Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 908/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-12-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie WSA Marcin Kamiński WSA Piotr Godlewski /spr./ Protokolant specjalista Anna Mazurek–Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 19 maja 2022 r. nr SKO.4111/397/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 908/22

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi M.R. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z 19 maja 2022 r. nr SKO.4111/397/2022 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, Wójt Gminy [...] - po rozpatrzeniu wniosku z 10 marca 2022 r. - decyzją z 1 kwietnia 2022 r. nr GOPS.552.212.2022 odmówił przyznania M.R. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką Z.S., ur. [...] 1940 r., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W uzasadnieniu wskazał, że nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie został spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej: u.ś.r.) dotyczący okresu powstania niepełnosprawności. Brak jest także związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawczynię a sprawowaną przez nią nad matką opieką.

W odwołaniu od decyzji Wójta M.R. zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych dotyczący stanu zdrowia matki, skutkujący wadliwym uznaniem iż nie zostały spełnione przesłanki pozwalające na przyznanie świadczenia, poprzez brak wykazania by stan zdrowia Z.S. uniemożliwiał jej podjęcie zatrudnienia, w sytuacji, gdy jest ona osobą ze znacznym stopniem niepełnosprawności która nie ma możliwości samodzielnego poruszania się, korzystania z toalety, przygotowywania posiłków, ubierania się, dokonywania zakupów spożywczych oraz lekarstw, samodzielnego dojeżdżania do placówek medycznych oraz załatwiania jakichkolwiek spraw urzędowych, wobec czego wymaga stałej i całodobowej opieki osób trzecich.

SKO opisaną na wstępie decyzją z 19 maja 2022 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Odnośnie pierwszej z przesłanek odmownego załatwienia wniosku, tj. faktu, że niepełnosprawność Z.S. nie powstała przed ukończeniem 18 lub 25 roku życia, organ odwoławczy wskazał, że wyrokiem z 21 października 2014 r. K 38/13 Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Oznacza to, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, organy mają obowiązek badać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności. W świetle powyższego organ I instancji niesłusznie oparł swą decyzję na podstawie przepisu, który w związku z wejściem w życie orzeczenia TK został uznany za niezgodny z Konstytucją i nie mógł stanowić podstawy odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad chorym członkiem rodziny.

Niezależnie od tego decyzja organu I instancji utrzymana została w mocy, bowiem w stanie faktycznym sprawy zasadna była odmowa przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a wykonywaną nad matką opieką.

Kolegium wywiodło, że w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad członkiem rodziny która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia ze względu na stan zdrowia członka rodziny. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. U.ś.r. nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści jej art. 17 ust. 1 wynika, że musi być ona stała lub długoterminowa. Te określenia wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie lub tylko przez część doby, zatem sporadycznie.

Z wyczerpujących ustaleń organu I instancji wynika, że sprawowana przez odwołującą opieka nad matką - z uwagi na czas wykonywania czynności wspomagających matkę w codziennym funkcjonowaniu - nie spełnia wymogów opieki o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Z.S. (82 lata) jest osobą ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Wymaga pomocy przy czynnościach związanych z codzienną toaletą, poruszaniem się, przygotowywaniem posiłków, ubieraniem, robieniem zakupów spożywczych, podawaniem lekarstw, dojeżdżaniem do placówek medycznych oraz załatwianiem spraw urzędowych. Z.S. posiada troje dzieci - syna S. z którym mieszka, syna T. oraz córkę M.R. Syn S. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i wg oświadczenia, opiekuje się matką w podstawowej formie, tj. robi jej herbatę, zapala w piecu, rąbie drzewo. Syn T.S. mieszka w sąsiedztwie matki, prowadząc wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dorosłymi dziećmi. Wraz z żoną pracuje zawodowo. Oświadczył, że pomaga matce w formie naprawy sprzętów domowych, rąbaniu drzewa i innych cięższych pracach. Natomiast M.R. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, córką, zięciem i wnukami. Codziennie odwiedza matkę pomagając jej w czynnościach życia codziennego.

Z ustaleń organu I instancji wynika, że Z.S. ze względu na wiek i schorzenia niewątpliwe wymaga wsparcia osób bliskich. Jednakże zasadnie organ I instancji stwierdził, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez M.R. nad niepełnosprawną matką nie wyklucza możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy też pracy w gospodarstwie rolnym. M.R. przyjeżdża codziennie do matki, dba o nią osobiście i faktycznie sprawuje opiekę, przygotowuje posiłki, podaje leki i organizuje czynności higieniczne. Ponadto pomoc matce udzielana jest również przez jej dwóch synów S. i T. Tym samym pomoc matce nie jest udzielana tylko i wyłącznie przez M.R.

W ocenie Kolegium, normalną rzeczą jest pomoc członkowi najbliższej rodziny w podeszłym wieku i osobom chorym w zakupach, sprzątaniu, praniu, prasowaniu, przygotowywaniu posiłków i pomoc w czynnościach higienicznych, a nawet asystowaniu w czasie wizyt u lekarza. Pomoc taka byłaby zapewne świadczona matce z racji jej wieku (obecnie 82 lata) i stanu zdrowia, nawet w sytuacji, gdyby nie legitymowała się ona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zakres opieki poza pomocą przy czynnościach dnia codziennego, np. zakupy, sprzątanie, pranie, gotowanie, podawanie posiłków, wizyty u lekarza i zakup leków to czynności, które są zaliczane do czynności dnia codziennego, wykonywanych niezależnie od innych czynności związanych z opieką nad osobą niesamodzielną. Ponadto istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensata utraty uzyskiwanego lub potencjalnego dochodu osobie, która podejmuje się opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Rozmiar tej opieki musi być na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej. W stanie faktycznym sprawy zakres sprawowanej opieki przez M.R. nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na decyzję Kolegium z 19 maja 2022 r. M.R. zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych dotyczący stanu zdrowia jej matki, skutkujący wadliwym uznaniem przez SKO, iż nie zostały spełnione przesłanki pozwalające na przyznanie jej świadczenia, w szczególności przez brak wykazania, by stan zdrowia Z.S. uniemożliwiał jej podjęcie zatrudnienia. Z.S. jako osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności nie miała bowiem możliwości samodzielnego poruszania się, korzystania z toalety, przygotowywania posiłków, ubierania się, dokonywania zakupów spożywczych oraz lekarstw, dojeżdżania do placówek medycznych oraz załatwiania jakichkolwiek spraw urzędowych, wobec czego wymagała stałej i całodobowej opieki osób trzecich.

W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organu I i II instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwzględnieniem daty złożenia przez nią wniosku, tj. od 10 marca 2022 r. do dnia śmierci jej matki, tj. do [...] czerwca 2022 r. oraz zasądzenie od organu na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi wskazała, że jej matka była osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymagającą wskutek ogromnych problemów ze zdrowiem oraz zaawansowanego wieku stałej opieki i pielęgnacji z jej strony. W związku z tym, będąc obciążona wobec matki obowiązkiem alimentacyjnym (zgodnie z art. 128 K.r.o.) a jednocześnie osobą zdrową i zdolną do pracy, świadomie zrezygnowała z podjęcia zatrudnienia na rzecz zajmowania się niepełnosprawną matką, która nie była w stanie samodzielnie egzystować.

Skarżąca każdy swój dzień zaczynała od wizyty u matki, która ze względu na problemy z nogami nie mogła samodzielnie wstać z łóżka. Z powodu jej problemów z poruszaniem się, zakupiła dla matki przenośną toaletę, jednak mimo tego, że znajdowała się ona w jej pokoju, nie była w stanie samodzielnie z niej korzystać. W związku z tym skarżąca musiała podnosić matkę i pomagać jej w skorzystaniu z toalety, a następnie czyścić narzędzie i pomagać w dalszych czynnościach porannej toalety. Następnie sadzała matkę w fotelu i w tym czasie przygotowywała śniadanie, po którym sprzątała, zmieniała pościel oraz podawała matce leki. Pomiędzy kolejnymi posiłkami starała się robić zakupy spożywcze, załatwiała sprawy urzędowe oraz opłacała rachunki, bowiem matka nie była w stanie samodzielnie załatwić niczego. Regularnie zawoziła matkę do lekarza oraz zakupywała dla niej leki w aptece. W międzyczasie troszczyła się o czystość domu, tj. sprzątała, robiła pranie, dbała o ogród. Ze względu na brak możliwości samodzielnego poruszania się matki, to na niej spoczywały te obowiązki, których wykonanie łącznie zajmowało codziennie wiele godzin, a bez których to czynności jej matka nie mogłaby prowadzić godnego życia. Podczas wykonywania tych obowiązków musiała być w ciągłej gotowości, aby wielokrotnie w ciągu dnia pomagać w skorzystaniu z toalety, podaniu posiłków czy napojów a także przebierać matkę, która często brudziła się jedzeniem bądź nie utrzymywała moczu. Dodatkowo często musiała smarować matkę różnymi leczniczymi maściami, by ta nie dostała odleżyn.

Uznać zatem należy, iż niemalże cały dzień poświęcała na opiekę nad matką, nad realizowaniem jej potrzeb i nad pomocą, by ta mimo niepełnosprawności czuła się komfortowo.

Faktem jest, że wraz z matką zamieszkiwał jej dorosły syn, jednak jest on osobą niepełnosprawną, tj. [...] i nie był w stanie troszczyć się o Z.S. Nie przygotowywał posiłków, nie sprzątał w domu, nie pomagał matce w higienie, nie potrafił pilnować godzin przyjmowania leków; zajmował się jedynie pracami takimi jak rąbanie drewna czy palenie w piecu. Nie był on zatem wsparciem dla skarżącej, która wszystkie obowiązki wykonywała sama, co było przeszkodą nie do pokonania w przypadku podjęcia pracy zawodowej.

Stawiając na szali dwie wartości, takie jak dbanie o niepełnosprawną i nieporadną matkę a pójście do pracy, logicznym i zrozumiałym jest, że odwołująca wybrała dobro chorej matki zapewniając jej godziwe życie, rezygnując tym samym z podjęcia zatrudnienia. Nikt z osób najbliższych nie miał możliwości pomóc w takim stopniu w opiece, by mogła pójść do pracy.

Niezaprzeczalnym jest zatem, że zajmowała się matką w zakresie który faktycznie uniemożliwiał jej podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ zdaje się całkowicie nie zauważać tego, że żaden pracodawca nie zatrudni pracownika, który co najmniej kilkanaście razy w ciągu dnia musi wychodzić by nakarmić lub zaprowadzić chorą matkę do łazienki. Takie postrzeganie okoliczności sprawy jest całkowicie oderwane od realiów życiowych i sprawia, że świadczenie pielęgnacyjne byłoby wyłącznie abstrakcją a nie realną pomocą dla rodzin, w których znajduje się osoba niepełnosprawna.

Skarżąca nie zgodziła się z twierdzeniem organu, iż jej opieka nad matką była jedynie wsparciem dla matki. Organ nie wziął pod uwagę faktu, że pomoc T. i S. była tylko doraźna i dotyczyła konkretnych czynności, np. rąbanie drzewa czy pomoc przy pracach na podwórku. Nie była to jednak pomoc, jaką ona świadczyła przez ciągłe pomaganie matce w każdym, nawet najbardziej podstawowym aspekcie życia (przygotowywanie posiłków, poruszanie się, korzystanie z toalety, mycie, przebieranie).

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy zaskarżoną decyzję kontroli w ramach w/w kryteriów Sąd stwierdził zasadność skargi.

Materialnoprawną podstawę tej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że zgodnie z art. 128 K.r.o., na skarżącej M.R. - jako córce - ciążył obowiązek alimentacyjny wobec matki Z.S., nad którą sprawowała opiekę.

1. Organ I instancji odmawiając przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia jako jedną z przyczyn wskazał brak spełnienia warunku z art. 17 ust. 1b u.ś.r. dotyczącego okresu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, wywodzonego z tego, że wg orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] marca 2022 r. o zaliczeniu Z.S. do znacznego stopnia niepełnosprawności, nie da się ustalić od kiedy ta niepełnosprawność istnieje (przy datowaniu ustalonego stopnia niepełnosprawności dopiero od 4 lutego 2022 r.).

Odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o tę okoliczność trafnie zweryfikował organ odwoławczy, prawidłowo wywodząc w oparciu o wyrok TK z 21 października 2014 r. K 38/13 (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r.), że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do takiej odmowy (zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia). TK we wskazanym wyroku stwierdził, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W tej sytuacji, mimo że jak wskazał organ I instancji, art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie w związku z brakiem działań ustawodawcy mających na celu "poprawienie stanu prawnego", wywodzenie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na literalne brzmienie tego przepisu nie znajduje żadnego uzasadnienia prawnego, nawet mając na uwadze podniesioną przez ten organ okoliczność "dysponowania środkami zleconymi".

2. Niezależnie od powyższego, nie do zaakceptowania pozostaje wskazana przez organ II i I instancji przyczyna odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia w postaci braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką.

Niewątpliwie jako trafne należy ocenić przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wywody Kolegium, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swojego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą bądź długotrwałą opiekę oraz pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego powodu zaprzestają aktywności zawodowej lub nie podejmują zatrudnienia, przy jednoczesnej realnej możliwości wykonywania pracy.

Wg orzekających w sprawie organów, zakres czynności wykonywanych przez wnioskodawczynię – związanych stricte z opieką nad niepełnosprawną matką – nie wyklucza możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W ocenie Sądu, twierdzenia te jawią się jako całkowicie nieuzasadnione i sprzeczne z ustalonymi w sprawie okolicznościami faktycznymi dotyczącymi stanu zdrowia matki skarżącej i zakresu sprawowanej nad nią opieki, co czyni je niemożliwymi do zaakceptowania.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. sprawowana opieka (pomoc) powinna mieć charakter stały bądź długotrwały oraz wiązać się ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym.

Podkreślenia w związku z tym wymaga, że dla uznania opieki za spełniającą kryteria o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotna jest jej niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i niepełnosprawności osoby jej wymagającej, przez co opieka ta z uwagi na swą intensywność wyklucza podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmusza go do rezygnacji z niego). Konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oznacza, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby.

Stała opieka powinna być rozumiana również jako pozostawanie przez opiekuna w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania faktycznych czynności opiekuńczych, wykazuje on realną gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. W tym znaczeniu, mimo że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę i nie utożsamia sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą z koniecznością zamieszkiwania z tą osobą (por. m.in. wyroki WSA w Olsztynie z 3 marca 2022 r. II SA/Ol 128/22 - LEX nr 3322407 i WSA w Gliwicach z 16 czerwca 2021 r. II SA/Gl 497/21 - LEX nr 3197566), to opieka ta lub pomoc musi być na tyle absorbująca czasowo w sensie krótkoterminowym (dobowym) jak i długoterminowym (miesięcy, lat), że podejmowane w ich ramach czynności warunkują egzystowanie osoby wymagającej opieki w warunkach bezpiecznych i odpowiadających godności człowieka, a jednocześnie ich wykonywanie bezwzględnie stoi na przeszkodzie wykonywaniu przez opiekuna pracy zarobkowej (bądź wymusza na nim rezygnację z takiej pracy). Ocena spełnienia warunku niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej powinna się więc odbywać przede wszystkim w odniesieniu do stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej i jej potrzeb, a intensywność i zakres opieki nad taką osobą musi obiektywnie wykluczać podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmuszać go do rezygnacji z niego). O tym więc, czy istnieje adekwatny związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną opieką decyduje zakres wymaganych czynności i konieczny na to czas, wykluczający aktywność zarobkową i zawodową opiekuna. Jest to wystarczająca przesłanka żeby uznać, że opiekun nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdyż opiekuje się niepełnosprawną osobą.

W rozpoznawanej sprawie powyższy warunek należy uznać za spełniony. Jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, zaawansowany wiek matki skarżącej (w dacie złożenia wniosku ukończone 82 lata) oraz jej bardzo zły stan zdrowia wymaga stałej (ciągłej) opieki i pomocy w pełnym zakresie zwykłego funkcjonowania, obejmującym przede wszystkim poruszanie się – w tym podnoszenie z łóżka, czynności higieniczne – w tym załatwianie potrzeb fizjologicznych, ubieranie się, przygotowywanie i podawanie posiłków oraz leków.

Zakres czynności opiekuńczych, tak samo jak i fakt ich wykonywania przez skarżącą nie jest przez organy kwestionowany. Wobec budzącego zastrzeżenia Kolegium zasadności ujmowania w zakresie opieki determinującej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego czynności dnia codziennego wykonywanych powszechnie także przez osoby aktywne zawodowo (takich jak sprzątanie, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich, załatwienie spraw urzędowych itp.) należy podkreślić, że nie mogą być one rozpatrywane w całkowitym oderwaniu od stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej, jeżeli chociażby z uwagi na częściową niepełnosprawność ruchową i ograniczenia w samodzielnym poruszaniu się – a tak jest w rozpoznawanej sprawie – sama nie jest w stanie ich dokonać. W tej sytuacji - nawet abstrahując od dodatkowego wykonywania przez skarżącą czynności związanych z szeroko rozumianym prowadzeniem gospodarstwa domowego matki - należy uznać, że wobec całkowitego braku jej samodzielności w zaspokajaniu bieżących potrzeb życiowych, zakres sprawowanej opieki w sposób nie budzący wątpliwości wyklucza po jej stronie jakąkolwiek aktywność zawodową.

Organy upatrując brak związku przyczynowo – skutkowego między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a wykonywaniem przez nią opieki w żaden sposób nie wykazały także, że w stosunku do jej matki możliwe jest skumulowanie w czasie wykonywania czynności stricte opiekuńczych, pozwalające na wskazywane podjęcie zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skoro czynności opiekuńcze dotyczą wszystkich podstawowych przejawów zwykłego codziennego funkcjonowania osoby wymagającej opieki, zasady doświadczenia życiowego wskazują, że są one rozciągnięte w czasie, a przez to wymagają praktycznie ciągłej gotowości i systematycznego działania ze strony opiekuna.

Odmienne podważałoby zresztą sens orzeczenia o stopniu niepełnosprawności matki wnioskodawczyni, stwierdzającego dla niej konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, co mimo wykazanego faktu sprawowania opieki w tym zakresie przez skarżącą zdają się przedstawioną argumentacją mimowolnie i w sposób całkowicie nieuprawniony kwestionować orzekające w sprawie organy administracji II i I instancji.

3. Nie do przyjęcia pozostaje także argumentacja organów upatrujących zasadność odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia w możliwości sprawowania opieki (w tym wykonywania czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego) w ramach obowiązku alimentacyjnego przez nią oraz dwóch jej braci, w tym jednego zamieszkującego z matką, co rzekomo również przekłada się na możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy i uzasadnia brak związku przyczyno – skutkowego między niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką.

Nie kwestionując obowiązku alimentacyjnego skarżącej i jej rodzeństwa wobec matki, należy jednak wyraźnie podkreślić, że u.ś.r. - w przypadku gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji w jednakowym stopniu - nie tylko nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych, ale także nie wyłącza możliwości przyznania tego świadczenia jednej z nich, jeżeli tylko spełnia ona przewidziane prawem warunki.

Jeżeli zatem skarżąca jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z pozostałym rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. którym w razie spełnienia pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niej należy wybór, czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie, dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem (por. wyrok WSA w Gliwicach z 27 sierpnia 2021 r. II SA/Gl 737/21 - LEX nr 3221221). Organ nie jest upoważniony, by decydować tu za stronę. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazuje wyraźnie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania świadczenia (wyrok WSA w Gliwicach z 21 lipca 2021 r. II SA/Gl 504/21 – LEX nr 3209641).

Niejako na marginesie należy już tylko w związku z tym zauważyć, że jak wynika z akt sprawy, mimo doraźnej pomocy rodzeństwa skarżącej przy prowadzeniu gospodarstwa domowego matki, to wnioskodawczynię bezpośrednio obciąża opieka nad matką i świadczenie jej bieżącej pomocy związanej ze stanem jej zdrowia (znaczną niepełnosprawnością).

Reasumując, wywiedziona w rozpoznawanej sprawie przez organy odmowa przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Ponieważ jak samo wskazało Kolegium w uzasadnieniu wydanej decyzji (s. 6), w sprawie stan faktyczny został ustalony w sposób dokładny i wyczerpujący, wobec dokonanej korekty stanowiska organu I instancji co do naruszenia art. 17 ust. 1b, skutkowało to w ocenie Sądu koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a.

Wskazania co do dalszego postępowania dla organu administracji II instancji (wiążące na mocy art. 153 P.p.s.a.) wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań, wg których w okolicznościach wynikających z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie jest możliwe oparcie odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia na podstawie przyczyn wywodzących brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką. Ponieważ jak wskazała skarżąca, wskutek chorób oraz podeszłego wieku zmarła ona [...] czerwca 2022 r., data ta wyznacza końcowy okres możliwości przyznania wnioskowanego przez nią świadczenia (którego przesłanki oceniane są na datę złożenia wniosku i które, jak wykazał dotychczas zebrany materiał dowodowy, zostały w sprawie spełnione).