Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 133/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-06-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Asesor WSA Marcin Olejniczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 29 listopada 2021 r. nr KO.441.373.2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 29 listopada 2021 r., znak: KO.441.373.2021 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, po rozpatrzeniu odwołania M.K., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), powoływanej dalej jako: "k.p.a.", utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Gomunice z dnia 30 września 2021 r., nr GOPS.4210.1.11.2021, wydaną na podstawie art. 3 pkt 11, pkt 21 i pkt 22, art. 17, art. 20 ust. 3, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.ś.r." oraz art. 104 § 1 k.p.a., odmawiającą M.K. świadczenia w formie świadczenie pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., wnioskowanego na matkę – A.K.

Organ I instancji odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ w jego ocenie nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy sprawowaniem przez skarżącą opieki, a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wójt Gminy Gomunice stanął na stanowisku, że to fakt opieki nad dziećmi jest powodem niepodejmowania zatrudnienia, a nie choroba matki i konieczność opieki nad nią.

Od wyżej wymienionej decyzji M.K., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie adwokata, wniosła odwołanie zarzucając naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez skarżącą nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca wniosła o uchylenie w całości decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie M.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, po rozpoznaniu powyższego odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium, po przywołaniu treści art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 u.ś.r., wskazało, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

Następnie organ II instancji wskazał, że M.K. zamieszkuje wraz z dwójką dzieci - synem K.J. i córką L.M. oraz matką A.K., nad którą sprawuje opiekę. A.K. jest osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie o niepełnosprawności wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. z dnia [...] r. znak: [...]). Orzeczenie wydano do dnia 30 września 2022 r. Wskazano także, nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się na dzień 17 września 2020 r.

Ze zgromadzonych akt sprawy, w szczególności wykazu czynności wykonywanych podczas opieki nad matką, oświadczenia M.K. z dnia 2 lutego 2021 r., pism z dni 20 oraz 24 maja 2021 r., oświadczenia z dnia 25 maja 2021 r., a także treści ustaleń pracownika socjalnego podczas wywiadu przeprowadzonego w dniu 14 września 2021 r. wynika, że wiele z tych czynności, jak przygotowywanie posiłków, podawanie posiłków, sprzątanie, załatwianie spraw urzędowych, robienie zakupów, opłacanie rachunków, pranie, organizowanie czasu wolnego, utrzymywanie czystości i higieny, dawkowanie leków, wizyt lekarskich, czy też dowożenie matki do szpitala na leczenie przewlekłej choroby (cotygodniowo na dwa kolejne dni), są powiązane bezpośrednio z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego i nie wykluczają podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej niekoniecznie w pełnym wymiarze czasu pracy. Kolegium nie zakwestionowało, że część obowiązków, które wykonuje skarżąca w związku z opieką nad matką wykracza poza obowiązki codziennego życia, ale zdaniem organu, ich rozmiar i zakres nie wskazują, że wymuszają powstrzymywanie się przez skarżącą od podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy). Kolegium podkreśliło przy tym, że matka skarżącej nie jest osobą obłożnie chorą i stale leżącą – porusza się na własnych nogach przy asyście osoby drugiej.

Następnie organ II instancji stwierdził, że skarżąca ma pod opieką dwoje małoletnich dzieci (w wieku 9 i 2 lat), które wychowuje samodzielnie. Okoliczność ta, w świetle zasad doświadczenia życiowego, prowadzi do wniosku, że niezwykle trudne jest w takiej sytuacji pogodzenie czynności opiekuńczych nad dziećmi z opieką nad dorosłą osobą niepełnosprawną. W związku z tym organ stwierdził, że tego typu sytuacja faktyczna wskazuje z jednej strony na to, że w rzeczywistości skarżąca nie może poświęcać całego swojego czasu na opiekę nad matką (która to opieka w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. ma być opieką stałą lub długotrwałą), a z drugiej strony wskazuje też na to, że ewentualne niepodejmowanie zatrudnienia jest podyktowane nie koniecznością opieki nad matką (jako okoliczność wyłączna), lecz także opieką nad małoletnimi dziećmi, w tym przede wszystkim 2-letnią córką. Organ zwrócił także uwagę na oświadczenie skarżącej, stwierdzające, że jeździ z matką na chemioterapię do Szpitala Powiatowego w R. dwa razy w tygodniu, gdzie matka pozostaje od godz. 8 do godz. 17. W ocenie organu, nie można uznać, że opieka sprawowana przez M.K. nad matką ma charakter stały. W czasie pobytu A.K. na oddziale szpitalnym powstaje przerwa w pełnieniu nad nią opieki. W tym czasie skarżąca mogłaby podjąć zatrudnienie nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Organ nadmienił jednocześnie, że A.K. w okresie od 25 lutego 2021 r. do 17 marca 2021 r. przebywała w Hospicjum we W. i opuściła je na własną prośbę. Skarżąca nie widzi również potrzeby korzystania z pomocy w formie usług opiekuńczych z GOPS. Jak wynika z ustaleń dokonanych w trakcie aktualizacji wywiadu przeprowadzonego w dniu 14 września 2021 r., który został przez wnioskodawczynię podpisany, pomoc ta świadczona jest też przez znajomych i sąsiadów.

Wobec powyższych ustaleń organ stwierdził, że opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jej zakres musi wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, tak więc związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną, faktyczną i konieczną opieką, musi być realny i bezpośredni. W rozpoznawanej sprawie z jednej strony stan zdrowia i związany z nim stan niepełnosprawności matki skarżącej, zaś z drugiej strony wsparcie w opiece nad matką przez inne osoby (przez siostrę niepełnosprawnej, pomoc sąsiadów), wskazuje na to, że na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie można było uznać istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą pracy zarobkowej, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką. Z kolei fakt wychowywania małoletnich dzieci (w wieku 9 i 2 lat) przez skarżącą poddaje w wątpliwość w istocie wypełnienie określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanki warunkującej przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jaką jest konieczność zaprzestania aktywności zawodowej z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a nie małoletnimi dziećmi, z których najmłodsze nie uczęszcza do żłobka, a więc pozostaje pod wyłączną opieką swojej matki.

Kolegium dodało również, że poza skarżącą A.K. ma jeszcze syna P.O., który oświadczył, że nie utrzymuje kontaktu z matką i nie udziela żadnej pomocy finansowej, ponieważ sam jest w trudnej sytuacji. Organ stwierdził, że dopuszczalna jest każda postać świadczeń alimentacyjnych, w tym poprzez wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków. Obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 k.r.o., ciąży w równym stopniu na wszystkich dzieciach. Realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń nie tylko osobistych, czyli faktycznego sprawowania opieki, lecz też może mieć wymiar finansowy - sfinansowania osoby, która w miejsce zobowiązanego (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Stąd skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i do alimentacji. Wobec tego brat skarżącej powinien wspomóc ją w opiece nad matką w wybrany przez siebie sposób.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, M.K., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie adwokata, zaskarżyła w całości decyzję organu II instancji, zarzucając naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenia co do istoty sprawy poprzez przyznanie M.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącej stwierdził, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. W sprawowaniu opieki, o której mowa wart. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z wnioskiem o rozpoznanie niniejszej sprawy w tym trybie wystąpiły zgodnie obie strony, co pozwoliło na przyspieszenie jej rozpoznania.

Dokonując kontroli zaskarżonych decyzji Sąd stwierdził, że organy obu instancji prawidłowo przeprowadziły postępowanie dowodowe, ustaliły stan faktyczny i wydały rozstrzygnięcia odpowiadające zebranym dowodom oraz przepisom prawa.

Przedmiotem kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Gomunice odmawiającą M.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wnioskowanego na matkę A.K.

W kontrolowanej sprawie organ I instancji uznał, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy sprawowaniem przez skarżącą opieki, a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ponadto Wójt Gminy Gomunice powziął wątpliwość czy niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia związane jest z koniecznością opieki nad dwójką małoletnich dzieci, w tym nad jednym dzieckiem do lat 3. Natomiast Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim podzieliło stanowisko organu I instancji i stwierdziło, że stan zdrowia i związany z nim stan niepełnosprawności matki skarżącej oraz wsparcie w opiece nad matką przez inne osoby (przez siostrę niepełnosprawnej, pomoc sąsiadów), wskazuje na to, że nie można było uznać istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą pracy zarobkowej, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką. Organ stwierdził jednocześnie, że fakt wychowywania małoletnich dzieci (w wieku 9 i 2 lat) przez skarżącą poddaje w wątpliwość w istocie wypełnienie określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanki warunkującej przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Problematyka rozważanego na gruncie rozpatrywanej sprawy świadczenia została unormowana przez ustawodawcę w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.ś.r.". Świadczenie pielęgnacyjne jest obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Przesłanki materialnoprawne przyznania świadczenia zostały uregulowane w art. 17 u.ś.r. Zgodnie z treścią ust. 1 powyższego artykułu, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4 )innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała pkt 1 - nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub pkt 2 - w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne, nie przysługuje, jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę:

a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym,

b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;

4) (uchylony);

5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że z przywołanych na wstępie unormowań, jasno wynika, że jednym z podstawowych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by opiekun osoby niepełnosprawnej (którym z woli ustawodawcy mogą być podmioty wymienione expressis verbis w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r.) odpowiednio: nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy, jeżeli niepodejmowanie aktualnie zatrudnienia jest spowodowane właśnie koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest przyznanie wsparcia finansowego osobie, która zamiast świadczyć pracę, pozostaje w domu w celu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zgodnie z założeniami ustawodawcy celem świadczeń opiekuńczych, do których należy świadczenie pielęgnacyjne, jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnemu dziecku lub niepełnosprawnej osobie dorosłej. Świadczenie pielęgnacyjne ma charakter świadczenia zasiłkowego, które miało zastąpić instytucję zasiłku stałego z ustawy o pomocy społecznej. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej (naukowej/przygotowania do zawodu), by opiekować się osobą niepełnosprawną. W związku z tym, zaprzestanie aktywności zawodowej czy naukowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19, dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej jako: "CBOSA")

W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest fakt niepełnosprawności matki skarżącej oraz sprawowania opieki przez wnioskodawczynię nad tą osobą, zatem konieczne jest wyjaśnienie definicji opieki w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Powoływana wyżej ustawa nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece, w jej rozumieniu, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, CBOSA). Jednoczesne rozróżnianie przez ustawodawcę opieki stałej i długoterminowej wskazuje, że nie wymaga on, aby osoba sprawująca opiekę przebywała bez jakichkolwiek przerw w ciągu dnia w pobliżu osoby, która opieki w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wymaga. Otóż według treści tej regulacji opieka powinna być sprawowana codziennie w taki sposób, który uniemożliwia wykonywanie przez opiekuna pracy zarobkowej. Przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, znaczy stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej, uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową, a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę (por. wyroki: WSA we Wrocławiu z dnia 6 listopada 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 287/19, WSA w Gliwicach z dnia 25 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 970/19, CBOSA).

Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uprawnia do stwierdzenia, że legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym wyklucza automatycznie obowiązek wykazania związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a niepodejmowaniem zatrudnienia. Nie każda opieka nad taką osobą będzie uniemożliwiać zatrudnienie, gdyż nie można czynić z góry założenia, że konieczne będzie udzielanie takiej osobie opieki kompleksowej przez cały czas.

Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki NSA: z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 i z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20, CBOSA). Podkreśla się także, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (por. wyrok NSA z dnia 18 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 691/19, CBOSA).

Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r.; sygn. akt I OSK 516/19, CBOSA). W każdej sprawie właściwy organ musi zatem dokonać dogłębnej oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r.; sygn. akt I OSK 2820/13, CBOSA).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy, należy wskazać, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego, prawidłowo ocenionego przez organy orzekające obu instancji wynika, że A.K., urodzona [...] r. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. z dnia [...] r. znak: [...]), wydanym do dnia 30 września 2022 r. Z orzeczenia wynika, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności A.K., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 17 września 2020 r.

Skarżąca natomiast jest córką niepełnosprawnej w stopniu znacznym, A.K., zatem nie ulega wątpliwości, że mieści się zatem w katalogu osób uprawnionych do przyznania wnioskowanego świadczenia w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Z poczynionych przez organy ustaleń, wynika, że matka skarżącej ma problemy z nerkami oraz kręgosłupem, w związku z czym przeszła operacje odpowiednio w 2005 r. i w 2008 r. Ponadto od maja 2020 r. rozpoczęła leczenie i diagnostykę onkologiczną. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 2 lutego 2021 r. wynika, że opieka skarżącej polega na przygotowywaniu posiłków oraz leków, pomiarze ciśnienia oraz poziomu cukru, robieniu zakupów, opłat, załatwianiu spraw urzędniczych, umawianiu wizyt lekarskich, realizacji recept, sprzątaniu, gotowaniu, utrzymywaniu czystości i higieny osobistej oraz prowadzeniu do WC. W okresie, w który przeprowadzono wywiad skarżąca dodatkowo zawoziła matkę na chemioterapię. Z kolei w wywiadzie środowiskowym z dnia 14 września 2021 r. wynika, że matka skarżącej czasami porusza się samodzielnie oraz nie jest pampersowana. Dodatkowo wskazano, że skarżąca gotuje wspólne posiłki dla całej rodziny, a nie wyłącznie dla matki. Jednocześnie wykazano, że skarżąca ma dwójkę dzieci – L.M. w wieku w 2 lat oraz K.J. w wieku 9 lat, uczęszczającego do szkoły podstawowej, które mieszkają wspólnie ze skarżącą i jej matką.

Z dokonanych ustaleń wynika, że A.K. ma jeszcze syna – P.O., który mieszka w W. i nie utrzymuje kontaktów z rodziną. W oświadczeniu złożonym w dniu 17 września 2021 r. P.O. oświadczył, że nie opiekuje się matką i nie udziela jej żadnej pomocy finansowej z uwagi na trudną sytuację.

W związku z powyższymi ustaleniami, wskazać należy, że skarżąca opiekuje się matką, jednak zakres i częstotliwość wykonywanych względem niej czynności opiekuńczych, nie wiąże się z koniecznością niepodejmowania lub rezygnacji przez nią z pracy zarobkowej. Ze zgromadzonego materiału dowodowego sprawy nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawną matką, sprawowana przez skarżącą, wykluczała całkowicie podjęcie przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia lub pracy zarobkowej. Dokonane w sprawie ustalenia wskazują, że opieka nad matką nie zajmuje skarżącej takiej ilości czasu, która uniemożliwiałaby jej podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Pomoc skarżącej, pomimo, że wykonywana w sposób prawidłowy, w znacznej mierze ogranicza się do czynności dnia codziennego: przygotowywania i podawania posiłków lub leków, pomocy przy higienie osobistej, robienia zakupów, sprzątania, prania czy załatwiania spraw urzędowych. Ponadto większość z powyższych czynności nie jest wykonywana codziennie i nie ma ściśle określonych ram czasowych. Z akt nie wynika również, aby matka skarżącej była osobą niesprawną ruchowo, leżącą i całkowicie niesamodzielną, przez co wymagającą stałej opieki i pomocy.

Nie można oczywiście zanegować, że stan zdrowia A.K., biorąc pod uwagę posiadane schorzenia, wymaga opieki i pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Jednakże nie wyklucza on jednocześnie podjęcia przez M.K. zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, czynności związane z wykonywaniem opieki przez skarżącą nad matką zostały rozpatrzone kompleksowo i nie były zatem, jak zasadnie uznał organy obu instancji, czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającymi podjęcie przez skarżącą jakiejkolwiek pracy. Należy w tym miejscu jednocześnie podkreślić, że czynności składające się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego to zbiór czynności, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Z ustaleń poczynionych w sprawie bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką, w świetle zasad doświadczenia życiowego, były i są do pogodzenia z równoczesnym podjęciem pracy, choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Sąd nie kwestionuje stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności wsparcia przez skarżącą, jednak z całą stanowczością stwierdza, że sama konieczność sprawowania opieki nie mogła stanowić w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Co istotne w rozpoznawanej sprawie, skarżąca wychowuje samotnie dwoje małoletnich dzieci w wieku 2 lat oraz 9 lat. Sąd podziela stanowisko organu, że okoliczność ta, w świetle zasad doświadczenia życiowego, prowadzi do wniosku, że niezwykle trudne jest w takiej sytuacji pogodzenie czynności opiekuńczych nad dziećmi z opieką nad dorosłą osobą niepełnosprawną, w tym przede wszystkim nad dwuletnią córką, która, co oczywiste, wymaga szczególnej troski i zaangażowania w opiekę przez matkę (skarżącą) (por. wyroki WSA w Gdańsku z dnia 14 października 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 644/21 oraz z dnia 7 kwietnia 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 94/22, CBOSA). Tego typu sytuacja faktyczna wskazuje z jednej strony na to, że w rzeczywistości skarżąca nie może poświęcać całego swojego czasu na opiekę nad matką (która to opieka w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. ma być opieką stałą lub długotrwałą), a z drugiej strony wskazuje też na to, że ewentualne niepodejmowanie zatrudnienia jest podyktowane nie koniecznością opieki nad matką (jako okoliczność wyłączna), lecz jednocześnie opieką nad małoletnimi dziećmi. Sama skarżąca wskazała ponadto w oświadczeniu z dnia 24 maja 2021 r., że opiekę nad matką dzieli z opieką nad dziećmi. Trudno zatem w takiej sytuacji uznawać niemożności podjęcia pracy przez skarżącą wyłącznie z powodu opieki nad niepełnosprawną matką.

W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był zatem w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że żądane świadczenie pielęgnacyjne, z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie skarżąca wykonuje opiekując się matką, nie może być przyznane. Forma zapewnianej matce pomocy nie tworzy konieczności udzielenia rekompensaty dla skarżącej w postaci wnioskowanego świadczenia, gdyż ustalony stan faktyczny wskazuje, na możliwość podjęcia przez skarżącą pracy zarobkowej bez uszczerbku dla sprawowanej opieki. W orzecznictwie sądowo-administracyjnym prawidłowo wskazuje się, że przy ubieganiu się o tego typu świadczenie, zakres opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie może się ograniczać do wykonywania podstawowych czynności domowych, które mogą być w całości wykonywane poza godzinami pracy (niezależnie od systemu czasu pracy).

Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką, jak i kwestii związanych ze stanem zdrowia matki. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, zawierającym w pełni wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Rację mają więc organy obu instancji, że brak jest w sprawie bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia, czy też zaprzestaniem pracy przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad matką i w konsekwencji należało uznać, że nie została w sprawie spełniona pozytywna przesłanka przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.).

Niezależnie od powyższego, Sąd nie podziela stanowiska organu, który powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych stwierdził, że "skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i alimentacji. Nie ma podstaw, by pomoc w opiece była finansowana ze środków publicznych, skoro są ustalone osoby zobowiązane do stosownej pomocy.(...). Jeżeli więc najbliżsi krewni powierzają opiekę nad swoimi bliskimi danej osobie, to oni jako osoby zobowiązane do alimentacji, a nie Skarb Państwa, winni zrekompensować utratę zarobków opiekunowi. (...) Wobec tego siostra i brat powinni wspomóc skarżącą w opiece nad matką w wybrany przez siebie sposób". Konieczne jest zaznaczenie, że orzeczenia sądów, na które powołało się Kolegium wydane zostały na tle odmiennych stanów faktycznych, niż występujący w rozpoznawanej sprawie, a mianowicie, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegał się dalszy krewny w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki posiadała osoby zobowiązane do alimentacji spokrewnione z nią w stopniu pierwszym, które tej opieki z różnych powodów nie wykonywały, względnie nie chciały wykonywać. W realiach niniejszej sprawy mamy do czynienia z odmienną sytuacją, a mianowicie, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się córka, czyli osoba spokrewniona z osobą niepełnosprawną i zobowiązana do alimentacji w stopniu pierwszym, która świadczy opiekę względem matki. A to właśnie do takich osób w pierwszym rządzie adresowane jest świadczenie pielęgnacyjne. Przepisy u.ś.r. nie dają organom administracji instrumentów prawnych do wskazywania, które z dzieci osoby niepełnosprawnej mogłoby wykonywać opiekę nad niepełnosprawną matką, a co za tym idzie również wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstaw do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która podjęła się jej rezygnując z tego powodu z aktywności zawodowej (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 1019/21, CBOSA).

Nie można również zgodzić się z organem, który stwierdził, że "w czasie pobytu matki w szpitalu, skarżąca mogłaby podjąć zatrudnienie nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy". Chemioterapia, na którą skarżąca zawoziła matkę do szpitala, jest leczeniem okresowym i nie można wymagać podjęcia pracy w czasie pobytu matki w szpitalu (dokładnie w czasie między zawiezieniem a przywiezieniem matki do szpitala), co stara się podnosić Kolegium. Choć z całą pewnością są to tylko tymczasowe przerwy w sprawowaniu opieki wywołane przemijającymi wydarzeniami, nie może prowadzić do założenia, że możliwe jest zatrudnienie w tym czasie i na tej podstawie odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jednak dla rozstrzygnięcia w sprawie powyższe okoliczności nie miały znaczenia, z uwagi na wykazany powyżej brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą pracy zarobkowej, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką.

Reasumując stwierdzić trzeba postępowanie wyjaśniające poprzedzające wydanie kontrolowanych w sprawie decyzji zostało przeprowadzone przez organy obu instancji zgodnie z wymogami przewidzianymi w k.p.a. Organy podjęły bowiem w sprawie wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrały, uzupełniły i wreszcie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący cały materiał dowodowy. W motywach zaskarżonej decyzji sporządzonej zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., organ wyjaśnił przyczyny natury faktycznej i prawnej, które zadecydowały o jej podjęciu. W związku z tym nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty podniesione w skardze. Natomiast sam fakt, że zaskarżona decyzja jest niezgodna z oczekiwaniami i przekonaniami skarżącej, nie oznacza automatycznie jej wadliwości.

Skoro zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim oraz poprzedzająca ją decyzja Wójta Gminy Gomunice zostały wydane zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w toku postępowania administracyjnego poprzedzającego ich wydanie nie doszło do naruszenia norm prawa procesowego w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy, a zarzuty skargi okazały się niezasadne, skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.

is