Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 437/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-03-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 229
journal: Dz.U. 2020 poz 65
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Magdalena Dobek-Rak Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Diana Wojtowicz po rozpoznaniu w dniu 30 marca 2022 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi H. L. na decyzję Wojewody z dnia 19 kwietnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddala skargę.


UZASADNIENIE

H. L. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Wojewody z 19 kwietnia 2021 r., nr [..], którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta z 25 sierpnia 2020 r. o odmowie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości położonej w G. przy ul. S., oznaczonej w dacie wywłaszczenia jako działki nr: [..] i [..] o pow. łącznej 5.040 m2, w zakresie części obecnej działki nr [..] o pow. 36 m3 z całości, obręb W., stanowiącej własność Skarbu Państwa i oddanej w użytkowanie wieczyste na rzecz: A. w 650/868 części, B. w ¼ oraz C. w 1/868 części.

Zaskarżona decyzja podjęta została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Umową sprzedaży z 8 kwietnia 1974 r., zawartą w formie aktu notarialnego Repertorium A Nr [..] na rok 1974, H. L. sprzedał Skarbowi Państwa A., nieruchomość położoną w G. przy ul. S., oznaczoną katastralnie jako parcele nr [..] i [..] o pow. 5040 m2, pod budowę A. Sprzedaż nastąpiła w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64), dalej jako u.z.t.w.n. Wnioskiem z 3 marca 2020 r. były właściciel, wystąpił do Prezydenta Miasta o zwrot wywłaszczonych nieruchomości.

Jak ustalono w toku postępowania, na skutek przekształceń geodezyjnych i modernizacji ewidencji gruntów i budynków, działka nr [..] ma obecnie numer [..]. Pozostałe działki, powstałe z przekształceń wywłaszczonych terenów zostały przez organ wyodrębnione do odrębnych postępowań, gdyż choć wszystkie stanowią własność Skarbu Państwa, to są w użytkowaniu wieczystym różnych podmiotów. Zgodnie z decyzją Wojewody z 9 czerwca 1992 r., D. z dniem 5 grudnia 1990 r. nabył prawo użytkowania wieczystego gruntów stanowiących własność Skarbu Państwa, w tym m.in. działek nr [..] i [..]. Prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej nr [..] w dniu 13 grudnia 1993 r. Natomiast z działu II księgi wieczystej nr [..] wynika, że obecnym właścicielem działki nr [..], jest Skarb Państwa, w użytkowaniu wieczystym: A.., B. oraz C.

W tym stanie rzeczy Prezydent Miasta decyzją z 25 sierpnia 2020 r. odmówił zwrotu wywłaszczonej nieruchomości w zakresie części obecnej działki nr [..] o pow. 36 m2 wskazując, że zgodnie z art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 65 ze zm.), dalej jako u.g.n., skoro ww. nieruchomość została sprzedana lub oddana w użytkowanie wieczyste przed wejściem w życie ww. ustawy i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej przed 1 stycznia 1998 r., a stan taki trwał w dniu wejścia w życie ustawy, roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości jest wyłączone.

Na skutek rozpoznania odwołania wniesionego przez H. L. Wojewoda utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odniósł się do zarzutu strony, że w sprawie błędnie uznano, jakoby na nieruchomości ustanowiono prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej gdyż D. zostało utworzone przez Skarb Państwa, a więc ten sam podmiot, który dokonał wywłaszczenia, co oznacza, że użytkowanie to nie zostało ustanowione na rzecz "osoby trzeciej", jak wymaga art. 229 u.g.n. W tym zakresie organ wskazał, że zarządzeniem Ministra Przemysłu Chemicznego z 9 lipca 1976 r., dokonano połączenia trzech Przedsiębiorstw:

- "E.;

- "D.;

- "F.

Z decyzji tej wynika, że Przedsiębiorstwo "D. w budowie przejęło nieodpłatnie majątek i zobowiązania, etaty oraz zadania i środki na ich realizację pozostałych dwóch, nie było to więc przekształcenie, lecz jedynie przejęcie majątku przez "E. - w budowie od dwóch pozostałych Przedsiębiorstw. Przedsiębiorstwo to posiada osobowość prawną, zatem jest odrębne od Skarbu Państwa, który posiada nieruchomość w użytkowaniu wieczystym, co spełnia wymóg art. 229 u.g.n. W przepisie tym chodzi bowiem o każdą osobę prawną, niebędącą Skarbem Państwa lub jednostką samorządu terytorialnego.

Dalej Wojewoda wskazał, że prawo użytkowania wieczystego działek nr [..] i [..] zostało wpisane do księgi wieczystej 13 grudnia 1993 r. i trwa ono na aktualnej działce nr [..] nieprzerwanie do dziś, a więc niewątpliwie istniało w dniu wejścia w życie u.g.n. W takiej sytuacji, zgodnie z orzecznictwem i doktryną, roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje, a więc uwzględnienie wniosku o zwrot jest wykluczone. Przy czym, w tym wypadku organy są zwolnione od obowiązku zbadania, czy nieruchomość stała się zbędna z cel określony w decyzji wywłaszczeniowej w rozumieniu art. 136 i art. 137 u.g.n.

W skardze na powyższą decyzję H. L. zarzucił naruszenie prawa materialnego i przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 229 u.g.n. w zw. z art. 21 ust. 2 oraz 64 ust. 3 Konstytucji RP poprzez uznanie, że w sprawie doszło do ustanowienia na działkach wchodzących w skład nieruchomości prawa użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej, podczas gdy doszło do ustanowienia tego prawa przez Skarb Państw na rzecz Przedsiębiorstwa Państwowego, tj. podmiotu, którego wyłącznym właścicielem jest Skarb Państwa, co nie pozwala stwierdzić, żeby Przedsiębiorstwo Państwowe stanowiło "osobę trzecią" w stosunku do Skarbu Państwa;

2. art. 136 ust. 3 u.g.n. poprzez błędną wykładnię i pominięcie prawnie uzasadnionych celów tej ustawy oraz utrzymanie w mocy decyzji o odmowie zwrotu nieruchomości, podczas gdy nieruchomość powinna podlegać zwrotowi na rzecz poprzedniego właściciel stosownie do przepisu art. 137, gdy stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu lub w umowie sprzedaży nieruchomości dokonanej w trybie art. 6 u.z.t.w.n. [(art. 137 ust. 1 pkt 1 w zw. 216 u.g.n.)’

3. art. 8 § 1 k.p.a. poprzez oparcie się jedynie na wykładni językowej przepisów u.g.n., z pominięciem celów tej ustawy oraz z pominięciem przepisów Konstytucji, tj. wydanie decyzji z pominięciem zasad bezstronności, proporcjonalności i równego traktowania;

4. art. 21 ust. 2 w zw. z art. 64 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji, poprzez odmowę zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, a w konsekwencji naruszenie istoty prawa własności skarżącego.

W uzasadnieniu na wstępnie podkreślono, że inwestycja uzasadniająca procedurę wywłaszczeniową nie została nigdy zrealizowana, co oznacza, że nieruchomość stała się zbędna na cel wskazany w umowie. Niemniej, istotna sporu sprowadza się do prawidłowej wykładni art. 229 u.g.n. ustanawiającej wyjątek od reguły zwrotu nieruchomości zbędnej na cel wywłaszczenia, i który z tego względu powinien być interpretowany ściśle i z uwzględnieniem wykładni funkcjonalnej. Celem tej regulacji jest zaś ochrona praw podmiotów – osób trzecich, które dobrej wierze nabyły od Skarbu Państwa lub gminy prawo własności nieruchomości lub prawo użytkowania wieczystego oraz utrwalenie ujawnionych w księgach wieczystych stosunków prawnorzeczowych.

Ustanowienie w niniejszej sprawie prawa użytkowania na rzecz Przedsiębiorstwa Państwowego nie uzasadnia stosowania tak dalece posuniętej ochrony względem nabywcy prawa, ponieważ stanowiło wyłącznie pozorną zmianę stanu prawnego nieruchomości zachodzącą w obrębie jednego podmiotu jakim jest Skarb Państwa. Jak wskazano, Przedsiębiorstwa Państwowe działają od 1981 roku na podstawie przepisów ustawy z dnia 25 września i 1981 roku o Przedsiębiorstwach Państwowych (t. j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1644 ze zm.). Należy zdecydowanie odróżnić je od spółek z udziałem Skarbu Państwa, gdyż Przedsiębiorstwo Państwowe jest jednostką gospodarczą wyodrębnioną ze Skarbu Państwa jedynie w sposób formalny organizacyjny, pozostając jednocześnie składnikiem majątku Skarbu Państwa. W razie komercjalizacji takiego Przedsiębiorstwa staje się ono jednoosobową spółką Skarbu-Państwa (prawo własności pozostaje przy dotychczasowym właścicielu, a zmienia się jedynie forma prawna przedsiębiorstwa).

Zdaniem skarżącego, w niniejszej sprawie odmowa zwrotu nieruchomości oznaczałaby nieuzasadnione i w swojej istocie niesprawiedliwe przyznanie większej ochrony prawnej Skarbowi Państwa, który najpierw wywłaszczył obywatela z nieruchomości na cel, którego następnie nie zrealizował, po czym wykorzystując literalne brzmienie przepisu art. 229 u.g.n. oraz fakt władztwa administracyjnego nad obywatelem utrzymuje się w posiadaniu nieruchomości pomimo braku racjonalnych ku temu przesłanek. Nie jest bowiem celem tego przepisu, stworzenie podmiotom reprezentującym Skarb Państwa dogodnej sytuacji prawnej, umożliwiającej zachowanie wywłaszczonej nieruchomości, pomimo odpadnięcia przyczyny wywłaszczenia.

Co więcej, wątpliwości strony budzi także sposób w jaki doszło do ustanowienia prawa użytkowania wieczystego. Należy bowiem zwrócić uwagę na fakt, iż Przedsiębiorstwo Państwowe "D." nabyło prawo użytkowania wieczystego w drodze decyzji administracyjnej Wojewody z 9 czerwca 1992 roku stanowiącej działanie Skarbu Pańska w ramach imperium, tj. wykonywane w ramach zarządzania własnością Skarbu Państwa przy możliwości narzucania swojej woli innym podmiotom. Natomiast przepis art. 229 u.g.n. w zakresie użytkowania wieczystego odnosi się jedynie do przypadków, gdy prawo to powstało w drodze czynności prawnej.

W zakresie zarzutu naruszenia art. 21 ust. 2 w zw. z art. 64 Konstytucji wskazano, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego organy powinny liczyć się z ewentualnością zwrotu nieruchomości, gdy odpadnie ceł wywłaszczenia i dokładać staranności aby zadośćuczynić roszczeniu poprzedniego właściciela. Obowiązek ten nie wyczerpuje się jednak w zrealizowaniu powinności zwrotu nieruchomości zbędnej na potrzeby określone w wywłaszczeniu, ale obejmuje także podejmowanie czynności zmierzających do skutecznego zapobieżenia aktom zadysponowania taką nieruchomością, które na podstawie art 229 u.g.n. prowadziłyby w rezultacie do utraty roszczenia o jej zwrot.

W skardze sformułowano także wniosek o rozważenie zadania Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego co do zgodności art. 229 u.g.n. z art. 21 ust. 2 i 64 ust. 3 Konstytucji RP. Uzasadniając ten wniosek wskazano, że zakres konstytucyjnej zasady zwrotu nie może być determinowany (i ograniczany) treścią rozwiązań prawnych zawartych w ustawie o gospodarce nieruchomościami. Ustawodawca zobowiązany jest bowiem do zapewnienia pełnej efektywności konstytucyjnej gwarancji zwrotu nieruchomości, która stała się zbędna do realizacji celu publicznego. Z nakazu ochrony własności i innych praw majątkowych wynika dla ustawodawcy nie tylko obowiązek negatywny powstrzymania się od ustanowienia regulacji; która mogłaby te prawa pozbawić ochrony albo w sposób nieuprawniony ochronę tę ograniczyć, lecz także obowiązek pozytywny ustanowienia przepisów i procedur zapewniających skuteczną ochronę prawom majątkowym.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie.

W piśmie procesowym z 12 sierpnia 2021 r. uczestnik postępowania, A. wniósł o oddalenie skargi, aprobując poglądy i argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z 23 sierpnia 2021 r. uczestnik postępowania, "C., wniósł o oddalenie skargi.

W uzasadnieniu wskazano w szczególności, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych, przedsiębiorstwo państwowe jest samodzielnym, samorządnym i samofinansującym się przedsiębiorcą posiadającym osobowość prawną. Skoro zatem przedsiębiorstwu państwowemu nadano osobowość prawną mocą samej ustawy (przepis ten obowiązuje, z niewielkimi zmianami, od 21 marca 1990 r.), nie może być mowy o tym, że jest ono tym samym podmiotem, co Skarb Państwa, również posiadający osobowość prawną. Faktyczna czy ekonomiczna zależność pomiędzy Skarbem Państwa a przedsiębiorstwem państwowym nie może w żadnym razie rzutować na wykładnię przepisu art. 229 u.g.n. i prowadzić do zanegowania jego literalnej, zatem podstawowej, wykładni i do nadania temu przepisowi treści, której on zwyczajnie nie zawiera. Nie ulega także wątpliwości, że gdyby celem ustawodawcy było rozszerzenie możliwości zwrotu nieruchomości w sytuacjach takich, jak w niniejszej sprawie, bez wątpienia dokonałby zmiany treści przepisu, czego jednak nie uczynił, a do czego przy okazji kolejnych nowelizacji ustawy o gospodarce nieruchomościami była bez wątpienia sposobność.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie jest decyzja Wojewody z 19 kwietnia 2021 r., którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta, wykonującego zadania starosty z zakresu administracji rządowej, z 25 sierpnia 2020 r. o odmowie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości oznaczonych w dacie wywłaszczenia jako działki nr [..] i [..] w zakresie części obecnej działki [..] o powierzchni 36 m2 z całości. Jak wynika z ustaleń organów administracji działki te stanowią własność Skarbu Państwa i zostały oddane w użytkowanie wieczyste, obecnie na rzecz: A., B. oraz C. Do wywłaszczenia doszło w oparciu o art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (t. j. Dz. U. z 1974 r., poz. 64). Na podstawie umowy sprzedaży z 8 kwietnia 1974 r., zawartej w formie aktu notarialnego H.L. sprzedał działki nr [..] i [..] Skarbowi Państwa – D.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonych decyzji są przepisy ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1990 ze zm.), dalej jako u.g.n. W myśl art. 216 ust. 1 u.g.n. do zamkniętego katalogu nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa, do których mają zastosowanie przepisy rozdziału 6 działu III u.g.n. zatytułowanego "Zwrot wywłaszczonych nieruchomości" stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 lub art. 47 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

Stosownie do art. 136 ust. 1 u.g.n. nieruchomość wywłaszczona nie może być użyta na cel inny niż określony w decyzji o wywłaszczeniu, z uwzględnieniem art. 137, chyba że poprzedni właściciel lub jego spadkobierca nie złożą wniosku o zwrot tej nieruchomości. Zgodnie z art. 136 ust. 3 u.g.n. poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej nieruchomości albo części wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, nieruchomość lub jej część stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Zgodnie z art. 137 ust. 1 u.g.n. nieruchomość uznaje się za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, jeżeli: 1) pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu albo 2) pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel ten nie został zrealizowany.

Zgodnie zaś z art. 229 u.g.n. roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3 u.g.n., nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami (tj. z dniem 1 stycznia 1998 r.) nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Zatem przyjęcie, że uprawnionemu podmiotowi przysługuje roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, umocowane w art. 136 u.g.n., możliwe jest w sytuacji, gdy nie zachodzi negatywna przesłanka zwrotu, wynikająca z cytowanego wyżej art. 229 u.g.n. Roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, nie przysługuje, po myśli cytowanego art. 229 u.g.n., gdy łącznie zachodzą trzy warunki: (1) wywłaszczona nieruchomość musi zostać sprzedana lub ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego, (2) sprzedaż nieruchomości lub ustanowienie użytkowania wieczystego musi nastąpić przed 1 stycznia 1998 r., (3) prawo własności bądź prawo użytkowania wieczystego musi zostać wpisane do księgi wieczystej.

Posłużenie się przez ustawodawcę w art. 229 u.g.n. sformułowaniem "roszczenie nie przysługuje" powoduje niemożliwość załatwienia sprawy zgodnie z wnioskiem strony domagającej się zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Sam fakt, że nieruchomość wywłaszczona została zbyta osobie trzeciej bądź na rzecz tej osoby ustanowiono prawo użytkowania wieczystego, a zarówno zbycie (ustanowienie), jak i ujawnienie prawa w księdze wieczystej nastąpiło przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, czyli najpóźniej do 31 grudnia 1997 r., wyłącza możliwość skutecznego zgłoszenia roszczenia o jej zwrot. Oznacza to, że do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy wystarcza ustalenie, że w danym wypadku zaistniały przesłanki negatywne zwrotu nieruchomości, o których mowa w art. 229 u.g.n. Dla ustalenia ziszczenia się przesłanek, o których mowa w tym przepisie nie mają znaczenia późniejsze zmiany w stanie prawnym nieruchomości albo jej części, bowiem skoro roszczenie to na dzień wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami nie istniało, to nie mogło "odżyć" w późniejszym okresie (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 10 kwietnia 2019 r., sygn. II SA/Gd 878/18, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako CBOSA).

Na marginesie należy zauważyć, że składowi orzekającemu znana jest rozbieżność w orzecznictwie i doktrynie co do skutków wystąpienia przesłanek, o których mowa w art. 229 u.g.n. w zakresie tego, czy postępowanie administracyjne powinno zakończyć się umorzeniem (wobec jego bezprzedmiotowości, bezskuteczności roszczenia o zwrot) czy też odmową zwrotu - po merytorycznym rozstrzygnięciu sprawy (zob. szerzej E. Bończak-Kucharczyk, Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2021, komentarz do art. 229, teza 1 in fino oraz teza 3; wyrok WSA w Kielcach z 8 marca 2018 r, sygn. II SA/Ke 21/18, CBOSA). Jednakże pomimo dwóch odmiennych poglądów sąd wskazuje, że bez względu na formę zakończenia postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie skutek dla skarżącego jest ten sam, gdyż w obu przypadkach nie zostanie mu zwrócona wnioskowana nieruchomość. Co więcej, w istocie merytoryczne rozstrzyganie sprawy, które miało miejsce w niniejszym przypadku i zakończyło się wydaniem decyzji odmownej, de facto zapewniło skarżącemu szerszą ochroną prawną niż w przypadku, gdyby postępowanie to zostało umorzone.

Podkreślić należy, że art. 229 u.g.n. został zamieszczony w Dziale VII u.g.n. zatytułowanym "Przepisy przejściowe, zmiany w przepisach obowiązujących i przepisy końcowe", jest więc przepisem o charakterze intertemporalnym. Istota tego rodzaju przepisów polega na tym, że odnoszą się one do stosunków prawnych zastanych w momencie wprowadzenia w życie nowej regulacji prawnej i mają na celu specjalne uregulowanie tych stosunków prawnych w świetle wchodzących w życie nowych przepisów prawa. Z samej istoty tego typu przepisów wynika, że punktem odniesienia jest dotychczasowy stan prawny oraz ukształtowane na jego podstawie stosunki prawne trwające w momencie wejścia w życie nowych przepisów.

Jak wskazuje się w orzecznictwie, art. 229 u.g.n. ma na celu ochronę praw podmiotów, które w dobrej wierze uzyskały prawo użytkowania wieczystego lub prawo własności nieruchomości. W takich przypadkach nie dochodzi bowiem do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, lecz jedynie do formalnego jej załatwienia, w celu ochrony praw osób trzecich, które nabyły własność wywłaszczonej nieruchomości lub stały się jej użytkownikami wieczystymi (zob. wyrok WSA w Krakowie z 31 marca 2021 r., sygn. II SA/Kr 11/21, CBOSA). Sam fakt, że nieruchomość wywłaszczona została zbyta osobie trzeciej, bądź na rzecz tej osoby ustanowiono prawo użytkowania wieczystego, a zarówno zbycie (ustanowienie), jak i ujawnienie prawa w księdze wieczystej (złożenie wniosku o wpis do księgi wieczystej) nastąpiło przed dniem wejścia w życie u.g.n., wyłącza możliwość skutecznego zgłoszenia roszczenia o jej zwrot. Z chwilą realizacji przesłanek z art. 229 u.g.n. nieruchomość wchodzi bowiem do obrotu cywilnoprawnego i co do zasady jej zwrot nie będzie możliwy, niezależnie od wystąpienia przesłanek zbędności (zob. wyrok NSA z 11 września 2020 r., sygn. I OSK 210/20, CBOSA).

Wskazać należy również, że art. 229 u.g.n. znosi obowiązek zwrotu wywłaszczonej nieruchomości przez Skarb Państwa albo właściwą jednostkę samorządu terytorialnego, lecz tylko w sytuacji, gdy Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego nie jest już właścicielem nieruchomości lub nie włada nieruchomością, gdyż została ona oddana w użytkowanie wieczyste innej osobie (osobie trzeciej), której prawo zostało ujawnione w księdze wieczystej, a stan taki trwał w dniu wejścia ustawy w życie (zob. wyrok NSA z 30 stycznia 2020 r., sygn. I OSK 1284/18, CBOSA). Przy czym osobą trzecią w rozumieniu przepisu art. 229 u.g.n. na rzecz której na nieruchomości ustanowiono prawo użytkowania wieczystego jest każda osoba fizyczna, a także każda osoba prawna, niebędącą Skarbem Państwa lub jednostką samorządu terytorialnego (zob. wyrok NSA 6 listopada 2019 r., sygn. I OSK 3013/18, CBOSA).

Przekładając powyższe rozważania ogólne na grunt niniejszej sprawy sąd stwierdza, że jasny i jednoznaczny w swej treści przepis art. 229 u.g.n. wyklucza zwrot wywłaszczonych nieruchomości oznaczonych w 1974 r. jako działki nr [..] i [..], a obecnie będących częścią działki nr [..] bowiem jak wynika z zebranego materiału dowodowego przed dniem 1 stycznia 1998 r., tj. przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, rozporządzono przedmiotowymi nieruchomościami w ten sposób, że oddano je w użytkowanie wieczyste, a fakt ten został ujawniony w księdze wieczystej.

Przypomnieć należy, że decyzją Wojewody z 9 czerwca 1992 r. stwierdzono nabycie z dniem 5 grudnia 1990 r. przez "D. prawa użytkowania wieczystego gruntów, w tym m.in. działki nr [..] i [..] (pkt 1, s. 3 decyzji in medio) oraz prawa własności budynków i urządzeń budowlanych znajdujących się na tym gruncie. Zgodnie z pkt 3 tej decyzji nieruchomości wyszczególnione w pkt 1 nie podlegają komunalizacji z mocy prawa. Okres użytkowania wieczystego określono na 99 lat. Następnie, decyzją z 27 lipca 1992 r. Wojewoda zmienił własną decyzję w zakresie pkt 2 stwierdzając dodatkowo prawo nieodpłatnego nabycia niezakończonych budowli i budynków znajdujących się na przedmiotowym gruncie. Decyzją z 29 października 1992 r. Minister Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody z 9 czerwca 1992 r. W aktach sprawy znajdują się uwierzytelnione kopie zawiadomienia o wpisie do księgi wieczystej oraz księgi wieczystej, z których wynika, że 13 grudnia 1993 r. Sąd Rejonowy dokonał wpisu do księgi wieczystej Kw [..] dotyczącej m.in. działek nr [..] (obszar 4090 m2) oraz nr [..] (obszar 950 m2), gdzie w dziale II wskazano jako właściciela Skarb Państwa, a jako użytkownika wieczystego "D".

Wobec powyższego, w niniejszej sprawie zachodzą wszystkie trzy przesłanki, o których mowa w art. 229 u.g.n., tj. przed dniem 1 stycznia 1998 r. na wywłaszczonych działkach ustanowiono prawo użytkowanie wieczystego na rzecz osoby trzeciej, dokonując stosownego wpisu w księdze wieczystej.

W tym miejscu należy odnieść się do stanowiska zaprezentowanego w skardze odnośnie do podmiotu, na rzecz którego ustanowiono prawo użytkowania wieczystego. Zdaniem skarżącego bowiem, ustanowienie takiego prawa na rzecz przedsiębiorstwa państwowego "D." stanowiło jedynie pozorną zmianę stanu prawnego, która zaszła w obrębie jednego podmiotu, tj. Skarbu Państwa. Skład orzekający nie podziela takiego poglądu. Jak wynika bowiem z art. 229 u.g.n., prawo użytkowania wieczystego ma być ustanowione na rzecz osoby trzeciej, tj. podmiotu innego niż Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego. W niniejszej sprawie podmiotem tym na dzień wydania decyzji przez Wojewodę oraz na dzień wpisu do księgi wieczystej było przedsiębiorstwo "D., a zatem podmiot odrębny od Skarbu Państwa, którego nieruchomość posiada w użytkowaniu wieczystym. W ocenie sądu, jest to osoba trzecia w rozumieniu art. 229 u.g.n., ponieważ w dacie wydania decyzji przedsiębiorstwa państwowe były osobami prawnymi. Tak stanowił w 1992 i 1993 r. zarówno art. 33 Kodeksu cywilnego (osobami prawnymi są Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną), jak i art. 1 ustawy z 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (przedsiębiorstwo państwowe jest samodzielnym, samorządnym i samofinansującym się podmiotem gospodarczym posiadającym osobowość prawną). Wobec tego, zdaniem sądu, nie można utożsamiać przedsiębiorstwa państwowego ze Skarbem Państwa, a stanowisko takie zostało potwierdzone m.in. w wyrokach: WSA w Poznaniu z 14 kwietnia 2021 r., sygn. I SA/Po 824/20, NSA z 6 listopada 2019 r., sygn. I OSK 3013/18 (CBOSA). Co więcej, ewentualne dalsze przekształcenia tego przedsiębiorstwa pozostają bez znaczenia dla niniejszej sprawy, bowiem na dzień dokonania wpisu do księgi wieczystej ziściły się przesłanki uniemożliwiające zwrot skarżącemu wywłaszczonych nieruchomości.

Ponadto, należy zauważyć, że w skardze powołano się m.in. na wyrok WSA w Warszawie z 4 marca 2010 r., sygn. I SA/Wa 1829/09, zgodnie z którym art. 229 u.g.n. w zakresie użytkowania wieczystego odnosi się jedynie do przypadków, gdy prawo to powstało w drodze czynności prawnej. Skarżącemu najwyraźniej umknęło, że wyrok ten był przedmiotem oceny Naczelnego Sądu Administracyjnego, który nie podzielił takiej wykładni przepisu art. 229 u.g.n. (zob. wyrok z 20 kwietnia 2011 r., sygn. I OSK 904/10, CBOSA). NSA wskazał w nim, że art. 229 u.g.n. w pierwotnym brzmieniu stanowił, że roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3 u.g.n., nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy nieruchomość została sprzedana albo oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, a prawa nabywcy zostały ujawnione w księdze wieczystej. Na podstawie art. 1 pkt 93 ustawy z dnia 7 stycznia 2000 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz innych ustaw (Dz.U. z 2000 Nr 6, poz. 70) z dniem 15 lutego 2000 r. przepis ten został zmieniony w ten sposób, że wyrazy "oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, a prawa nabywcy zostały ujawnione w księdze wieczystej" zastąpiono wyrazami "ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej". Oznacza to, że zwrot "ustanowiono" obejmuje zarówno sposób nabycia prawa użytkowanie wieczystego w drodze czynności prawnej, jaki i z mocy prawa. Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela przedstawione stanowisko, zgodnie z którym nie można różnicować sposobów powstania prawa użytkowania wieczystego.

Natomiast odnosząc się do wniosku skarżącego o wystąpienie z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego bądź skorzystanie przez sąd z możliwości odmowy zastosowania art. 229 u.g.n. w związku z jego niezgodnością z Konstytucją RP, sąd wskazuje, że wobec zaprezentowanej wykładni przepisów prawa oraz wskazanej wyżej odrębności podmiotowej przedsiębiorstw państwowych od Skarbu Państwa skład orzekający podziela zaprezentowany powyżej pogląd, iż przedsiębiorstwo państwowe jest osobą trzecią (odrębną od Skarbu Państwa), o której mowa w art. 229 u.g.n., nie dostrzegając potrzeby kierowania pytania prawnego o zgodność tego przepisu z Konstytucją RP.

Biorąc pod uwagę powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329), dalej jako p.p.s.a.

Sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a. w związku z wnioskiem Wojewody z 25 czerwca 2021 r. i wobec braku żądania skarżącego o przeprowadzenie rozprawy.