Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 542/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-03-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 61 ust. 1 i 2, art. 64, art. 64a, art. 66
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.
article: art. 165 par. 1 pkt. 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ireneusz Dukiel, Sędziowie: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska (sprawozdawca), Protokolant: Przemysław Pawłowski po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 22 marca 2022 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...]., nr [...] w przedmiocie odmowy całkowitego zwolnienia z odpłatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

W toku postępowania w sprawie ustalenia opłaty za pobyt ojca S. S. w Domu Pomocy Społecznej w K.( dalej: DPS) wpłynął w dniu 2 listopada 2020r. wniosek syna M. S. ( dalej: strona, skarżący) , adresowany do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. , o całkowite zwolnienie z obowiązku ponoszenia powyższej odpłatności. Jako uzasadnienie przedmiotowego wniosku strona powołała się na następujące przesłanki , a mianowicie :

1/ utrzymuje się z jednego wynagrodzenia za pracę, nie ma żadnych dodatkowych źródeł dochodu, udziela pomocy finansowej matce, która utrzymuje się z niewielkiej emerytury,

2/ brak więzi emocjonalnej z ojcem, który nie wywiązywał się z obowiązków rodzicielskich wobec niego, nie płacił dobrowolnie zasądzonych alimentów, były one egzekwowane przez komornika , ojciec nadużywał alkoholu i wszczynał awantury, w wyniku czego rodzice rozwiedli się , miał wtedy 4 lata, od tego czasu wychowaniem dwojga dzieci zajmowała się matka , której powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej. Ojciec nie uczestniczył w jego wychowaniu, do wszystkiego w życiu dochodzi sam, wraz z siostrą pracował w czasie wakacji , aby wesprzeć budżet domowy. Był świadkiem wszczynanych przez ojca awantur, w trakcie których ojciec stwarzał sytuacje zagrażające jego zdrowiu, zdrowiu siostry i mamy. Ojciec jest alkoholikiem, z ojcem nie wiążą go żadne więzi emocjonalne. Wspomnienia z ojcem wiążą się z ciągłym strachem, uczuciem wstydu, ojca spotykał sporadycznie , gdy zjawił się pod szkołą w stanie upojenia alkoholowego. W stosunku do ojca nie używa słowa "tata". Wobec tego obciążenie go opłatą za pobyt ojca w DPS godzi w zasady współżycia społecznego i jest dla niego krzywdzące z uwagi na charakter stosunków z ojcem , który nie wywiązywał się z obowiązków rodzicielskich wobec niego,

3/ ma problemy zdrowotne (wada wzroku i schorzenia kręgosłupa), wymagające nakładów finansowych,

Postanowieniem z dnia [...] Nr [...] Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w W. zawiesił postępowanie wszczęte w dniu 19 października 2020r. w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt ojca strony w DPS w K. obecnie Filia D.

Decyzją z dnia [...] nr [...] , działający z upoważnienia Prezydenta Miasta W. , zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. ( dalej: organ I instancji) odmówił stronie całkowitego zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca w DPS . Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z dnia [...] nr [...] uchyliło powyższą decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji z tym uzasadnieniem ,że została ona wydana z naruszeniem art.10 k.p.a.

Decyzją z dnia [...] nr [...] , wydaną z powołaniem się na przepisy art. 59, 60, art. 61, art 64, art. 106 ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. 2020 poz. 1876 ze zm.) dalej: u.p.s. oraz art.7, art. 104, art 107 ust 1, ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020r. poz. 256) dalej: k.p.a. , po ponownym rozpatrzeniu wniosku z dnia 2 listopada 2020r. organ I instancji odmówił stronie całkowitego zwolnienia z odpłatności za pobyt jego ojca w DPS w K. obecnie Filia D. W uzasadnieniu decyzji pierwszo-instancyjnej organ poczynił następujące ustalenia:

- strona jest osobą samotnie gospodarującą, utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w kwocie 3425,61 zł, które przekracza 300% kryterium dochodowego, wynoszące dla osoby samotnie gospodarującej tj.2103zł,

- strona zajmuje własnościowy lokal mieszkalny o powierzchni 63m2 (stan do remontu), posiada samochód osobowy o wartości około 2000 zł.,

- strona pomaga matce finansowo, jednak pomoc ta nie została uznana jako alimenty. - strona określiła stałe miesięczne wydatki na kwotę 1143 zł., na która składają się wydatki na : czynsz 203 zł, prąd 20 zł, gaz 20 zł, ratę 370 zł, telefon 30 zł oraz pomoc matce 500 zł.

Organ I instancji po dokonaniu analizy sytuacji strony pod kątem treści art. 64 i 64a u.p.s, stwierdził, że z dokumentów zgromadzonych w sprawie , w tym wywiadu środowiskowego i złożonych pism nie wynika, że strona wnosi odpłatność za innych członków rodziny przebywających w DPS , ośrodku wsparcia czy innej placówce a także nie posiada dokumentów dotyczących kosztów leczenia, pozostaje ona w zatrudnieniu, nie legitymuje się żadnym stopniem niepełnosprawności, nie ponosi strat materialnych powstałych w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych i nie wychowuje samotnie dziecka. Strona wprawdzie utrzymuje się z jednego wynagrodzenia , jak większość osób prowadzących jednoosobowe gospodarstwa domowe, jednak jego wysokość stanowi 480% kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej i z punktu widzenia osób korzystających z pomocy społecznej, a co należy również przekładać na swojego rodzaju formę pomocy jaką jest przerzucanie na państwo kosztów utrzymania rodzica w DPS jest wysokim dochodem.

Według organu I instancji , nie można uznać za uzasadnioną okoliczność do zwolnienia strony brak więzi emocjonalnej z ojcem, bowiem strona nie przedłożyła prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej albo prawomocnego orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Na powstanie obowiązku z ponoszenia odpłatności nie wpływa osobisty stosunek osoby potencjalnie zobowiązanej względem mieszkańca domu pomocy społecznej. Strona jest więc osobą zobowiązaną do ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS niezależnie od relacji faktycznych i nagannej postawy ze strony ojca wobec dziecka.

W ocenie organu I instancji , nie zachodzi także inna sytuacja nie uregulowana art. 64 pkt 1-6 u.p.s. Z akt sprawy wynika, że miesięczny koszt utrzymania w DPS w Klisinie wynosi 3935,58 zł. Mieszkaniec ponosi odpłatność w wysokości do 70% dochodu. Z uwagi na to, że kwota ta nie pokrywa pełnej odpłatności za pobyt w DPS, po stronie osób zobowiązanych powstaje obowiązek partycypowania w kosztach pobytu pensjonariusza, stosownie do art. 60 ust. 1 u.p.s. Przepis art. 61 ust. 2 u.p.s. wprowadza kryterium dochodowe warunkujące zarówno obowiązek, jak i jego rozmiar. Stosownie do tego przepisu , opłatę za pobyt osób z kręgu zobowiązanych ponosić będą wyłącznie osoby samotnie gospodarujące lub w rodzinie, jeżeli dochód ich odpowiednio przekracza 300% kryterium osoby samotnie gospodarującej tj. 701 zł lub dla osoby w rodzinie tj. 528 zł.

Jak wskazał dalej organ I instancji strona prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a uzyskiwany dochód w wysokości 3425,61 zł pozwala na obciążenie go obowiązkiem ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS . Decyzja w przedmiocie całkowitego lub częściowego zwolnienia za pobyt w DPS wydana na podstawie art. 64 u.p.s. ma charakter uznaniowy. Powyższe oznacza, iż organ nie jest ustawowo zobowiązany do przyznania zwolnienia. Natomiast w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty (przykładowo wymienionych we wskazanym przepisie), dokonuje oceny tych okoliczności zgodnie z wymaganiami art. 7 k.p.a., tzn. mając na względzie nie tylko słuszny interes strony wnioskującej o zwolnienie, ale także interes społeczny. Fakultatywność orzeczenia o zwolnieniu z odpłatności zależna jest od sytuacji materialnej i rodzinnej osób zobowiązanych do opłat. Zwolnienie z odpłatności nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt w placówce (np. utrzymuje się z jednego, ale wysokiego wynagrodzenia).

Zdaniem organu I instancji , niezasadne zwolnienie jest sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzuca bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych. Organ nie jest ustawowo zobowiązany do przyznania zwolnienia, może to uczynić w przypadku wystąpienia uzasadnionych, szczególnych okoliczności związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty. Oznacza to, że nawet przy wystąpieniu okoliczności wskazanych w tym przepisie lub innych podobnych okoliczności uzasadniających zastosowanie ulgi, organ administracji może , lecz nie musi przychylić się do wniosku osoby. W ocenie organu I instancji , po rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy związanych z sytuacją finansową i rodzinną strony nie zachodzą przesłanki do zastosowania zwolnienia o którym mowa w art. 64 u.p.s.

Strona odwołała się od decyzji pierwszo-instancyjnej , podnosząc zarzuty naruszenia:

1/ przepisów prawa materialnego :

- art. 61 ust. 1 pkt 2 oraz ust. 2 pkt 2 lit. a i ust. 2 d u.p.s. polegające na ich zastosowaniu,

- art. 64 pkt 2, pkt 3 u.p.s. polegające na jego zastosowaniu, pomimo braku okoliczności do jego zastosowania,

- art. 64 u.p.s. polegające na jego zastosowaniu, pomimo istnienia obiektywnych wyjątkowych nadzwyczajnych okoliczności uzasadniających jego zastosowanie,

2/ przepisów postępowania , a to art 77 §1, art. 78 §1, art 80, art. 86 k.p.a. w związku z art.2 Konstytucji RP, poprzez niepodjęcie czynności niezbędnych dla dokładnego i wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego sprawy , albowiem organ nie rozpatrzył całości materiału dowodowego , przede wszystkim zignorował złożone przez stronę dokumenty .

Odwołujący się w szczególności podniósł, że niezrozumiałym jest dla niego marginalizowanie przez organ znaczenia braku jego więzi emocjonalnej z ojcem , który nigdy nie zaspakajał nawet jego podstawowych potrzeb . Nałożenie na niego opłaty na rzecz osoby , która z obowiązków rodzicielskich wobec niego się nie wywiązywała jest rażąco niesprawiedliwe.

Samorządowe Kolegium Odwoławczego w W. ( dalej: Kolegium , organ II instancji) decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W motywach decyzji ostatecznej organ II instancji podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez organ I instancji z tą korektą ,że jak strona podała w odwołaniu, jej wydatki stałe to kwota 1900zł., a na żywność, paliwo, lekarstwa, m różne nieprzewidziane wydatki pozostaje jej kwota 1500zł.

Kolegium przytoczyło brzmienie art. 61 ust. 1 i 2 u.p.s., określającego krąg osób obowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej i stwierdziło ,że strona jest synem Pana S. S. umieszczonego w domu pomocy społecznej, a więc zgodnie z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. jest obowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, a jej dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej 2103zł. ( 300% x 701zł.).

Zgodnie z tym przepisem przy uwzględnieniu dochodu strony w wysokości 3461,70zł. netto, kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej tj. 2100zł., a więc organ I instancji może obciążyć stronę opłatą za pobyt ojca do wysokości do 1361,70zł. ( 3461,70zł. -2100zł.) . Opłata ojca strony wynosi 70 % jego dochodu 1468,94zł., koszt pobytu w DPS w Klisinie wynosi 3935,58zł.

Organ II instancji przywołał treść przepisów art. 64 , art. 64 a, art. 66 u.p.s. i stwierdził ,że w aktualnym brzmieniu art. 64 u.p.s. odróżniono osoby wnoszące opłatę od osób obowiązanych do jej wnoszenia, a ponadto zwolnienie z opłat odnosi się nie tylko do sytuacji, w której dana osoba przebywa w domu pomocy społecznej, lecz także do sytuacji, gdy jest do niego kierowana (pkt 5 i 6). Oznacza to, że osoba ustawowo obowiązana do wnoszenia opłat ale jeszcze nie wnosząca opłaty tak jak ma to miejsce w przypadku strony, może zwrócić się zwolnienie, zanim opłata zostanie naliczona. Taka była intencja nowelizacji art. 64 u.p.s.. Wśród uzasadnień zmian wymieniono poszerzenie możliwości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej - obok osób uiszczających opłatę - również osób obowiązanych do jej wnoszenia zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze nierealizujących tego obowiązku.

Wobec powyższego, Kolegium uznało za możliwe zastosowanie zwolnienia w sytuacji, w której nie doszło jeszcze do konkretyzacji obowiązku wnoszenia opłaty w drodze umowy lub decyzji. Może to nastąpić wyłącznie na wniosek osoby zainteresowanej. Można zatem zwolnić syna mieszkańca w DPS z obowiązku wnoszenia opłaty na etapie ustalania jego zobowiązania.

Organ II instancji zgodził się z organem I instancji ,że zwolnienie z ponoszenia opłat za pobyt w DPS ma charakter fakultatywny. Organ administracji może zwolnić z ponoszenia wydatków na dom pomocy społecznej jedynie na wniosek osoby zainteresowanej; wniosek może złożyć osoba ustawowo zobowiązana do wnoszenia opłat, jak również mieszkaniec domu, jeżeli partycypuje on w pokrywaniu wydatków. Ustawodawca jedynie przykładowo wymienił sytuacje uprawniające do zwolnień i nie zależą one bezpośrednio od dochodu, jednakże osoba ubiegająca się o zwolnienie musi spełniać kryteria dochodowe wskazane w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. , gdyż w przeciwnym razie obowiązek wnoszenia opłaty nie powstaje. Uiszczanie opłat na dom pomocy społecznej stanowi dla osoby zobowiązanej obciążenie finansowe, głównym powodem zastosowania zwolnienia powinna być sytuacja materialna rodzinna zobowiązanego. Zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt w placówce (np. utrzymuje się z jednego, ale wysokiego wynagrodzenia). Niezasadne zwolnienie jest sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzuca bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych.

Według organu odwoławczego, stosowanie odmiennych zasad godzi w idee i cele pomocy społecznej. Niezasadne zwolnienie jest sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzuca bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych. Ustawodawca nie uzależnił obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych, zstępnych) od okoliczności subiektywnych, takich jak wzajemne stosunki w rodzinie.

Organ odwoławczy przyznał ,że strona wprawdzie utrzymuje się z jednego wynagrodzenia jak większość osób prowadzących jednoosobowe gospodarstwa domowe, jednak jego wysokość stanowi 480 % kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej i z punktu widzenia osób korzystających z pomocy społecznej, a co należy również przekładać na swego rodzaju formę pomocy jaką jest przerzucanie na państwo kosztów utrzymania rodzica w domu pomocy społecznej, jest wysokim dochodem.

Kolegium odniosło się do wskazanego przez stronę głównego powodu całkowitego zwolnienia z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS , upatrywanego w braku ojca w życiu strony , co było spowodowane agresją i alkoholizmem ojca. W tym zakresie wskazało ,że od 4 października 2019 r. do art. 64 u.p.s.j, wprowadzono dwie nowe przesłanki, których zaistnienie umożliwia organowi wydanie decyzji o zwolnieniu z opłat w ramach decyzji o charakterze uznaniowym. Obecnie organ może wydać decyzję zwalniającą z obowiązku ponoszenia opłat jeżeli:

1/ osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu (art. 64 pkt 5 u.p.s.),

2/ osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu (art. 64 pkt 6 u.p.s.).

Według organu II instancji wprowadzane zmiany wskazują, że ustawodawca dostrzega konieczność uwzględnienia przy nakładaniu obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej relacji pomiędzy jego pensjonariuszem a osobą zobowiązaną. Należy jednak zwrócić uwagę, że każdorazowo podstawą do wydania decyzji o zwolnieniu jest przedstawienie orzeczenia wydanego przez sąd powszechny (prawomocnego wyroku skazującego za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica, orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu, wyroku oddalającego powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu art. 64 a u.p.s.). Zmiany wprowadzane przez ustawodawcę do ustawy o pomocy społecznej w zakresie możliwości zwolnienia z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej oznaczają, że organy administracji nie są uprawnione do przeprowadzania postępowania dowodowego w sprawach przekazanych do kompetencji innych organów. Strona powołując się na stosowaną przez swojego ojca przemoc zagrażającą zdrowiu strony i jej rodziny, składając wnioski dowodowe celem przesłuchania świadków na okoliczność relacji z ojcem, przemocy domowej zmierza do nałożenia na organy administracji obowiązku przeprowadzenia postępowania co do popełnienia przez jej ojca czynów o charakterze przestępstwa lub wykazania okoliczności jakie są brane pod uwagę przy decydowaniu o władzy rodzicielskiej, jej pozbawieniu lub ograniczeniu przez inne upoważnione do tego organy państwowe.

Zdaniem Kolegium, okoliczności osobiste dotyczące relacji pomiędzy osobą zobowiązaną do uiszczania opłaty za pobyt w DPS, a jego pensjonariuszem mogą być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia tychże kosztów , o ile nieprawidłowość tychże relacji potwierdzona zostanie orzeczeniem sądu powszechnego . W rozpatrywanej sprawie takiego orzeczenia brak. Według organu odwoławczego , w sprawie nie zachodzą również okoliczności wymienione art. 64 u.p.s. , ponieważ strona nie wnosi opłaty za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce, nie występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych, osoba obowiązana do wnoszenia opłaty nie jest w ciąży lub samotnie nie wychowuje dziecka, osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic nie przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu. Kwestia utrzymywania się strony z jednego wynagrodzenia została omówiona wyżej.

Jednocześnie Kolegium zauważyło , że użyty w art. 64 u.p.s. zwrot "w szczególności" oznacza, że określona w tym przepisie lista przesłanek uzasadniających zwolnienie z ponoszenia ustalonej opłaty jest listą przykładową. W tej sytuacji również inne uzasadnione okoliczności mogą spowodować uwzględnienie wniosku o zwolnienie od obowiązku ponoszenia tej opłaty. Jednak żaden z przypadków stanowiących w ocenie ustawodawcy podstawę do ewentualnego zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej wymienionych w art. 64 u.p.s. nie odwoływał się wprost do relacji osobistych pomiędzy osobą przebywającą w placówce a osobą zobowiązaną. Natomiast wymienione w nim przykładowe okoliczności uzasadniające zwolnienie z opłat wskazują, że w zamiarem ustawodawcy było objęcie jego zakresem zastosowania zdarzeń związanych ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członków jego rodziny jak również sytuacji nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli zobowiązanego. Również analiza całego art. 64 u.p.s. wskazuje, że ustawodawca pod pojęciem okoliczności uzasadniających zwolnienie z opłat rozumiał okoliczności dotyczące sytuacji ekonomicznej (utrzymywanie się z jednej pensji przez małżonków, samotne wychowywanie dziecka, wnoszenie opłat za inne osoby przebywające w placówkach opiekuńczych).

Jak wskazał dalej organ II instancji , ustawodawca dopiero w 2015 r. wprowadził do ustawy o pomocy społecznej przepisy dotyczące relacji pomiędzy uprawnionym do przebywania w DPS a osobą zobowiązaną do ponoszenia kosztów jako podstawy do zwolnienia z opłaty. Ustawą z dnia 5 sierpnia 2015 r. (Dz. U. z 2015 r. poz. 1310) zmieniającą ustawę o pomocy społecznej z dniem 5 października 2015 r., wprowadzono przepis art. 64a w brzmieniu "Osobę zobowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty na jej wniosek pod warunkiem, iż przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona.". W 2019 r. ustawodawca dokonał kolejnego rozszerzenia katalogu przesłanek uzasadniających zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat z uwagi na relacje osobiste. Od 4 października 2019 r., zwolnienie z opłat na podstawie art. 64a następuje również jeżeli osoba zobowiązana do ich ponoszenia przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społeczne (art. 64a u.p.s. w nowym brzmieniu).

Kolegium podkreśliło ,że decyzja wydawana na podstawie art. 64a u.p.s. nie ma charakteru uznaniowego, jeżeli osoba zobowiązana wystąpi z wnioskiem o zwolnienie i przedstawi wymienione w nim orzeczenia, organ zobowiązany jest do wydania decyzji o zwolnieniu z opłat. Dodatkowo, od 4 października 2019 r. do art. 64 u.p.s. wprowadzono dwie nowe przesłanki, których zaistnienie umożliwia organowi wydanie decyzji o zwolnieniu z opłat w ramach decyzji o charakterze uznaniowym. Obecnie organ może wydać decyzję zwalniającą z obowiązku ponoszenia opłat jeżeli:

1/ osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu (art. 64 pkt 5 u.p.s.),

2/ osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu (art. 64 pkt 6 u.p.s.).

Przepisy ustawy o pomocy społecznej przewidywały jedną przesłankę odnoszącą się do relacji osoby zobowiązanej do opłat i osoby przebywającej w DPS, pozwalającą na zwolnienie z obowiązku uiszczania opłat. Przesłanką tą było pozbawienie władzy rodzicielskiej rodzica osoby zobowiązanej do uiszczania opłaty na podstawie orzeczenia sądu. Dla uzyskania zwolnienia konieczne było przedstawienie prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej oraz złożenie oświadczenia, że władza ta nie została przywrócona.

Ponadto w ocenie Kolegium , ustawodawca wprowadzając możliwość zastosowania rozwiązania przewidzianego w art. 64 u.p.s. w oparciu o zasady uznania administracyjnego, zezwolił również organowi na określenie jakie inne niż wymienione w tym przepisie okoliczności uzasadniają zwolnienie z ponoszenia opłaty za pobyt w DPS. Skoro organ I instancji w ramach uznania administracyjnego do tych okoliczności nie zaliczył relacji strony z ojcem jako podstawę do całkowitego zwolnienia z opłaty to - w ocenie Kolegium - należy uznać, że miał do tego prawo działając właśnie w ramach uznania administracyjnego.

Organ II instancji zaznaczył, że w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w sprawie opłaty nie ma zastosowania art. 1441 zdanie pierwsze Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który pozwala zobowiązanemu na uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Obowiązek zstępnego wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do DPS. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w DPS. Zobowiązany do ponoszenia opłaty może ubiegać się o zastosowanie instytucji zwolnienia z opłaty przewidzianej w art. 64 i art. 64a u.p.s. , jak również z instytucji odstąpienia od zwrotu opłat wniesionych zastępczo przez gminę przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s.

Końcowo Kolegium stwierdziło ,że całkowite zwolnienie od ponoszenia kosztów pobytu w DPS powinno dotyczyć osób, w stosunku do których można wysnuć wniosek, że ze względu na stan zdrowia, niemożność wykonywania pracy zawodowej w ogóle ani teraz ani w przyszłości, nie będą w stanie ponosić żadnych opłat. Strony do takiej grupy osób zaliczyć nie można.

Decyzja ostateczna stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, w której skarżący wniósł o:

1/ uchylenie zaskarżonej decyzji organu II instancji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji;

2/ zwolnienie mnie z odpłatności za pobyt ojca w DPS;

3/ ewentualnie wnoszę o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia;

4/ wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji,

5/ zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania.

Skarga oparta została na zarzutach naruszenia przepisów:

- art. 138 §1 pkt 1k.p.a, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji,

- art. 7, art. 7a, art 8 §1, art. 75 §1, art 77 §I, art. 78 §1, art 80, art. 86 k.p.a. poprzez brak wnikliwego i wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego , organ nie uwzględnił całokształtu okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie, nie rozpatrzył wszechstronnie materiału dowodowego (w tym złożonych przez skarżącego dokumentów) oraz dokonał dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów,

- art. 61 ust. 1 pkt 2 oraz ust 2 pkt 2 lita i ust 2 d u.p.s. polegające na ich zastosowaniu,

-art. 64 pkt 2 u.p.s. polegające na jego niezastosowaniu, pomimo istnienia okoliczności uzasadniających jego zastosowanie,

- art. 64 pkt 3 u.p.s. polegające na jego niezastosowaniu, pomimo istnienia okoliczności uzasadniających jego zastosowanie,

- art. 64 u.p.s. polegające na jego niezastosowaniu, pomimo istnienia obiektywnych, wyjątkowych i nadzwyczajnych okoliczności uzasadniających jego zastosowanie, przemawiających za zwolnieniem skarżącego całkowicie z obowiązku uiszczania opłaty,

- art 2 Konstytucji RP poprzez zawarcie w zaskarżonej decyzji stanowiska sprzecznego z dyrektywami demokratycznego państwa prawa.

W uzasadnieniu skargi skarżący wywodził ,że w art. 64 u.p.s. przewidziano możliwość zwolnienia z uwagi na okoliczności, które opisał we wniosku. W ocenie skarżącego , w jego przypadku istnieją okoliczności, które powinny skutkować zwolnieniem go z opłaty . Należy do nich kwestia finansowa, związana ze spełnieniem przez niego przestanki zwolnienia wymienionej w art. 64 pkt 3 u.p.s. Skarżący podniósł, że powody uzasadniające zwolnienie z opłat zostały w art.64 u.p.s. wymienione przykładowo. Użycie sformułowania "występują uzasadnione okoliczności" pozostawia duże pole interpretacyjne, w związku z czym strona ma prawo dowodzić istnienia wszystkich przesłanek, które w jej ocenie mają wpływ na zasadność przyznania zwolnienia. Organy pomocy społecznej powinny ustalać i oceniać okoliczności mające znaczenie z punktu widzenia art. 64 u.p.s. wymienionych tam sytuacji, których potwierdzenie i ocena stanów i przesłanki do właściwego stosowania przepisu. Prawo do zwolnienia z opłaty nie zależy bezpośrednio od wysokości dochodu osoby wnoszącej opłatę (ubiegającej się o zwolnienie w całości lub części), lecz od zaistnienia okoliczności wskazanych np. w art. 64 u.p.s., które – w ocenie skarżącego - w niniejszej sprawie bezsprzecznie zachodzą.

Według skarżącego , oprócz spełnienia przez niego przestanki z art. 64 pkt 3 u.p.s. , istnieją również inne okoliczności mogące skutkować zwolnieniem go z opłaty, bowiem katalog przesłanek wymienionych w tym przepisie .Dlatego też we wniosku o zwolnienie go z opłaty za pobyt ojca w DPS szeroko opisał faktyczny charakter jego stosunków z ojcem: rozwód rodziców, gdy miał 4 lata, brak więzi emocjonalnej z ojcem, niewywiązywanie się przez ojca z obowiązków rodzicielskich, niepłacenie przez ojca dobrowolnie zasądzonych alimentów, jego naganne zachowania i moje uczucia, jakie przez lata odczuwałem. Przywyknął do tego, że nie można na niego liczyć i nie oczekiwał od niego niczego.

Zdaniem skarżącego , powyższe okoliczności powinny mieć znaczenie przy ustalaniu kwestii łożenia dziecka na ojca. Nałożenie na mnie opłaty na rzecz osoby, która z obowiązków rodzicielskich wobec mnie się nie wywiązywała, jest rażąco niesprawiedliwe i narusza zasady współżycia społecznego. Przy czym nie chodzi tylko obowiązki rodzicielskie dotyczące utrzymania i finansów, ale też cały proces opiekuńczo-wychowawczy, który ze strony jego ojca wobec niego nie istniał.

Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ skupił się jedynie na braku orzeczenia o pozbawieniu władzy rodzicielskiej, a wszystkie jego twierdzenia na temat relacji z ojcem właściwie pominął, wskazując tylko, że jest obowiązany do opłaty , pomimo nagannej postawy ojca wobec mnie.

Skarżący podniósł , że powody do zwolnienia z opłaty wymienione w art. 64 u.p.s. zostały wskazane jedynie przykładowo , a pozbawienie władzy rodzicielskiej prowadzi wprost do zwolnienia z art. 64a u.p.s. , to brak pozbawienia tej władzy, lecz jednocześnie jednoznacznie negatywna postawa ojca wobec dziecka, brak wsparcia finansowego i wkładu w proces wychowawczy, brak więzi pomiędzy tymi osobami powinny być brane pod uwagę przy wydawaniu uznaniowej decyzji w kwestii zwolnienia z opłaty. W tym zakresie skarżący powołał się na wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 12 marca 2019r., sygn. akt II SA/Rz 1403/18, który zapadł w podobnym stanie faktycznym , w którym władza rodzicielska przebywającego w DPS ojca nie została odebrana, tylko ograniczona do współdecydowania o sprawach związanych ze zdrowiem i nauką dziecka .W powyższym wyroku wyraźnie wskazano, że interpretacja zaprezentowana przez organ, iż brak relacji rodzinnych i naganne zachowanie ojca wobec dziecka w sytuacji braku pozbawienia władzy rodzicielskiej nic ma znaczenia w kwestii łożenia tego dziecka na ojca jest nieprawidłowa.

Ponadto skarżący podniósł ,że przepisy ustawy o pomocy społecznej nakładające na zstępnych obowiązek wnoszenia opłaty, zakładają stan , w którym rodzice wywiązywali się względem swych dzieci Z obowiązków rodzicielskich, natomiast art 64 pkt 2 u.p.s. zawierając w swej treści zwrot niedookreślony w postaci: "uzasadnionych okoliczności", pozwala na zmniejszenie lub całkowite zniesienie opłaty, jeżeli mieszkaniec postępował wobec zobowiązanego w sposób oczywiście nieodpowiadający jego ustawowym obowiązkom. Sytuacja tych osób nie jest taka sama, a jest zróżnicowana różnym sposobem traktowania zstępnego przez rodzica, co nie może pozostawać obojętne dla organu zobligowanego przez Konstytucję do urzeczywistniania w procesie wykładni i stosowania prawa zasady sprawiedliwości społecznej . Nie jest zgodna z powyższym przepisem ustawy zasadniczej taka interpretacja art 64 pkt 2 u.p.s., która wyklucza możliwość zwolnienia częściowego lub całkowitego od opłaty zobowiązanego, wobec którego mieszkaniec domu pomocy społecznej zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania. W podobnym tonie wypowiedział się WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 25 czerwca 2020r.sygn. akt II SA/Rz 302/20.

Końcowo skarżący zarzucił ,że zignorowano jego wniosek o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, jak również zignorowano przedłożone przeze niego oświadczenia jego mamy E. S. oraz byłej partnerki ojca, J. B. Wspomniane środki dowodowe potwierdzają opisane przez niego okoliczności jego relacji z ojcem, są więc istotne dla ustalenia pełnego stanu faktycznego. Wyjaśnienia jego mamy oraz byłej partnerki ojca potwierdzają charakter jego stosunków z ojcem, brak wywiązywania się przez niego wobec skarżącego i jego siostry z obowiązków rodzicielskich, brak udziału w procesie opiekuńczo-wychowawczym, podano w nich wiele konkretnych przykładów nagannych, karygodnych zachowań jego ojca . Dodatkowo przedłożone wezwanie do komornika potwierdza, że ojciec nie płacił dobrowolnie alimentów, z kolei sentencja przedłożonego wyroku rozwodowego wskazuje na ograniczenie jego władzy rodzicielskiej. Jednocześnie jego mama wyjaśniła, dlaczego ojciec nie został pozbawiony tej władzy, Jego wniosek o przesłuchanie E. S. i J. B. nie został przez organ I instancji w ogóle rozpatrzony.

Podsumowując skarżący podniósł ,że spełnia zarówno przypadek , którym mowa w art. 64 pkt 3 u.p.s. (utrzymuję się z jednego wynagrodzenia), jak i występują inne okoliczności faktyczne mogące skutkować zwolnieniem go z opłaty za DPS ojca na podstawie art. 64 u.p.s., a mianowicie:

- niewywiązywanie się przez jego ojca wobec niego z obowiązków rodzicielskich, nieutrzymywanie kontaktów,

- naganna postawa jego ojca i spowodowany nią brak więzi emocjonalnej oraz poczucie traumy,

- niepłacenie przez jego ojca zasądzonych alimentów, które były egzekwowane przez komornika, w pewnym okresie również z państwowego funduszu alimentacyjnego,

- ograniczona bardzo mocno władza rodzicielska , w wyroku rozwodowym rodziców skarżącego wskazano, że władza jego ojca ogranicza się do współdecydowania o wyborze szkoły, zawodu i sposobu leczenia w razie poważnej choroby,

- spełnienie wszelkich przesłanek do pozbawienia ojca skarżącego władzy rodzicielskiej ,tylko nie zostało to formalnie załatwione.

Natomiast fakt, że jego ojciec nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej, nie był zależny ode niego . Niedopuszczalnym jest teraz , aby w dorosłości płacił (w przenośni i dosłownie) cenę za nieodebranie mu władzy rodzicielskie. Prawo powinno chronić dorosłe dzieci takich rodziców, by nie musiały być one obciążane kosztami na rzecz osób, które je jawnie zaniedbały i skrzywdziły. Nakładanie na takie dorosłe dzieci opłaty godzi w elementarne zasady sprawiedliwości społecznej. Nie ma tu znaczenia fakt braku pozbawienia władzy rodzicielskiej , nie jest to - według skarżącego - warunek niezbędny do zastosowania zwolnienia.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie , podtrzymując w całości dotychczasowe stanowisko w sprawie wraz z uzasadniającą je argumentacją.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył co następuje:

Kognicja sądu administracyjnego ogranicza się do zbadania legalności, tj. zgodności zaskarżonych decyzji z przepisami prawa materialnego i procesowego. Powyższa zasada wynika z art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021, poz. 137). Jedynie w przypadku istnienia istotnych wad postępowania lub naruszenia przepisów prawa materialnego mających wpływ na wynik sprawy, zgodnie z art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022, poz. 329, dalej: p.p.s.a.) następuje uchylenie decyzji administracyjnej lub stwierdzenie jej nieważności przez sąd. Jednocześnie rozstrzygając daną sprawę, wojewódzki sąd administracyjny nie jest związany zawartymi w skardze zarzutami i sformułowanymi w niej wnioskami, lecz ocenia ją w całokształcie okoliczności faktycznych i prawnych danej sprawy, o czym stanowi art. 134 § 1 p.p.s.a.

Przy ocenie zasadności wywiedzionej skargi w pierwszej kolejności należałoby odnieść się do zarzutów natury procesowej, tylko bowiem niewadliwie przeprowadzone postępowanie i prawidłowo ustalone okoliczności faktyczne pozwalają organowi na kreowanie lub znoszenie praw i obowiązków strony. Jednakże podniesione przez skarżącego zarzuty natury procesowej są w istocie wynikiem zarzutu materialnoprawnego . Z kolei identyfikując występujący w badanej sprawie problem prawny stwierdzić należy ,że spór między stroną a organami orzekającymi w sprawie ogniskuje się wokół prawidłowości rozpatrzenia wniosku skarżącego o zwolnienie go z odpłatności za pobyt jego ojca w DPS.

Zagadnienie zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej reguluje art. 64 u.p.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania kwestionowanej decyzji stanowił, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Przypomnieć jedynie należy ,że zdanie wstępne cytowanego przepisu art. 64 u.p.s. zostało zmienione przez art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 poz.1690) zmieniającej nin. ustawę z dniem 4 października 2019 r. Do 4 października 2019 r. zdanie wstępne przepisu art. 64 miało brzmienie: "Osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić, na ich wniosek, częściowo lub całkowicie z tej opłaty". Wspomniana nowelizacja poszerzyła krąg podmiotów uprawnionych do występowania z wnioskiem o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. Z uzasadnienia projektu do tej ustawy wynika, że zmiana poszerza możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących. Z taką natomiast sytuacją mamy do czynienia na gruncie niniejszej sprawy. Zatem organy mogły podjąć już na tym wstępnym etapie decyzję co do ewentualnego zwolnienia skarżącego z opłaty. Naturalnie wymagałoby to przeprowadzenia właściwego postępowania i ustalenia, czy spełnione zostały ku temu przesłanki.

W związku z tym zdezaktualizowało się stanowisko prezentowane w poprzednim stanie prawnym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym , wedle którego rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienie z opłaty jest możliwe dopiero po ostatecznym ustaleniu odpłatności za pobyt ojca w stosunku do skarżącego (vide: uchwała NSA w składzie siedmiu sędziów z dnia 11 czerwca 2018 r., sygn. akt. I OPS 7/17).

Po nowelizacji ustawy o pomocy społecznej z dnia 19 lipca 2019 r. ustawodawca odróżnia osoby wnoszące opłatę od osób obowiązanych do jej wnoszenia. Obecnie zwolnienie z opłat odnosi się nie tylko do sytuacji, w której dana osoba przebywa w domu pomocy społecznej, lecz także do sytuacji, gdy jest do niego kierowana lub należy do kręgu osób zobowiązanych . Oznacza to, że osoba ustawowo zobowiązana do wnoszenia opłat może zwrócić się o zwolnienie, zanim opłata zostanie wyliczona. Taka była intencja nowelizacji art. 64 u.p.s. Wśród uzasadnień zmian wymieniono poszerzenie możliwości zwalniania z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej - obok osób uiszczających opłatę - również osób zobowiązanych do jej wnoszenia zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze nierealizujących tego obowiązku (zob. I. Sierpowska (w:) Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el. 2021, art. 64).

W kontrolowanej sprawie pozostaje poza sporem fakt umieszczenia ojca skarżącego w DPS oraz wynikający z tego obowiązek ponoszenia opłat przez mieszkańca, wstępnych, zstępnych, gminę . Osobami zobowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej

- przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Zgodnie z ust. 2 wskazanego wyżej przepisu, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Jako niesporny w rozpatrywanej sprawie przedstawia się fakt, że skarżący jest synem mieszkańca DPS, tym samym organy obu instancji prawidłowo przyjęły, że na skarżącym ciąży obowiązek ponoszenia częściowej opłaty za pobyt ojca w DPS.

W tym miejscu wskazać należy, że ustawodawca nie uzależnił obowiązku odpłatności od osobistych stosunków osoby zobowiązanej i mieszkańca domu pomocy. Zatem negatywny stosunek skarżącego do ojca i brak jakichkolwiek relacji z nim nie może mieć wpływu na samo powstanie obowiązku wnoszenia opłat. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, w pełni aprobuje pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 30 stycznia 2020 r., sygn. akt. II SA/Ke 1145/19, zgodnie z którym w postępowaniu administracyjnym w sprawie opłaty nie ma zastosowania art. 1441 zd. pierwsze ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. 2020, poz. 1359, dalej: k.r.o.), który pozwala zobowiązanemu na uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Obowiązek zstępnego, wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami k.r.o. o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do DPS. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w DPS. Natomiast zobowiązany do ponoszenia tej opłaty może się ubiegać o zastosowanie instytucji zwolnienia przewidzianej w art. 64 i 64a u.p.s., jak również z instytucji odstąpienia od zwrotu opłat wniesionych zastępczo przez gminę przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s.

Jednak okoliczności, na które powołuje się skarżący, w wyjątkowych przypadkach, mogą zostać poddane ocenie w oparciu o art. 64 pkt 2 u.p.s. Stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienie. Te "uzasadnione okoliczności" nie wymienione w art. 64 pkt 2 u.p.s. powinny mieć charakter obiektywny, wyjątkowy i nadzwyczajny (vide: wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 października 2019 r., sygn. akt. II SA/Go 390/19).

Nie ma bowiem podstaw do przyjęcia , jak uznały to oba organy orzekające w sprawie , że przepis art. 64 pkt 2 u.p.s. wyklucza przyjęcie szczególnych okoliczności dotyczących relacji rodzinnych między dzieckiem a pensjonariuszem DPS. Brak aprobaty Sądu dla argumentacji przedstawionej w tym zakresie w zaskarżonym rozstrzygnięciu prowadzi do konieczności uchylenia obu decyzji wydanych w sprawie.

Ma rację skarżący , kiedy wywodzi, że użyty w przepisie art. 64 pkt 2 u.p.s. zwrot "w szczególności" oznacza, że określona lista przesłanek uzasadniających zwolnienie z ponoszenia ustalonej opłaty jest listą przykładową. Katalog przesłanek przewidzianych w art. 64 u.p.s. ma charakter otwarty o czym świadczy zwrot "w szczególności". W takiej sytuacji również inne uzasadnione okoliczności mogą spowodować uwzględnienie wniosku o zwolnienie, przy wydawaniu w tym przypadku decyzji uznaniowej. A zatem nie tylko zwolnienie z opłaty przewidziane w art. 64 u.p.s. , ale również jego zakres ma charakter uznaniowy. Organ zwalnia osobę zobowiązaną w sytuacji zaistnienia szczególnych okoliczności uzasadniających stwierdzenie, że ponoszenie takiej opłaty w całości lub części nie byłoby właściwe.

W orzecznictwie sądowoadminstracyjnym za niezasadne uznano ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, z uwagi na otwarty katalog przesłanek zwolnienia z opłaty (vide wyrok WSA w Łodzi z dnia 29 września 2016 r. sygn. akt II SA/Łd 366/16). Za poglądem, że relacje i więzi rodzinne mogą być ustalane przez organy i oceniane jako szczególny przypadek przemawia to, że przepis art. 64 u.p.s. początkowo ograniczający przesłanki zwolnienia do wymienionych w punkcie 1- 4, został zmieniony i dodano do niego dwie kolejne okoliczności uzasadniające uwzględnienie wniosku o zwolnienie . A mianowicie :

- pkt 5) wedle którego osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu,

- pkt 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu".

Wejście w życie tej zmiany spowodowało, że do przesłanek uznaniowego zwolnienia z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej dotyczących sytuacji ekonomicznej dodano przesłanki dotyczące relacji rodzinnych.

Natomiast zgodnie z art. 64a u.p.s. osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem, że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

Jak zaznaczył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 listopada 2019 r., sygn. I OSK 1861/19, zmiany wprowadzane od 4 października 2019 r. wskazują, że ustawodawca dostrzega konieczność uwzględnienia przy nakładaniu obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej relacji pomiędzy jego pensjonariuszem a osobą zobowiązaną. Naczelny Sąd Administracyjny również w wyroku z dnia 23 października 2018 r., sygn. I OSK 2776/17 stwierdził ,że powody, na które wskazują skarżący (postawa ojca wobec nich oraz brak wsparcia finansowego), mogą być brane pod uwagę przy wydawaniu uznaniowej decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty.

Brzmienie cytowanego wyżej przepisu art. 64a u.p.s. wskazuje na to , że pozbawienie władzy rodzicielskiej zwalnia ex lege potencjalnego zobowiązanego z obowiązku uiszczania opłaty za pobyt pensjonariusza w DPS. . Ustawodawca nie pozostawił zatem w tym przypadku żadnego luzu decyzyjnego organom rozstrzygającym kwestie zwolnienia z opłat . Przytoczony przepis art. 64a u.p.s. zawiera unormowanie szczególne, wprowadzające wyjątek od zasady obowiązku ponoszenia kosztów pensjonariusza domu pomocy społecznej przez jego małżonka i krewnych. Wprawdzie podlega on ścisłej językowej interpretacji , to jednak - zdaniem Sądu - nie pozostaje to bez wpływu na interpretację zawartego w art. 64 u.p.s. zakresu katalogu otwartego możliwych przypadków zwolnienia z odpłatności.

Zważywszy na kierunek kolejnych zmian w ustawie o pomocy społecznej , wprowadzonych ustawą z dnia 17 listopada 2021r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (DZ.U. 2022, poz.66) ,której art.1 pkt 1 dodał pkt 7 do art.64 u.p.s. o treści " osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty" . Powyższa zmiana zaczęła obowiązywać z dniem 27 stycznia 2022 r.

Jak wynika z uzasadnienia do projektu ustawy i wskazanego w nim celu projektowanej regulacji , do podjęcia prac nad zmianą regulacji zawartych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej , odnoszących się do kwestii ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS skłania wyrażana w wielu środowiskach społeczna potrzeba zagwarantowania większej ochrony członkom rodzin pensjonariuszy tych instytucji. Celem projektowanej regulacji jest rozszerzenie katalogu przesłanek obligatoryjnego i fakultatywnego zwolnienia członków rodziny mieszkańca domu pomocy społecznej z odpłatności za jego pobyt w domu. Wprowadzona zmiana uwzględnia w ramach przesłanek fakultatywnego wyłączenia obowiązku ponoszenia opłaty sytuacje rażącego naruszenia przez rodzica obowiązku alimentacyjnego względem dziecka lub innych obowiązków rodzinnych Projektowana nowelizacja uwzględnia, że dorosłe dzieci rodziców, którzy względem nich w sposób rażący zaniedbywali obowiązki rodzicielskie, doprowadzając tym do ustania więzi rodzinnych, zasługują na ochronę państwa i powinni zostać objęci możliwością zwolnienia z opłaty bez względu na ich sytuację materialną. Proponuje się w związku z tym dodanie nowej przesłanki mogącej wyłączyć obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt pensjonariusza w DPS, tj. sytuację, w której osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, np. obowiązku opieki, wychowania, utrzymania, dbałości o rozwój (projektowany art. 64 pkt 7). Przepis ten umożliwi zatem osobie obowiązanej do ponoszenia opłaty uwolnienie się od obowiązku pokrywania kosztów przebywania pensjonariusza w DPS z powodu zawinionego przez tego pensjonariusza działania naruszającego więzi rodzinne mające ten obowiązek uzasadniać. Przy czym (...) użycie określenia "rażący" na gruncie art. 64 pkt 7 u.p.s. jest uzasadnione, gdyż organ będzie dokonywał oceny kwestii wypełniania obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (a więc obowiązków o charakterze prawnorodzinnym, czyli cywilnym sensu largo).

Jak dalej wskazano w uzasadnieniu do projektu do powołanej wyżej ustawy nowelizującej ustawę o pomocy społecznej , pojęcie "inne obowiązki rodzinne" obejmuje obowiązki szczegółowo zdefiniowane w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej i relacji pomiędzy rodzicem a dzieckiem. I tak wśród obowiązków rodzinnych wskazać należy:

- obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców i dzieci ( k.r.i o.),

- obowiązek wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1 k.r.i o.),

- obowiązek troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka (art. 96 § 1 k.r.i o.),

- obowiązek przygotowania dziecka do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień (art. 96 § 1 k.r.i o.),

- obowiązek rodziców i dzieci utrzymywania ze sobą kontaktów (art. 113 k.r.i o.),

- obowiązek dopełnienia czynności związanych ze zgłoszeniem dziecka do szkoły, obowiązek zapewnienia regularnego uczęszczania dziecka na zajęcia szkolne czy obowiązek zapewnienia dziecku warunków umożliwiających przygotowywanie się do zajęć szkolnych (art. 40 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2021 r. poz. 1082)).

W pojęciu zaś niedopełnienia obowiązków rodzinnych mieści się takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych (zob. wyrok SN z dnia 7 listopada 2002 r., sygn. II CKN 1397/00, LEX nr 75286; wyrok SA w Krakowie z dnia 27 lutego 2014 r., sygn. I ACa 1201/12, LEX nr 1623875).

W nawiązaniu do powyższych rozważań wypada też przytoczyć treść art. 111 k.r.i o. , zgodnie z którym sąd opiekuńczy pozbawia rodziców władzy rodzicielskiej jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka oraz jeżeli mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny zastosowania art. 109 § 2 pkt 5, a w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem. Pozbawienie władzy rodzicielskiej uzasadniają tylko takie zaniedbania obowiązków względem dziecka, które mogą być ocenione jako rażące. Muszą to być zaniedbania poważne, bądź zaniedbania o mniejszej wadze, które nabierają cech niepoprawności i uporczywości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1997 r.,sygn.. III CKN 122/97, LEX nr 1402785). Wobec tego rażące zaniedbywanie obowiązków względem dzieci może polegać na długotrwałym zerwaniu więzi z dziećmi, braku zainteresowania ich losem, wieloletnim nieutrzymywaniu kontaktów z dziećmi z przyczyn leżących po stronie rodzica.

Przechodząc na grunt okoliczności kontrolowanej sprawy stwierdzić należy, ze nie mamy w niej do czynienia z sytuacją , o której mowa art. 64a u.s.p., ale – w ocenie Sądu - z sytuacją o podobnym znaczeniu i ciężarze gatunkowym. Powyższe powinno skłonić organ do takiej interpretacji przepisu art. 64 pkt 2 u.p.s. , która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat również okoliczności dotyczących kwestii relacji rodzinnych skarżącego z ojcem. Organy obu instancji a priori odrzuciły taką wykładnię analizowanego przepisu .Tymczasem wskazywany przez skarżącego sposób sprawowania przez ojca skarżącego władzy rodzicielskiej prima facie mógłby uzasadniać zwolnienie skarżącego z odpłatności za pobyt w DPS. Zważywszy , gdy ze względu na upływ czasu, nie jest możliwe aktualnie uzyskanie orzeczenia, o którym mowa w art. 64a u.p.s., nawet, jeśli w przeszłości zachodziły faktycznie przesłanki uzasadniające wydanie takiego orzeczenia, zwolnienie takie jest możliwe na podstawie art. 64 u.p.s.

Natomiast zgodzić się należy ze skarżącym ,że zaprezentowana przez organy orzekające w sprawie interpretacja art. 64 u.p.s. , jest – w ocenie Sądu – nie do pogodzenia z wyrażoną w art. 32 Konstytucji , zasadą równości, którą przecież w każdym wypadku kieruje się ustawodawca. Należy zatem zaaprobować pogląd skarżącego, wedle którego nie ma podstaw do przyjęcia, że przepis art. 64 u.p.s. wyklucza uznanie za "szczególną" okoliczność dotyczącą relacji i więzi między członkami rodziny. W ocenie Sądu, podstawowa różnica pomiędzy unormowaniem art. 64 i 64a u.p.s. dotyczy wyłącznie obligatoryjności bądź fakultatywności zwolnienia z odpłatności i zakresu zwolnienia - w całości (w pierwszym wypadku), bądź w części (w drugim przypadku). O ile sąd powszechny pozbawi prawomocnym orzeczeniem władzy rodzicielskiej rodzica (bądź zostanie wydany wyrok karny, o którym mowa w art. 64a u.p.s.), organ pomocy społecznej na wniosek osoby zobowiązanej do uiszczania odpłatności za pobyt tego rodzica w domu pomocy społecznej, ma obowiązek w całości zwolnić tę osobą z odpłatności. W razie przedstawienia takiego wyroku przez wnioskodawcę organ pomocy społecznej nie jest uprawniony do dokonywania odmiennych ustaleń, a w konsekwencji do prowadzenia postępowania dowodowego (zob. wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 listopada 2020 r. sygn. II SA/Lu 363/20).

W orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie wyrażano stanowisko opowiadające się za dopuszczalnością zwolnienia z odpłatności na podstawie art. 64 u.p.s. ze względu na szczególne okoliczności dotyczące relacji pomiędzy członkami rodziny (vide wyroki WSA : w Rzeszowie z dnia 25 czerwca 2020 r. sygn. II SA/Rz 302/20; w Łodzi z dnia 29 września 2016 r. sygn. II SA/Łd 366/16; w Szczecinie z dnia 15 lipca 2021 r. sygn. II SA/Sz 442/21; w Warszawie z dnia 23 listopada 2016 r. sygn. I SA/Wa 1571/16; w Olsztynie z 22 listopada 2016 r. sygn. II SA/Ol 1200/16). Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni aprobuje powyższy pogląd.

Stwierdzenie powyższego oznacza ,że pod adresem organów obu instancji musi być skutecznie wyartykułowany zarzut naruszenia prawa materialnego , a to art. 64 pkt 2 u.p.s. poprzez dokonanie jego wadliwej wykładni ,a także przepisów postępowania , a to art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem organy nie oceniły materiału dowodowego niezbędnego do rozstrzygnięcia sprawy oraz nie dokonały na jego podstawie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy ustaleń.

Z tych względów zarzuty skargi przedstawiają się jako zasadne , co obligowało Sąd do wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a .

Nie przesądzając kierunku dalszego rozstrzygnięcia , przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ powinien dokonać oceny przedmiotowego wniosku skarżącego , mając na uwadze zaprezentowaną powyżej wykładnię przepisu art.64 ust.2 u.p.s.