Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 2341/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-01-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 200 w związku z art. 202 § 2 i art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Kaja Angerman, Sędziowie sędzia WSA Jarosław Łuczaj (spr.), asesor WSA Agnieszka Wąsikowska, Protokolant sekr. sąd. Marek Lubasiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi L. W., C. E., M. P. i T. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2019 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi solidarnie na rzecz L. W., C. E., M. P. i T. K. kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lipca 2019 r., nr [...], wydaną na skutek odwołań [...], [...], [...] i [...] od decyzji Wojewody [...] (dalej: "organ I instancji" lub "Wojewoda") z dnia [...] maja 2019 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej: "Minister", "organ II instancji" lub "organ odwoławczy") utrzymał w mocy decyzję organu I instancji o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta i Gminy w [...] z dnia [...] grudnia 1979 r., nr [...], o przejęciu na własność Państwa bez odszkodowania, w stanie wolnym od obciążeń na rzecz osób trzecich, jako opuszczonego gospodarstwa rolnego z zabudowaniami, położonego we wsi [...] o powierzchni 29,28 ha, składającego się z działek nr [...] i nr [...], stanowiącego własność [...] (dalej: "decyzja z [...] grudnia 1979 r.").

Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:

Decyzją z dnia [...] grudnia 1979 r., nr [...] Naczelnik Miasta i Gminy w [...] (dalej: "Naczelnik") orzekł o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa jako opuszczonego opisanego wyżej gospodarstwa rolnego. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zostało ono opuszczone przez właściciela, który wyjechał na pobyt stały do RFN i konieczne jest uregulowanie stanu prawnego tej nieruchomości.

Wnioskiem z 19 października 2018 r. [...], [...], [...] i [...], reprezentowane przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, wystąpiły o stwierdzenie nieważności ww. decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa, gdyż w ich ocenie wydana została z rażącym naruszeniem § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych w związku z art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, poprzez przyjęcie, że gospodarstwo nie było uprawiane w całości lub w większej części, podczas gdy organ nie zbadał tej okoliczności. Jednocześnie zarzucono pominięcie okoliczności faktycznych niezbędnych do prawidłowego zastosowania przepisów prawa materialnego, w szczególności niezbadanie kwestii uprawiania gospodarstwa. Ponadto w uzasadnieniu wniosku wskazano, że [...] wraz z małżonką i dziećmi przekroczyli Graniczny Punkt Kontrolny w [...] w dniu [...] grudnia 1979 r., tj. dzień po wydaniu decyzji Naczelnika. Podniesiono także brak uzasadnienia faktycznego i prawnego decyzji z [...] grudnia 1979 r.

Decyzją z dnia [...] maja 2019 r. Wojewoda odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z [...] grudnia 1979 r.

W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że w toku postępowania ustalił, iż spadkobiercami byłego właściciela przejętej nieruchomości są [...] – żona oraz [...], [...] i [...] – córki zmarłego. Powołując się na wyjaśnienia Starosty [...] z [...] marca 2019 r. Wojewoda podał, że w skład nieruchomości rolnej, stanowiącej własność [...], wchodziły działki nr [...] i nr [...] o łącznej powierzchni 29,28 ha, które to działi aktualnie posiadają numery ewidencyjne: [...] i [...] (własność Nadleśnictwa [...]) oraz [...] i [...] (własność osoby fizycznej).

Wojewoda wskazał, że w toku postępowania odstąpił od informowania osób fizycznych, będących obecnymi właścicielami działek wchodzących w skład dawnego gospodarstwa o etapach tego postępowania, ponieważ w jego ocenie, decyzja nie rozstrzyga w sposób władczy o prawach i obowiązkach osób trzecich oraz w żaden sposób nie ingeruje w prawa rzeczowe obecnych właścicieli działek ewidencyjnych – nie wygasza tych praw, ani ich nie ogranicza.

Organ I instancji wskazał, iż podstawę przejęcia przedmiotowego gospodarstwa rolnego stanowiły przepisy ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174; dalej: "dekret o uwłaszczeniu") oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198 ze zm.). Wojewoda zaznaczył, że zgodnie z art. 2 ustawy, gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu o uwłaszczeniu, jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r. oraz wszelkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli – mogły być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostało za niezbędne. O przejęciu gospodarstwa rolnego lub działki na własność Państwa oraz o utrzymaniu ciążących na tym gospodarstwie rolnym lub działce służebności gruntowych orzekał właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej. Organ I instancji podał, że kryteria, którymi się kierował przy ocenie, zostały określone przez Radę Ministrów w rozporządzeniu z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych, które w § 1 ust. 1 stanowiło, iż za gospodarstwo rolne opuszczone, uważało się gospodarstwo, na którym nie zamieszkiwał właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie było w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, bądź użytkownika albo dzierżawcę. Organ podkreślił, że warunkiem przejęcia gospodarstwa w powyższym trybie było łączne spełnienie dwóch przesłanek: opuszczenie gospodarstwa przez właściciela, a także jego rodzinę oraz zaniechanie uprawy gospodarstwa w całości lub w większej części przez właściciela, bądź użytkownika albo dzierżawcę. Zatem dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy kluczowe znaczenie miała ocena czy zostały spełnione wskazane wyżej przesłanki ustawowe uprawniające Naczelnika do przejęcia przedmiotowej nieruchomości.

Organ wskazał, że z dokumentów zebranych w sprawie wynika, że przejęte na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwo miało charakter rolny, a zgodnie z wypisem z rejestru gruntów z [...] listopada 1979 r., nieruchomość wiejska składała się z użytków rolnych, gruntów leśnych, sadów i terenów zabudowanych.

Odnosząc się do pierwszej z przesłanek uprawniających Skarb Państwa do przejęcia gospodarstwa (opuszczenie go), Wojewoda zgodził się ze stroną, iż decyzja z 1979 r. powinna zawierać faktyczne i prawne uzasadnienie, które powinno być szersze ze względu na jej uznaniowość. W ocenie organu I instancji, w dacie wydania decyzji Naczelnik orzekający o przejęciu gospodarstwa miał dostateczne przesłanki do jej wydania. Biorąc pod uwagę uwarunkowania polityczne istniejące w 1979 r. stwierdzono, że posiadając wiedzę o wyjeździe właściciela i jego rodziny na stałe do RFN (co było poprzedzone staraniami i długim oczekiwaniem na uzyskanie dokumentów umożliwiających przekroczenie granicy) organ miał świadomość i wiedzę, co do tego, że decyzja o wyjeździe jest nieodwracalna. Zdaniem organu, było to zatem ostateczne i trwałe zerwanie więzi z gospodarstwem, które co najmniej w dniu wyjazdu nie było uprawiane i nie miało być uprawiane w terminie późniejszym. Wojewoda podkreślił, że z materiału dowodowego wynika, że [...] występował już w 1972 r. z podaniem o wydanie zezwolenia na wyjazd na pobyt stały do Republiki Federalnej Niemiec, które otrzymał w 1979 r., dostając dokument podróży z [...] października 1979 r. uprawniający do wyjazdu z Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w okresie do 16 kwietnia 1980 r. Organ uznał za bezsprzeczny fakt, że w dniu [...] grudnia1979 r. małżonkowie [...] wraz z dziećmi przekroczyli punkt graniczny, tj. dzień po wydaniu decyzji. Jednocześnie zwrócił uwagę, iż odprawę celną dokonaną przez Urząd w [...] Oddział w [...] ww. małżonkowie przeszli w dniu [...] grudnia 1979 r.

Organ I instancji wskazał, że przepisy stanowiące podstawę rozstrzygnięcia o przejęciu gospodarstwa nie przewidywały żadnego okresu, w jakim gospodarstwo powinno być opuszczone. Wskazał także, że przed wyjazdem [...], Urząd Miasta i Gminy w [...], w celu przedłożenia w Biurze Paszportów w [...] wydał zaświadczenie z [...] listopada 1979 r., że [...] i [...] z dziećmi nie posiadają gospodarstwa rolnego na terenie gminy oraz nie posiadają zaległości podatkowych i innych.

Odnosząc się do przesłanki zaniechania uprawy gospodarstwa w całości lub w części Wojewoda wskazał, że o jej spełnieniu stanowi fakt opuszczenia gruntów przez właściciela i jego wyjazd wraz z rodziną do RFN. Organ I instancji zwrócił uwagę, że jedynie z wniosku z 19 października 2018 r. wynika, że do 8 grudnia 1979 r. [...] wraz z rodziną prowadzili z należytą starannością gospodarstwo rolne, dokonując w szczególności odpowiednich czynności agrotechnicznych. Organ podkreślił, iż wnioskodawczynie nie przedstawiły żadnych dowodów, że grunty były uprawiane i w jaki sposób – z uwagi na to, iż był to grudzień 1979 r. Dokonując oceny przedstawionych okoliczności dotyczących opuszczenia przejętego gospodarstwa oraz zaniechania jego uprawy organ I instancji wziął pod uwagę, że decyzja z [...] grudnia 1979 r., stanowi dokument urzędowy (art. 76 § 1 kpa), sporządzony w przepisanej formie przez powołany do tego organ państwowy, który stanowi dowód tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Dokument urzędowy stanowi podstawowy element materiału dowodowego w postępowaniu administracyjnym i korzysta ze szczególnej mocy dowodowej. W związku z tym, organy administracji są więc zobowiązane uznać za udowodnione to, co wynika z treści dokumentu urzędowego, związane jest z nim bowiem domniemanie prawdziwości jego treści.

Organ I instancji wskazał, że materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania wskazuje, iż przedmiotowa nieruchomość nosiła cechy gospodarstwa rolnego opuszczonego w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. Zdaniem Wojewody, zostały spełnione łącznie wszystkie przesłanki kwalifikujące przedmiotową nieruchomość do przejęcia na rzecz Skarbu Państwa, zatem nie można stwierdzić, że badana decyzja Naczelnika z [...] grudnia 1979 r. została wydana z rażącym naruszeniem prawa.

Na skutek odwołania wnioskodawczyń, decyzją z dnia [...] lipca 2019 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu, powołując się na art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym oraz § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych, organ odwoławczy wskazał, że przesłankami przejęcia gospodarstwa były: 1) niezamieszkiwanie przez właściciela ani jego małżonka, dzieci łub rodziców w gospodarstwie, 2) nieuprawianie i niepoddawanie w całości lub w większej części właściwym zabiegom agrotechnicznym gospodarstwa przez właściciela, użytkownika albo dzierżawcę.

W ślad za ustaleniami dokonanymi przez Wojewodę, organ II instancji wskazał, że przejęta nieruchomość o powierzchni 29,28 ha stanowiła gospodarstwo rolne, na co wskazuje wypis z rejestru gruntów z dnia [...] listopada 1979 r. nr jedn. rejestrowej [...], w którym zostało wskazane, że nieruchomość tę stanowią: grunt zabudowany, grunt orny, łąka, pastwisko, sad, las, rów i nieużytek. Minister ustalił, że [...] nie zamieszkiwał w gospodarstwie w dniu [...] grudnia 1979 r., a jego posiadanie utracił prawdopodobnie już w listopadzie 1979 r., na co wskazuje podanie z dnia 6 listopada 1979 r., w którym [...] zwrócił się do Rady Państwa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Warszawie o zezwolenie na zmianę obywatelstwa dla siebie i dzieci w związku z wyjazdem na pobyt stały do Republiki Federalnej Niemiec. W ocenie organu II instancji przemawiają za tym "Dokumenty podróżne" uprawniające do opuszczenia terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, z których wynika, że [...], jego żona i dzieci przekroczyli Graniczny Punkt Kontrolny w [...] w dniu [...] grudnia 1979 r., zaś odprawę celną w Urzędzie w [...] Oddział w [...] przeszli w dniu [...] grudnia 1979 r. Zdaniem organu odwoławczego, powyższe wskazuje, że w dniu [...] grudnia 1979 r. mogli oni już nie zamieszkiwać w gospodarstwie. Minister wskazał, że odległość między [...] a [...] wynosi ponad 500 km, więc pokonanie takiej odległości w tamtym okresie przez rodzinę z dziećmi wraz z całym dobytkiem mogło oznaczać, że wyjechali z [...] najpóźniej w dniu [...] grudnia 1979 r. Ponadto organ II instancji zaznaczył, że brak jest jakichkolwiek dokumentów, z których wynikałoby, że gospodarstwo to było zamieszkane w dniu [...] grudnia 1979 r. przez [...] lub członka jego rodziny.

Organ odwoławczy wywnioskował, że skoro [...] nie zamieszkiwał w badanym gospodarstwie w dniu [...] grudnia 1979 r., to nie mógł uprawiać go osobiście, ani poddawać go zabiegom agrotechnicznym. Brak jest też dokumentów, z których wynikałoby, że gospodarstwo to było uprawiane przez członka jego rodziny, dzierżawcę lub użytkownika. W ocenie Ministra nie było przeszkód, żeby uznać gospodarstwo za opuszczone w dniu wyjazdu właścicieli na stałe za granicę i dlatego orzekł on o utrzymaniu w mocy decyzji Wojewody [...].

Z decyzją Ministra nie zgodziły się [...], [...], [...] i [...] (dalej: "skarżące" lub "strona"), reprezentowane przez radcę prawnego, zaskarżając ją do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargą i zarzucając jej:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. § 1 ust. 1 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych w związku z art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu o uwłaszczeniu, poprzez dokonanie błędnej wykładni tych przepisów, polegającej na uznaniu, że dla zaistnienia przesłanki opuszczenia gospodarstwa rolnego wystarczyło, aby nie było ono poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika albo dzierżawcę w dniu wyjazdu właścicieli za granicę;

II. naruszenie innych przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 7 i art. 77 § 1 kpa, poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia, czy w chwili wydania decyzji wywłaszczeniowej przez Naczelnika Miasta i Gminy w [...] zostały spełnione przesłanki ustawowe uprawniające organ do jej wydania, a w szczególności niewyjaśnienie czy i w oparciu o jakie dowody organ ustalił, że gospodarstwo nie było "zamieszkiwane przez właściciela ani jego małżonka, dzieci lub rodziców" oraz, że nie było ono "w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę";

2. art. 78 § 1 kpa, poprzez nieprzeprowadzenie na wniosek skarżących dowodu z zeznań świadka [...] na okoliczność uprawiania oraz poddawania właściwym zabiegom agrotechnicznym gospodarstwa rolnego przez jego właściciela [...], aż do momentu opuszczenia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w dniu [...] grudnia 1979 r., pomimo iż przedmiotem dowodu była okoliczność mająca znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy;

3. art. 156 § 1 pkt 2 kpa, poprzez jego niezastosowanie i odmowę stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika z dnia [...] grudnia 1979 r., nr [...] w sytuacji, gdy w przedmiotowej sprawie zachodziły przesłanki do zastosowania tego przepisu;

4. art. 138 § 1 pkt 1 kpa, poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji w sytuacji, gdy organ II instancji na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa winien był uchylić zaskarżoną decyzję w całości i w tym zakresie orzec co do istoty sprawy.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, o uchylenie w całości decyzji organu I instancji i o zasądzenie na swoją rzecz od organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

W piśmie procesowym datowanym na 15 listopada 2019 r. skarżące wniosły o przeprowadzenie dowodu z dokumentu rejestracyjnego w nadgranicznym obozie przejściowym [...] – na okoliczność zamieszkiwania przez [...] z rodziną w swoim gospodarstwie w [...] w dniu [...] grudnia 1979 r., tj. w dacie wydania przez Naczelnika Miasta i Gminy w [...] decyzji nr [...].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, badając prawidłowość zastosowania przepisów obowiązującego prawa oraz trafność ich wykładni.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych, mających wpływ na wynik sprawy, wad w postępowaniu administracyjnym, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej: "ppsa"), przy czym na podstawie art. 134 § 1 ppsa, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Skarga jest uzasadniona, co skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji.

Na wstępie wskazać należy, że Sąd uwzględnił wniosek dowodowy skarżących zgłoszony w piśmie procesowym datowanym na 15 listopada 2019 r., zgodnie z art. 106 § 3 ppsa, gdyż nie było to niezbędne dla wyjaśnienia sprawy, a nie spowodowało przedłużenie postępowania.

Postępowanie zakończone zaskarżoną decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi toczyło się w trybie nadzwyczajnym przewidzianym w art. 156 § 1 i nast. kpa, a jego przedmiotem była decyzja Naczelnika Miasta i Gminy w Barczewie z dnia [...] grudnia 1979 r. orzekająca o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa jako opuszczonego gospodarstwa rolnego [...], składającego się z działek nr [...] i nr [...], położonego we wsi [...] (dalej: "decyzja wywłaszczeniowa").

Skarżące twierdzą, że Naczelnik niezasadnie przyjął, iż gospodarstwo rolne nie było uprawiane w całości oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika albo dzierżawcę w sytuacji, gdy w toku postępowania administracyjnego Naczelnik w ogóle nie badał tych okoliczności, jako warunkujących wydanie decyzji wywłaszczeniowej. W ocenie strony skarżącej, organy obu instancji powinny podjąć wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia, czy w chwili wydania decyzji wywłaszczeniowej były spełnione przesłanki ustawowe uprawniające Naczelnika do jej wydania – a czego nie uczyniły.

Materialnoprawną podstawę decyzji z [...] grudnia 1979 r. stanowiły przepisy ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198 ze zm.).

Zaznaczenia wymaga jeszcze, że sam ww. dekret nie określał jakie gospodarstwo rolne należy uznawać za opuszczone. Dopiero późniejsza regulacja, tj. powołane rozporządzenie Rady Ministrów z 5 sierpnia 1961 r., zdefiniowało pojęcie gospodarstwa rolnego opuszczonego. Zgodnie z przepisami rozporządzenia warunkiem przejęcia gospodarstwa na rzecz Państwa było: niezamieszkiwanie w gospodarstwie oraz zaniechanie uprawy w całości lub w znacznej części, przy czym oba te warunki musiały zaistnieć jednocześnie, a więc musiały być spełnione kumulatywnie.

Tymczasem tego aspektu sprawy organ nadzoru w ogóle nie wyjaśnił i nie ocenił, a przynajmniej nie dał temu wyrazu w motywach podjętej decyzji. Minister w swoich rozważaniach powielił ustalenia dokonane przez organ I instancji, koncentrując się przy tym na datach związanych z wyjazdem właściciela nieruchomości ([...] z rodziną} do RFN, które doprowadziły do tezy o opuszczeniu przez niego gospodarstwa rolnego.

Z zebranych w sprawie dowodów (w tym bardzo skąpych dokumentów archiwalnych – dokumentów podróży) nie wynika w sposób nie budzący wątpliwości, że przedmiotowa nieruchomość rolna była nieruchomością opuszczoną.

Odnosząc się do przeprowadzania dowodów w postępowaniu nadzorczym wskazać należy, że postępowanie nieważnościowe jest nadzwyczajnym postępowaniem administracyjnym, którego przedmiotem jest wyjaśnienie kwestii, czy w sprawie wystąpiły przesłanki nieważności decyzji w rozumieniu art. 156 § 1 kpa. Dlatego w tym postępowaniu organ nadzoru nie poddaje analizie całego postępowania zwykłego, lecz jedynie mając na uwadze zaskarżoną decyzję kontroluje, czy jej wydanie może się wiązać z zaistnieniem którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie. Jak wskazuje się w orzecznictwie, w postępowaniu nieważnościowym nie ma więc co do zasady miejsca na prowadzenie postępowania dowodowego w takim zakresie, jak w postępowaniu zwykłym (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 maja 2010 r., II OSK 739/09). Powyższe nie oznacza jednakże zakazu prowadzenia w tymże postępowaniu jakiegokolwiek postępowania dowodowego. Chociaż organ nadzoru nie prowadzi postępowania mającego zastąpić działanie organu, którego decyzja jest badana, to jednak może, a wręcz o ile wymaga tego stan sprawy powinien – gromadzić dowody, które będą pomocne w dokonaniu oceny, czy decyzja podlegająca kontroli jest zgodna z prawem i nie zawiera wad powodujących jej nieważność, w tym w szczególności czy pierwotnie przeprowadzone postępowanie i dowody w nim zgromadzone dawały podstawę do wydania takiego rozstrzygnięcia, jakie z decyzji badanej wynika (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 sierpnia 2014 r., I OSK 11/13 i z dnia 20 maja 2016 r., I OSK 1766/14).

Sąd zauważa, że jako sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego jest twierdzenie skarżących, że właściciel uprawiał i poddawał właściwym zabiegom agrotechnicznym gospodarstwo rolne aż do dnia wyjazdu z Polski. Skoro właściciel nieruchomości na zawsze opuszczał wraz z rodziną Polskę, to musiał on zamknąć wszystkie sprawy związane z normalnym funkcjonowaniem gospodarstwa zwłaszcza, że w związku z wyjazdem do załatwienia pozostawało mnóstwo spraw m.in. urzędowych i bieżących. W tej sytuacji brak jest podstaw do przyjęcia, że mimo tego gospodarstwo rolne było nadal uprawiane, aż do dnia wyjazdu, skoro nie miało już ono stanowić podstawy egzystencji rodziny. Ponadto wyjazd przypadał na okres zimowy, który z natury rzeczy jest okresem "martwym" w rolnictwie, a tym samym najczęściej prac agrotechnicznych nie prowadzi się.

Powyższa okoliczność nie powoduje jednak bezzasadności skargi, bowiem jak już wyżej zaznaczono, aby można było wydać decyzję wywłaszczeniową, kumulatywnie musiały być spełnione obydwie przesłanki przejęcia gospodarstwa rolnego, a więc musiało być ono również opuszczone. Przesłanka ta była zaś konsekwentnie kwestionowana przez stronę od początku postępowania.

W powyższym względzie organ odwoławczy nie przeprowadził dostatecznego postępowania wyjaśniającego. Ustalenia oparł jedynie na dokumentach zgromadzonych w postępowaniu przed organem I instancji, nie dopuszczając przy tym wnioskowanego przez stronę dowodu z zeznań świadka. Minister nie poczynił dodatkowych ustaleń, mających na celu zbadanie stanu faktycznego sprawy, który miał kluczowe znaczenie w postępowaniu nieważnościowym. Organ nadzorczy w sposób arbitralny uznał, iż w przedmiotowej sprawie przesłanki do wydania decyzji z dnia [...] grudnia 1979 r. zaistniały, bez dokładnego zbadania okoliczności, jakie istniały w tamtym czasie. Przyjął, że skoro [...] z rodziną przekroczył Graniczny Punkt Kontrolny w [...] w dniu [...] grudnia 1979 r., to w dniu 7 grudnia 1979 r. mogli oni już nie zamieszkiwać w gospodarstwie, gdyż odległość między [...] a [...] wynosi ponad 500 km. Zdaniem organu, w tamtym czasie niemożliwym było pokonanie tej odległości jednego dnia, a zatem opuszczenie gospodarstwa musiało nastąpić przed 8 grudnia 1979 r.

Zdaniem Sądu, powyższe wnioskowanie jest zbyt daleko idące. Organ powinien dogłębniej zbadać okoliczność zamieszkania i opuszczenia gospodarstwa, a brak dokumentów w tym zakresie (jak twierdzi organ) nie powinien prowadzić do uznania, iż gospodarstwo w dniu wydania decyzji było zarówno niezamieszkane, jak i opuszczone. Organ odwoławczy w toku postępowania nie próbował poczynić dodatkowych ustaleń w ww. zakresie, w tym (podobnie jak organ I instancji) bezzasadnie pominął dowód z zeznania świadka. Zaznaczyć przy tym należy, że niedopuszczalna jest aprioryczna ocena takiego dowodu, oparta na twierdzeniu, że z powodu upływu długiego czasu świadek nie może pamiętać określonych okoliczności. Wszak nie można wykluczyć, że z okolicznościami takimi związane jest jakieś szczególne wydarzenie w życiu świadka, co pozwoliło mu na jego trwałą rejestrację w pamięci (np. urodzenie dziecka, ślub lub śmierć bliskiej osoby itp.). Dopiero więc przeprowadzenie danego dowodu pozwala na dokonanie jego oceny i uznanie jego wiarygodności lub jej odmowa.

Ponadto z zaoferowanego przez stronę skarżącą na etapie postępowania sądowoadministracyjnego dowodu w postaci dokumentu niemieckiego (wraz z tłumaczeniem), w połączeniu z pisemnym oświadczeniem świadka [...] (znajdującym się w aktach administracyjnych organu II instancji) wynika, iż [...] zamieszkiwał w swym gospodarstwie rolnym do 8 grudnia 1979 r., co z kolei stoi w sprzeczności ze skąpymi ustaleniami organu obu instancji.

W świetle powyższych okoliczności, zdaniem Sądu nie ulega wątpliwości, że rodzina [...] zamieszkiwała w gospodarstwie rolnym objętym decyzją z [...] grudnia 1979 r. do 8 grudnia 1979 r. i dopiero tego dnia je opuściła, wyjeżdżając na stałe do RFN.

Sąd zauważa przy tym, że decyzja z [...] grudnia 1979 r. z jednej strony antycypowała zaistnienie przesłanki opuszczenia gospodarstwa rolnego, a z drugiej rzeczywiście zostało ono opuszczone, chociaż miało to miejsce dopiero dzień po wydaniu tej decyzji. Stanowi to o zaprzeczeniu istoty przepisu, na podstawie którego została wydana. Z istoty tej wynika zaś, że gospodarstwo rolne musiało być opuszczone w chwili przejmowania gospodarstwa na rzecz Państwa (wydania decyzji), czyli przesłanka ta nie mogła być spełniona następczo (w przyszłości, po wydaniu decyzji).

Powyższe ustalenia prowadzą do jednoznacznego wniosku, iż decyzja z [...] grudnia 1979 r. została wydana z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

W toku postępowania administracyjnego organy niezasadnie pominęły jednakże istotny fakt dotyczący obecnego stanu prawnego przedmiotowego gospodarstwa rolnego. Jak prawidłowo ustalono i co wynika z pisma Starosty Powiatowego w [...] Wydziału Gospodarki Nieruchomościami, znajdującego w aktach administracyjnych, z działki oznaczonej dawnym numerem [...] powstały działki oznaczone numerami [...] i [...], natomiast z działki oznaczonej dawnym numerem [...] powstały działki o numerach [...] i [...], które obecnie stanowią własność nie tylko Skarbu Państwa, ale i osoby fizycznej. Wobec powyższego należy jeszcze zbadać ewentualną nieodwracalność skutków prawnych wywołanych decyzją z [...] grudnia 1979 r. w stosunku do tej części dawnego gospodarstwa rolnego [...], która obecnie stanowi własność osoby fizycznej.

W związku ze wskazanymi wyżej okolicznościami organ odwoławczy dopuścił się naruszenia art. 7, art. 77 i art. 78 § 1 oraz art. 156 § 1 pkt 2 kpa, a w konsekwencji doszło do naruszenia art. 107 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa, przez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz dokonanie oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w sposób dowolny, przez co niezasadnie nie stwierdzono nieważności kontestowanej decyzji, mimo wydanie jej z rażącym naruszeniem prawa, co z kolei przełożyło się na uzasadnienie zaskarżonej decyzji.

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni stanowisko przedstawione w niniejszym uzasadnieniu w kwestii niespełnienia przesłanki opuszczenia przedmiotowego gospodarstwa rolnego i zbada czy w niniejszej sprawie nastąpiła nieodwracalność skutków prawnych stosownie do art. 156 § 2 kpa w odniesieniu do jego części, która obecnie stanowi własność osoby fizycznej, a stosownie do ustaleń w tym względzie podejmie właściwe działania.

Z tych wszystkich względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, Sąd orzekł jak w punkcie 1. sentencji wyroku.

O kosztach postępowania w punkcie 2. wyroku orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 202 § 2 i art. 205 § 2 ppsa. Koszty te stanowi uiszczony przez skarżące wpis od skargi w kwocie 200 zł, ustalony na podstawie § 2 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.), opłata skarbowa od udzielonego pełnomocnictwa (17 zł) oraz wynagrodzenie pełnomocnika będącego radcą prawnym w kwocie 480 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265).