Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 3395/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-01-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
6560
Hasła tematyczne: Interpretacje podatkowe
Podatek dochodowy od osób prawnych
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Powołane przepisy: article: art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61, art. 16 ust. 7b
journal: Dz.U. 2011 nr 74 poz 397
law: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Maciej Jaśniewicz, Sędzia NSA Jerzy Płusa (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Alicja Polańska, Protokolant Katarzyna Pawłowska-Mazur, po rozpoznaniu w dniu 9 stycznia 2018 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu działającego z upoważnienia Ministra Finansów od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 sierpnia 2015 r. sygn. akt I SA/Po 571/15 w sprawie ze skargi E. sp. z o.o. z siedzibą w L. na interpretację indywidualną Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu działającego z upoważnienia Ministra Finansów z dnia 25 listopada 2014 r. nr ILPB4/423-394/14-5/MC w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych 1) uchyla zaskarżony wyrok, 2) oddala skargę, 3) zasądza od E. sp. z o.o. z siedzibą w L. na rzecz Szefa Krajowej Administracji Skarbowej kwotę 280 (słownie: dwieście osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 6 sierpnia 2015 r. sygn. akt I SA/Po 571/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu sprawy E. sp. z o.o. w L. (dalej jako "Spółka"), uchylił interpretację indywidualną Ministra Finansów (organ upoważniony - Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu) z dnia 25 listopada 2014 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych.

Przedstawiając w uzasadnieniu wyroku stan sprawy Sąd pierwszej instancji wskazał, że Spółka we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej podała, że jest spółką kapitałową działającą w grupie kapitałowej. Spółka wraz z innymi podmiotami z grupy kapitałowej zamierza przystąpić do umowy cash-poolingu w wariancie cash-poolingu rzeczywistego, oferowanej przez bank z siedzibą w Polsce, z którego usług korzystają spółki.

Wszystkie spółki są uczestnikami, przy czym Spółka będąca wnioskodawcą pełni jednocześnie rolę agenta - podmiotu zarządzającego i reprezentującego strukturę. Uczestnicy należą do jednej grupy kapitałowej, jednak jedynie Spółkę, która pełni rolę agenta oraz O. [...] sp. z o.o. łączą bezpośrednie relacje kapitałowe - tj. agent posiada 100% udziałów w kapitale zakładowym tej spółki. W pozostałych przypadkach spółki nie stanowią wobec siebie "spółek matek" ani "sióstr", łączą je natomiast powiązania kapitałowe pośrednie oraz osobowe. Uczestnicy planują, że systemem cash-poolingu zostaną objęte zarówno przepływy złotówkowe, jak również salda rachunków walutowych. Wszyscy uczestnicy będą posiadać rachunki źródłowe (dla każdej waluty odrębnie - PLN, EUR i USD), a agent, który również będzie uczestnikiem - będzie posiadać ponadto trzy rachunki konsolidacyjne (dla każdej waluty odrębnie - PLN, EUR i USD) prowadzone przez bank, na których konsolidowane są salda z rachunków źródłowych. Cash-pooling oferowany przez bank będzie systemem cash-poolingu rzeczywistego w wariancie zero-balancing (tj. na koniec dnia salda na rachunkach źródłowych będą zerowane), przy czym spółki rozważają przystąpienie do umowy cash-poolingu w formie one-way oraz two-way. Bank będzie zapewniał techniczne narzędzia systemu cash-poolingu oraz na zakończenie każdego dnia roboczego będzie ustalał saldo każdego z uczestników na każdym rachunku źródłowym. Następnie bank będzie określał, który z uczestników posiada saldo dodatnie, a który ujemne. Po ustaleniu sald bank będzie dokonywać bilansowania. Efektem tych operacji jest fizyczne przekazanie środków z sald dodatnich z rachunków źródłowych na rachunki konsolidacyjne, a salda ujemne na rachunkach źródłowych uczestników są pokrywane środkami z rachunku konsolidacyjnego. Na początek następnego dnia roboczego saldo na rachunkach będzie wynosiło zero w przypadku wyboru formy one-way cash-pooling albo zostanie odwrócone w stosunku do operacji końca dnia poprzedniego w przypadku wyboru formy two-way cash-pooling. Z tytułu świadczenia ww. usług bank będzie pobierać jednorazową opłatę aranżacyjną (od agenta) oraz prowizję miesięczną - po upływie każdego okresu rozliczeniowego - tj. każdego miesiąca od każdego z uczestników (tj. zarówno od agenta, jak i od pozostałych uczestników). Dodatkowo do umowy cash-poolingu zawarta zostanie umowa alokacji odsetek między wszystkimi uczestnikami a bankiem, w której regulowana będzie wysokość odsetek za wzajemne finansowanie się wszystkich uczestników w strukturze. Spółka, jako agent, rozważa też pobieranie od pozostałych uczestników wynagrodzenia z tytułu pełnionych przez nią funkcji.

W związku z powyższym Spółka zadała następujące pytania, będące przedmiotem zaskarżonej interpretacji.

1) Czy do odsetek naliczanych i pobieranych od wszystkich uczestników od sald dodatnich i ujemnych występujących na koniec każdego dnia roboczego na ich rachunkach źródłowych należy stosować przepisy o cienkiej kapitalizacji, o którym mowa w art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "u.p.d.o.p."?

2) Czy rozstrzygnięcie powyższego jest uzależnione od formy cash-poolingu, tj. one way czy two-way?

Zdaniem Spółki, kwestia ograniczenia potrącalności dla celów podatkowych odsetek płaconych w ramach cash-poolingu w świetle obostrzeń wynikających z niedostatecznej kapitalizacji jest uzależniona od udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy płatności (transfery) dokonywane w ramach takiej struktury będą wypełniać znamiona "pożyczki" w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. W jej ocenie, rozliczenia dokonywane w ramach cash-poolingu nie kreują stosunku zobowiązaniowego co do przekazania oraz zwrotu określonej ilości pieniędzy (co stanowi zasadniczą cechę umowy pożyczki) wtedy, gdy podstawą prawną transferów jest zarówno przelew wierzytelności, jak i subrogacja ustawowa. Zobowiązanie takie nie może być zdefiniowane z uwagi na to, że uczestnicy struktury nigdy nie wiedzą komu ich środki finansowe zostaną przez agenta przetransferowane i w jakiej wysokości, ani od kogo i w jakiej wysokości dany uczestnik otrzyma środki w przypadku wystąpienia u niego salda ujemnego (uczestnik mający saldo ujemne może otrzymać środki na pokrycie tego salda pochodzące de facto od kilku innych uczestników wykazujących salda dodatnie, a uczestnik wykazujący saldo dodatnie może udostępniać swoje środki na rzecz jednego albo kilku innych uczestników mających saldo ujemne). Ponadto dany uczestnik może przekazywać salda dodatnie w danej walucie, a otrzymywać od innego uczestnika lub uczestników ich salda dodatnie w innej walucie i to w zupełnie innym momencie czasowym. Wobec tego Spółka przyjęła, że trudno jest uznać, aby transfery te wypełniały znamiona pożyczki na potrzeby niedostatecznej kapitalizacji. Dodała, że nie można w szczególności utożsamiać przekazania środków w ramach cash-poolingu i obowiązku ich zwrotu ze stosunkiem zobowiązaniowym, o którym mowa w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p.

Spółka zwróciła uwagę na specyficzny aspekt czasowy płatności odsetkowych w ramach struktury cash-poolingu, który może uniemożliwiać zastosowanie w stosunku do nich ograniczeń niedostatecznej kapitalizacji. Wyjaśniła, że płatności są z reguły rozliczane w dłuższych cyklach rozliczeniowych, w analizowanym przypadku - miesięcznym. Rezultatem takich postanowień umownych jest sytuacja, w której w momencie płatności odsetek wierzytelność stanowiąca podstawę ich naliczenia oraz płatności mogła wygasnąć. Jeżeli bowiem doszło do transferu zwrotnego od innego uczestnika na rzecz uczestnika, który pierwotnie wykazywał saldo ujemne, to kwota "zadłużenia" została zwrócona, jednak przez innego uczestnika niż ten, który pokrył pierwotne saldo ujemne. Zwrot udostępnionej kwoty nie musi więc wcale nastąpić od tego uczestnika, który sfinansował pierwotnie tego, który wykazywał saldo ujemne. W takim przypadku trudno jest dokonać kalkulacji proporcji wartości zadłużenia do 3-krotności wartości kapitału zakładowego w rozumieniu art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 u.p.d.o.p., gdyż takiego zadłużenia już nie ma. Wówczas potrącalność odsetek dla celów podatkowych nie powinna być ograniczona regulacjami niedostatecznej kapitalizacji. Spółka zauważyła też, że E., B. oraz T. w ogóle nie spełniają warunków co do powiązań uregulowanych w art. 16 ust. 1 pkt 60 oraz 61 u.p.d.o.p., tj. nie stanowią wobec siebie spółek córek, matek oraz sióstr, a tylko takie podlegają przepisom dotyczącym niedostatecznej kapitalizacji. Końcowo podała, że stanowisko to jest zasadne zarówno dla struktury one-way, jak i two-way cash-pooling.

We wskazanej na wstępie interpretacji Minister Finansów uznał stanowisko Spółki w zakresie zastosowania przepisów o niedostatecznej kapitalizacji w związku z umową cash-poolingu za prawidłowe w części dotyczącej niewystąpienia ograniczeń z nich wynikających, zaś za nieprawidłowe - w części dotyczącej nieuznania umowy cash-poolingu za pożyczkę.

W ocenie Ministra Finansów, opisana we wniosku umowa cash-poolingu wypełnia przesłanki zaliczenia jej do umowy pożyczki zdefiniowanej w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., bowiem mamy tu do czynienia z przekazywaniem środków pieniężnych między podmiotami oraz uzyskiwaniu w związku z tym określonego wynagrodzenia w postaci odsetek. Podkreślił, że z ekonomicznego punktu widzenia finansowanie to ma cechy pożyczki, gdyż w wyniku sfinansowania ujemnego salda wykazanego przez danego uczestnika umowy nadwyżką środków zgromadzonych przez innych uczestników, uczestnik ten nie jest zobowiązany do zapłaty odsetek na rzecz banku z tytułu debetu jego rachunku, który by wystąpił w sytuacji, gdyby niedoboru tego nie pokrył inny uczestnik umowy. W miejsce zatem dłużnego kredytowania debetu, jaki występuje na rachunku prowadzonym na rzecz danego uczestnika, w następstwie umowy cash-poolingu kredytowanie takie jest realizowane ze środków nie banku, lecz innego bądź innych uczestników umowy, w zamian za wynagrodzenie wypłacane w postaci odsetek tym uczestnikom, którzy wykazywali saldo dodatnie, i którzy tym samym finansowali także saldo ujemne innych uczestników.

Minister Finansów stwierdził zatem, że uczestnicy umowy uzyskują wynagrodzenie w postaci odsetek z tytułu czasowego finansowania debetu innych uczestników umowy, w związku z czym nie powinno budzić wątpliwości, że w przypadku środków finansowych, które posłużą pokryciu niedoborów finansowych innych uczestników umowy, można mówić o ich udzieleniu innym uczestnikom umowy w formie pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Jednakże skoro bezpośrednie powiązania kapitałowe (wskazane w art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p.) nie występują między Spółką (agentem) i pozostałymi uczestnikami (tj. zarówno T., jak i B. oraz O. nie są udziałowcami Spółki), odsetki płacone na ich rzecz nie będą podlegać ograniczeniom wynikającym z ww. przepisów dotyczących niedostatecznej kapitalizacji. Wnioski te dotyczą zarówno struktury one-way, jak i two-way.

W skierowanej do Sądu skardze Spółka zarzuciła zaskarżonej interpretacji naruszenie art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 w zw. z art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., a także art. 14h w zw. z art. 120 i art. 121 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012 r. poz. 749, z późn. zm.).

Sąd pierwszej instancji uzasadniając wydane rozstrzygnięcie wskazał na wstępie, że Minister Finansów dokonał błędnej wykładni art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., a także art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 tej ustawy. Podkreślił, że art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. ma podstawowe znaczenie w rozpoznawanej sprawie, albowiem zdefiniowano w nim umowę pożyczki na potrzeby prawa podatkowego. Uznanie, że transakcje, o których mowa we wniosku należy traktować jako pożyczkę w rozumieniu ww. przepisu ma zaś swoje konsekwencje na gruncie przepisów o zaliczaniu do kosztów uzyskania przychodów odsetek płaconych w ramach umowy cash-poolingu, tj. w związku z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p.

W pierwszej kolejności Sąd odwołał się do treści kwestionowanego art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., a także przytoczył brzmienie art. 15 ust. 1 oraz art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 u.p.d.o.p. Uznał, że ograniczenia w zaliczaniu do kosztów uzyskania przychodów przewidziane w art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 u.p.d.o.p. dotyczą odsetek od pożyczek (kredytów) udzielanych podatnikowi przez podmioty z nim powiązane, natomiast w przypadku cash-poolingu, przedstawionego w zdarzeniu przyszłym opisanym przez Spółkę, nie dochodzi do zawierania pomiędzy uczestnikami systemu zarządzania środkami pieniężnymi umowy pożyczki w rozumieniu art. 16 ust 7b u.p.d.o.p., mimo że umowy te zawierają element kredytowania jednych podmiotów przez inne podmioty. Sąd zwrócił uwagę, że we wniosku wskazano, iż podatnicy przystępujący do umowy cash-poolingu nie zobowiązują się do przeniesienia określonej ilości pieniędzy na inny określony w umowie podmiot. Uczestnicy tego porozumienia nie wiedzą, kiedy ich środki zostaną wykorzystane, w jakiej wysokości i przez którego uczestnika. Nie jest więc skonkretyzowana druga strona transakcji i wysokość jej przedmiotu, ponieważ zerowanie salda debetowego na rachunku uczestnika następuje z wykorzystaniem dodatniego salda rachunku zbiorczego, którego stan jest wypadkową sald rachunków wszystkich uczestników systemu. Poza tym w umowie cash-poolingu brak jest możliwości swobodnego dysponowania środkami przez uczestników systemu, co jest elementem koniecznym umowy pożyczki.

Zdaniem Sądu, zasadne jest zatem stanowisko Spółki, że stosunki pomiędzy uczestnikami systemu wynikające z uczestnictwa w systemie cash-pooling nie powinny być kwalifikowane jako udzielenie pożyczki, o której mowa w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. i tym samym odsetki płacone w ramach umowy cash-poolingu nie powinny podlegać restrykcjom wynikającym z przepisów o niedostatecznej kapitalizacji.

W skardze kasacyjnej Minister Finansów, działając przez swojego pełnomocnika, zaskarżył wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", zarzucił naruszenie:

1) przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 141 § 4 P.p.s.a., poprzez sporządzenie uzasadnienia w sposób lakoniczny, nie wyjaśniający dostatecznie przyjętych przesłanek i sposobu rozumowania, a zatem w sposób uniemożliwiający należytą kontrolę wydanego orzeczenia w zakresie dotyczącym meritum sprawy, tj. oceny czy opisana we wniosku umowa cash-poolingu (i dokonywane w ich ramach transakcje) stanowi umowę pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., podczas gdy należyte uzasadnienie w tym zakresie, co należy rozmieć jako należyte rozpatrzenie przez Sąd cech tejże umowy cash-poolingu i przesłanek określonych w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., mogło skutkować odmiennym rozstrzygnięciem sprawy;

2) prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię, tj.:

a) art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., polegające na przyjęciu, że opisana we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej umowa cash-poolingu (umowa konsolidacji rachunków bankowych) nie stanowi umowy pożyczki w rozumieniu tegoż przepisu, podczas gdy prawidłowa jego wykładnia prowadzi do wniosku, że transakcje dokonywane w ramach umowy cash-poolingu mogą wyczerpywać przesłanki uznania ich za umowę pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p.; co w konsekwencji skutkowało również naruszeniem;

b) art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 u.p.d.o.p., poprzez przyjęcie, że odsetki wypłacane na podstawie opisanej we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej umowy cash-poolingu (dokonywanych w jej ramach transakcji) nie są objęte uregulowaniami art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 u.p.d.o.p., podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że odsetki wypłacane na podstawie takiej umowy są objęte regulacjami dotyczącymi niedostatecznej kapitalizacji wyrażonymi w tychże przepisach.

Na tej podstawie Minister Finansów wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest zasadna.

Przed przejściem do merytorycznego odniesienia się do zarzutów przedstawionych w tej skardze, należy zauważyć, że analogiczny problem był już przedmiotem rozstrzygnięć Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyroki NSA z dnia 13 lipca 2016 r. sygn. akt II FSK 1704/14, sygn. akt II FSK 1705/14; z dnia 9 sierpnia 2016 r. sygn. akt II FSK 920/16; z dnia 4 października 2016 r. sygn. akt II FSK 2570/14; z dnia 1 lutego 2017 r. sygn. akt II FSK 3933/14). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w całości podziela stanowisko wyrażone w ww. wyrokach.

Za oparty na usprawiedliwionych podstawach należało uznać podniesiony w rozpoznawanej skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, polegającego na błędnej wykładni art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. i w konsekwencji art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. Jak trafnie zarzucono w skardze kasacyjnej, doprowadziło to Sąd pierwszej instancji do niewłaściwej oceny, że w przedstawionym przez Spółkę zdarzeniu przyszłym przepisy te nie będą miały zastosowania. Rozstrzygnięcie powstałego zagadnienia spornego zarówno w ocenie Spółki, jak i Ministra Finansów oraz Sądu pierwszej instancji powinno znajdować oparcie w treści art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 oraz ust. 7b u.p.d.o.p., choć na ich tle formułowano odmienne wnioski.

Art. 16 ust. 1 u.p.d.o.p. zawiera zamknięty katalog kosztów (wydatków, odpisów, rezerw) nieuznawanych za koszty uzyskania przychodów. Oznacza to, że przy ustalaniu dochodu, stanowiącego podstawę opodatkowania, podatnik nie może zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów takich kosztów, które zostały enumeratywnie wymienione w tym przepisie. Przy czym konstrukcja omawianego przepisu polega na tym, że co do zasady wszystkie wymienione w nim wydatki nie stanowią kosztów podatkowych, lecz po spełnieniu określonych warunków lub w ramach konkretnie ustalonych limitów, niektóre z nich tym kosztem są. Z katalogu omówionych wyłączeń z kosztów uzyskania przychodów w rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie ma wyłączenie ukształtowane w art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. Zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 60 u.p.d.o.p., nie uznaje się za koszty uzyskania przychodów odsetek od pożyczek (kredytów) udzielonych spółce przez jej wspólnika posiadającego nie mniej niż 25% udziałów (akcji) tej spółki albo wspólników posiadających łącznie nie mniej niż 25% udziałów (akcji) tej spółki, jeżeli wartość zadłużenia spółki wobec udziałowców (akcjonariuszy) tej spółki posiadających co najmniej 25% udziałów (akcji) i wobec innych podmiotów posiadających co najmniej 25% udziałów w kapitale takiego udziałowca (akcjonariusza) osiągnie łącznie trzykrotność wartości kapitału zakładowego spółki. Wskaźnik procentowy posiadanych przez udziałowców (akcjonariuszy) udziałów (akcji) w spółce określa się na podstawie liczby praw głosu, jakie w związku z posiadanymi udziałami (akcjami) przysługują tym udziałowcom (akcjonariuszom). Z treści cytowanego art. 16 ust. 1 pkt 60 u.p.d.o.p. wynika, że przepis ten nie dotyczy każdego wspólnika, lecz tylko tych, którzy posiadają co najmniej 25% udziałów (akcji). Może jednak dotyczyć kilku udziałowców, gdy w sumie posiadają co najmniej 25% udziałów i udzielają pożyczki spółce (por. wyrok NSA z dnia 6 października 2005 r. sygn. akt FSK 2126/04). Art. 16 ust. 1 pkt 61 u.p.d.o.p. rozszerza pojęcie niedostatecznej kapitalizacji na pożyczki udzielane jednemu podmiotowi przez drugi, gdy występuje trzeci podmiot posiadający istotne udziały u pożyczkobiorcy lub pożyczkodawcy. Zgodnie z tym przepisem, nie uznaje się za koszty uzyskania przychodów odsetek od pożyczek (kredytów) udzielonych przez spółkę innej spółce, jeżeli w obu tych podmiotach ten sam wspólnik posiada nie mniej niż po 25% udziałów (akcji), a wartość zadłużenia spółki otrzymującej pożyczkę (kredyt) wobec wspólników tej spółki posiadających co najmniej 25% jej udziałów (akcji) i wobec innych podmiotów posiadających co najmniej 25% udziałów w kapitale tych wspólników oraz wobec spółki udzielającej pożyczki (kredytu) osiągnie łącznie trzykrotność wartości kapitału zakładowego spółki. Z kolei zgodnie z art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., przez pożyczkę, o której mowa w ust. 1 pkt 60 i 61 oraz w ust. 7, rozumie się każdą umowę, w której dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy; przez pożyczkę tę rozumie się także emisję papierów wartościowych o charakterze dłużnym, depozyt nieprawidłowy lub lokatę. W przytoczonym przepisie ustawodawca wyraźnie doprecyzował przedmiot pożyczki (określona wartość wyrażona w pieniądzu). Jednocześnie kategoria pożyczek uzupełniona została o ujętą w nawiasie kategorię kredytów, co należy odczytywać z jednej strony jako zrównanie kredytów z pożyczkami dla celów wyłączenia odsetek z kosztów uzyskania przychodów w warunkach art. 16 ust. 1 pkt 60 u.p.d.o.p., a z drugiej (uwzględniając zasady pisowni języka polskiego) jako uzupełnienie treści przed nawiasem. Tym samym, użyte w analizowanym przepisie pojęcie "kredytu" nie może być utożsamiane (nie pokrywa się) z zakresem pojęcia "pożyczka" (por. wyroki NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r. sygn. akt II FSK 2409/11; z dnia 3 lipca 2013 r. sygn. akt II FSK 2185/11). W związku z przytoczoną definicją przez użyte w art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. wyrażenie pożyczka (kredyt) nie tylko można, ale należy rozumieć każdą formę zadłużenia funkcjonującą w obrocie gospodarczym. Nie budzi również wątpliwości, że powołany art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. definiuje umowę pożyczki na użytek stosowania normy wynikającej z brzmienia art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 tej ustawy szerzej niż wynika to z definicji zawartej w k.c.

Polskie przepisy prawa cywilnego nie zawierają regulacji odnoszących się do umowy cash-poolingu. Stąd też trafnie wskazano, że umowę taką zaliczyć należy do umów nienazwanych. Powszechnie przyjmuje się, że umowa cash-poolingu jest formą efektywnego zarządzania środkami finansowymi, stosowaną przez podmioty należące do jednej grupy kapitałowej lub podmioty powiązane ekonomicznie w jakikolwiek inny sposób. Sprowadza się ona do koncentrowania środków pieniężnych z jednostkowych rachunków poszczególnych podmiotów na wspólnym rachunku grupy i zarządzaniu zgromadzoną w ten sposób kwotą, przy wykorzystaniu korzyści skali. Pozwala to na kompensowanie przejściowych nadwyżek, wykazywanych przez jedne z podmiotów z przejściowymi niedoborami zaistniałymi u innych podmiotów. Dzięki temu dochodzi do minimalizowania kosztów kredytowania działalności podmiotów z grupy przez kredytowanie się przy wykorzystaniu środków własnych grupy. W ramach porozumienia cash-poolingu uczestnicy wskazują podmiot organizujący cash-pooling i zarządzający systemem, tzw. Pool Leadera (agenta), którym może być wyspecjalizowany bank, jak również jednostka z grupy. Zarządzający systemem w ramach umowy zapewnia dla wszystkich uczestników systemu środki finansowe na pokrycie sald ujemnych, a w przypadku wystąpienia sald dodatnich na rachunkach uczestników, to na jego rachunek trafiają środki finansowe (por. K. Szymaniak, Cash- pooling a niedostateczna kapitalizacja i obowiązek dokumentacyjny cen transferowych w świetle wyroków NSA - początek nowej linii orzeczniczej czy odosobnione rozstrzygnięcia, Monitor Podatkowy 2016 nr 5, s. 18).

Odnosząc powyższą argumentację do opisanego przez Spółkę we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej zdarzenia przyszłego należy zaaprobować stanowisko Ministra Finansów, że pomiędzy uczestnikami grupy dochodzi do relacji wypełniającej znamiona pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. W niniejszej sprawie Spółka zamierza zawrzeć z bankiem umowę systemu zarządzania środkami pieniężnymi w grupie rachunków. Stronami umowy będą podmioty, które wraz ze Spółką wchodzą w skład jednej grupy kapitałowej. System zarządzania jest usługą należącą do zakresu usług bankowych, polegających na umożliwieniu przez bank grupie kapitałowej, do której należy Spółka, bardziej efektywnego codziennego zarządzania środkami pieniężnymi i limitami zadłużenia oraz korzystania przez poszczególne spółki z grupy ze wspólnej płynności finansowej całej grupy kapitałowej. Taki sposób zorganizowania systemu w konsekwencji prowadzi do przekazywania środków pieniężnych pomiędzy podmiotami, przy jednoczesnej - wynikającej z logiki systemu zarządzania płynnością finansową - konieczności zwrotu danych środków oraz uzyskiwaniu w związku z tym określonego wynagrodzenia w postaci odsetek. Z ekonomicznego punktu widzenia finansowanie to ma cechy pożyczki, gdyż w wyniku sfinansowania ujemnego salda wykazanego przez danego uczestnika umowy nadwyżką środków zgromadzonych przez innych uczestników uczestnik ten nie jest zobowiązany do zapłaty odsetek na rzecz banku z tytułu debetu jego rachunku, który by wystąpił w sytuacji, gdyby niedoboru tego nie pokrył inny uczestnik umowy. W miejsce zatem dłużnego kredytowania debetu, jaki występuje na rachunku prowadzonym na rzecz danego uczestnika, w następstwie umowy cash-poolingu kredytowanie takie nie jest realizowane ze środków banku, lecz innego bądź innych uczestników umowy, w zamian za wynagrodzenie wypłacane w postaci odsetek tym uczestnikom, którzy wykazywali saldo dodatnie, i którzy tym samym finansowali także saldo ujemne innych uczestników. Uzyskiwane przez uczestników umowy wynagrodzenie w postaci odsetek jest zatem uzyskane z tytułu czasowego finansowania debetu innych uczestników umowy. Tym samym, w przypadku środków finansowych, które posłużą pokryciu niedoborów finansowych innych uczestników umowy, można mówić o ich udzieleniu innym uczestnikom umowy w formie pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Należy również podkreślić, że celem umowy pożyczki jest stworzenie pożyczkobiorcy prawnej możliwości wykorzystania przedmiotu pożyczki tak, jak to może czynić właściciel rzeczy. Do wykonania umowy pożyczki wystarcza, aby biorący pożyczkę uzyskał - w sposób pewny - możność nabycia własności przedmiotu pożyczki w tym sensie, że nabycie tej własności zależałoby wyłącznie od jego woli. Przekazanie określonej sumy pieniężnej na rachunek pożyczkodawcy (skutkujące uznaniem jego rachunku bankowego) może być kwalifikowane jako wykonanie przez dającego pożyczkę jego zobowiązania. Pożyczkodawca uzyskuje w takim przypadku wierzytelność - względem banku - o wypłatę sumy pożyczki w formie gotówkowej (czyli wierzytelność o przeniesienie własności znaków pieniężnych), którą to wierzytelność może bez trudności zrealizować. Stosunek prawny pożyczki polega nie tyle na przeniesieniu własności jej przedmiotu na biorącego pożyczkę, ile na stworzeniu prawnej podstawy uzyskania własności przez tego ostatniego (por. wyrok NSA z dnia 27 lipca 2016 r. sygn. akt II FSK 991/16).

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, skoro w umowie podano kryteria wskazania sposobu ustalenia drugiej strony transakcji i wprowadzono zasadę dziennego konsolidowania sald na rachunkach bieżących uczestników do zera, to przy założeniu, że ilość uczestników grupy jest stała, wiadomo, kto i w jakim zakresie będzie drugą stroną transakcji (por. wyrok NSA z dnia 30 września 2015 r. sygn. akt II FSK 2033/14). Reasumując, faktycznym celem planowanej umowy cash-poolingu jest udostępnianie środków pieniężnych pomiędzy podmiotami z grupy oraz osiąganie przez te podmioty korzyści w postaci odsetek.

Prawidłowo Minister Finansów skonstatował, że wykluczenie a priori umowy cash-poolingu z definicji umowy pożyczki wskazanej w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. mogłoby w konsekwencji umożliwić stosunkowo proste obchodzenie przez podatników ograniczeń wynikających z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. Zasadnie również podkreślił, że chociaż w porozumieniu mają uczestniczyć cztery podmioty, a powiązania wynikające z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. zachodzą jedynie pomiędzy dwoma z nich, nie jest wykluczone, że poprzez rachunek konsolidacyjny (pośredniczący) będzie dochodziło do faktycznego przepływu środków pieniężnych jedynie lub w znacznej (i dającej się zidentyfikować) części pomiędzy tymi dwoma podmiotami powiązanymi.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie było natomiast podstaw do uznania za zasadny zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 141 § 4 P.p.s.a. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wszystkie wymogi określone w art. 141 § 4 P.p.s.a. Przedstawiono w nim zdarzenie przyszłe, poddano ocenie stanowiska Spółki i Ministra Finansów, przywołano sformułowane w skardze zarzuty, wyjaśniono motywy podjętego rozstrzygnięcia oraz wskazano podstawę prawną uwzględnienia skargi. Fakt poddania odmiennej, niż oczekiwana, ocenie prawnej stanowiska Ministra Finansów, nie oznacza, że Sąd naruszył ww. przepis.

W tej sytuacji, Naczelny Sąd Administracyjny - na podstawie art. 188 P.p.s.a. - uwzględnił skargę kasacyjną uchylając zaskarżony wyrok, zaś uznając, że sprawa jest dostatecznie wyjaśniona, po rozpoznaniu skargi do Sądu pierwszej instancji - oddalił skargę, stosownie do art. 151 P.p.s.a.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 w związku z art. 205 § 2 i art. 209 P.p.s.a. oraz w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) i pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 490).