Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VI SA/Wa 915/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-08-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6172 Notariusze i aplikanci notarialni
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: 74e § 2, art. 74 § 1 i 3, art. art. 71b § 1 i 2, art. 71h, art. 74d, art. 74f
journal: Dz.U. 2016 poz 1796
law: Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie - tekst jednolity
article: art. 151
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Nowecki (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Pamela Kuraś-Dębecka Sędzia WSA Grażyna Śliwińska Protokolant st. sekr. sąd. Eliza Mroczek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 sierpnia 2018 r. sprawy ze skargi I.O. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną uchwałą z dnia [...] marca 2018 r. Komisja Egzaminacyjna II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego powołana zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] sierpnia 2017 r. (Dz. Urz. Min. Sprawiedliwości poz. 179 oraz z 2018 r. poz. 110), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 dalej "kpa"), art. 74h § 1, § 9 i § 12 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. z 2017 r. poz. 2291), po rozpatrzeniu odwołania I.O. (dalej: "zdająca lub skarżąca"), utrzymała w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] października 2017 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w Warszawie w sprawie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Komisja wyjaśniła, iż wskazaną wyżej uchwałą został ustalony negatywny wynik z egzaminu notarialnego - zdająca z pierwszego projektu aktu notarialnego otrzymała ocenę niedostateczną, z drugiego projektu aktu notarialnego ocenę dostateczną i z projektu odmowy dokonania czynności notarialnej albo uzasadnienia jej dopuszczalności także ocenę dostateczną. Zgodnie zaś z treścią art. 74 f § 1 ustawy Prawo o notariacie, pozytywny wynik z egzaminu notarialnego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu osiągnął wynik pozytywny.

Komisja przytoczyła treść zadania egzaminacyjnego i wyjaśniła, że zadaniem zdających było uzupełnienie brakujących elementów stanu faktycznego według swojego uznania i sporządzenie projektu aktu notarialnego obejmującego umowę zamiany. W projekcie aktu zdający zobowiązani byli do wskazania dokumentów, stanowiących podstawę należytego zabezpieczenia interesów stron oraz do dokonania czynności i opisania ich w taki sposób, aby na podstawie samej treści projektu aktu notarialnego można było ustalić formę i treść tych dokumentów. Ponadto w projekcie aktu należało zaproponować odpowiedni sposób zabezpieczenia wierzytelności spółki w kwocie 20 000 zł, wynikającej z różnicy wartości zamienianych nieruchomości.

W ocenie Komisji, zasadna była wystawiona przez egzaminatorów ocena niedostateczna za projekt pierwszego aktu notarialnego, a odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie, chociaż nie wszystkie argumenty skarżącej zostały uznane za bezzasadne. Komisja, w szczegółowym uzasadnieniu uchwały oceniła, iż zdająca wykazała, wbrew stanowisku jednej z egzaminatorek, miejsce dokonania czynności.

Natomiast zdaniem Komisji zdająca nie miała racji w zakresie zarzutu pominięcia informacji o zgłoszeniu sądowi rejestrowemu zmian w składzie zarządu (art.168 Kodeksu spółek handlowych Dz. U. z 2017 r. poz. 1577, z 2018 r. poz. 398, 650, dalej "ksh"). To, że druga egzaminatorka zarzutu takiego nie podnosi oraz, że fakt zgłoszenia zmiany w zarządzie spółki do sądu wynika z treści stanu faktycznego zadania, nie zwalnia zdającej w ocenie Komisji z uwzględnienia tej okoliczności w pracy i, poprzez zawarcie w niej odpowiedniego zapisu na ten temat, wykazania się znajomością odpowiednich przepisów prawa.

Ponadto organ ocenił, iż zdająca nie miała racji kwestionując zarzut niewskazania, że pełnomocnik reprezentujący spółkę został powołany na podstawie art. 210 ksh. Komisja zwróciła uwagę na funkcję egzaminu, który ma na celu zweryfikowanie wiedzy zdających. Członkowie Komisji nie mogą na podstawie opisu zawartego w projekcie domyślać się, że zdającej znany jest przepis art. 210 ksh, tym bardziej, że w pracy użyto sformułowania, że A. B. działa za spółkę, a nie w jej imieniu i na jej rzecz, jak to ma miejsce przy działaniu pełnomocnika. Z zapisu umieszczonego w pkt 1 komparycji wynika, że A. B. został powołany do dokonania czynności w uchwale "umieszczonej w protokole sporządzonym w dniu wczorajszym w formie pisemnej...". Przy takich zapisach projektu, gdzie nie pojawia się słowo pełnomocnik, a jedynie w komparacji raz występuje określenie "udzielili ... pełnomocnictwa", można mieć zdaniem Komisji zasadne wątpliwości co do znajomości przez zdającą regulacji art. 210 ksh.

Dalej Komisja wskazała, iż nie miała racji zdająca podnosząc bezzasadność zarzutu dotyczącego art. 229 ksh. Aby wykluczyć zastosowanie tego przepisu należało wskazać w projekcie datę rejestracji spółki oraz wysokość kapitału zakładowego, co wynikało z treści zadania egzaminacyjnego.

Zdaniem Komisji zarzuty zdającej w zakresie zastosowania art. 228 ksh i art. 230 ksh są niezasadne. Wprawdzie zdająca w pkt I komparycji opisała czynność, do której A. B. został powołany, ale brak podania podstawy prawnej tej zgody nie pozwala na ustalenie, czy istotne przepisy Kodeksu spółek handlowych (w tym art. 228 pkt 4, art, 230 czy art. 15 ksh) są zdającej znane. Tym bardziej, że przesłanki zastosowania każdego z tych przepisów są odmienne.

W ocenie Komisji nie można czynić zdającej zarzutu z braku zapisu komu można wydawać wypisy aktu notarialnego, albowiem kwestię tę reguluje art. 110 ustawy Prawo o notariacie. Niepowołanie art. 79 pkt 8a tej ustawy, jako podstawy złożenia wniosku o wpis w księdze wieczystej, nie dyskwalifikuje pracy, jednak odnosząc się do funkcji egzaminu i powszechnej praktyki notariuszy powoływania tej podstawy prawnej - wskazane jest przytoczenie tego przepisu w pracy egzaminacyjnej.

Komisja przyznała także, iż w projekcie aktu notarialnego zdająca nie musiała wskazywać podstawy prawnej pobrania taksy za wypisy, których wydanie jest odrębną od dokumentowanej umowy czynnością notarialną. Nie miała natomiast racji zdająca co do zarzutu dotyczącego podstawy prawnej pobrania taksy od dokumentowanej umowy. W związku z tym, że umowa zamiany oraz złożenie wniosku wieczystoksięgowego z żądaniami wynikającymi z tej umowy to odrębne czynności notarialne, rejestrowane w repertorium A pod odrębnymi numerami - niedopuszczalne jest w ocenie organu zbiorcze podawanie podstawy prawnej pobrania wynagrodzenia za te dwie odrębne czynności, jak też łączne podawanie (zsumowanie) wynagrodzenia za nie.

Wobec treści polecenia egzaminacyjnego wyraźnie nakazującego udokumentowanie umowy zamiany, mocą której spółka przeniesie na rzecz T. M. bez obciążeń i praw na rzecz osób trzecich prawo własności niezabudowanej nieruchomości, stanowczo zdaniem Komisji należało stwierdzić, że zdająca nie wykonała w tym zakresie zadania. Powołanie w projekcie oświadczenia banku zawierającego zgodę na "zwolnienie spod hipoteki" nieruchomości "w zawiązku ze spłatą części wierzytelności" oznacza, że wykreślenie hipoteki ma charakter konstytutywny, zatem w momencie dokonywania zamiany nieruchomość spółki jest nadał obciążona. Stosując właściwie art. 94 ustawy o księgach wieczystych i hipotece zdająca powinna w ocenie Komisji przywołać dokument bankowy wyraźnie wskazujący, iż ze stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu obrotowego nie mogą powstać w przyszłości kolejne wierzytelności podlegające zabezpieczeniu. Wówczas można byłoby uznać, że samo wykreślenie hipoteki ma charakter deklaratoryjny. Opisany w pracy dokument nie spełniał tych wymogów.

Ponadto według Komisji zdająca miała rację, że wniosku w projekcie aktu nie było, było natomiast żądanie złożenia takiego wniosku, w którym dane niezbędne do zamieszczenia we wniosku, w tym nr KRS spółki powinny być wskazane. Brak ten Komisja uznała za uchybienie mniejszej wagi.

Odnośnie zarzutu błędnej interpretacji przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, Komisja oceniła, iż zdająca błędnie zastosowała te przepisy, gdyż w sytuacji gdy T. M. jest jedynym spadkobiercą żony, pozbawiony znaczenia prawnego jest zapis jego oświadczenia w ust. 2.1 (na str. 5 projejtu), iż z żoną umów majątkowych małżeńskich nie zawierał.

Organ ocenił, że w stanie faktycznym zadania egzaminacyjnego, notariusz nie jest zobligowany do badania legalności posadowienia budynku na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste. Skoro budynek został ujawniony w księdze wieczystej, to można przyjąć, że był wybudowany zgodnie z umową i przepisami, do wniosku o ujawnienie budynku w księdze wieczystej musiały być załączone odpowiednie dokumenty geodezyjne. W takiej sytuacji notariusz nie ma możliwości dalszego badania legalności posadowienia budynku na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste, w związku z czym zarzut zdającej był w tym zakresie uzasadniony.

Komisja nie zgodziła się ze stwierdzeniem, że charakter danej nieruchomości jako rolnej można wywodzić z treści przywołanej decyzji Dyrektora Generalnego KOWR. Charakter nieruchomości powinien bowiem wprost wynikać z oświadczenia strony popartego okazanymi dokumentami (art. 92 § 1 pkt 5 prawo o notariacie). Nie można zdaniem Komisji pozostawić ustalenia charakteru nieruchomości (jako rolnej) na podstawie wnioskowania z treści dokumentów.

Komisja wskazała, iż wbrew temu co twierdzi zdająca w odwołaniu, art. 80 prawo o notariacie, nie wymaga zamieszczania w akcie informacji "tłumaczących" stronom jego treść. Rolą notariusza jest wszechstronne wyjaśnienie stronom skutków zawieranej umowy i takie sformułowanie aktu, aby zawierał on niezbędne treści ujęte językiem ustawowym i w sposób zrozumiały dla stron. Lektura pracy egzaminacyjnej zdającej przeczy ustalonym zasadom formułowania treści dokumentów notarialnych. Zdająca sformułowała projekt niezgodnie z normą art. 92 prawo o notariacie, sporządzając go wyjątkowo zawile, nieprzejrzyście, w sposób który nie przyczynia się do zrozumienia jego treści.

W ocenie Komisji, dokumenty zawarte w projekcie aktu, nie zostały właściwie opisane wbrew twierdzeniom zdającej. Zgodnie z poleceniem dokumenty należało opisać w taki sposób, aby na podstawie samej treści projektu aktu notarialnego można było ustalić formę i treść tych dokumentów. W tym zakresie zadanie nie zostało wykonane. Dokumenty powinny być przywołane z datą ich wydania, znakiem (numerem), organem wydającym oraz przytoczeniem istotnej dla rozwiązania zadania treści. Zdająca nie może zasadnie twierdzić, że sporządziła projekt zrozumiały i przejrzysty, określający dokładnie daty, skoro do ustalenia dat trzeba się posiłkować przepisami kodeksu cywilnego dotyczącymi terminów.

Dodatkowo, zarzut braku oznaczenia właściwości organu w dokumentach dotyczył nie tylko braku oznaczenia właściwości organu w dokumentach geodezyjnych jak twierdziła zdająca, ale także w innych dokumentach i jest w dużej części słuszny, albowiem przy wypisie i wyrysie wydanym dla nieruchomości spółki przez "starostę k." brak jest jakiekolwiek daty (nawet wskazanej opisowo), tak samo jest przy wypisie i wyrysie dotyczącym działki [...]. Przy powołanym w ust.1.1 zaświadczeniu stwierdzającym cały szereg okoliczności w odniesieniu do nieruchomości spółki nie wskazano jakiej gminy wójt wydał zaświadczenie, tak samo w ust. 2.1 przy zaświadczeniu dotyczącym działki nr [...].

Według Komisji, zdająca błędnie zakwestionowała zarzut braku na dokumentach geodezyjnych klauzuli, że stanowią one podstawę wpisu do księgi wieczystej. Dokumenty te są w taką klauzulę zaopatrzone i należy to na egzaminie opisać, nawet jeśli nie następują zmiany danych ewidencyjnych. Polecenie egzaminacyjne wyraźnie wskazywało na właściwe opisanie dokumentów.

Komisja przyznała rację, że w większości zdająca właściwie opisała postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku (sąd, data, sygnatura, informacja o prawomocności). Nieprecyzyjnie jednak przywołała treść tego dokumentu pisząc, że stwierdzono spadek po żonie zmarłej w 2015 roku, a dokładna data śmierci była podana w treści zadania i każdy sąd dokładną datę śmierci spadkodawcy w postanowieniu przytacza.

Natomiast według Komisji zdająca błędnie zakwestionowała zarzut powołania decyzji administracyjnej wydanej w oparciu o przepisy ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego z naruszeniem przepisów o właściwości. Zdająca w ust. 3 pracy powołała bez precyzyjnie określonej daty (pisząc "wydaną miesiąc temu") i numeru ostateczną decyzję Dyrektora Generalnego KOWR, podczas gdy organ ten funkcjonuje od 1 września 2017 roku. Podkreślenia przy tym wymaga, że zmiana w tym zakresie nie była jedynie zmianą nazwy instytucji, jakby to wynikało z twierdzeń zdającej.

Ponadto Komisja wskazała, że w pracy egzaminacyjnej powinna być zachowana logika i chronologia, której w ocenianej pracy zabrakło. Oświadczenie stron w zakresie wartości zamienianych praw powinny poprzedzać określenie wysokości dopłaty, gdyż z porównania tych wartości wynika wysokość dopłaty.

Zdaniem organu, zdająca nie miała także racji, kwestionując zarzut w zakresie niewłaściwego zastosowania art. 777 § 1 pkt 4 kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, 1467. dalej "kpc"). Przede wszystkim w ust. 4.1, do którego odwołuje się T. M. składając w ust. 4.2 oświadczenie o poddaniu się egzekucji, trudno doszukać się zobowiązania T. M. do uiszczenia dopłaty, gdyż nie jest nim sformułowanie "... powyższe przeniesienie następuje ze zobowiązaniem dokonania dopłaty w kwocie 20.000 zł przez T. M. na rzecz spółki...", będące częścią zdania dokumentującego oświadczenia obu stron umowy zamiany. Skoro zatem brak właściwie sformułowanego indywidualnego zobowiązania T. M. do uiszczenia dopłaty, to trudno uznać, aby oświadczenie o poddaniu się egzekucji było w tym przypadku skuteczne.

Na zakończenie Komisja stwierdziła, iż zdająca, nie wskazała uczestnika postępowania. W ust. 5 opisała adres uczestnika postępowania, ale nie wskazując jego nazwy, pisząc jedynie "banku opisanego w niniejszym akcie notarialnym". Nie można tego uznać za wskazanie uczestnika.

Niezależnie od powyższego, po przeanalizowaniu pracy egzaminacyjnej zdającej, z urzędu Komisja podniosła, iż:

- w ocenianej pracy użyto określenia, że A. B. działa "za spółkę", podczas gdy za spółkę działają osoby piastujące funkcję organu spółki, zaś pełnomocnik działa zawsze w imieniu i na rzecz mocodawcy, to rozróżnienie musi być znane kandydatowi na notariusza;

- zdająca wykazała się nieznajomością organów właściwych do wydawania określonych zaświadczeń, albowiem zarówno w odniesieniu do nieruchomości spółki (ust. l), jak i T. M. (ust. 2) powołuje się na zaświadczenie "...z dnia wczorajszego wydane w formie pisemnej przez wójta gminy" bez określenia jakiej gminy, w którym zawarte są informacje odnośnie planu zagospodarowania przestrzennego, w zakresie rewitalizacji, a także iż nieruchomość nie jest lasem i nie jest objęta uproszczonym planem urządzenia lasu ani decyzją, o której mowa w art.19 ust. 3 ustawy o lasach; tymczasem do zakresu podstawowej wiedzy kandydata na notariusza należy wiedza, iż zaświadczenia z ustawy o lasach mogą być wydane wyłącznie przez właściwego starostę;

- w wyrzeczeniu umowy (ust. 4.1) zdająca wprawdzie zapisała, że każda ze stron przenosi na drugą stronę swoje prawa do nieruchomości w zamian za przeniesienie praw przez drugą stronę, ale dodatkowo zastosowała nieustawowe określenie, że każda ze stron powyższe przeniesienie ze zobowiązaniem do dopłaty przyjmuje;

- w pracy zdającej, oświadczenia stron o wartości zamienianych praw zawarte są tylko przy pouczeniu o przepisach podatkowych (ust. 5 zd. przedostatnie), dlatego tak razi brak chronologii w tym zakresie i ustalenie w ust. 4 dopłaty bez uprzedniego oświadczenia stron o wartości zamienianych praw;

- zawarty w ust. 6 zapis "Stawający oświadczają, że dostawa przedmiotów niniejszej umowy nie jest opodatkowana podatkiem od towarów i usług" jest niewystarczający z punktu widzenia obowiązków notariusza jako płatnika podatku od czynności cywilnoprawnych i niezgodny z treścią zadania; z treści zadania wynikało wyraźnie, że T. M. nie jest przy tej zamierzonej czynności podatnikiem podatku VAT; należało to sformułowanie w pracy powtórzyć oraz dodać odpowiednie oświadczenie spółki w zakresie opodatkowania podatkiem VAT;

- całkowicie wbrew treści art. 92 prawo o notariacie, zdająca w ust. 5 zamieściła swoisty dialog stron z notariuszem (,,...a notariusz oświadcza, że przekaże wniosek do przedmiotowego Sądu, przy czym będzie on zgodny merytorycznie z żądaniami Stron, a formalnie będzie dostosowany do systemu teleinformatycznego przez który zostanie złożony..."); Komisja stanowczo podkreśliła, że notariusz żadnych oświadczeń w treści sporządzanych dokumentów nie składa;

- zdająca zamieszczając w ust. 5 zd. ostatnie ogólnikowe pouczenie o wszelkich konsekwencjach prawnych naruszyła art. 80 § 3 prawo o notariacie, nie zamieściła pouczeń o treści i skutkach prawnych art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, art. 17 ustawy Krajowym Rejestrze Sądowym, art. 2b ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, art. 626 (4) kpc, o obowiązkach użytkownika wieczystego gruntu, co zdaniem Komisji jest bardzo istotnym brakiem pracy;

- zdająca w żaden sposób nie odniosła się do istnienia (lub nie) rady nadzorczej w spółce, co ma istotne znaczenie punktu widzenia art. 210 ksh;

- zdająca nie odniosła się do rejestracji w Rejestrze Spadkowym postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po K. M.;

- zdająca wbrew treści art. 7 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego nie zawarła w projekcie oświadczenia T. M., że nie jest on rolnikiem indywidualnym, jako uzasadnienie konieczności uzyskania zgody na nabycie nieruchomości rolnej; zawarcie tej informacji przy opisie decyzji Dyrektora Generalnego KOWR nie zastępuje tego oświadczenia;

- zdająca pominęła oświadczenia stron w zakresie pozostawania nieruchomości przedmiotem najmu lub dzierżawy, co ma istotne znaczenie chociażby z uwagi na wstąpienie w stosunek najmu/ dzierżawy przez nabywcę;

- przygotowany przez zdającą projekt sformułowany jest jak wypracowanie, a nie dokument urzędowy;

- wolne miejsca nie zostały wykreskowane (naruszenie art. 94 § 2 prawo o notariacie);

- zdająca w istotny sposób naruszyła art. 80 § 1- § 3 prawo o notariacie, projekt został sporządzony w sposób mało zrozumiały i nieprzejrzysty, brak właściwej chronologii poszczególnych postanowień umowy, bardzo długie jednostki redakcyjne (bez wewnętrznej systematyki, co utrudnia powoływanie się na poszczególne zapisy), a w nich bardzo długie zdania zawierające licznie nielogiczności, niewłaściwa interpunkcja rzutująca na sens zapisów, liczne błędy stylistyczne, daty dokumentów podane opisowo, niewłaściwie opisane dokumenty (oprócz opisanych wyżej np. umowy stanowiące podstawę nabycia zamienianych praw przytoczone są tylko z roku zawarcia, bez dokładnych dat, które były podane w treści zadania), brak zapisania niezbędnych istotnych pouczeń, niewłaściwe zabezpieczenie roszczenia spółki w zakresie ustalonej dopłaty, niewłaściwe zabezpieczenie interesu T. M. z uwagi na przyjęcie niewłaściwego dokumentu bankowego odnośnie wykreślenia hipoteki nie gwarantującego nabycia nieruchomości od spółki w stanie wolnym od obciążenia hipoteką w momencie zawierania umowy.

Organ uznał, iż powyższe wskazuje na brak znajomości licznych przepisów prawa lub ich interpretacji oraz nieopanowanie przez zdającą "rzemiosła notarialnego".

W projekcie znajdują się zdaniem Komisji na tyle poważne uchybienia przepisom prawa, wskazujące na nieznajomość właściwych przepisów prawa o notariacie, kodeksu spółek handlowych, kodeksu cywilnego, kodeksu postępowania cywilnego, ustawy o podatku od towarów i usług, ustawy o księgach wieczystych i hipotece, że nie ma podstaw do podwyższenia oceny na pozytywną.

Ponadto według Komisji zdająca nie opanowała w stopniu wystarczającym umiejętności sporządzania dokumentu notarialnego. O ocenie negatywnej przesądziły naruszenia ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz kodeksu spółek handlowych, a także prawa o notariacie.

Wobec powyższego w ocenie Komisji wystawienie przez egzaminatorów oceny niedostatecznej za projekt pierwszego aktu notarialnego było uzasadnione. Ponadto Komisja Odwoławcza dokonała analizy obowiązującego stanu prawnego z punktu widzenia zakresu rozpatrywania odwołania.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej uchwały Komisji II stopnia i zasądzenie kosztów postępowania.

Skarżąca podniosła następujące zarzuty:

1. naruszenie § 5 ust. 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie Komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego z dnia 16 lipca 2009 r. (Dz.U. Nr 114, poz. 955 ze zm.) i art. 139 kpa poprzez stawianie i uwzględnianie przez Komisję Odwoławczą nowych zarzutów (niepodniesionych przez egzaminatorów) do sporządzonego przez skarżącą projektu aktu notarialnego,

2. naruszenie art. 6. 7 i 8 KPA poprzez:

- rażącą tendencyjność Komisji Odwoławczej wykazującą się logiczną sprzecznością uzasadnienia i ewidentnym uzasadnianiem contra legem oraz zakwalifikowaniem zaproponowanych przez egzaminowanego rozwiązań zagadnień prawnych, rozbieżnie ocenianych w doktrynie i orzecznictwie, zawsze na niekorzyść egzaminowanego, tj. w sytuacji, kiedy możliwa jest różna wykładnia przepisów prawa, w konsekwencji wykładnia dokonana przez egzaminowanego zdaniem Komisji Odwoławczej jest błędna i stanowi podstawę obniżenia oceny pracy, chociaż zastosowana przez egzaminowanego wykładnia występuje w doktrynie i orzecznictwie,

- rażącą tendencyjność Komisji Odwoławczej wykazującą się tym, iż wszystkie niejasności stanu faktycznego i poleceń do stanu faktycznego kwalifikowane są przez Komisję Odwoławczą na niekorzyść egzaminowanego, tj. jeżeli stan faktyczny i polecenie w danej części są niejednoznaczne i pozwalają na obranie kilku możliwych rozwiązań, to rozwiązanie obrane przez egzaminowanego jest traktowane przez Komisję Odwoławczą bezpodstawnie jako błędne i stanowi podstawę obniżenia oceny prac,

- naruszenie art. 74 § 3 prawo o notariacie w zw. z art. 6, 7 i 8 KPA poprzez uwzględnienie jako podstawy dokonania oceny za sporządzony przez skarżącą projekt aktu notarialnego zarzutów sprzecznych z prawem i tym samym ustalenie, jakoby skarżąca nie miała przygotowania prawniczego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza na podstawie bezpodstawnych i sprzecznych z prawem zarzutów.

W obszernym uzasadnieniu skargi skarżąca rozwinęła i szczegółowo uzasadniła podniesione zarzuty.

W odpowiedzi na skargę Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości wnosząc o jej oddalenie podtrzymała dotychczasową argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu, gdyż zaskarżona uchwała i uchwała utrzymana nią w mocy nie naruszają prawa.

Odnosząc się do pierwszego zarzutu, należy stwierdzić, iż:

Stosownie do art. 74f § 1 prawo o notariacie, pozytywny wynik z egzaminu notarialnego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu notarialnego otrzymał ocenę pozytywną.

Co do charakteru uchwały w sprawie wyniku egzaminu notarialnego wskazać należy, że nie jest ona odpowiednikiem decyzji administracyjnej o charakterze uznaniowym. Organy ją podejmujące, tj. obie komisje egzaminacyjne, nie mają "luzu decyzyjnego", co oznacza, że jeżeli praca egzaminacyjna jest oceniona pozytywnie, zgodnie z uregulowaniami zawartymi w art. 74f § 1 ustawy Prawo o notariacie, wynik egzaminu musi być pozytywny.

Pamiętać należy, że kryterium, zgodnie z którym egzaminatorzy oceniają pracę, jest obiektywne, bowiem stanowią je przepisy prawa. Podkreślenia wymaga, że specyfika postępowania w sprawach ustalenia wyniku egzaminu notarialnego wyraża się w tym, że dokonywana przez egzaminatora ocena pracy zawsze będzie zawierała w sobie element subiektywny, stąd dla wyważenia tego czynnika i uzyskania możliwie obiektywnej oceny, ustawodawca przewidział, że każda praca sprawdzana jest niezależnie przez dwóch egzaminatorów, a ostateczna ocena stanowi średnią ocen cząstkowych przyznanego przez każdego z egzaminatorów.

Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie była uchwała o negatywnym wyniku egzaminu notarialnego, zatem kontrolą powinna być objęta prawidłowość i rzetelność oceny pracy egzaminacyjnej skarżącej.

Odwołanie służy od uchwały o wyniku egzaminu notarialnego. W postępowaniu przed komisją odwoławczą nie chodzi o ponowne przeprowadzenie procedury egzaminacyjnej, ani o ponowne sprawdzenie całej pracy egzaminacyjnej, której ocenę zdająca zakwestionowała, tylko o skontrolowanie zasadności postawionych przez nią zarzutów w stosunku do oceny pracy. Może się jednak zdarzyć, że przy ocenie zarzutów postawionych przez zdającą, przedstawiając konkretny problem prawny występujący w pracy (która stanowi przecież całość), Komisja II stopnia dostrzeże inne wady i wskaże je w uzasadnieniu uchwały. Takie działanie Komisji nie dyskwalifikuje jej działania jeżeli, tak jak to miało miejsce w niniejszej sprawie, nie oprze swego rozstrzygnięcia na tych właśnie dodatkowo zauważonych błędach.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 2 września 2015 r. (II GSK 1679/14), stwierdził, że obowiązkiem Komisji Egzaminacyjnej II stopnia jest rozpoznanie sprawy w jej całokształcie. Zgodnie bowiem z art. 74h par. 1 ustawy - Prawo o notariacie odwołanie przysługuje od wyniku egzaminu notarialnego. Do postępowania przed komisją odwoławczą stosuje się odpowiednio przepisy kpa. Wynik ustala się na podstawie całościowej oceny poszczególnych części egzaminu dokonanej na zasadach określonych w art. 74d - 74f Prawo o notariacie. Naczelny Sąd Administracyjny dokonał wykładni § 5 ust. 3 i 4 oraz § 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 16 lipca 2009 r. w sprawie Komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego i uznał za oczywiste, że skoro Komisja odwoławcza nie głosuje wyłącznie o zasadności zarzutów odwołania lecz głosuje nad ostateczną oceną pracy pisemnej, to musi odnieść się do całej pracy i jej oceny, a także - działając merytorycznie - ponownie ustalić ocenę zadania pisemnego egzaminu, uwzględniając zasadność lub bezzasadność zarzutów podniesionych w odwołaniu. Ostatecznie Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że nie sposób bronić tezy, że Komisja odwoławcza może ponownie ustalić ostateczną ocenę pracy, ograniczając się wyłącznie do zbadania zarzutów odwołania. Przyjęcie takiego rozwiązania prowadziłoby bowiem do paradoksalnych sytuacji, w których uwzględnienie przez Komisję odwoławczą np. jedynego zarzutu podniesionego w odwołaniu czyniłoby odwołanie zasadnym i nakazywałoby Komisji II stopnia zmienić ostateczną ocenę pracy, pomimo tego, że praca zawiera błędy i uchybienia stwierdzone przez Komisję egzaminacyjną, nie objęte badaniem Komisji odwoławczej ze względu na zakres odwołania. Ta linia orzecznicza podtrzymana została w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 lipca 2017 r. (II GSK 3247/15), w którym stwierdzono, że Komisja egzaminacyjna II stopnia - rozpoznając odwołanie od uchwały o wyniku egzaminu dotyczące wskazanej w odwołaniu części tego egzaminu - nie jest związana wyłącznie podniesionymi przez zdającego zarzutami. Tym samym dostrzeżenie błędu w zadaniu - z zakresu części egzaminu objętej odwołaniem - nie może być uznane za przekroczenie granic zaskarżenia odwołania i wyjście przy rozpoznaniu sprawy poza jej granice. Wobec dokonanych w sprawie stwierdzeń, że z uwagi na cel przeprowadzenia egzaminu Komisja egzaminacyjna II stopnia może dostrzec wady pracy egzaminacyjnej zdającego inne niż wskazane przez egzaminatorów, ale nie może oprzeć rozstrzygnięcia na tych błędach, trzeba zwrócić uwagę, że czym innym od przekroczenia granic sprawy przy rozpoznawaniu odwołania jest naruszenie zasady zakazu reformationis in peius, to jest zakazu pogorszenia sytuacji prawnej strony odwołującej się wskutek wydania decyzji przez organ odwoławczy. O tym, czy pogorszenie takie nastąpiło, przesądza bowiem zestawienie sentencji decyzji organu I instancji z sentencją decyzji organu odwoławczego.

Jak zostało zauważone w wyroku WSA w Warszawie VI SA/Wa 1103/17, Przepis § 5 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie Komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu notarialnego (t.j. Dz.U. z 2016 r., poz. 45) stanowi, że przewodniczący lub członek Komisji odwoławczej sporządza pisemną opinię dotyczącą zasadności poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu, wraz ze stanowiskiem. Według ust. 4 § 5 tego rozporządzenia, Komisja odwoławcza w pierwszej kolejności głosuje nad ostateczną oceną pracy zawierającej rozwiązanie zadania z tej części egzaminu notarialnego, której dotyczy odwołanie, a następnie nad zaskarżoną uchwałą o wyniku egzaminu notarialnego. Skoro Komisja odwoławcza nie głosuje wyłącznie o zasadności zarzutów odwołania, lecz głosuje nad ostateczną oceną pracy pisemnej, to po pierwsze - musi odnieść się do całej pracy i jej oceny wystawionej przez Komisję egzaminacyjną, uwzględniając zasadność lub bezzasadność zarzutów podniesionych w odwołaniu, po drugie zaś musi dać temu wyraz w uzasadnieniu swej uchwały. Zawarte w § 5 ust. 4 ww. rozporządzenia sformułowanie "głosuje nad ostateczną oceną pracy zawierającej rozwiązanie zadania z tej części egzaminu notarialnego, której dotyczy odwołanie" świadczy o tym, że Komisja odwoławcza działa w sposób merytoryczny. Zatem może ponownie ustalić ostateczną ocenę pracy (zadania egzaminacyjnego) - nie ograniczając się wyłącznie do zbadania zarzutów odwołania - odnieść się do samej pracy i jej oceny dokonanej przez Komisję egzaminacyjną. W przeciwnym wypadku uwzględnienie przez Komisję odwoławczą np. jedynego zarzutu podniesionego w odwołaniu czyniłoby odwołanie zasadnym i nakazywałoby jej zmienić ostateczną ocenę pracy, pomimo tego że praca zawiera błędy i uchybienia stwierdzone przez Komisję egzaminacyjną, nieobjęte badaniem Komisji odwoławczej ze względu na zakres zarzutów odwołania. Nawet jeżeli Komisja odwoławcza uzna część zarzutów odwołania za trafne, jednocześnie uznając inne zarzuty Komisji egzaminacyjnej za słuszne, a dodatkowo wskaże na inne jeszcze wady pracy skarżącego, to nie można twierdzić, że wyszła poza granice odwołania, gdyż nie z tej przyczyny uchwała Komisji pierwszoinstancyjnej została utrzymana w mocy. Skoro bowiem Komisja odwoławcza badała zasadność zarzutów zdającego i uznała ich część za niezasadne, to ta właśnie okoliczność stanowi przyczynę utrzymania w mocy skarżonej uchwały (por. wyrok NSA z 22 maja 2014 r., II GSK 293/13).

Odnosząc się do zarzutu skarżącej, iż w sprawie doszło do ustalenia, jakoby skarżąca nie miała przygotowania prawniczego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza na podstawie bezpodstawnych i sprzecznych z prawem zarzutów, a także zarzutu naruszenia art. 6, 7 i 8 kpa, Sąd wskazuje co następuje.

Przepis art. 74 prawo o notariacie reguluje zasady przeprowadzania egzaminu notarialnego. Jak stanowi § 1, egzamin notarialny przeprowadzają komisje, o których mowa w art. 71b § 1 lub § 2. Przepisy art. 71h stosuje się odpowiednio.

Egzamin notarialny, do którego przystąpiła skarżąca jest egzaminem zawodowym i złożenie go z pozytywnym wynikiem daje prawo do wykonywania zawodu notariusza, który jest zawodem zaufania publicznego i powinien być wykonywany jedynie przez te osoby, które w sposób należyty są przygotowane do jego wykonywania. Egzamin notarialny stanowi zatem formę sprawdzenia, czy osoba do niego podchodząca zdobyła umiejętności i wiedzę wymaganą do pełnienia obowiązków notariusza.

Komisja egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości, rozpoznając odwołanie w zakresie kwestionowanej części egzaminu, ma obowiązek obiektywnego sprawdzenia przygotowania prawniczego zdających do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu zaufania publicznego. Tak więc przepisy regulujące zarówno przeprowadzenie egzaminu notarialnego, jak i rozpoznawanie odwołań należy wykładać, mając na względzie cel ich ustanowienia. Nie bez znaczenia jest przy dokonywaniu tej oceny i to, że ustawodawca, organ uprawniony do rozpoznania odwołania od uchwały o wyniku egzaminu określił mianem Komisji egzaminacyjnej II stopnia.

Uznając zarzuty skargi za nieuzasadnione należy podkreślić, że egzaminatorzy i komisje podejmujące uchwały w sprawie ustalenia wyniku egzaminu notarialnego ustalają wyniki zdających w ramach posiadanej profesjonalnej wiedzy. Należy mieć także na uwadze tę okoliczność, że Sąd nie jest rodzajem trzeciej Komisji egzaminacyjnej ani nie jest rodzajem superarbitra, gdyż nie zastępuje organów powołanych przez Ministra Sprawiedliwości w ich kompetencjach oceny zakwestionowanej pracy.

Sądowa kontrola uchwały Komisji, polega na zbadaniu, czy organ nie dopuścił się rażących uchybień, czy dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Egzamin notarialny podlega zasadom określonym przepisami ustawy prawo o notariacie i jak wynika z art. 74 § 3 polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu notarialnego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza.

Stwierdzić zatem należy, iż ustawodawca wymaga od kandydata na notariusza zarówno posiadania wiedzy, jak i umiejętności jej praktycznego zastosowania, zaś egzamin polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego zdającego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu notariusza. Wymóg ten jest oczywisty, skoro z istoty zawodu wynika, że notariusz jest powołany do dokonywania czynności, którym strony są obowiązane lub pragną nadać formę notarialną (czynności notarialnych), w zakresie swoich uprawnień działa jako osoba zaufania publicznego, zaś czynności notarialne, dokonane przez niego zgodnie z prawem, mają charakter dokumentu urzędowego (art. 1 § 1, 2 § 1 i § 2 prawo o notariacie). Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 22 maja 2014 r., sygn. akt II GSK 293/13, liczne ustawy określają warunki uprawniające do wykonywania zawodów wymagających wysokich kwalifikacji, w tym - Prawo o notariacie. Ustanowienie warunków polegających na zdobyciu odpowiedniego wykształcenia potwierdzonego sprawdzianem zdobytych kwalifikacji nie stanowi ograniczenia dostępu do zawodu, bowiem każdy obywatel jest uprawniony, po zdobyciu stosownego wykształcenia, do poddania się sprawdzeniu kwalifikacji i uzyskaniu dostępu do zawodu notariusza. Bezpieczeństwo podmiotów korzystających z pomocy notariusza wymaga obiektywnego sprawdzenia kwalifikacji osób wykonujących zawód określany jako "zawód zaufania publicznego". Zatem konieczne jest ustanowienie barier uniemożliwiających dostęp do zawodu osób, które nie wykazały się niezbędną do tego wiedzą. W takiej sytuacji przepisy dotyczące przeprowadzania egzaminu notarialnego należy wykładać i stosować, mając na względzie cel, któremu służyło ich ustanowienie. Tym celem jest zapewnienie wysokiego stopnia profesjonalizmu osoby dopuszczonej do wykonywania zawodu notariusza. Egzamin notarialny nie może cechować się tolerancją dla popełnionych błędów.

W niniejszej sprawie Komisja Egzaminacyjna II Stopnia odniosła się w sposób wystarczający do zarzutów podnoszonych w odwołaniu od uchwały nr [...]z dnia [...] października 2017 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w Warszawie uzasadniając swoją opinię, co do poprawności oceny Komisji i wykazując nietrafność podniesionych zarzutów. Komisja II Stopnia szczegółowo opisała projekt aktu notarialnego sporządzonego przez skarżącą wskazując na uchybienia, które nie kwalifikowały do podwyższenia oceny egzaminacyjnej oraz nie dały podstaw do wystawienia oceny pozytywnej (w punktacji 3 do 6).

Nie dokonując oceny pracy skarżącej, lecz wyłącznie mając ją na uwadze, jako stan faktyczny sprawy, należy podzielić argumentację Komisji II Stopnia, co do istotnych jej stwierdzeń. Wnioski Komisji zostały wyciągnięte po przeprowadzeniu postępowania w oparciu o istniejący materiał dowodowy w sprawie i właściwie uzasadnione.

Trafne wywody merytoryczne zawarte w zakwestionowanej uchwale pozwalają na pominięcie i nieprzytaczanie w tym miejscu ponownie argumentów dotyczących mankamentów pracy sporządzonej przez skarżącą. Organ szczegółowo wymienił i uzasadnił, które z wad pracy egzaminacyjnej zostały uznane jako przesądzające o wystawionej ocenie. Sąd prezentuje stanowisko, że tylko praca egzaminacyjna spełniająca wszystkie kryteria wymienione w art. 74e § 2 prawo o notariacie, może uzyskać pozytywną ocenę. Musi więc ona spełniać podstawowe wymogi formalne, a zdający musi właściwie zastosować przepisy prawa oraz poprawnie je zinterpretować. Z kolei postawiony problem co do istoty musi zostać w sposób trafny rozstrzygnięty.

Reasumując Sąd stwierdził, że Komisja II stopnia rozpoznała odwołanie skarżącej w zakresie określonym w odwołaniu i wbrew twierdzeniom skargi nie można jej postawić zarzutu, aby swym działaniem naruszyła przepisy w niej wskazane. Rozstrzygnięcia organów zostały wydane na podstawie kompletnego i prawidłowo zebranego materiału dowodowego.

Sąd nie dopatrzył się przy tym naruszenia art. 6,7 i 8 kpa. Obie Komisje egzaminacyjne dokonały wszechstronnej oceny materiału dowodowego, a w uchwałach uzasadniły swoje stanowisko w sposób wymagany przez przepisy kpa. Organy te w żadnym stopniu nie dopuściły się zatem naruszenia przepisów prawa procesowego, jak i materialnego.

Wobec niezasadności zarzutów skargi oraz niestwierdzenia przez Sąd z urzędu tego rodzaju uchybień, które mogłyby mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, które Sąd ma obowiązek badać z urzędu, na podstawie art 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.),Sąd oddalił skargę.