Postanowienie NSA, sygn. akt I OSK 2922/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-12-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Zawieszono postępowanie

SENTENCJA

Dnia 17 grudnia 2020 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Rafał Stasikowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2020 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej [...] S.A. w [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 lutego 2018 r., sygn. akt IV SA/Po 9/18 w sprawie ze skargi M. S. i B.S. na decyzję Wojewody [..] z dnia [..] października 2017 r. nr [..] w przedmiocie umorzenia postępowania postanawia: zawiesić postępowanie sądowe do czasu zakończenia przez Naczelny Sąd Administracyjny postępowania w sprawie o sygn. I OPS 1/20.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 lutego 2018 r., sygn. akt IV SA/Po 9/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu skargi M. S. i B. S. na decyzję Wojewody [.] z dnia [.]. października 2017 r. w przedmiocie umorzenia postępowania, uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Starosty N. z dnia [..] września 2017 r.

Postępowanie administracyjne dotyczyło ustalenia i wypłaty odszkodowania za wybudowanie na podstawie decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N.z dnia [.]. stycznia 1972 r. linii elektroenergetycznej wysokiego napięcia 400 kV na działkach nr [..] położonych w miejscowości B., stanowiących obecnie własność Państwa B. i M. S. Wojewoda W., po rozpatrzeniu odwołania M. S.i B. S. od decyzji Starosty N. z dnia [..] września 2017 r. o umorzeniu postępowania, utrzymał tę decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że ograniczenie praw do nieruchomości zostało dokonane w trybie przepisu art. 35 ustawy o wywłaszczaniu nieruchomości. Wniosek o ustalenie odszkodowania za ograniczone prawo własności nieruchomości złożono 11 lipca 2017 r., a zatem pod rządami obowiązującej obecnie u.g.n. Roszczenie to nie uległo przedawnieniu. Organ odwoławczy stwierdził, że zgodnie z treścią art. 128 ust. 1 u.g.n roszczenia odszkodowawcze przysługują osobom, które zostały wywłaszczone, a zatem roszczenie o odszkodowanie przysługuje tylko osobie wywłaszczonej. W niniejszej sprawie z roszczeniem odszkodowawczym nie wystąpili właściciele nieruchomości, których prawo do nieruchomości zostało ograniczone w momencie budowy linii przesyłowej. Zdaniem organu, uprawnienia do domagania się odszkodowania nie mają natomiast osoby, które nabyły wywłaszczoną nieruchomość w drodze umowy darowizny po wybudowaniu energetycznej linii przesyłowej, jak ma to miejsce w przedmiotowej sprawie. W ocenie Wojewody W. Starosta N. zasadnie umorzył postępowanie zainicjowane przedmiotowym wnioskiem ponieważ wnioskodawcy nie byli osobami wywłaszczonymi, a nieruchomość nabyli w drodze umowy dożywocia.

Sąd I instancji uwzględnił skargę skarżących i wskazał, że na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego okolicznością bezsporną jest, że skarżący nie są osobami wywłaszczonymi, gdyż nie byli właścicielami nieruchomości w dacie orzekania o ograniczeniu w korzystaniu z nieruchomości. Jak wynika z akt sprawy skarżący nabyli bowiem działki nr [.]. położone w miejscowości B., po których przebiega linia elektroenergetyczna wysokiego napięcia 400 kV w wyniku umowy dożywocia z dnia [.] kwietnia 1995 r. Sąd I instancji podzielił prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądy dopuszczające pod pewnymi warunkami występowanie o odszkodowanie przez właścicieli, którzy nabyli nieruchomości w drodze umowy i stwierdził, iż prezentowana w tychże orzeczeniach argumentacja może mieć zastosowanie w niniejszej sprawie. Jak wynika bowiem z zapisów aktu notarialnego z dnia [.]. kwietnia 1995 r. M.D. S. i E. M.S. przenieśli na swego syna M.M. S. i jego żonę B. S. własność nieruchomości obejmującej m.in. działki nr [..] w zamian za dożywotnie utrzymanie. Z zapisów w/w umowy dożywocia nie wynika, aby dotychczasowi właściciele przenosząc własność nieruchomości dokonali jakichkolwiek wyłączeń, w tym dotyczących dochodzenia odszkodowań związanych z przenoszonymi nieruchomościami. Sąd zwrócił także uwagę na okoliczność, że M. S. będący w niniejszej sprawie wspólnie z żoną skarżącym i wnioskującym o ustalenie i wypłatę odszkodowania za częściowe wywłaszczenie nieruchomości jest synem M. S.i E.S., a więc jest następcą prawnym właścicieli działek na których zezwolono na założenie linii elektroenergetycznej wysokiego napięcia. O uprawnieniach M. M. S. w dochodzeniu roszczenia nie decydują zatem wyłącznie zapisy wynikające z umowy dożywocia z dnia [..] kwietnia 1995 r., lecz również fakt bycia spadkobiercą M. S. i E. S. jako byłych właścicieli nieruchomości.

Sąd stwierdzając zatem wadliwość badania aspektu podmiotowego uznał, że zasadnym jest uchylenie obu wydanych w sprawie rozstrzygnięć. Kwestia ustalenia odszkodowania nie była obligatoryjnym elementem decyzji ograniczającej prawa do nieruchomości w trybie art. 35 w/w ustawy, lecz warunkowana była inicjatywą właściciela nieruchomości, której dotyczyło ograniczenie praw w trybie ustawy o wywłaszczeniu nieruchomości z 1958 r. Opowiadając się za dopuszczalnością zastosowania przepisów u.g.n. w sytuacji wydania decyzji w oparciu o art. 35 i 36 ustawy o wywłaszczeniu nieruchomości z 1958 r., Sąd wskazał, że warunkiem tego jest, że nie zostało ustalone i wypłacone odszkodowanie w trybie art. 36 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. Przesłanką zastosowania aktualnych przepisów art. 128 ust. 4 w zw. z art. 124 ust. 1 u.g.n. w oparciu o art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. w niniejszej sprawie jest zatem jednoznaczne ustalenie, że odszkodowanie nie zostało wypłacone w oparciu o art. 36 ust. 1 i 2 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. Mając powyższe na uwadze, w świetle materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie Sąd stwierdził, że organy obu instancji uchyliły się od prawidłowego zbadania tej kwestii. Wobec tego niezależnie od wadliwie przedstawionego przez organy orzekające w sprawie aspektu podmiotowego koniecznym było uprzednie poczynienie ustaleń faktycznych co do odszkodowania.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniosła [..] S.A. w [..], zarzucając mu naruszenie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że prawo do odszkodowania może przysługiwać spadkobiercom osoby, w stosunku do której wydana została decyzja z art. 35 ust. 1 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, w sytuacji gdy osoby te własność wywłaszczonej nieruchomości nabyły na podstawie umowy cywilnoprawnej, a nie w drodze spadkobrania, art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. w zw. z art. 922 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że prawo do odszkodowania przysługuje spadkobiercy osoby, co do której wydana została decyzja z art. 35 ust. 1 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania, w sytuacji, gdy składnikami spadku nie są uprawnienia, które wynikają ze stosunków o charakterze administracyjnoprawnym, a ponadto prawo do odszkodowania powstaje dopiero w wyniku wydania przez starostę decyzji, o której mowa w tym przepisie oraz naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. przez bezzasadne uchylenie decyzji organów I i II instancji, w sytuacji, gdy skarżący nie byli podmiotami uprawnionymi do otrzymania odszkodowania z tytułu pozbawienia praw do nieruchomości, ponieważ nabyli własność nieruchomości na podstawie umowy cywilnoprawnej.

Wnioskiem z 7 sierpnia 2020 r. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego zwrócił się o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały w celu wyjaśnienia przepisów prawnych, których stosownie wywołało rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych:

1. Czy odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64, ze zm.), może być od dnia 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2020 r. poz. 65, ze zm.) dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

2. Czy odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, może być ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2020 r. poz. 65, ze zm.) również na rzecz nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

Sprawie została nadana sygnatura I OPS 1/20.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W sprawie niniejszej zachodzą podstawy do zawieszenia postępowania w oparciu o przepis art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a., zgodnie z którym sąd może zawiesić z urzędu postępowanie, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego toczącego się postępowania sądowoadministarcyjnego. Takim postępowaniem w niniejszej sprawie jest postępowanie w sprawie I OPS 1/20 o wyjaśnienie przepisów, których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie. Przedstawione do rozstrzygnięcia wątpliwości dotyczą m. in. rozbieżności w stosowaniu przepisu art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. w stosunku do nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Wzgląd na jednolitość orzecznictwa uzasadnia zawieszenie postępowania sądowego w niniejszej sprawie do czasu podjęcia uchwały przez Naczelny Sąd Administracyjny. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko, że wzajemna zależność postępowań, o jakiej mowa w art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. nie ogranicza się do związków formalno-instytucjonalnych, ale obejmuje również powiązania treściowo-instytucjonalne, polegające na tym, że rozstrzygnięcie przez Naczelny Sąd Administracyjny rozbieżności w stosowaniu określonych przepisów (usuwające ryzyko powstania lub utrwalania się rozbieżności interpretacyjnych w danym rodzaju spraw), podejmowane w przewidzianym do tego trybie, służy realizacji jednego z celów określonych przez ustawodawcę w art. 15 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a zawieszenie postępowań wykazujących z rozstrzyganą kwestią związek przedmiotowy umożliwia ujednolicenie praktyki orzeczniczej (postanowienia NSA z 2 października 2020 r., sygn. akt I OSK 645/20, z 16 grudnia 2010 r., sygn. II FZ 640/10, z 12 sierpnia 2010 r., sygn. I OZ 598/10).

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 w zw. z art. 193 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.