Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 1108/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2006-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędzia WSA Stanisław Nitecki Protokolant sekr. sąd. Agnieszka Janecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 listopada 2006r. sprawy ze skargi L. M. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Decyzją nr [...] z dnia [...] r. wydaną przez Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w oparciu o art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 oraz art. 2 pkt 2 lit. a i lit. b ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. Nr 87 poz. 395 z późn. zm./ odmówiono L. M. przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

Jak wynikało z motywów wskazanej decyzji, organ uznał, iż wnioskodawca nie spełnia określonego przepisami warunku deportacji do pracy przymusowej z terytorium II Rzeczypospolitej Polskiej.

W toku postępowania poprzedzającego wydanie rozstrzygnięcia w sprawie organ zgromadził dokumentację w postaci kwestionariusza osobowego oraz oświadczenia wnioskodawcy zawierającego jego relacje własną co do zdarzeń, z których wywodził swoje żądanie, opinii Stowarzyszenia A w C. i zeznań świadka A.T. potwierdzających, iż L.M. przebywał wraz ze świadkiem w obozach pracy w K., B., L.i M., tłumaczenia języka [...] wyników uzyskanych w toku poszukiwań Międzynarodowego Biura Poszukiwań w A. oraz pisma Archiwum Państwowego w K. z dnia [...] r., z którego treści wynikało, iż w ocalałych aktach więzienia /obozu karnego/ w K. z okresu okupacji hitlerowskiej nie odnaleziono dokumentów dotyczących osoby L. M.

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy L.M. zarzucił, iż w okresie wojny osadzony był w obozach pracy przymusowej w K., B., L. i M., a do [...] został wywieziony z M.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w trybie art. 138 § 1 pkt i art. 127 § 3 k.p.a. utrzymał w mocy swoją pierwotną decyzję.

Uzasadniając swoje stanowisko organ przywołał treść art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. Nr 87 poz. 395 z późn. zm./ i wskazał, iż warunkiem przyznania świadczenia jest wywiezienie /deportacja/ do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia

1 września 1939 r., podczas gdy wnioskodawca został wywieziony z miejscowości D. koło M., a więc z terytorium byłego ZSRR, a nie z obszaru Polski w jej granicach sprzed września 1939 r.

W skardze skierowanej do Naczelnego Sądu Administracyjnego L. M. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego i procesowego. W szczególności zakwestionował ustalenie, że miejscowość D. przed datą 1 września 1939 r. nie znajdowała się na terytorium państwa polskiego.

Zakwestionował także pominięcie materiału dowodowego wskazującego na osadzenie go w obozach pracy przymusowej.

Po rozpoznaniu skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, wyrokiem z dnia 18 maja 2004 r. sygn. akt 4II SA/Ka 905/02 uwzględnił skargę L. M. i uchylił zaskarżoną przez niego decyzję wydaną przez Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny dopatrzył się naruszenia art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. Nr 87 poz. 395 z późn. zm./ poprzez dowolne ustalenie organu, co do położenia miejscowości D. i przyjęcie, iż miejscowość ta położona była poza terytorium państwa polskiego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zwrócił uwagę organu na fakt, iż miejscowość ta leżała w powiecie [...], natomiast powiat ten pozostawał w granicach państwa polskiego zgodnie z mapą Rzeczypospolitej Polskiej z roku 1929.

W konsekwencji Sąd uznał, iż organ dokonał w powyższym zakresie ustalenia bez powołania na jakiekolwiek materiały źródłowe, w sposób autorytatywny, co wymaga dokonania ponownych ustaleń.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odniósł się również do drugiego zarzutu skarżącego i w tym zakresie wskazał, iż uchybieniem organu był brak odniesienia się do twierdzeń skarżącego podnoszących okoliczności wskazujące na pobyt w obozach pracy przymusowej, a więc odpowiadających rodzajom represji, o których mowa w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Z wytycznych dla organu zawartych w uzasadnieniu cytowanego wyroku wynikała konieczność wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności mających znaczenie przy ustalaniu prawa do świadczenia pieniężnego będącego przedmiotem postępowania, z uwzględnieniem w szczególności przepisów art. 7, art. 77 § 1 k.p.a.

W toku ponownego postępowania organ przeprowadził dowód z ankiety o wydanie dowodu osobistego, jaką złożył L. M. w [...] r. Dokument ten pozwolił na ustalenie, iż miejscowość D., w której urodzony był wnioskodawca położona była w powiecie W. w województwie [...].

Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych przeprowadził nadto dowód z przesłuchania L. M. w charakterze strony. W przesłuchaniu tym wnioskodawca ponownie przedstawił organowi okoliczności, z których wywodzi swoje żądanie. Wskazał, iż do pracy przymusowej wywieziony został w [...] lub [...] r. wraz z najbliższą rodziną tj. matką, ojcem, bratem B. i siostrą J. oraz dużą grupą miejscowej ludności i przewieziony został do K., gdzie pracował w obozie pracy nr [...] strzeżonym przez [...] strażników. Wnioskodawca przekazał w swoim przesłuchaniu informację o datach i miejscach, w których przebywał po pobycie w K. będąc wywożony do kolejnych obozów pracy.

Mając powyższe informacje na uwadze organ zwrócił się z zapytaniem zawierającym opis zdarzeń przekazany przez wnioskodawcę do Archiwum Państwowego w K. i do Instytutu Pamięci Narodowej w P. W przypadku Archiwum Państwowego w K. odpowiedź brzmiała, iż Archiwum to nie posiada dokumentacji żadnego obozu pracy działającego w K. w okresie okupacji hitlerowskiej. IPN natomiast odpowiedział, iż nie odnaleziono dokumentów dotyczących istnienia obozu pracy przymusowej organizacji [...] w K. w okresie od [...] do [...] r., brak jest takiej informacji w informatorze encyklopedycznym Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939 – 1945, a nadto obóz taki nie figuruje w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których osadzane były osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości.

Dopuszczono również dowód z treści opracowania pt. United States Army In Word War II. Special Studies Chronology 1941 – 1945 pod redakcją Mary H. Williams, Washington 1960 na okoliczność dat wyzwolenia przez wojska koalicji antyhitlerowskiej miejscowości, w których zgodnie z twierdzeniami wnioskodawcy miał on przebywać w obozach pracy przymusowej.

W oparciu o powyżej opisany materiał dowodowy Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydał w dniu [...] r. decyzję nr [...], którą na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 127 § 2 k.p.a. oraz art. 2, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, ust. 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. Nr 87 poz. 395 z późn. zm./ uchylił decyzję własną z dnia [...] r. W to miejsce orzekł o przyznaniu wnioskodawcy uprawnień do świadczenia pieniężnego przewidzianego we wskazanej ustawie z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie od sierpnia 1944 do kwietnia 1945 r. Odmówił natomiast przyznania uprawnień do świadczenia za okres od [...] r. do [...] oraz za [...] r.

W uzasadnieniu wskazanej decyzji organ uwzględnił fakt wywiezienia wnioskodawcy z terenu D., co uzasadniało przyznanie mu świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Jednakże powołując się na przeprowadzone postępowanie dowodowe i uzyskane od Archiwum Państwowego w K. i IPN w P. odpowiedzi, z których wynikało, iż brak jest dokumentów potwierdzających istnienie obozu pracy przymusowej w okresie od [...] r. do [...] r. w K., Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania świadczenia za wskazany okres.

Organ powołał się również na informację pochodzącą z Międzynarodowego Biura Poszukiwań w A., gdzie umieszczono wzmiankę o pobycie ojca wnioskodawcy w K. i uznał, iż wzmianka ta wskazuje jedynie na ostatnie znane miejsce pobytu S.M.

W powołaniu natomiast na załączone do akt materiały historyczne zawierające informację o datach wyzwolenia poszczególnych miejscowości, w tym na datę wyzwolenia Monachium, w którym przebywał wnioskodawca pod koniec swego pobytu na deportacji, organ wskazał, iż nie można uznać wykonywania pracy przymusowej w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym... po dacie wyzwolenia Monachium tj. po dacie 30 kwietnia 1945 r.

W skardze skierowanej przeciwko opisanej decyzji L. M. wniósł o uznanie mu za okres pracy przymusowej okresu od [...] r. do [...] r. oraz [...] r.

Zarzucił organowi, iż wywnioskował w sposób nieprawidłowy z treści pisma Archiwum Państwowego w K., że obozu pracy przymusowej na trenie tego miasta nie było. Uznał nadto za sprzeczne z prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 maja 2004 r. sygn. 4II SA/Ka 905/02 stanowisko organu przedstawione w zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podnosząc tożsamą co w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga zasługiwała na jej uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz.U. Nr 153, poz. 1269/, sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Powyższe oznacza również, iż sądy administracyjne nie są uprawnione do rozstrzygania in merito, a także oznacza, iż w ramach postępowania sądowoadministracyjnego niedopuszczalne jest przeprowadzanie dowodów zmierzających do ustaleń stanu faktycznego.

Uwzględnienie skargi następuje tylko w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu /art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz. 1271/ zwanej dalej P.p.s.a. Ponadto, co wymaga podkreślenia, wojewódzkie sądy administracyjne rozstrzygają w granicach danej sprawy nie będąc jednak związane zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną /art. 134 § 1 P.p.s.a./.

W rozpoznawanej sprawie konieczność eliminacji z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji wynikała z naruszenia przez to rozstrzygnięcie art. 7 i art. 77 oraz art. 80 k.p.a.

Należy nadto zauważyć, iż wbrew wytycznym zawartym w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2004 r. sygn. akt 4II SA/Ka 905/02, nakazujących organowi przy ponownym rozpoznaniu sprawy wszechstronnie wyjaśnić wszystkie istotne okoliczności mające znaczenie przy ustalaniu prawa do świadczenia pieniężnego będącego przedmiotem postępowania, a zatem z naruszeniem art. 153 P.p.s.a. organ nie usunął w sprawie niejasności i wątpliwości wynikających z zgromadzonego materiału dowodowego.

Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

Przepis art. 7 k.p.a. wymaga zatem załatwienia wniosku po myśli strony,

z uwzględnieniem jej słusznego interesu, a wszelkie niejasności i niedopowiedzenia nie mogą być interpretowane na niekorzyść wnioskodawcy.

Jak wynika z akt sprawy przedstawionych Sądowi, o fakcie pobytu skarżącego w obozie pracy przymusowej w K. zeznał przed organami ubezpieczenia społecznego świadek A.T. Z treści wynika, iż w sprawie występować miał jeszcze drugi świadek o nazwisku B. S. Nie przeprowadzono jednak w ramach postępowania administracyjnego bezpośredniego dowodu z przesłuchania wskazanych osób, a co najważniejsze pominięto treść wypowiedzi tych świadków w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Należy także zwrócić uwagę, iż na karcie [...] akt znajduje się pismo Archiwum Państwowego w K., z treści którego wynika, iż na terenie K. znajdował się obóz karny z okresu okupacji hitlerowskiej. Co prawda osadzenie i odbywanie kary w obozie karnym niemieckim połączone nawet z obowiązkiem wykonywania pracy nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, która polega na osadzeniu w obozie pracy przymusowej, jednakże informacja Biura w A. dotyczy ojca skarżącego, który mógł zostać przewieziony do K. w innym celu, wraz z całą swoją rodziną. Fakt ten, w zestawieniu z przekazaną przez Międzynarodowe Biuro Poszukiwań informacją o ostatnim miejscu pobytu ojca skarżącego, które było miejscowością K., powinien zostać należycie i wyczerpująco oceniony, a motywacja organu w tym zakresie przekazana w treści zaskarżonej decyzji.

Nie została też przez organ dostrzeżona informacja pochodząca z tego samego co wyżej wskazanego źródła, a dotycząca miejsca urodzenia siostry skarżącego i czasu przybycia na teren N. brata skarżącego. W informacji tej wskazano, iż J.M. urodziła się w dniu [...] r. w M., a B. M. przybył do N. w dniu [...] r. Informacje te spotkały się z całkowitym milczeniem ze strony Kierownika do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Ponad powyższe uwagi Wojewódzki Sąd Administracyjny podziela pogląd skarżącego, iż treść uzyskanych przez organ informacji w odpowiedzi na skierowane do IPN oddział w P. i Archiwum Państwowe w K. pisma nie są informacjami pozwalającymi na jednoznaczne wykluczenie możliwości pobytu skarżącego w K. w obozie pracy przymusowej. Informacje te bowiem wskazują, iż brak jest w archiwach dokumentacji na ten temat.

Wobec powyższego, tym bardziej istotne wydaje się rzetelne przeprowadzenie wszelkich innych możliwych dowodów, które mogłyby pozwolić na wyjaśnienie przesłanek uzasadniających ewentualne przyznanie skarżącemu świadczenia pieniężnego za okres od [...] r. do [...] r.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, celem dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego należy przesłuchać powtórnie skarżącego na okoliczność w jakim charakterze mógł przebywać w K. jego ojciec, przesłuchać wskazanych przez skarżącego świadków i dokonać oceny tych oraz innych dowodów, znajdujących się w aktach sprawy.

Odnosząc się do żądania skarżącego uznania mu w postępowaniu sądowoadministracyjnym okresu pobytu w obozie pracy przymusowej w K., Wojewódzki Sąd Administracyjny powołując się na stwierdzenie przywołane na wstępie, iż sądy administracyjne nie są uprawnione do rozstrzygania in merito uznał żądanie to za nieuprawnione.

Sąd podzielił natomiast w pełni stanowisko organu i zaprezentowany przez niego pogląd w zakresie braku możliwości przyznania skarżącemu świadczenia za pobyt w obozie w M. w okresie wykraczającym poza datę [...] r. Z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana, np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę. Dokumentacja historyczna znajdująca się w aktach sprawy w sposób nie budzący wątpliwości zagadnienie to wyjaśnia, a tym samym roszczenie skarżącego z tytułu pobytu w M. w okresie przekraczającym datę wkroczenia do M.wojsk koalicji antyhitlerowskiej nie znajduje uzasadnienia.

Na marginesie, odnosząc się do publikacji United States Army In Word War II. Special Studies Chronology 1941 – 1945 pod redakcją Mary H. Williams, Washington 1960 należy zwrócić uwagę, iż zgodnie z treścią art. 4 ust. 1 ustawy z dnia

7 października 1999 r. o języku polskim urzędowym konstytucyjnych organów państwa. Wymagane jest zatem, by postępowanie w sprawie przed sądem toczyło się w języku polskim, co dotyczy również wszelkich dokumentów, które mają stanowić przedmiot kontroli sądu administracyjnego w ramach toczącej się sprawy.

Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie w sposób wyraźny naruszono art. 7, 77, 80, 107 § 3 k.p.a., a także art. 153 P.p.s.a. na podstawie art. 145 § 1 lit. c należało orzec jak w sentencji wyroku.

SJ/