Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2259/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-03-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 183, art. 209, art. 210, art. 184
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 75, art. 220 § 1, art. 7, art. 77 § 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 51 ust. 1, art. 27 ust. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 101 poz 926
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych - tekst jedn.
article: art. 6 pkt 6, art. 108 ust. 1, art. 11 ust. 2, art. 107 ust. 5, art. 39 ust. 1 i 2, art. 12, art. 106 ust. 5, art. 100 ust. 1
journal: Dz.U. 2009 nr 175 poz 1362
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie : Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno Sędzia NSA del. Jolanta Sikorska Protokolant asystent sędziego Anna Dziosa-Płudowska po rozpoznaniu w dniu 25 marca 2015 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 16 maja 2013 r. sygn. akt IV SA/Gl 592/12 w sprawie ze skargi W. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] 2012 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 16 maja 2013 r., sygn. akt IV SA/Gl 592/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę W. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego.

Wyrok ów zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z [...] czerwca 2011 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] czerwca 2011 r.) Prezydent Miasta Katowice (dalej Prezydent bądź organ i instancji), przyznał W. G. (dalej skarżący) zasiłek celowy na dofinansowanie do wydatków na leki we wrześniu 2011 r. w kwocie 200 zł jednorazowo.

Decyzją z [...] listopada 2011 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] listopada 2011 r.) Prezydent, uchylił z dniem 1 września 2011 r. decyzję z [...] czerwca 2011 r. z uwagi na zmianę okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Skarżący nie przedłożył faktur za zakupione leki w sierpniu 2011 r., a tym samym nie udokumentował ponoszonych wydatków na ten cel i konieczności wypłaty świadczeń we wrześniu 2011 r.

Decyzją z [...] stycznia 2012 r. nr [...] (dalej decyzja z 13 stycznia 2012 r.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO bądź Kolegium) uchyliło decyzję z [...] listopada 2011 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji ze względu na naruszenie przepisów procedury administracyjnej, tj. naruszenie art. 61 § 4, art. 10 § 1 i art. 107 § 3 kpa. Kolegium zauważyło, że w przypadku wydawania decyzji uznaniowych na organach ciąży obowiązek przeprowadzenia postępowania odpowiadającego regułom określonym w art. 7, 77, 80 i 107 § 3 kpa. Wskazało na konieczność ustalenia, czy zachowanie skarżącego wyczerpuje przesłanki z art. 11 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. nr 175, poz. 1362 ze zm., dalej usp).

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Prezydent decyzją z [...] lutego 2012 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] lutego 2012 r.), na podstawie art. 39, 106 ust. 5 usp, art. 104, 108 i 163 kpa, uchylił z dniem 1 września 2011 r. decyzję z [...] czerwca 2011 r.

Prezydent wskazał, że w porozumieniu z 30 maja 2011 r. zawartym z pracownikiem socjalnym, skarżący obowiązał się do udokumentowania zakupu leków ujętych w zaświadczeniu lekarskim na kwotę minimum 226,73 zł. Wypłata świadczeń przyznanych decyzją z [...] czerwca 2011 r. uwarunkowana była dostarczeniem faktur za zakupione leki zgodnie z zaświadczeniem lekarskim. W toku postępowania skarżący przedłożył faktury, które potwierdziły zakup leków w sierpniu 2011 r. na kwotę 39,31 zł, jednak żaden z zakupionych leków nie był zgodny z zaświadczeniem lekarskim z 11 maja 2011 r., potwierdzającym konieczność stosowania leków. W związku z oświadczeniem strony, że leki w sierpniu zostały zakupione w następstwie odbytej hospitalizacji, poinformowano stronę o możliwości przedłożenia wypisu ze szpitala celem wykazania konieczności stosowania innych leków, jednak nie wyraziła zgody na dostarczenie takiego wypisu. W ocenie organu zaistniały tym samym podstawy do uchylenia decyzji na podstawie art. 11 i 106 ust. 5 ups.

Od decyzji z [...] lutego 2012 r. i dwu innych skarżący wniósł odwołanie. Odwołujący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 100 ust. 1 ups przez naruszenie obowiązku kierowania się dobrem osoby korzystającej z pomocy społecznej i zakazu ujawnienia danych osobowych; art. 106 ust. 5 tej ups przez naruszenie zasady, że zmiana decyzji administracyjnej na niekorzyść strony może nastąpić tylko w przypadku zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony i art. 51 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych [j.t. Dz. U. z 2002 r. nr 101, poz. 926 ze zm., dalej uodo bądź ustawa o ochronie danych osobowych] przez naruszenie zakazu ujawnienia danych osobowych. Zarzucił naruszenie art. 6 kpa i art. 11 ups przez nieprecyzyjne wskazanie podstawy prawnej uchylenia decyzji, i art. 77 § 1 kpa przez błąd w ustaleniach faktycznych polegających na błędnym przyjęciu, że przyznane środki były wydatkowane niecelowo. Podnosząc powyższe odwołujący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Nadto dodał, że żądanie przez pracownika socjalnego zaświadczenia o wycenie leków i ich dawkowania jest nieuprawnione, gdyż takie dokumenty zawierają dane wrażliwe i nie są przeznaczone do publicznej wiadomości.

Decyzją z [...] maja 2012 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] maja 2012 r.) Kolegium, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy decyzję z [...] lutego 2012 r. SKO przedstawiło dotychczasowy przebieg postępowania wskazując, że w aktach sprawy znajduje się porozumienie zawarte między pracownikiem socjalnym a stroną z 30 maja 2011 r., z którego treści wynika, że w sytuacji uzyskania zasiłku celowego na dofinansowanie do zakupu leków w wysokości 200 zł w miesiącach od czerwca do października 2011 r. strona obowiązała się przedłożyć pracownikowi socjalnemu faktury za zakup leków zalecanych w bieżących zaświadczeniach lekarskich na kwotę 226,72 zł, w tym za sierpień 2011 r. odpowiednio do 10 września 2011 r., co będzie stanowić podstawę do uruchomienia środków na zakup leków w miesiącu wrześniu 2011 r. Na podstawie przedłożonych przez stronę w lutym 2012 r. faktur ustalono, że w sierpniu 2011 r. strona dokonała zakupu leków na łączna kwotę 39,31 zł, a żaden z leków nie był zgodny z zaświadczeniem lekarskim z 11 maja 2011 r. potwierdzającym konieczność stosowania leków. Strona oświadczyła, że leki te zakupiła po hospitalizacji, jednak nie wyraziła zgody na przedłożenie wypisu szpitalnego, na podstawie którego można by stwierdzić, czy zakupiła leki, które winna zażywać.

Kolegium po analizie zebranego w sprawie materiału dowodowego stwierdziło, że w przypadku strony zachodzą przesłanki z art. 11 ust. 1 i 2 ups, bowiem skarżący, mając świadomość, że warunkiem wypłacenia mu zasiłku celowego na leki w kwocie 200 zł w kolejnym miesiącu, jest dostarczenie faktur zakupu leków zgodnych z zaświadczeniem lekarskim, nie dotrzymał postanowień zawartego porozumienia. Odwołujący miał wydatkować w sierpniu 2011 r. kwotę 200 zł z zasiłku celowego na leki zalecone przez lekarza, a wydatkowanie kwoty zasiłku na inne leki, bądź na inne cele jest niezgodne z przeznaczeniem przyznanego zasiłku. Odwołujący odmówił przedłożenia pracownikowi socjalnemu wypisu szpitalnego, z którego wynikałoby, jakie leki ma zażywać i czy są to inne leki niż wskazane w zaświadczeniu lekarskim z 11 maja 2011 r. Zdaniem organu powyższe zachowanie strony należy traktować jako brak współpracy z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej.

Odnosząc się do zarzutów dotyczących naruszenia zasady ochrony danych osobowych podkreślono, że strona winna mieć świadomość, że w sytuacji korzystania ze świadczeń pomocy społecznej, jest obligowana współpracować w ustaleniu swej sytuacji osobistej, zdrowotnej, majątkowej i dochodowej z pracownikiem socjalnym, a dane co do tej sytuacji uzyskiwane są wyłącznie na potrzeby postępowania administracyjnego w danej sprawie. Nie jest dopuszczalne przyznanie świadczenia z pomocy społecznej w wysokości żądanej przez stronę przez organ pomocy społecznej bez dokładnego zbadania z udziałem strony jej sytuacji życiowej. Strona winna mieć świadomość, że przyznane środki winny być wykorzystywane zgodnie z ich przeznaczeniem, a jeżeli świadczenie zostało przyznane pod warunkiem okazania faktur za leki, które stronie zalecił lekarz, to strona winna tego warunku dopełnić. W. G. zna zasady przyznawania świadczeń z pomocy społecznej. Organ nie podzielił zarzutu naruszenia art. 106 ust. 5 ups, gdyż w przypadku strony uchylenie prawa do zasiłku celowego nastąpiło nie z powodu zmiany sytuacji osobistej i majątkowej, a z powodu zaistnienia przesłanek z art. 11 ups.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący zarzucił naruszenie art. 7 kpa i art. 100 ust. 1 ups, przez brak wnikliwego rozpatrzenia stanu faktycznego sprawy i naruszenie obowiązku organu kierowania się dobrem osoby korzystającej z pomocy społecznej. W motywach skargi skarżący zarzucił także naruszenie art. 51 ust. 1 uodo przez ujawnienie tych danych. Zarzucił naruszenie postanowień art. 68 Konstytucji RP zawierającego prawo do ochrony zdrowia, wskazując, że nie może kontynuować leczenia. Doszło do naruszenia art. 106 ust. 5 ups, gdyż organ w decyzji nie udowodnił, że nastąpiła zmiana sytuacji osobistej lub majątkowej. Skarżący podniósł, że organ w sposób nieuprawniony domaga się od niego przedłożenia zaświadczenia o niezbędnych lekach i ich wyceny, które zawiera wrażliwe dane osobowe. Zdaniem skarżącego organ winien działać zgodnie z prawem i przestrzegać prawa osób niepełnosprawnych.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawarte w zaskarżonej decyzji.

Pismem z 9 stycznia 2013 r. pełnomocnik skarżącego podtrzymał skargę. Zdaniem pełnomocnika zaskarżona decyzja narusza postanowienia art. 39 ups, gdyż nastąpiło przekroczenie granic uznania administracyjnego. Decyzję wydano mimo braku ustalenia, że nabyte przez skarżącego leki nie są mu potrzebne. Stanowi to naruszenie art. 7 w zw. z art. 80 kpa przez błędne ustalenie, że okoliczność ta została udowodniona. W tym zakresie zaskarżona decyzja narusza również art. 100 ust. 1 ups, ponieważ narusza dobro skarżącego jako osoby korzystającej z pomocy społecznej.

W ocenie pełnomocnika zebrane dowody nie dawały podstaw do zakwestionowania zasadności zażywania przez skarżącego nabytych leków. Obowiązkiem organów było ustalenie, że nie są one zalecane dla skarżącego. Organ wydając zaskarżoną decyzję winien wskazać na okoliczności, zgodnie z którymi stronie nie należą się wcześniej przyznane środki. Uznanie przez organ, że skarżący winien zażywać leki określone w zaświadczeniu nie ma uzasadnienia w przepisach prawa. Przyznanie zasiłku celowego na zakup tańszych odpowiedników leków, nie może wynikać jedynie z oceny zasadności zażywania tych leków przez organ, a winno być ewentualnie poparte zebranymi w sprawie dowodami. Uzupełnienie zaświadczenia według wzoru przygotowanego przez MOPS w Katowicach nie ma podstaw prawnych. Wskazano, że przez przedstawienie zaświadczenia w aptece, skarżący jest obowiązany do ujawnienia informacji o swym stanie zdrowia. Ujawnienie takich informacji jest zbędne, gdyż organ zebrał dowody w trakcie wcześniejszego postępowania. Za błędne uznano także wskazanie w podstawie prawnej całego art. 11 ups.

W odpowiedzi na powyższe pismo, Kolegium sformułowane zarzuty uznało za bezzasadne. SKO nie stwierdziło, że skarżący zakupił niewłaściwe leki, gdyż członkowie Kolegium nie posiadają specjalistycznej wiedzy medycznej pozwalającej na taką ocenę. Kolegium stwierdziło, że skarżący nie dotrzymał zawartego w kontrakcie socjalnym zobowiązania dotyczącego przedłożenia faktur za leki zakupione zgodnie z zaświadczeniem lekarskim. Skarżący odmówiwszy udokumentowania potrzeby stosowania innych leków, niż wymienione w zaświadczeniu, naruszył postanowienia tego porozumienia, co stanowiło podstawę do uchylenia decyzji przyznającej świadczenie. Postępowanie w sprawie uchylenia decyzji przyznającej stronie zasiłek celowy prowadzono z czynnym udziałem strony, a informacje dotyczące stanu zdrowia nie zostały podane do publicznej wiadomości. Jednocześnie organ procedował zgodnie z art. 100 ust. 1 ups. Dane dotyczące potrzeby stosowania leków są niezbędne dla przyznania zasiłku celowego na zakup leków, a organy pomocy społecznej w oparciu o art. 100 ust. 2 ups mają prawo do ich uzyskania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa) oddalił skargę.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja z [...] maja 2012 r. utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie Prezydenta uchylające ostateczną decyzję tego organu z [...] czerwca 2011 .

Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 106 ust. 5 oraz art. 11 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z "2013 r., poz. 182" [winno być "2009 nr 175, poz. 1362 ze zm."]). Decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia, a także można zmienić lub uchylić decyzję, jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w jej art. 11, art. 12 i art. 107 ust. Zmiana decyzji administracyjnej na korzyść strony nie wymaga jej zgody (art. 106 ust. 5 ups). Natomiast zgodnie z art. 11 ust. 1 ups w przypadku stwierdzenia przez pracownika socjalnego marnotrawienia przyznanych świadczeń, ich celowego niszczenia lub korzystania w sposób niezgodny z przeznaczeniem bądź marnotrawienia własnych zasobów finansowych może nastąpić ograniczenie świadczeń, odmowa ich przyznania albo przyznanie pomocy w formie świadczenia niepieniężnego. Zgodnie z ust. 2 art. 11 podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej może stanowić między innymi brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień.

Art. 106 ust. 5 ups dopuszcza możliwość zmiany lub uchylenia decyzji przyznającej świadczenie w drodze rozstrzygnięcia, które ma charakter związany bądź też uznaniowy. Zmiana lub uchylenie na niekorzyść strony bez jej zgody jest obligatoryjne w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony albo pobrania nienależnego świadczenia. W sytuacji, kiedy wystąpiły przesłanki, o których mowa w jej art. 11, art. 12 i art. 107 ust. 5 ups, wzruszenie decyzji ostatecznej na niekorzyść strony w tym trybie ma charakter uznaniowy (organ może dokonać zmiany lub uchylenia decyzji). Sądowa kontrola rozstrzygnięć wydanych w ramach uznania jest ograniczona do badania, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy ma oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym.

Tymczasem argumenty wysunięte w zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji są racjonalne i zbieżne z treścią materiału dowodowego. Z materiału tego wynika, że skarżący 30 maja 2011 r. zawarł porozumienie, zgodnie z którym obowiązał się do dokumentowania wydatków na leki ujętych w zaświadczeniach lekarskich, co stanowić będzie podstawę uruchamiania przyznanych środków na zakup leków. Na tej podstawie skarżący decyzjami wydanymi w czerwcu 2011 r., otrzymał zasiłki celowe na poszczególne miesiące na zakup leków po 200 zł w każdym miesiącu, od czerwca do października 2011, w tym zasiłek na miesiąc wrzesień 2011 r. Z ustaleń organu wynika, że skarżący nie wywiązał się z postanowień porozumienia, bowiem w sierpniu 2011 r. nie dokonał zakupu żadnego z leków określonych w zaświadczeniu lekarskim z 11 maja 2011 r. Przedłożył fakturę zakupu leków nie ujętych w tym zaświadczeniu na kwotę 39,31 zł wskazując, że zakupił je w wyniku hospitalizacji. Jednakże mimo że został poinformowany o możliwości przedłożenia wypisu ze szpitala celem ustalenia konieczności stosowania innych leków, nie wyraził zgody na przedłożenie takiego wypisu. Tym samym skarżący odmówił udokumentowania potrzeby stosowania innych leków niż wymienionych w zaświadczeniu lekarskim.

Sąd I instancji zgodził się ze stanowiskiem Kolegium, że zachowanie strony należy uznać jako niedotrzymanie postanowień zawartego porozumienia a także jako brak współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, co stanowi wystarczającą przesłankę z art. 11 ust. 2 w zw. z art. 106 ust. 5 ups do uchylenia decyzji przyznającej to świadczenie. Za trafne uznał stanowisko organu, że wydatkowanie zasiłku na leki, których potrzeba stosowania nie została udokumentowana czy na inne cele jest niezgodne z przeznaczeniem przyznanego świadczenia. Świadczy to o korzystaniu ze świadczeń w sposób niezgodny z przeznaczeniem (art. 11 ust. 2 ups). W tej sytuacji uchylenie decyzji przyznającej zasiłek celowy na leki we wrześniu 2011 r. nie może być uznane za dowolne i pozbawione podstaw.

Za niezasadny Sąd I instancji uznał zarzut pełnomocnika skarżącego, że decyzja została wydana z naruszeniem art. 7 w zw. z art. 80 kpa, a więc mimo braku ustalenia, że lekarstwa zakupione w sierpniu 2011 r. są niezbędne dla skarżącego, skoro organ dążył do wyjaśnienia tych okoliczności. Z akt wynika, że organ poinformował skarżącego o możliwości przedłożenia wypisu ze szpitala celem ustalenia konieczności stosowania leków, które jak twierdził skarżący zostały przez niego zakupione w związku z hospitalizacją, a nie były wymienione w zaświadczeniu lekarskim z 11 maja 2011 r. Tymczasem skarżący nie wyraził zgody na przedłożenie wypisu ze szpitala. Zaniechanie przedstawienia przez stronę dowodów, mimo wezwania przez organ do ich przedłożenia, wyłącza możliwość skutecznego podnoszenia zarzutu, że wydana w sprawie decyzja jest niezgodna z prawem wskutek naruszenia obowiązku organu wyjaśnienia okoliczności sprawy zgodnie z art. 7, 77 i 80 kpa. W tej sytuacji nie można także skutecznie powoływać się na naruszenie art. 100 ups, skoro zachowanie skarżącego uniemożliwia wyjaśnienie sprawy.

Wojewódzki Sąd wskazał, że przyznanie zasiłku celowego na zakup leków nie może być równoznaczne z przyznaniem zasiłku celowego na zakup jakichkolwiek leków, lecz jedynie tych, które z punktu widzenia medycznego są niezbędne i konieczne w procesie leczenia. Zasiłek celowy przyznaje się na niezbędne potrzeby bytowe, a więc takie potrzeby, bez zaspokojenia których osoba nie może egzystować, zagrożone są warunki jej istnienia, a w szczególności życia lub zdrowia. Wydanie kilku decyzji w czerwcu 2011 r. na zakup leków, w tym we wrześniu 2011 r. zostało poprzedzone złożeniem przez stronę zaświadczenia lekarskiego wymieniającego leki do stosowania w procesie leczenia. Jeżeli faktura obejmowała leki inne niż w zaświadczeniu, a skarżący powoływał się na zakup leków w wyniku hospitalizacji, to obowiązkiem skarżącego było przedłożyć wypis ze szpitala, z którego wynikałaby konieczność ich stosowania. Domaganie się przez organ takiego wypisu było zasadne, gdyż dokument ten potwierdzałby, że skarżący był leczony szpitalnie i że wymaga stosowania w związku z tym określonych (wymienionych w wypisie) leków. Niezrozumiała jest argumentacja dotycząca tańszych odpowiedników leków a nie leków zalecanych przez lekarza, gdyż w sprawie kwestia ta nie występowała, a organy odnosiły się wyłącznie do leków zalecanych przez lekarza. Za chybiony należy uznać zarzut skargi naruszenia zasady ochrony danych osobowych, gdyż jak słusznie wskazało Kolegium, w sytuacji korzystania ze świadczeń pomocy społecznej, strona jest zobligowana współpracować w ustaleniu swej sytuacji życiowej, w tym zdrowotnej, a dane co do tej sytuacji uzyskiwane są wyłącznie na potrzeby postępowania administracyjnego w danej sprawie. Dokumenty o potrzebie stosowania leków, czy dotyczące leczenia, stanowią zatem element postępowania dowodowego i jako taki podlega ochronie przewidzianej postanowieniami ustawy o pomocy społecznej.

Skargę kasacyjną na powyższe orzeczenie wywiódł W. G. reprezentowany przez r. pr. K. P., zarzucając:

1. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 11 ust. 2, art. 12, 39 ust. 1 i 2 oraz art. 107 ust. 5 ups przez przekroczenie granic swobodnego uznania w zakresie, w jakim Sąd I instancji uznał, że skarżący był obowiązany do złożenia zaświadczenia potwierdzającego zasadność nabywania leków, mimo zalecenia ich zażywania w trakcie leczenia szpitalnego;

2. prawa procesowego mającego istotny wpływ na wynik sprawy - art. 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa oraz art. 75, 220 § 1 kpa przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, wobec wadliwego wykonania funkcji kontrolnej przez Sąd I instancji polegające na błędnym przyjęciu, że stan zdrowia skarżącego nie był znany i wymagał ustalenia w drodze postępowania dowodowego, podczas gdy został on wcześniej wielokrotnie ustalony przez organ I instancji.

Wskazując na powyższe naruszenia skarżący wniósł o:

- uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji;

- przyznanie kosztów zastępstwa procesowego w wysokości 150% stawki minimalnej. Stosownie do § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, pełnomocnik oświadczył, że koszty pomocy prawnej nie zostały zapłacone w całości ani w części.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o oddalenie skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

W świetle art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej ppsa), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010, z. 1, poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Skarga kasacyjna oparta została na obu podstawach kasacyjnych, wymienionych w art. 174 ppsa.

Zarzut naruszenia art. 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 75 i art. 220 § 1 kpa okazał się nieusprawiedliwiony. Wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej, przedmiotem postępowania dowodowego nie był stan zdrowia skarżącego, lecz przyjęty przez skarżącego w porozumieniu z 30 maja 2011 r. zawartym z pracownikiem socjalnym obowiązek udokumentowania zakupu leków ujętych w zaświadczeniu lekarskim na kwotę minimum 226,73 zł. Wypłata świadczeń przyznanych decyzją z [...] czerwca 2011 r. uwarunkowana była bowiem comiesięcznym dostarczeniem faktur za zakupione leki zgodnie z zaświadczeniem lekarskim z 11 maja 2011 r. Tymczasem z niewadliwych ustaleń organów obu instancji wynikało, że skarżący wbrew porozumieniu z 30 maja 2011 r., dopiero w lutym 2012 r. dostarczył fakturę za zakup leków w sierpniu 2011 r. i to jedynie na kwotę 39,31 zł, a żaden z tych leków nie był lekiem ujętym w zaświadczeniu lekarskim. Pięciomiesięczna zwłoka w przedłożeniu faktury za leki za sierpień 2011 r. wynikła z przyczyn leżących po stronie skarżącego.

Wobec twierdzeń skarżącego, że leki ujęte w fakturze za sierpień 2011 r., zakupił po hospitalizacji, obowiązkiem organu pomocy społecznej było ustalenie, czy – skoro leki te nie odpowiadały lekom ujętym w zaświadczeniu z 11 maja 2011 r. – czy zostały zalecone skarżącemu przez lekarzy w wyniku hospitalizacji (art. 7 i 77 § 1 kpa).

Zabezpieczenie społeczne opiera się na zasadach pomocniczości i solidarności, zakotwiczonych w preambule Konstytucji RP. Z zasady pomocniczości wynika podział zadań między obywateli, stowarzyszenia, fundacje, samorządy terytorialne i państwo (W. Łączkowski, Etyczne aspekty finansowania potrzeb socjalnych ze środków publicznych RPEiS 2004/1/8 i n.). Rozmiar świadczeń zabezpieczenia społecznego w znacznym stopniu zależy od kondycji danej gospodarki, dla której nie może być nadmiernym, a jedynie adekwatnym obciążeniem. Podatnicy co do zasady nie mogą bowiem pokrywać pełnych kosztów utrzymania osób mających własne źródła dochodów i własny majątek - nawet ubogich. Obowiązkiem organu pomocy społecznej jest zatem ustalenie w szczególności sytuacji dochodowej, majątkowej, zdrowotnej i rodzinnej osoby ubiegającej się o świadczenie, by nie wydatkować środków podatników na potrzeby osób nieuprawnionych. Z kolei wnioskodawca ma obowiązek udzielać organowi prawdziwych informacji w tej materii (in casu – o zaleceniach lekarskich co do koniecznych do zażywania leków) – na ubiegającym się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej spoczywa bowiem obowiązek współdziałania z organem pomocy społecznej.

Skarżący kasacyjnie nie może skutecznie zasłaniać się ustawą o ochronie danych osobowych, bowiem ustawa nie wprowadza zakazu dla obywatela, by dane swe ujawniał właściwym organom, tym bardziej gdy postępowanie toczy się na wniosek obywatela, a ewentualne uwzględnienie wniosku wiązać się może wydatkowaniem środków pomocowych na koszt podatników. Art. 51 ust. 1 uodo w ogóle nie znajdował w sprawie zastosowania, bowiem przestępstwo określone w art. 51 uodo jest przestępstwem indywidualnym i może być popełnione tylko przez: a) administrującego zbiorem danych osobowych lub b) osobę obowiązaną do ochrony danych osobowych (J. Barta w: J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ustawa o ochronie danych osobowych. Komentarz, Wolters Kluwer 2011, uw. 2 do art. 51). Trafnie Sąd I instancji podniósł, że na żadnym etapie postępowania nie doszło do ujawnienia wrażliwych danych osobowych przez organy obu instancji i były one należycie chronione. Zgodnie z doświadczeniem życiowym, w karcie informacyjnej leczenia szpitalnego (zwanej w postępowaniu "wypisem ze szpitala"), znajdują się informacje o lekach ordynowanych podczas hospitalizacji i zalecanych do przyjmowania po opuszczeniu szpitala. Dowód z takiego dokumentu spełnia wszystkie pozytywne przesłanki z art. 75 § 1 kpa i nie jest sprzeczny z prawem. Obowiązek przeprowadzenia dowodu z tego dokumentu spoczywał na organach obu instancji na podstawie art. 7 i 77 § 1 kpa. Karta informacyjna leczenia szpitalnego nie jest zaświadczeniem - art. 220 § 1 kpa nie znajdował w sprawie zastosowania.

Zarzut naruszenia art. 11 ust. 2, art. 12, 39 ust. 1 i 2 oraz art. 107 ust. 5 ups nie zasługiwał na uwzględnienie. Bezspornym jest, że istotnym postanowieniem kontraktu socjalnego z 30 maja 2011 r., by skarżący mógł skorzystać z zasiłku celowego na zakup leków, był obowiązek przedkładania przez skarżącego faktur za zakup leków za dany miesiąc i by leki te były zgodne z lekami opisanymi w zaświadczeniu z 11 maja 2011 r. Prawidłowo przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, że skarżący za miesiąc sierpień 2011 r. postanowienia tego nie wypełnił, a na wezwania organu pomocy społecznej do dostarczenia wypisu ze szpitala, koniecznego dla ustalenia okoliczności mającej znaczenie dla sprawy (art. 78 § 1 kpa), a którą skarżący sam powołał (hospitalizacja i zakup innych leków niż powołane w zaświadczeniu z 11 maja 2011 r.), zareagował odmową dostarczenia żądanego dokumentu. Faktów tych w żaden inny sposób nie udowodnił, choć miał taki prawny obowiązek (art. 6 pkt 6 i art. 108 ust. 1 w zw. z art. 11 ust. 2 ups). Utrwalony w orzecznictwie sądów administracyjnych jest pogląd, że niewykonanie postanowień kontraktu socjalnego może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczeń z pomocy społecznej (przykładowo wyrok NSA z: 22.9.2011 r., I OSK 675/11, Lex 1068526; 22.9.2011 r., I OSK 676/11, Lex 1068527; wyrok WSA w Krakowie z: 13.10.2014 r., III SA/Kr 1008/13, Lex 1534802; 9.12.2013 r., III SA/Kr 424/13). W doktrynie trafnie wskazuje się na niedopuszczalność wybiórczego realizowania przez stronę postanowień kontraktu socjalnego (S. Nitecki, Komentarz do ustawy o pomocy społecznej, Gaskor 2013, s. 175-176, uw. 13; s. 752-755, 776-777, uw. 8, 9, 26).

Zgodnie z art. 12 ups, w przypadku stwierdzonych przez pracownika socjalnego dysproporcji między udokumentowaną wysokością dochodu a sytuacją majątkową osoby lub rodziny, wskazującą, że osoba ta lub rodzina jest w stanie przezwyciężyć trudną sytuację życiową, wykorzystując własne zasoby majątkowe, w szczególności w przypadku posiadania znacznych zasobów finansowych, wartościowych przedmiotów majątkowych lub nieruchomości, można odmówić przyznania świadczenia. Wbrew zarzutowi, art. 12 ups nie był stosowany w kontrolowanym postępowaniu. W sprawie nie był także stosowany art. 107 ust. 5 ups.

Wojewódzki Sąd trafnie uznał, że w kontrolowanej sprawie organy obu instancji prawidłowo zastosowały art. 106 ust. 5 w zw. z art. 11 ust. 2 ups

Skarżący kasacyjnie nie stawa zarzutu naruszenia art. 106 ust. 5 ups, co czyni niemożliwym kontrolę prawidłowości zastosowania tego przepisu.

Zasiłek celowy jest świadczeniem pieniężnym zależnym od spełnienia kryterium dochodowego określonego w art. 8 ups, przy jednoczesnym wystąpieniu jednej z okoliczności, o których mowa w art. 7 pkt 1-15 i zgodnie z art. 39 ust. 1 i 2 ups może zostać przyznany na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, w tym w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów leków i leczenia.

W rozpoznanej sprawie poza sporem pozostaje, że wnioskujący o przyznanie zasiłku celowego na zakup leków spełniał kryterium dochodowe warunkujące przyznanie tego świadczenia. Skarżący kasacyjnie zarzuca natomiast organom administracji oraz Sądowi I instancji błędne przyjęcie, że w okolicznościach niniejszej sprawy żądanie od wnioskującego o przyznanie zasiłku celowego na leki przedłożenia zaświadczenia potwierdzającego zasadność nabywania leków, mimo zalecenia ich używania w trakcie leczenia szpitalnego, wykracza poza zakres niezbędny do wydania decyzji w sprawie i narusza tym samym zasady postępowania dowodowego i prowadzi do niezgodnego z prawem ujawnienia danych osobowych. Z powyższym stanowiskiem nie można się zgodzić.

Z treści art. 39 ust. 1 ups wynika, że organ rozpoznając wniosek o przyznanie zasiłku na określony cel, obowiązany jest ustalić, czy zgłoszona potrzeba ma charakter niezbędnej potrzeby bytowej i jaki jest jej zakres. Jednocześnie organ przyznając zasiłek celowy winien mieć na uwadze ogólne zasady przyznawania pomocy społecznej określone w art. 3 ups, zgodnie z którym pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka (ust. 1). Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia winny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy (ust. 3), a potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy winny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (ust. 4). Powyższe oznacza, że choć przyznanie świadczenia z pomocy społecznej ma charakter uznaniowy, organ nie może podejmować decyzji w tym zakresie w całkowicie dowolny sposób. Musi uwzględnić środki finansowej, jakimi dysponuje oraz zakres zgłoszonych przez wnioskodawców żądań. W tej sytuacji samo zgłoszenie potrzeby udzielenia pomocy na określony cel nie przesądza automatycznie o uwzględnieniu żądania. Cel, na jaki ma być przyznana pomoc winien być bowiem szczegółowo udokumentowany. W przypadku zgłoszenia potrzeby dofinansowania zakupu leków, samo złożenie wniosku nie jest wystarczające dla ustalenia zakresu i niezbędności tej potrzeby. Przyznanie świadczenia na ten cel jest bowiem uzasadnione w sytuacji, kiedy wnioskodawca udokumentuje, że stosowanie leków jest konieczne i niezbędne z medycznego punktu widzenia. Wymóg stosowania określonych leków musi być zatem potwierdzony stosownym zaświadczeniem lekarskim, receptą bądź kartą informacyjną leczenia szpitalnego. Dopiero na podstawie takich dokumentów organ może ocenić potrzeby wnioskującego o pomoc w pokryciu kosztów leczenia.

W rozpoznawanej sprawie, wbrew twierdzeniom skarżącego kasacyjnie, organy administracji i Sąd I instancji słusznie uznały, że dla spełnienia przesłanek określonych w art. 39 ust. 1 i 2 ups, przy uwzględnieniu postanowień porozumienia z 30 maja 2011 r., koniecznym było przedłożenie faktur obrazujących zakup leków w sierpniu 2011 r., zgodnych z zaświadczeniem z 11 maja 2011 r., a wobec przedstawienia faktury na znikomą kwotę (39,31 zł), na inne leki – z powołaniem się skarżącego na hospitalizację – karty leczenia szpitalnego, wskazującego na potrzebę zażywania tych właśnie leków.

Mimo wezwania skarżącego do przedłożenia stosownego dokumentu, nie wywiązał się on z ciążącego na nim obowiązku. Obowiązkiem osób korzystających z pomocy społecznej jest współdziałanie w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej (art. 4 ups). Stosownie zaś do treści art. 11 ust. 2 ups, brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, czy też odmowa zawarcia kontraktu socjalnego lub niedotrzymywanie jego postanowień, mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Słusznie Sąd I instancji ocenił, że postępowanie skarżącego w tym zakresie należało ocenić jak brak takiej właśnie współpracy z organem pomocy społecznej, stanowiącej jednocześnie o niedotrzymaniu postanowień zawartego kontraktu socjalnego, a jest to szczególny przypadek braku współdziałania (I. Sierpowska, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, LEX 2014, do art. 11).

Mając na uwadze powyższe, nie można stwierdzić, jak chce tego skarżący kasacyjnie, że organ administracji przekroczył granice uznania, żądając przedłożenia wypisu że szpitala, celem ustalenia konieczności stosowania innych leków niż umieszczone w zaświadczeniu z 11 maja 2011 r. Słusznie przyjął Wojewódzki Sąd, że w okolicznościach niniejszej sprawy działania organu I instancji były w pełni zasadne. Zmierzały bowiem do określenia zakresu zgłoszonej potrzeby bytowej i ustalenia, czy nosi ona znamiona niezbędności w rozumieniu art. 39 ust. 1 i 2 ups. Ze wskazanych przyczyn zarzut błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania powołanego przepisu nie mógł zostać uwzględniony.

W postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej należy kierować się przede wszystkim dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych. W szczególności nie należy podawać do wiadomości publicznej nazwisk osób korzystających z pomocy społecznej oraz rodzaju i zakresu przyznanego świadczenia (art. 100 ust. 1 ups). Zatem dane uzyskiwane w ramach prowadzonego postępowania w sprawie świadczeń z pomocy społecznej, w tym informacje o stanie zdrowia uzyskiwanie są wyłącznie na potrzeby postępowania administracyjnego w danej sprawie. Przedstawione przez stronę zaświadczenia lekarskie, recepty, karty leczenia szpitalnego czy inne dokumenty dotyczące leczenia, stanowią element postępowania dowodowego i jako takie podlegają ochronie zgodnie z przepisami ustawy o pomocy społecznej. W tej sytuacji, mając na uwadze poczynione wyżej rozważania co do niezbędności uzyskania wypisu ze szpitala, nie można zarzucić organom administracji, że przetwarzały dane osobowe skarżącego niezgodnie z powołanym przepisami, co słusznie podkreślił Sąd I instancji. Nie doszło do naruszenia art. 27 ust. 1 uodo i art. 100 ust. 2 ups.

Należy mieć także na uwadze, że w okresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy skarżący miał prawo do zasiłku stałego w kwocie 444 zł miesięcznie, korzystał z pomocy w Dziennym Domu Pomocy Społecznej.

Na podstawie art. 184 ppsa, skargę kasacyjną należało oddalić.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 ppsa), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 ppsa mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 461), pełnomocnik skarżącego winien złożyć Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach wniosek wraz z oświadczeniem, o jakim mowa w tym przepisie.