnia językowa), jak również cel i sens ustawy, czyli jej ratio legis (wykładnia celowościowa), a także analiza historyczna wcześniejszych regulacji prawnych (wykładnia historyczna). Rezultat tych metod wykładni prowadzi do jednoznacznego rezultatu, a mianowicie, że warunek powrotu na terytorium Polski w jej obecnych granicach właściciela nieruchomości pozostawionej na Kresach jest konieczny dla przyznania uprawnienia przewidzianego ustawą zabużańską (por. np. wyroki NSA: z 15 stycznia 2019 r. I OSK 462/17, z 27 lutego 2020 r. I OSK 1794/18, z 11 sierpnia 2020 r. I OSK 3343/19, czy z 8 grudnia 2020 r. I OSK 3077/19). Sąd aprobuje powyższe stanowisko NSA. Z powyższych względów jako niezasadne Sąd ocenił zarzuty skargi w tym zakresie.

Rozpoznając ponownie sprawę Wojewoda weźmie pod uwagę ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu niniejszego wyroku, w szczególności przyjmie, że współwłaścicielami pozostawionego mienia nieruchomego w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...] byli: M. N., A. M., L. N. oraz D. N. Wojewoda dokona również oceny spełnia pozostałych przesłanek prawa do rekompensaty przez powyższych współwłaścicieli (obywatelstwo, miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, przyczyny oraz fakt opuszczenia byłego terytorium RP i przybycia na obecne terytorium RP), a podjęte w sprawie rozstrzygnięcie starannie umotywuję, stosownie do wymagań art. 107 § 1 i § 3 k.p.a.

W tej sytuacji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., Sąd orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania sądowego (pkt 2 sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 ze zm.) - obciążając Ministra obowiązkiem zwrotu Skarżącym solidarnie kosztów postępowania sądowego w kwocie 680 zł (wpis od skargi - 200 zł, wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika - 480 zł).