Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 940/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2020-01-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję w części
Powołane przepisy: article: art. 28 usr. 3
journal: Dz.U. 2019 poz 300
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Nita, Sędziowie WSA Agata Ćwik-Bury (spr.), Dorota Kozłowska, Protokolant specjalista Anna Florek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi J. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję w części dotyczącej odmowy umorzenia odsetek za zwłokę.


UZASADNIENIE

1.Przedmiotem skargi J.G. (dalej: skarżący) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. (dalej: Oddział) [...] w sprawie umorzenia zaległości w składkach wydana ponownie po wyroku WSA z dnia 17 października 2018r. I SA/Gl 449/18.

2. Postępowanie przed organami administracyjnymi.

2.1. Zaskarżoną decyzją na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm., dalej "k.p.a."), w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm., dalej: "u.s.u.s.", Oddział uchylił w całości decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z [...] w sprawie [...] i na podstawie:

1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 pkt 5 i 6 oraz art. 32 u.s.u.s. umorzył należności z tytułu składek na:

a) Fundusz Pracy - za okresy 8/2008; 3/2009-6/2009 w łącznej kwocie 1.094,51 zł, w tym z tytułu składek - 599,51 zł odsetek liczonych na dzień [...] - 495,00 zł.

2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 u.s.u.s. odmawia umorzenia odsetek za zwłokę przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 7.253,00 zł, w tym:

a) odsetek od składek na ubezpieczenia społeczne za okres od 3/2009 do 6/2009 w kwocie 5.517,00 zł,

b) odsetek od składek na ubezpieczenie zdrowotne za okresy 12/2008; 3/2009- 6/2009 w kwocie 1.736,00 zł.

W uzasadnieniu Oddział wskazał, że [...] do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. wpłynęło postanowienie Sądu Okręgowego w B. z [...] sygn. akt [...], w którym wyłączono do oddzielnego rozpoznania należności, które nie podlegają umorzeniu na podstawie ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551).

Decyzją z [...] w sprawie [...] Zakład odmówił umorzenia należności z tytułu składek.

2.2. W dniu 8 maja 2017 r. skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu wniosku powołał się na wystąpienie przedawnienia należności z tytułu składek oraz trudną sytuacją majątkową i zdrowotną.

2.3. Decyzją z [...] nr [...] w sprawie [...] Oddział utrzymał w mocy decyzję o odmowie umorzenia należności z tytułu składek z [...].

2.4. Wyrokiem z 17 października 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w sprawie I SA/Gl 449/18 uchylił zaskarżoną decyzję nr [...] z [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. WSA w Gliwicach zważył, że została wypełniona przesłanka nieściągalności określona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., ponieważ Komornik Sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Sąd zaznaczył, że nie ulega wątpliwości, że zaprzestał Pan prowadzenia działalności, a organ nie wskazał majątku, z którego realnie można by egzekwować należności. WSA w Gliwicach zarzuca, że ZUS jako jedynie źródło zaspokojenia należności wskazuje świadczenie rentowe, otrzymywane przez skarżącego w kwocie netto 888,23 zł miesięcznie. Z akt sprawy wynika, że na skarżącym ciąży bieżący obowiązek alimentacyjny w kwocie 600,00 zł miesięcznie. Konieczne jest zatem rozważenie kwoty przyznanego świadczenia rentowego w kontekście reguł wynikających z art. 139 - art. 141 ustawy z 17 grudnia 1988 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.), co organ przeprowadził aczkolwiek nie dał temu wyrazu w uzasadnieniach decyzji i nie wziął pod uwagę przy rozstrzygnięciu. Sąd orzekł, że prowadzona egzekucja wobec skarżącego nie doprowadziła do wyegzekwowania jakiekolwiek kwoty. Wskazał, że skarżący jest osobą poważnie chorą z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, niezdolną do pracy, wymagającą stałej opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a także zaopatrzenia w środki ułatwiające funkcjonowanie. Sąd orzekł, że wyrażone w decyzji przekonanie organu, że dług wymagalny może zostać spłacony lub ściągnięty w drodze egzekucji pomija całkowicie dane dotyczące stanu zdrowia skarżącego. Sąd wskazał również, że skarżący otrzymał już dwukrotnie zasiłek celowy, co potwierdza, że bez środków pomocy państwa, skarżący nie jest w stanie zaspokajać swoich potrzeb życiowych. Ponownie rozstrzygając sprawę właściwy organ w sposób precyzyjny wskaże, które zaległości, objęte niniejszą sprawą nie uległy przedawnieniu, co właściwie udokumentuje w aktach sprawy. Następnie dokona, zgodnego z wyrażonym wyżej stanowiskiem Sądu, ustalenia przesłanek całkowitej nieściągalności nieprzedawnionych składek. Wydając rozstrzygnięcie oparte na uznaniu administracyjnym wszechstronnie rozważy zebrany materiał dowodowy, realnie oceniając możliwości płatnicze skarżącego, mając na uwadze, determinowane stanem zdrowia jego potrzeby, które oszacuje w świetle realiów życiowych i przysługującego stronie konstytucyjnego prawa do poszanowania i ochrony godności (art. 30 Konstytucji RP).

2.5. W toku ponownego rozpoznania sprawy skarżący przedłożył następujące dokumenty;

- kopię pisma z [...] nr sprawy: [...];

- oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym;

- zaświadczenie lekarskie ze Szpitala Klinicznego w K. z [...] i z [...];

- zaświadczenie lekarskie od lekarza rodzinnego z [...];

- zaświadczenie lekarskie z SPZOZ w K. [...]

z [...];

- opinię psychologiczną z [...], nr [...];

- orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z [...];

- decyzję ustalającą prawo do zasiłku pielęgnacyjnego z [...];

- orzeczenie lekarza orzecznika z [...] o całkowitej niezdolności do pracy;

- decyzję ZUS o ustaleniu prawa do renty z [...];

- odcinki renty za maj, czerwiec, październik, listopad, grudzień 2018r. w kwocie netto 702,93 zł miesięcznie;

- zlecenie na wyroby medyczne z wyceną (432,00 zł dopłaty) z [...];

- pisma ZUS z [...] i [...] w sprawie rozłożenia na raty;

- umowę o rozłożenie na raty należności z tytułu składek z [...]

- pismo do ZUS z [...] o rozpoczęciu realizacji umowy wraz z dowodem zapłaty I raty;

- pismo ZUS z [...] z zatwierdzonym harmonogramem spłat - 4 szt.;

- wyrok tut. Sądu z 11.12.2018 r. sygn. akt I SA/Gl.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu dotyczącego niezbadanie przez organ przedawnienia - Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. informuje, że [...] zostało wysłane do Pana pismo z informacją, że nieopłacone należności obecnie figurujące na koncie płatnika składek nie uległy przedawnieniu. W piśmie zostały wskazane czynności, które zawiesiły bieg przedawnienia. Pismo zostało odebrane przez Pana [...]. Odnosząc się do uwag Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Oddział dokonał ponownej analizy kwestii przedawnienia należności według przepisów prawnych regulujących kwestie przedawnienia w odniesieniu do spornych zaległości i wyjaśnia co następuje.

Bieg terminu przedawnienia został zawieszony następującymi czynnościami egzekucyjnymi:

- dla należności na ubezpieczenia społeczne:

■ za okres 3/2009-5/2009 – [...] zostały skierowane tytuły wykonawcze do Komornika Sądowego,

■ za okres 6/2009 - [...] zostały skierowane tytuły wykonawcze do Komornika Sądowego,

- dla należności na ubezpieczenie zdrowotne:

■ za okres 12/2008 - na dzień złożenia wniosku o abolicję składka nie przedawniona (postępowanie abolicyjne wtoku).

■ za okres 3/2009-5/2009 – [...] zostały skierowane tytuły wykonawcze do Komornika Sądowego,

■ za okres 6/2009 - [...] zostały skierowane tytuły wykonawcze do Komornika Sądowego,

- dla należności na Fundusz Pracy i FGŚP:

■ za okres 8/2008 – na dzień złożenia wniosku o abolicję składka nie była przedawniona (postępowanie abolicyjne wtoku).

■ za okres 3/2009-5/2009 – [...] zostały skierowane tytuły wykonawcze do Komornika Sądowego,

■ za okres 6/2009 - [...] zostały skierowane tytuły wykonawcze do Komornika Sądowego.

Postanowieniem z [...] Komornik Sądowy umorzył postępowanie egzekucyjne.

Dodatkowo bieg terminu przedawnienia został zawieszony zawartymi układami ratalnymi:

- od [...] (zawarcie układu) do [...] (zerwanie układu),

- od [...] do nadal.

Należy podkreślić, że 5-letni termin przedawnienia należności składkowych wprowadzono 1 stycznia 2012 r. ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. poz. 1378). Jednak w art. 27 ustawy nowelizującej ustawodawca określił, że do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 ustawy systemowej, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r. (a więc jak w tej sprawie), stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. (ust. 1), zaś jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 roku nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (ust. 2). Na gruncie ostatnio zacytowanej regulacji przyjmuje się, że według zasady wynikającej z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. do należności składkowych nieprzedawnionych do dnia 1 stycznia 2012 r. (wedle starych zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednakże bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 ustawy systemowej, ale od 1 stycznia 2012 r. Z kolei artykuł 27 ust. 2 tej ustawy z 2011 r. oznacza, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia pięcioletniego (liczonego od dnia 1 stycznia 2012 r.) lub dziesięcioletniego (liczonego od daty wymagalności składki) - zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej. Ustawodawca przyjął w tym względzie należy stosować ustawę względniejszą w stosunku do biegu terminu przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne do zapłaty, których zobowiązany jest określony podmiot (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 stycznia 2015 r., II FSK 3031/12).

Wskazane wyżej czynności zmierzające do odzyskania należności, które podejmował Zakład, a także zawarta umowa ratalna spowodowały ingerencję w bieg terminu przedawnienia i wydłużenie możliwości dochodzenia składek z 5 lat do 10 lat. Wobec powyższego zadłużenie na koncie skarżącego jest aktualne i wymagalne.

Zakład dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w oparciu o przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 cytowanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy.

W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że postanowieniem z [...] Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w B. A.M. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone w stosunku do Pana z uwagi na jego bezskuteczność egzekucji. Skarżący spłaca zaległe składki w zawartym układzie ratalnym. Ostatnia zaksięgowana wpłata pochodzi z [...] w wysokości 60,00 zł. Otrzymuje świadczenie rentowe w wysokości 1.555,97 zł brutto, z którego dokonywane są potrącenia z tytułu zasądzonych alimentów na rzecz A.G. w wysokości 600,00 zł miesięcznie. Wysokość świadczenia po dokonanych potrąceniach wynosi netto 702,93 zł. W konsekwencji wolna kwota od potrąceń ze świadczenia emerytalnego i rentowego wynosi netto 848,60 zł. A więc nie jest możliwe prowadzenie skutecznej egzekucji z otrzymywanego świadczenia rentowego.

W związku z powyższym stwierdzono wystąpienie w niniejszej sprawie przesłanek całkowitej nieściągalności określonych w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s.

Dalej Zakład wskazał na regulacje art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r.. Nr 141, poz. 1365), zgodnie z którym należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

W związku ze stwierdzeniem w przedmiotowej sprawie wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności, Oddział nie dokonywał analizy przesłanek określonych w Rozporządzeniu. Dołączone do wniosku dokumenty uznane zostały za wiarygodne i nie budzą wątpliwości tutejszego Oddziału. Zasadne jest zatem umorzenie należności na Fundusz Pracy.

Odnosząc się w dalszej kolejności do punktu II zaskarżonej decyzji, Zakład wskazał, że zgodnie z brzmieniem art. 28 u.s.u.s. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przy rozstrzyganiu w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek dysponuje możliwością uznania administracyjnego. Oznacza to, że ma prawo odmówić umorzenia, pomimo zaistnienia przesłanek uzasadniających umorzenie. W świetle powyższego Zakład, pomimo zaistnienia ustawowych przesłanek - odmówił umorzenia odsetek od nieopłaconych składek w części finansowanej przez ubezpieczonych.

Dalej Zakład stwierdził, że pobór odsetek za zwłokę - oprócz funkcji sankcyjnej - stanowi również rekompensatę wyrównującą straty wynikające z braku prawidłowego, zgodnego z ustawą opłacania składek. Ma to na celu poza zachowaniem równego traktowania wszystkich płatników składek, również ochronę interesu ubezpieczonych, w tym zapewnienia przekazania do otwartych funduszy emerytalnych części składki na ubezpieczenie emertytalne, wraz z odsetkami za zwłokę, traktowanymi jako rekompensata dla ubezpieczonego w przypadku gdy należna składka została opłacona po terminie.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 7 października 2010 r., III SA/Po 447/10 Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonując oceny w konkretnej sprawie musi czynić to w oparciu o obiektywne kryteria i to zgodnie z powszechnie akceptowaną hierarchią wartości. Ustawowym obowiązkiem Zakładu jest dochodzenie należności, bo zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają - co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami. Wreszcie należy mieć na uwadze i to, że organy administracyjne zasadnie przyjmują, że istotną granicę dla decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek stanowi kolizja z interesem społecznym. Interes społeczny to bowiem obowiązek Zakładu do działania uwzględniającego interesy funduszy ubezpieczeniowych, którymi zarządza. Umarzanie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne musi mieć charakter wyjątkowy, gdyż zasadą jest ich regulowanie.

W ocenie Zakładu podjęcie decyzji o umorzeniu przedmiotowych należności ( z uwagi na ich szczególny charakter) jest niezasadne.

Wyjaśnić należy, że nawet zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w przepisach art. 28 ust. 3 o systemie ubezpieczeń społecznych oznacza dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 17 marca 2016 r., sygn. akt II GSK1694/14 oraz z 24 kwietnia 2015 r., sygn. akt II GSK 217/12). Przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. oparty jest na konstrukcji uznania administracyjnego, co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności.

Konstrukcja uznania charakteryzuje się tym, że ustawodawca określając w hipotezie normy prawnej przesłanki podjęcia przez organ administracji publicznej działania, jednocześnie pozostawia organowi swobodę wyboru w zakresie wyboru spośród dopuszczonych przez ustawodawcę sposobów rozstrzygnięcia sprawy.

Z uwagi na fakt, że część należności figurujących na koncie skarżącego to odsetki przypadające od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych. Zakład podjął decyzję o negatywnym rozpatrzeniu wniosku w części dotyczącej umorzenia odsetek za zwłokę (w łącznej kwocie 7.253,00 zł), wykazanych w punkcie II sentencji niniejszej decyzji.

3. Postępowanie przed Sądem I instancji.

3.1. W skardze, na powyższą decyzję złożoną wraz z wnioskiem o zwolnienie z kosztów i z wnioskiem o przyznanie pomocy prawnej, zaskarżając tylko punkt 2 sentencji wniósł o zwolnienie z kosztów w całości, przyznanie pomocy prawnej adwokata z urzędu, przyznanie rekompensaty w kwocie 7.913,00 zł (5572+ 1788+553), a z ostrożności procesowej w kwocie ustalonej przez Sąd, przyznanie zadośćuczynienia w kwocie 5 299,00 zł tj. (4649+650), a z ostrożności procesowej w kwocie ustalonej przez Sąd, ukaranie lub nałożenie grzywny na Zakład, zarzucił naruszenie: przepisów prawa materialnego, przepisów prawa, norm życia społecznego oraz interesu publicznego, postanowień Wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 11 grudzień 2018 r. sygn. akt i SA/GI 773/18 oraz postanowień wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 października 2018 r. I SA/GI 449/18, przepisów prawa mającego istotny wpływ na wynik sprawy, bezzasadne przeciąganie postępowania, bezczynność, działanie na szkodę Skarżącego, lekceważenie obowiązującego prawa i nie wykonywanie obowiązujących przepisów, lekceważenie Powagi Sądu, popełnienie błędów przy ustalaniu stanu faktycznego, błędną wycenę korzyści i strat z punktu widzenia interesu społecznego.

3.2. W odpowiedzi na skargę Zakład podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie.

3.3. W piśmie procesowym z dnia 19 grudnia 2019r. skarżący z ostrożności procesowej wniósł uznanie nieważności punktu 2 sentencji decyzji [...] z dnia [...] jako dotkniętego deliktem wydania z wadą kwalifikowanego rażącego naruszenia prawa według art.156 par.1 KPA.

W uzasadnieniu wskazał, że zaskarżona decyzja wydana została na zasadzie uznania administracyjnego, co według ZUS-u oznacza całkowitą swobodę wydania arbitralnej - niczym nie związanej - decyzji odmówienia umorzenia, pomimo zaistnienia przesłanek uzasadniających umorzenie ( str.8 uzasadnienia punktu 2 decyzji).

Skarżący argumentował, że gdyby przyjąć interpretację art. 28 u.s.u.s. Zakład, że dysponowanie możliwością uznania administracyjnego, że jest to dowolność, pełna swoboda i ostateczność decyzji, wtedy nie ma zastosowania droga odwoławcza, niepotrzebna jest Il instancja, zbędny jest Sąd i Naczelny Sąd Administracyjny.

W dalszej kolejności skarżący wskazał, że art. 7 Konstytucji RP i art. 6 k.p.a. stwierdzają, że organy władzy publicznej mogą działać wyłącznie na podstawie i w granicach prawa. Oznacza to, że uznanie administracyjne może mieć miejsce wyłącznie w przypadkach, kiedy upoważnia do tego ustawa. Niedopuszczalne jest powoływanie się organu na swobodę uznania w okolicznościach, w których powinien on wydać decyzję związaną.

4. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

4.1. Skarga okazała się zasadna.

4.2. Zgodnie z art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2017r., poz. 1369, p.p.s.a.) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg między innymi na decyzje administracyjne.

Art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. stanowi natomiast, że sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57 a.

4.3. Podkreślić także należy, że Sąd orzeka w niniejszej sprawie, będąc związany powołanym powyżej wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 31 sierpnia 2017r. I SA/Gl 449/19 uchylającym pierwotną decyzję Oddziału z [...], zgodnie bowiem z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że zasadniczym kryterium legalności zaskarżonej decyzji wydanej w postępowaniu ponowionym wskutek wyroku sądu administracyjnego jest zastosowanie się do wyrażonej przez ten sąd oceny prawnej oraz podporządkowania się wytycznym co do dalszego postępowania.

W tych ramach przypomnieć należy, że w powołanym już wyroku Sąd wskazał, że "Ponownie rozstrzygając sprawę właściwy organ w sposób precyzyjny wskaże które zaległości skarżącego, objęte niniejszą sprawą nie uległy przedawnieniu, co właściwe udokumentuje w aktach sprawy. Następnie dokona, zgodnego z wyrażonym wyżej stanowiskiem Sądu, ustalenia przesłanek całkowitej nieściągalności nieprzedawnionych składek. Wydając rozstrzygnięcie oparte na uznaniu administracyjnym wszechstronnie rozważy zebrany materiał dowodowy, realnie oceniając możliwości płatnicze skarżącego. Będzie miał przy tym na uwadze, determinowane stanem zdrowia, potrzeby skarżącego, które oszacuje w świetle realiów życiowych i przysługującego stronie konstytucyjnego prawa do poszanowania i ochrony godności (art. 30 Konstytucji RP).

4.4. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w części odmawiającej umorzenia składek Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja jest wadliwa w części w jakiej pomija ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w powołanym wyżej wyroku WSA w Gliwicach I SA/Gl 449/18, a tym samym narusza art. 153 p.p.s.a.

Podstawę prawną kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowi art. 28 ust. 3 u.s.u.s., który zawiera zamknięty katalog przesłanek uzasadniających stwierdzenie całkowitej nieściągalności. Zgodnie z nim całkowita nieściągalność zachodzi gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt. 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm.),

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.),

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Trafnie Oddział wskazał, że zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, oznacza dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia.

W niniejszej sprawie wypełniona zatem została przesłanka nieściągalności określona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., gdyż komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Zaznaczyć trzeba, że jest to samodzielna przesłanka, której zaistnienie otwiera możliwość umorzenia zaległości.

Nie ulega także wątpliwości, że skarżący zaprzestał prowadzenia działalności, a organ nie wskazał majątku, z którego realnie można by egzekwować należności. (art. 28 ust. 3 pkt 6) u.s.u.s.),Ustalenia te są także przydatne ze względu na przesłankę całkowitej nieściągalności określoną w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.

Tymczasem Oddział, powołując się na uznanie administracyjne i odmawiając umorzenia wnioskowanych odsetek za zwłokę, w żaden sposób nie dokonał rozstrzygnięcia w ramach określonych prawem. Po pierwsze odmawiając umorzenia odsetek od zaległości powołał się wyłącznie na interes publiczny, pomijając całkowicie interes indywidualny skarżącego, choć odniósł się do niego w tej części decyzji, w której umorzył zaległości w składkach ZUS. Postępowanie w przedmiocie ulg płatniczych wszczynane jest na wniosek podatnika, a decyzje wydawane w tym postępowaniu oparte są na tzw. uznaniu administracyjnym. Ponadto prawodawca uwarunkował zastosowanie omawianych ulg płatniczych ważnym interesem oraz interesem publicznym, nie definiując tych pojęć.

Z samym uznaniem będziemy mieli do czynienia dopiero wówczas, gdy organ podatkowy stwierdzi istnienie jednej z tych przesłanek lub obu łącznie. Jeżeli jednak nie stwierdzi wystąpienia sytuacji odpowiadających użytym pojęciom ważnego interesu podatnika tudzież interesu publicznego, wówczas w ogóle nie będzie wchodziło w grę zastosowanie przez ten organ uznania administracyjnego. Oznacza to, że w takim przypadku organ nie będzie dysponował wyborem, tylko decyzja będzie miała charakter związany. Ponadto wskazać przyjdzie, iż organ obowiązany jest nie tylko do ustalania, czy zachodzą przesłanki wymienione ustawie systemowej, lecz także obowiązany jest do wyważenia interesu społecznego z indywidualnym interesem strony, gdyż zobowiązuje go do tego art. 2 Konstytucji RP w każdym przypadku, w którym w sprawie ma zastosowanie norma prawna uzależniająca załatwienie sprawy od tzw. uznania administracyjnego.

Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela wyrażony już pogląd, że Tymczasem w sprawach zainicjowanych wnioskiem o umorzenie zaległości wobec ZUS "nie chodzi o wykazanie potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. (por. m.in. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 października 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 588/16, LEX nr 2154997). W każdej sprawie dotyczącej umorzenia należności organ powinien realnie wskazać, na czym opiera przekonanie o możliwości spłaty zadłużenia bez narażenia strony na niezaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 15 lutego 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 1168/17, LEX nr 2452074), czego w niniejszej sprawie nie dopełniono. W tym zakresie oceny wymaga, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (por. wyroki: WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 707/11; WSA w Krakowie z dnia 18 września 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 1176/14; WSA w Opolu z 24 października 2012 r., sygn. akt I SA/Op 251/12; z dnia 14 listopada 2013 r. sygn. akt I SA/Op 572). Nie ulega przy tym wątpliwości, że potrzeby te oceniać należy z uwzględnieniem stanu zdrowia zobowiązanego.

Organ musi mieć także na uwadze, że "sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym" (por. m.in. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 października 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 379/14). Tymczasem, jak wynika z załączonych do skargi decyzji, skarżący (po wydaniu zaskarżonej decyzji), otrzymał już dwukrotnie zasiłek celowy, co potwierdza, że bez środków pomocy państwa, nie jest w stanie zaspokajać swoich podstawowych potrzeb życiowych.

Podkreślić należy, że w sprawach zainicjowanych wnioskiem o umorzenie zaległości wobec ZUS "nie chodzi o wykazanie potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. (por. m.in. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 października 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 588/16, LEX nr 2154997). W każdej sprawie dotyczącej umorzenia należności organ powinien realnie wskazać, na czym opiera przekonanie o możliwości spłaty zadłużenia bez narażenia strony na niezaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 15 lutego 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 1168/17, LEX nr 2452074), czego w niniejszej sprawie nie dopełniono. W tym zakresie oceny wymaga, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (por. wyroki: WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 707/11; WSA w Krakowie z dnia 18 września 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 1176/14; WSA w Opolu z 24 października 2012 r., sygn. akt I SA/Op 251/12; z dnia 14 listopada 2013 r. sygn. akt I SA/Op 572). Nie ulega przy tym wątpliwości, że potrzeby te oceniać należy z uwzględnieniem stanu zdrowia zobowiązanego.

Organ musi mieć także na uwadze, że "sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym" (por. m.in. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 października 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 379/14).

Tymczasem, jak wskazał tut. Sąd w sprawie I SA/Gl 449/18, z załączonych do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dokumentów wynika, że skarżący (po wydaniu zaskarżonej decyzji), otrzymał już dwukrotnie zasiłek celowy (karta 69 i 70 akt administracyjnych), co potwierdza, że bez środków pomocy państwa, nie jest w stanie zaspokajać swoich podstawowych potrzeb życiowych.

Reasumując, organ oceniając zasadność wniosku skarżącego o umorzenie zaległości naruszył zarówno przepisy prawa materialnego i procesowego .t.j. art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. oraz art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 k.p.a., a naruszenia te miały wpływ na wynik sprawy.

Końcowo stwierdzić należy, iż przedłożone przez stronę dowody dotyczące okoliczności zaistniałych po dniu wydania zaskarżonej decyzji pozostają bez wpływu na wynik sprawy (wyrok NSA z dnia 14 marca 1995r., SA/Sz 98/95, POP 1998, z. 3, poz. 91). Niezależnie od tego, podnieść należy, że propozycje ratalne ZUS, mając na uwadze harmonogram spłat (np. karta 38 akt sądowych), nie stanowią realnej możliwości dla strony spłaty zaległych składek.

Końcowo stwierdzić należy, że Sąd dokonuje kontroli zgodności zaskarżonej decyzji z prawem, nie posiada natomiast kompetencji do umorzenia objętych niniejszą sprawą zaległości.

4.5. Ponownie wydając rozstrzygnięcie oparte na uznaniu administracyjnym, Zakład wszechstronnie rozważy zebrany materiał dowodowy, realnie oceniając możliwości płatnicze skarżącego. Będzie miał przy tym na uwadze, determinowane stanem zdrowia, potrzeby skarżącego, które oszacuje w świetle realiów życiowych i przysługującego stronie konstytucyjnego prawa do poszanowania i ochrony godności (art. 30 Konstytucji RP). ZUS będzie miał również na uwadze, że tylko uwzględnienie dramatycznej sytuacji skarżącego i braku jakichkolwiek możliwości spłaty zadłużenia wskazywać będzie, że uznanie organu nie jest arbitralne.

4.6. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, zobowiązując właściwy organ, aby wydając ponownie rozstrzygnięcie uwzględnił powyższą argumentację i wskazane w niej zalecenia, dając temu wyraz w decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 K.p.a.