Postanowienie WSA w Poznaniu, sygn. akt I SA/Po 465/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2018-08-17 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Odmówiono przyznania prawa pomocy
Powołane przepisy: article: art. 199, art. 245 par. 1 i 3, art. 246 par. 1 pkt 2, art. 255, art. 258 par. 1 i 2 pkt 7
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 17 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku RN o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi RN na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.


UZASADNIENIE

Wpis sądowy od skargi wynosi [...].

Skarżący RN pismem z dnia [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazane w sentencji postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej.

Następnie skarżący złożył sporządzony w dniu [...] na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza pod firmą A przynosi straty. Wnioskodawca wskazał, że stale ponosi koszty utrzymania prowadzonego przez niego wspólnie z małżonką i małoletnią córką gospodarstwa domowego, same tylko opłaty za media wynoszą miesięcznie ok. [...]. W związku z powyższym stwierdził, że nie posiada środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z [...] córką. Skarżący nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Wnioskodawca podał, że jego dochód netto z tytułu umowy o pracę wynosi [...], dochód małżonki z tytułu umowy o pracę wynosi [...] netto. Skarżący podał, że opłaty za media wynoszą ok. [...]. Wnioskodawca powołał się na ewentualną solidarną i subsydiarną odpowiedzialność za zobowiązania A.

Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że Spółka, w której jest wspólnikiem, w okresie [...] uzyskiwała przychód w wysokości [...] miesięcznie z tytułu wynajmu, koszty uzyskania przychodu wyniosły [...]. Wnioskodawca wskazał, że wobec Spółki prowadzone są liczne postępowania egzekucyjne z tytułu zaległości w podatkach oraz wobec ZUS. Wobec Spółki prowadzone są postępowania komornicze. Komornik Sądowy w sprawie o sygn. akt [...], dokonał zajęcia wierzytelności przysługujących m.in. od:

1. B,

2. C do kwoty ok. [...] – na podstawie Bankowego Tytułu Egzekucyjnego z dnia [...] w sprawie o sygn. [...].

Skarżący podał, że dla Spółki prowadzone są rachunki bankowe w D, E, F, G. Rachunki bankowe zostały zajęte w toku prowadzonych wobec Spółki postępowań egzekucyjnych i nie wykazują obrotów. Spółka nie zatrudnia pracowników. Spółka posiada nieruchomości zlokalizowane w S, G (działka ewidencyjna nr [...], działka ewidencyjna nr [...], działka ewidencyjna nr [...]), w S (działki nr [...] o pow. [....]) – Spółce przysługuje prawo użytkowania wieczystego. Wnioskodawca podał, że na w.w nieruchomościach ustanowione zostały liczne hipoteki umowne oraz hipoteki przymusowe. Spółka nie posiada innych środków trwałych. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i małoletnią córką. Wnioskodawca, jak i jego żona, są jedynymi osobami w gospodarstwie domowym, które uzyskują dochody. Skarżący oświadczył, że on i jego żona nie posiadają aktywnych kont bankowych, lokat bankowych, jak również nie korzystają z kart kredytowych w okresie poprzednich [...]. Również obecnie nie posiadają rachunków bankowych, lokat bankowych, jak również nie korzystają z rachunków kart kredytowych. Skarżący podał, że osiąga dochody ze stosunku pracy (zatrudnienie w wymiarze [...] etatu), uzyskując z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości brutto [...] miesięcznie, poza tym nie ma innych źródeł przychodów. Małżonka uzyskuje dochody ze stosunku pracy w wysokości [...] brutto miesięcznie, zatrudniona jest na [...] etatu, poza tym nie uzyskuje żadnych innych przychodów. Skarżący oświadczył, że on, jak i jego żona nie posiadają oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności oraz przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, nie posiadają także pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Małżonka wnioskodawcy jest użytkownikiem wieczystym [...] nieruchomości (działki nr [...], na których znajduje się dom, w którym mieszka skarżący wraz z żoną i córką). Skarżący wskazał, że nieruchomości te zostały zajęte w toku prowadzonego przez Komornika Sądowego postępowania egzekucyjnego o sygn. akt [...], a nadto są one obciążone hipotekami. Nie jest zatem możliwe dokonanie sprzedaży tych składników majątku. Koszty miesięcznego utrzymania prowadzonego przez skarżącego wspólnie z małżonką gospodarstwa domowego wynoszą ok. [...] miesięcznie, przy czym [...]. Wnioskodawca podał, że koszty te ponoszone są z dochodów osiąganych ze stosunku pracy oraz przy pomocy rodziny. Skarżący wyjaśnił, że on i jego żona nie posiadają udziałów w innych podmiotach, jak również nie pełnią funkcji w zarządach, czy też radach nadzorczych. Skarżący do pisma załączył kserokopie: zeznania rocznego podatkowego za [...], z którego wynika, że z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskał dochód w wysokości [...], z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej w [...] uzyskał przychód i dochód w wysokości [...], w [...] skarżący z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskał dochód w wysokości [...], z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej w [...] uzyskał przychód i dochód w wysokości [...], żona skarżącego w [...] z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskała dochód w wysokości [...], w [...] w wysokości [...]. Do pisma załączył kserokopie deklaracji VAT-7 za miesiące [...] złożone przez Spółkę oraz zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia za pracę jakie otrzymał on i małżonka w okresie ostatnich [...].

Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez:

1. podanie od kogo, w jakiej wysokości miesięcznie, w jakiej formie skarżący otrzymuje środki na miesięczne utrzymanie,

2. podanie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu osoby, które pomagają skarżącemu w ponoszeniu kosztów miesięcznego utrzymania uzyskują miesięczne dochody, w jakiej wysokości ponoszą koszty swojego utrzymania, należy przedłożyć odpisy zeznań rocznych podatkowych za [...] osób, od których skarżący otrzymuje pomoc i podać czy osoby te posiadają nieruchomości, oszczędności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, udziały w spółkach,

3. wyjaśnienie czy skarżący z tytułu posiadania udziałów w spółce jawnej uzyskuje środki pieniężne, jeżeli tak to w jakiej wysokości miesięcznie, jeżeli nie uzyskuje to dlaczego.

Skarżący w odpowiedzi z dnia [...] podał, że korzysta z pomocy finansowej, jak i rzeczowej najbliższej rodziny oraz znajomych. Wskazał, że trudno jest mu określić jakiego rzędu kwoty otrzymuje tytułem tego wsparcia. Nie posiada też szczegółowej wiedzy w zakresie cen po jakich została zakupiona żywność, środki czystości, które mu przekazują. Skarżący podał, że nie posiada wiedzy na temat sytuacji finansowej osób, które udzielały lub udzielają jemu nadal przedmiotowego wsparcia. Wyjaśnił, że osoby te pomagają jemu nie tylko z uwagi na ciążący na niektórych z nich obowiązek alimentacyjny. Skarżący podał, że nie wie w jakiej wysokości osoby, które udzielają jemu pomocy, ponoszą koszty swojego utrzymania, czy posiadają nieruchomości, oszczędności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżący wyjaśnił, że wobec Spółki prowadzone są liczne postępowania egzekucyjne i wszelkie wierzytelności przysługujące Spółce są od razu zajmowane, stąd też brak jest możliwości, aby w ogóle stał się beneficjentem jakichkolwiek środków finansowych z tytułu posiadanych udziałów.

Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:

1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;

2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, bez majątku, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od strony skarżącej informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jej rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W ocenie starszego referendarza sądowego skarżący w przedmiotowej sprawie nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100- zł (wpis sądowy od skargi).

W tym miejscu należy powtórzyć, że ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek. To z kolei oznacza, że taka osoba powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie okoliczności, na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Wnioskodawca winien więc wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym, jest obiektywnie niemożliwe. W tym miejscu na podkreślenie zasługuje także ugruntowany już w orzecznictwie sądowoadministracyjnym pogląd, że uzyskanie prawa pomocy i przerzucenie kosztów postępowania sądowego na Skarb Państwa, a w konsekwencji pozostałych podatników, nie jest przywilejem strony, ale wyjątkiem od zasady samodzielnego ponoszenia kosztów związanych z prowadzeniem procesów sądowych. Przyznanie prawa pomocy musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy rzeczywiście z porównania wysokości prognozowanych kosztów postępowania oraz możliwości majątkowych i finansowych wnioskodawcy i jego domowników wynika, że skarżący nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów niniejszego postępowania chociażby w części. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawcy oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Jednocześnie podkreślić należy, że to przepis art. 255 P.p.s.a. nadaje kompetencję do wezwania strony o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie oświadczeń wiedzy oraz o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy do przedłożenia tychże wyjaśnień i dokumentów ("strona jest obowiązana złożyć na wezwanie").

W odpowiedzi na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie wykazał, że zabiegał z należytą starannością o pozyskanie stosownych oświadczeń, jak i dokumentów źródłowych obrazujących sytuację majątkową osób, od których otrzymuje pomoc, w tym od osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, czy chociażby oświadczeń co do sytuacji majątkowej i finansowej tych osób. Zaznaczyć przy tym należy, że pozostawanie chociażby częściowo na utrzymaniu członków rodziny i znajomych oraz materialne wsparcie, które skarżący otrzymuje od członków rodziny i znajomych uzasadniają ocenę, że skarżący winien wykazać w jakiej wysokości tę pomoc otrzymuje, od kogo i jaka jest sytuacja osób udzielających tej pomocy, w szczególności zaś osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Skarżący musi bowiem wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową osób, którzy jemu pomagają, w szczególności zaś osób, które zobowiązane są do jej alimentacji. Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakładają na poszczególnych członków rodziny określone obowiązki alimentacyjne. W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, Lex nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, Lex nr 6155, postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, opubl. W ONSA i WSA z 2005 r., nr 1, poz. 8). To oznacza, że możliwość pozyskania przy pomocy rodziny środków na opłacenie kosztów postępowania musi zostać uwzględniona przy ocenie sytuacji finansowej wnioskodawcy. Należy bowiem oczekiwać, że niezbędnej pomocy i wsparcia skarżący w pierwszej kolejności poszukiwać będzie właśnie od osób, od których otrzymuje pomoc. Trudno wymagać, że to Skarb Państwa jest zobowiązany wspierać osoby znajdujące się w danym momencie w trudnej sytuacji materialnej, skoro mają one członków rodziny, którzy mogliby im pomóc, tym bardziej, gdy skarżący mimo wezwania nie wykaże, że pomoc ta leży poza zasięgiem ich możliwości finansowych.

Z oświadczeń skarżącego wynika, że jego dochód netto wynosi [...], małżonki [...], przy czym wnioskodawca i jego żona są zatrudnieni na [...] etatu, skarżący od [...], małżonka od [...]. Wnioskodawca i jego żona ponoszą natomiast koszty miesięcznego utrzymania w wysokości od ok. [...] do [...], a zatem koszty te są wyższe od uzyskiwanych przez nich dochodów o kwotę od ok. [...] do ok. [...]. Skarżący wyjaśnił, że nadwyżkę kosztów nad miesięcznymi dochodami pokrywają ze środków, które otrzymują od członków rodziny i od znajomych, a zatem pomoc tę otrzymują co miesiąc w wysokości od ok. [...] do [...]. Wobec powyższego zasadnie na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwano skarżącego do wyjaśnienia stanu majątkowego osób, od których tę pomoc otrzymują, gdyż ich sytuacja finansowa i majątkowa rzutuje na możliwości płatnicze skarżącego. Z istoty prawa pomocy wynika, że sytuacja finansowa wnioskodawcy oceniana jest przez pryzmat dochodów wszystkich członków rodziny uwzględniając przy tym nie tylko przychody osób, z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ale także i osób, które jemu pomagają. Ocenić zatem należało, czy osoby, od których skarżący otrzymuje pomoc, dysponują odpowiednimi środkami na poniesienie także i kosztów niniejszego postępowania sądowego. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawcę informacji wymienionych w punkcie 1 i 2 wezwania z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy, czego w istocie skarżący odmówił. Pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie wyjaśnił zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej, na którą wpływ ma również sytuacja osób, które jemu pomagają, nie przedłożył też żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy sytuacja finansowa tych osób uzasadnia przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie chociażby w części.

Należy w tym miejscu podkreślić, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaki jest rzeczywisty stan majątkowy skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie chociażby części kosztów.

Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.