Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1702/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-02-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie WSA Joanna Skiba WSA Elżbieta Sobielarska (spr.) Protokolant referent Joanna Kicińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2017 r. sprawy ze skargi Muzeum Narodowego w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2016 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] wrzesnia 2016 r. nr [...] po rozpatrzeniu odwołania Muzeum Narodowego w [...] od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] utrzymał powyższa decyzje w mocy.

W uzasadnieniu organ przedstawił następująco stan sprawy.

Pismem datowanym na 22 kwietnia 2010 r., S. C., L. C. i M. C., wystąpili o wydanie decyzji administracyjnej ustalającej, że zespół pałacowo- parkowy położony w [...], gminie [...] powiecie [...], oznaczony jako działki ewidencyjne nr [...] o łącznej powierzchni [...] ha, dla których Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą KW nr [...] oraz działka nr [...] o pow. [...] ha, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...], nie podpada pod działanie art.2 ust.1 lit.e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (dalej: dekretu PKWN) z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r.Nr 3, poz.13 z późn. Zm.). W uzasadnieniu wniosku strony podniosły, że zespół pałacowo-parkowy, wbrew założeniom dekretu, nie został wykorzystany do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie. Pałac służył wyłącznie celom mieszkalnym.

W wyniku przeprowadzenia postepowania administracyjnego, Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] orzekł, że zespół pałacowo-parkowy położony w [...], gminie [...], powiecie [...], składający się z wymienionych działek, stanowiący byłą własność A. C., nie podpada pod działanie art.2 ust. 1 lit.e. dekretu PKWN, ponieważ nie pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią gospodarstwa rolnego. Organ szczebla wojewódzkiego wskazał między innymi, że pałac pełnił funkcję wyłącznie mieszkalno-rekreacyjną. Służył właścicielom i gościom, pełniąc jednocześnie znaczącą funkcję kulturalną. Ponadto pałac przynosił dochody jako dom letniskowy. Osoby, które pracowały w części gospodarczej nie mieszkały w pałacu, ani na terenie zespołu pałacowo-parkowego. Jeden z budynków mieszkalnych przeznaczonych dla pracowników znajdował się w części gospodarczej , natomiast pozostałe poza terenem majątku. Wojewoda [...] uznał, że nie istniał związek funkcjonalny pomiędzy częścią pałacowo- parkową a gospodarczą majątku. Zauważył również, że brak było swobodnego dostępu z części rezydencjonalnej do części gospodarczej. Pałac i park były oddzielone od części gospodarczej ogrodzeniem oraz drogą. Wjazdy na część gospodarczą majątku i na teren zespołu pałacowo-parkowego było oddzielone, co oznacza, że pałac wraz z parkiem służyły wyłącznie do celów mieszkalno- wypoczynkowych i kulturalnych. Ich istnienie nie było konieczne dla prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie.

Odwołanie od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2012 r. złożyło Muzeum narodowe w [...], wnosząc o uchylenie rozstrzygnięcia. Odwołujący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 2 ust.1 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz art. 7 i art. 8 kodeksu postepowania administracyjnego. Muzeum Narodowe w [...] zakwestionowało brak związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo- parkowym a pozostałą częścią majątku oraz podniosło, że nieprawidłowe są ustalenia organu pierwszej instancji, zgodnie z którymi rządca zamieszkiwał poza pałacem. Ponadto zdaniem odwołującego, materiał dowodowy zebrany w sprawie nie był wystarczający do przyjęcia przedstawionych przez organ pierwszej instancji ustaleń stanu faktycznego.

Postanowieniem z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził niedopuszczalność odwołania Muzeum Narodowego w [...] od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2012 r., w części dotyczącej nieruchomości położonej w [...], gminie [...], powiecie [...], oznaczonej jako działki ewidencyjne nr [...] o łącznej powierzchni [...] ha, dla których Sąd rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...], z uwagi na brak legitymacji do jego wniesienia. Ponadto decyzją z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy, w części dotyczącej nieruchomości położonej w [...], gminie [...], powiecie [...], oznaczonej jako działka ewidencyjna nr [...] o powierzchni [...] ha, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...].

Wobec wniesionej skargi na postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 18 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1008/13- oddalił skargę. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 19 stycznia 2016 r. sygn.akt I OSK 1138/14 uchylił zaskarżony wyrok WSA z dnia 18 grudnia 2013 r. sygn.akt I SA/WA 1008/13 i postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2013 r. Ponadto NSA oddalił skargę kasacyjną Skarbu Państwa, reprezentowanego przez Starostę [...]. W motywach swojego wyroku NSA wskazał, że Muzeum ma interes prawny w postepowaniu odnoszącym się do pozostałej części nieruchomości, której jest użytkownikiem. W tym zakresie postepowanie i zapadła w nim decyzja nie rozstrzyga wprost o prawach i obowiązkach, wobec powiązania sytuacji prawnej podmiotu mającego bezpośredni interes prawny z sytuacją prawną Muzeum. Skarżący może wywodzić swój interes prawny z tzw. prawa refleksowego. Mamy z nim do czynienia gdy prawo podmiotowe wykonywane przez uprawnionego (w omawianej sprawie prawo do stwierdzenia, że dana nieruchomość nie podpada pod działanie przepisu art.2 ust.1 lit. E) dekretu o reformie rolnej wykonywane przez następców prawnych byłego właściciela) może prowadzić do naruszenia normy prawa przysługującego Muzeum (uzyskane z mocy prawa, prawo wieczystego użytkowania działek gruntu w trybie art. 202 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami). Uzasadnia to interes Muzeum w żądaniu ochrony.

W wyniku rozpoznania skarg na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2013 r. nr [...], WSA w Warszawie wyrokiem z dnia 18grydnia 2013 r. sygn.akt I SA/Wa 1055/13- oddalił skargi. Po rozpoznaniu w dniu 19 stycznia 2016 r. sygn.. akt I OSK 1039/14 skarg kasacyjnych Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę [...] oraz Muzeum Narodowego w [...], Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 grudnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 1055/13 i decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2013 r. Poza tym NSA oddalił skargę kasacyjną Skarbu Państwa, reprezentowanego przez Starostę [...]. W uzasadnieniu wyroku NSA wskazał, że Sąd I instancji zaprezentował prawidłowe stanowisko, co do przesłanki uzasadniającej uznanie, że dana nieruchomość stanowiąca zespół pałacowo-parkowy podpadała pod przepisy dekretu, jeśli istniał związek funkcjonalny pomiędzy tym zespołem, a częścią gospodarczą majątku, czyli wzajemnych ich zależności. Co do zasady uznaje się, że zespół pałacowo - parkowy służący zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych i rekreacyjnych właścicieli nie podpadał pod przepisy dekretu o reformie rolnej. Oczywistym więc jest, że postepowanie dowodowe skoncentrowane jest właśnie na wyjaśnieniu tej okoliczności. Jej ustalenie determinuje rozstrzygniecie co do prawidłowości przyjęcia danej nieruchomości na cele reformy rolnej. W omawianej sprawie organ oparł swoje ustalenia na zeznaniach dwóch świadków oraz m.in. dokumentacji konserwatorskiej, która zawiera szczegółowy opis majątku. Wskazać należy, że jeden ze świadków w roku 1939 miał 10 lat, a drugi swoją wiedzę co do faktu gdzie znajdowało się centrum zarządzania majątkiem opiera na relacjach rodziców pracujących przed wojną w tym majątku, bowiem świadek urodził się w roku 1939. Natomiast dokumentacja Urzędu Ochrony Zabytków w sposób szczegółowy określa m.in. położenie, obszar, funkcje jakie pełnił zespół parkowy, a także dokumentację architektoniczną samego pałacu. Bezsporne w sprawie jest, że zespół pałacowo - parkowy liczył ok. [...] ha i był oddzielony od zasadniczej części gospodarczej majątku. Jednakże te okoliczności nie przesądzają czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy tymi częściami majątku. Ustalenie powyższych okoliczności po przeszło 60 latach ze zrozumiałych względów jest bardzo trudne. Tym niemniej w omawianej sprawie, z uwagi m.in. na charakter majątku, zachowała się bogata dokumentacja faktograficzna. Dotyczy ona samego pałacu w kontekście tak jego budowy, przebudowy oraz walorów architektonicznych, jak i m.in. opisu funkcji poszczególnych jego pomieszczeń. Dokumentacja ta dotyczy także samego parku i zawiera m.in. opis poszczególnych jego części. Zdaniem NSA dopiero analiza tych materiałów w powiązaniu z dokumentami sporządzonymi przy przejmowaniu majątku w ramach reformy rolnej pozwoli na prawidłowe ustalenie, czy zasadnie przejęto zespół pałacowo- parkowy, czy też brak było przesłanek do jego przejęcia.

Uwzględniając powołane niżej wyroki NSA z dnia 19 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 1138/14 oraz z dnia 19 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 1039/14, do rozpoznania pozostało odwołanie Muzeum Narodowego w [...] od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2012 r.. Przedmiotem rozstrzygnięcia były wszystkie nieruchomości objęte wskazana wyżej decyzją organu wojewódzkiego tj. działki ewidencyjne nr [...] o łącznej powierzchni [...] ha, dla których Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą KW nr [...] oraz działka nr [...] o pow. [...] ha, dla której Sąd rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...].

Zgodnie z dyspozycją art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości stanowiące własność labo współwłasność osób fizycznych i prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W przypadku gdy dana nieruchomość spełniała powyższe wymogi obszarowe z dniem 13 września 1944 r. przechodziła z mocy prawa, bez wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa oraz była obejmowana niezwłocznym zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego.

Na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 10, poz. 51), strona mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Omawiana sprawa była przedmiotem rozpoznania przez NSA wyrokiem z dnia 19 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 1138/14 oraz z dnia 19 stycznia 2016 r. sygn.. akt I OSK 1039/14. Sąd administracyjny w tych wyrokach stanął na stanowisku, że organ powinien dokonać oceny istnienia związku funkcjonalnego między zespołem pałacowo – parkowym, a pozostałą częścią majątku, na podstawie dokładnej analizy znajdującego się w sprawie materiału dowodowego, w tym zwłaszcza dokumentacji fotograficznej. Stosownie do art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo i postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 j.t., dalej: p.p.s.a.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postepowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postepowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przepis art. 153 p.p.s.a. ma przy tym charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane.

Odnosząc się do meritum sprawy organ podniósł, że jej przedmiot został zakreślony przez żądanie sformułowane we wniosku o wszczęcie postepowania administracyjnego, złożonym przez S. C., L. C. i M. C. w dniu 22 kwietnia 2010 r. Wnioskodawcy jednoznacznie sprecyzowali, że wnoszą o stwierdzenie, że zespół pałacowo-parkowy w [...], stanowiący część nieruchomości ziemskiej położonej w majątku [...], nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Tym samym przedmiotem rozpoznania organu administracji publicznej mogła być jedynie wskazana część majątku, stanowiąca zespół dworsko-parkowy, usytuowany na aktualnych działkach ewidencyjnych nr [...] o łącznej powierzchni [...] ha, dla których Sąd rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą KW nr [...] oraz działkę nr [...] o powierzchni [...] ha, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą KW nr [...].

Protokół przejęcia majątku w [...], powiecie [...], stanowiącym własność A. C. wskazuje, że objęto łącznie [...] ha, w tym [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk jednokośnych, [...] ha pastwisk, [...] ha lasów, [...] ha ogrodów warzywnych, [...] ha parków, [...] ha gruntów zabudowanych, [...] ha nieużytków oraz [...] ha wód. Załącznikiem do protokołu jest sporządzony w dniu 5 marca 1945 r wykaz pracowników (deputatników) w majątku [...] i [...] - łącznie 58 osób. Na podstawie publikacji "Miniatury [...] " i dokumentacji konserwatorskiej ustalono, że po przesiedleniu rodziny C. do Generalnej Guberni, majątek przeszedł pod zarząd niemiecki. Po wojnie, zespół pałacowo- parkowy w [...] przejął miejscowy PGR. W budynku pałacowym mieściły się Szkoła Podstawowa oraz mieszkania nauczycieli i pracowników PGR-u. Aktualnie w pałacu mieści się siedziba Muzeum Narodowego w [...].

Działki objęte postępowaniem stanowiły w dniu przejęcia nieruchomości parcele gruntowe nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...] ha. Wskazane parcele były w całości obszarem zajętym przez zespół pałacowo-parkowy w [...] . Pomimo, że protokół przejęcia majątku wymienia jedynie [...] ha parku, a pozostała część nieruchomości została zakwalifikowana jako las, zebrany materiał dowodowy potwierdza, że wnioskowane działki były zajęte w całości przez pałac i park. Mapa topograficzna niemiecka z 1940 r. - Topographische Karte, sporządzona w skali 1:25000 (Meßtischblatt), część wschodnia (Ostdeutschland), znajdująca się w zbiorze Uniwersytetu [...] w [...] (dostępna pod adresem: [...]) oraz mapa topograficzna sporządzona w [...] w 1934 r. dla Wojskowego Instytutu Geograficznego (dostępna pod adresem: [...], dokumentują fakt, że objęte postępowaniem działki w całości stanowiły kompleks dworsko-parkowy. Podobnie rzut na plan parku w [...], pochodzący z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] obrazuje wschodnią część założenia parkowego, jako zajętą przez pomnik [...], grupę pomnikowych dębów, lip i grabów oraz inną grupę pomnikowych dębów szypułkowych.

Materiały konserwatorskie oraz inne dowody znajdujące się w aktach potwierdzają, że zespół pałacowo-parkowy usytuowany był na południe od wsi po wschodniej stronie drogi do [...], nad rzeką [...]. W rozplanowaniu kompleksu budynków pałacowych i gospodarczych, wobec głównej drogi dojazdowej, zastosowana została barokowa zasada symetrycznego układu względem centralnej osi komunikacyjno- widokowej. Droga dojazdowa do pałacu przebiegała wzdłuż zachodniej oficyny. Od drogi krótki wjazd prowadził na dziedziniec, ujęty pałacowymi zabudowaniami i przeciwległym murem oporowym, za którym teren gwałtowanie opadał, otwierając widok na Wzgórza [...]. Od zachodu i wschodu dziedziniec ogrodzony był parkanem z metalowych prętów, z główną bramą wjazdową od zachodu oraz bramą parkową od wschodu. Środek dziedzińca zajmował okrągły gazon, ozdobiony strzyżonymi cisami, a wokół gazonu biegł podjazd o powierzchni żwirowej. Po wschodniej i północnej stronie rezydencji rozciągał się park. Zabudowania gospodarcze (obory, spichlerz, stajnia, szopa, stodoła, stelmacharnia, kurnik, kuźnia, magazyn pasz i inne), zostały znacznie odsunięte od pałacu i umieszczone po przeciwległej stronie drogi [...]. Na zachód od zabudowań gospodarczych znajdowały się pola uprawne.

Pałac składał się z korpusu głównego i dwóch pawilonów bocznych, połączonych z nim ćwierćkolistymi, tzw. palladiańskimi galeriami. Korpus został wzniesiony na rzucie prostokąta, z portykiem i dwoma pozornymi ryzalitami skrajnymi od południa oraz wydatnym,5-bocznym ryzalitem centralnym od północy. Do elewacji bocznych korpusu na początku XX wieku dostawiono dwie prostokątne przybudówki, przylegające do północnej galerii. Układ wnętrz korpusu jest 2-traktowy, w części zachodniej trakty rozdziela przesklepiony krzyżowo korytarz z klatką schodową do piwnic i na piętro. Centralną partię parteru w trakcie frontowym zajmuje rotundowy westybul z przyległymi z obu stron aneksami komunikacyjnymi. W trakcie ogrodowym znajdowały się sale reprezentacyjne: na osi - ośmioboczny, wysunięty ryzalitowo salon, po jego wschodniej stronie - prostokątny salon tzw. "zielony", między salonem ośmiobocznym i westybulem - sklepiona kolebkowo garderoba oraz dwa niewielkie pomieszczenia pomocnicze; w zachodniej partii traktu ogrodowego - dwa zbliżone do kwadratu pokoje mieszkalne. W trakcie frontowym znajdowała się, po stronie wschodniej - prostokątna jadalnia, poprzez galerię połączoną ze znajdującą się w pawilonie wschodnim kuchnią; po stronie zachodniej - dwa zbliżone do kwadratu pokoje mieszkalne, przesklepione kolebkowo-krzyżowo i kolebkowo z lunetami.

Na piętrze powtórzony został układ wnętrz z parteru, w środkowej partii traktu ogrodowego znajdował się salon, po jego stronie wschodniej - dwa prostokątne pokoje: salonik i pokoik "amorków", w trakcie frontowym - pokój gościnny i "szkoła". Północne pomieszczenia XX-wiecznych przybudówek (od wschodu kancelaria, od zachodu - sypialnia) podporządkowane zostały amfiladzie traktu ogrodowego, ich pomieszczenia południowe skomunikowane zostały bezpośrednio z traktem frontowym oraz galeriami. W publikacji "Miniatury [...] " (str. 11-15) zwraca się natomiast uwagę na takie cechy pałacu w [...] jak: arkadowe galerie łącznikowe, zawierające toskańskie półkolumny podtrzymujące belkowania z fryzem, nad którymi są attyki zwieńczone wazami; sztukatorskie panoplia wykonane przez [...] - trzy zespoły herbów nad tympanonem portyku oraz dwie grupy militariów na attykach nad pseudorozalitami po obu stronach frontonu; sztukaterie wewnątrz pałacu; prace malarskie braci A. i F. S.

Od wschodu i północy do budynków pałacowych przylegał rozległy park krajobrazowy, założony równocześnie z budową pałacu. Park stanowił miniaturę ogrodu angielskiego. Został uformowany naturalnie, elegancko, z wykorzystaniem kilku akcentów regularnych. Na osi bramy z dziedzińca, wytyczona została w kierunku wschodnim prosta aleja lipowa o podszyciu grabowym. Po prawej stronie rozciągało się założenie krajobrazowe z rozrzuconymi na dużej przestrzeni grupami drzew i krzewów. Na pierwszym planie znajdował się dąb, zasadzony w 1 0-letnią rocznicę pobytu [...], obok niego stał pomnik z wizerunkiem poety, postawiony w tym samym roku przez właściciela majątku. Po stronie północnej pałacu centrum kompozycji stanowił olbrzymi prostokątny trawnik o szerokości równej długości głównego budynku pałacowego, otoczony grupami drzew i krzewów. Trawnik obiegała nieregularnie wytyczona droga komunikacyjna. Ogólnie na drzewostan w parku składają się: dęby, jesiony, modrzewie, świerki, buki czerwone, klony, lipy, graby, akacje i krzewy (dowód: Dokumentacja historyczna pałacu w [...], str. 17). W publikacji "Miniatury [...] " (str. 71) podkreśla się, że park pełnił funkcje estetyczne, rekreacyjne i praktyczne.

Od strony północnej przylegał do pałacu, wysuwający się w ogród rozległy taras. Ozdobiony był strzyżonymi cisami, tujami i jałowcem wirginijskim oraz donicami z palmami, kaktusami i kliwiami. W tzw. gaiku znajdował się ogród warzywny oraz rosły drzewa owocowe, w pobliżu których umieszczona została pasieka. Na polanie przy ścieżce do chmielnika powstał kort tenisowy.

Rezydencjonalny charakter zespołu dworsko-parkowego w [...] podkreślał fakt, że prowadzono w nim niezwykle aktywne życie towarzyskie. Na str. 76 "Miniatur [...]" wskazano, że "ciągłych bodźców dostarczało domownikom życie towarzyskie odpowiednio sterowane przez panią domu. Oprócz przyjaciół i sąsiadów ze sfery ziemiańskiej goszczono także wielu znanych przedstawicieli ze świata sztuki, polityki i duchowieństwa, m.in.: [...]".

Z poczynionych ustaleń wynika, że w okresie przed przejęciem na cele reformy rolnej, zespół parkowo-pałacowy spełniał funkcję rezydencjonalną, mieszkalną oraz stanowił centrum spotkań towarzyskich i życia kulturalnego. Wymienione funkcje miały charakter dominujący. Zebrany w sprawie bogaty materiał dowodowy potwierdza zdaniem organu, że nie istniał związek funkcjonalny między częścią dworsko-parkową, a pozostałą częścią majątku. Wszelka działalność rolnicza odbywała się poza częścią mieszkalną (rezydencjalną). Nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z nieruchomości dworsko-parkowej i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego kompleks dworsko-parkowy był więc całkowicie zbędny. Część dworsko - parkowa, oddzielona od części gospodarczej majątku, mogła funkcjonować samodzielnie, bez gospodarstwa rolnego, służąc jako miejsce zamieszkania dla rodziny właściciela i pełniąc funkcje mieszkalne i wypoczynkowe. Zespół pałacowo-parkowy w [...] nie został nigdy przeznaczony na cele reformy rolnej opisane w dekrecie.

Prawdą jest, że w budynku pałacu znajdowała się kancelaria. Potwierdzają to materiały przekazane przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Wspomnienia A. C., a także Dokumentacja Historyczna pałacu w [...] (str. 8) oraz "Miniatury [...]". Na stronie 64 publikacji E. K. wskazuje się, że "majątkami J. C. zarządzał racjonalnie i nowocześnie. Ukończył wyższe studia rolnicze w [...] koło [...] i w [...], a praktykę odbywał w [...], będących własnością rodziny [...]. W roku 1928 wyróżniony został jako wybitna osobowość w użytkowaniu rolnictwa w rejonie [...]". Niewątpliwe jest zatem, że właściciel majątku uczestniczył w sposób czynny w jego zarządzie. W materiale dowodowym brak jest jednak jakichkolwiek danych, które mogłyby wskazywać, jakie konkretnie czynności zarządcze wykonywał właściciel. Bezspornym jest natomiast, że bezpośredni zarząd wykonywali zatrudnieni przez właściciela pracownicy majątku. Załącznik do protokołu przejęcia majątku [...], stanowiący listę pracowników, wymienia nazwiska trzech włodarzy, S. I., S. P. i F. A. Powołane w załączniku nazwiska poza P. S.) powtarzają się we wspomnieniach A. C. Podobnie świadkowie powołani przez organ pierwszej instancji wskazywali na istnienie rządcy majątku (którego nazwiska nie pamiętali). Istnienie włodarzy ma w tym przypadku istotne znacznie. Zgodnie z Encyklopedią Staropolską autorstwa Zygmunta Glogera, wydaną w Warszawie w 1900 roku, włodarzem "zowie się dozór folwarku mający urzędnik, starosta, dwornik. Właściwie urzędnikiem zwano dawniej dzisiejszego rządcę lub ekonoma, który zarządzał folwarkiem, zastępując dziedzica". Oznacza to, że faktyczny i bezpośredni zarząd częścią rolniczą majątku wykonywali włodarze, zamieszkujący poza zespołem dworko-parkowym. W tych okolicznościach, organ uznał, że istnienie tzw. biura w pałacu nie może decydować o istnieniu związku funkcjonalnego między zespołem pałacowo-parkowym, a rolniczą majątku. Właściciel z pewnością wykonywał pewne działania organizacyjno- koordynujące dotyczące majątku, jednak bezpośredni zarząd wykonywany był przez zatrudnionych pracowników. Istnienie "biura" mogło być uzasadnione w znacznej mierze intensywną działalnością społeczno-polityczną właściciela majątku. Na str. 63 Miniatur [...]" stwierdza się, że J. C. przez przeszło 18 lat był członkiem sejmiku powiatowego w [...] (1900-1918), patronem kółek rolniczych, a także współpracował z założonym przez ojca Bankiem Ludowym. Wykonywanie tak wielu funkcji, z całą pewnością nie pozwalało właścicielowi dużego majątku jakim był [...], sprawować bezpośredniego i regularnego nim zarządu.

Za nieistotne z punktu widzenia istnienia związku funkcjonalnego, organ uznał także działanie pensjonatu-letniska w zespole pałacowo-parkowym w [...]. Działalność ta miała charakter sezonowy, incydentalny i nie stanowiła stałego źródła zarobkowania właścicieli. Na str. 79 "Miniatur [...]" stwierdza się, że "w latach trzydziestych w okresie załamania gospodarczego, skutki Wielkiego Kryzysu zaczął odczuwać także [...]. Na pogarszającą się kondycję majątku duży wpływ miały też powodzie zalewające ogromne obszary pól i lasów. W 1924 r. wody [...] podchodziły aż pod sam pałac, a pięć lat później niezwykle srogą zima i następna ogromna powódź przesądziły o założeniu letniska, w celu poprawy sytuacji finansowej majątku. Dzięki staraniom gospodyni, pensjonat zaczął cieszyć się coraz większym powodzeniem, goście przyjeżdżali nawet z zagranicy, a obok bogatej finansjery i inżynierów ze Śląska wczasowali tu mniej zamożni, ale za to utalentowani artyści". Przywołany fragment publikacji dowodzi niedwuznacznie, że prowadzenie letniska w zespole uwarunkowane było czynnikami zewnętrznymi, takimi jak zła bieżąca koniunktura na produkty rolne, trudnymi warunkami przyrodniczo-pogodowymi i w konsekwencji gorszym stanem dochodów właściciela majątku. Funkcjonowanie pensjonatu w [...] z założenia miało charakter tymczasowy, nietrwały, które ewidentne nie posiadało cechy zorganizowanej działalność rolniczej. Istotnym jest również, że w orzecznictwie sądowym wielokrotnie podkreślano, że powiązania podmiotowe, finansowe czy terytorialne zespołów dworsko - parkowych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 686/08; z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08; czy z dnia 8 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 659/10 dostępne na: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Z poczynionych ustaleń organ wywiódł, że działki objęte postępowaniem, na których znajdował się zespół dworsko-parkowy w [...] nie pozostawały w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku. Zespół dworsko-parkowy w [...] nie podpadał zatem pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] września 2016 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyło Muzeum Narodowe w [...]zarzucając jej naruszenie:

- art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Z 1945 r. nr 3, poz. 13), zwanego dalej "dekretem", poprzez błędną wykładnię ww. przepisu a także jego niewłaściwe zastosowanie w stanie faktycznym niniejszej sprawy

- art. 7 i 8 KPA

- art. 156 § 1 pkt.2 Kodeksu postępowania administracyjnego, zwanego dalej ,,Kpa" w zw. Z art. 10 § 1 Kpa i wniosło o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w przypadku uwzględnienia zarzutu zaistnienia przyczyn określonych w art. 156 Kpa w postaci rażącego naruszenia prawa - stwierdzenie jej nieważności w całości.

W obszernym uzasadnieniu podniesiono między innymi, że założenie, jakoby nie istniał związek funkcjonalny między częścią gospodarczą a mieszkalną majątku [...] jest zdecydowanie błędne. Związek funkcjonalny między zespołem pałacowo-parkowym, a majątkiem ziemskim zdaniem skarżącego istniał i niewątpliwie oba zespoły nie mogłyby bez siebie funkcjonować prawidłowo. Łączył je związek finansów (zespół pałacowo-ogrodowy w dużym stopniu utrzymywany był z dochodów uzyskiwanych z części gospodarczej), terytorialny (położenie gospodarstwa tuż przy pałacu), podatkowy, organizacyjny oraz powiązania z pracownikami pracującymi jednocześnie w rezydencji i majątku. Zdaniem skarżącego istotne jest ustalenie definicji zarządzania, gdyż wydaje się być ono słowem kluczowym dla sprawy. Zgodnie z powszechnie uznaną definicją: "Zarządzanie - od początku XX wieku, odkąd zarządzanie próbowano oprzeć na naukowych podstawach, aż do lat 60. XX wieku pojmowane było jako działanie kierownicze, obejmujące następujące sekwencje postępowania: planowanie, organizowanie, decydowanie, motywowanie i kontrolowanie, nazywane klasycznymi funkcjami zarządzania". (żródło: Wikipedia) Czy wymienieni włodarze, niewykształceni mieszkańcy wioski (np. I. S. i A. F.), którzy w tekście decyzji uznani zostali za tych co zarządzają mogliby zajmować się planowaniem (czyli procesem ustalania celów i działań, aby je osiągnąć), organizowaniem (czyli gospodarowaniem ludźmi, zatrudnianiem i innymi zasobami), decydowaniem (w skali 1000 ha majątku), motywowaniem (nie wykluczone, ze takie umiejętności posiadali wymienieni włodarze, jednak bez współudziału właścicieli majątku skuteczne oddziaływanie na pracowników byłoby niemożliwie) i kontrolowaniem czyli pilnowaniem i sprawdzaniem czy wszystko przebiega zgodnie z planem.

Zdaniem skarżącego istnienie biura w pałacu, między innymi nad rozwojem majątku, gdzie całymi dniami pracował J. C. świadczy o powiazaniu pałacu z częścią gospodarczą, a włodarze jak wynika z map i planów swojego biura nie posiadali. Skarżący nie zgadza się także ze stanowiskiem organu, że nieistotne z punktu widzenia związku funkcjonalnego było także działanie pensjonatu -letniska w zespole pałacowo – parkowym w [...]. Dzielność ta miała charakter sezonowy, incydentalny i nie stanowiła stałego źródła właścicieli.

Zdaniem skarżącego trudno przyjąć za wiarygodne stwierdzenie, że dziewięcioletnia działalność, która przerwał wybuch II wojny światowej, miała charakter sezonowy i incydentalny, skoro trwała od 1931 roku do 1939 roku.

Letnisko prosperowało wspaniale, goście karmieni byli tym co wyrosło w warzywniku i sadach (park i podwórze gospodarstwa), co wyhodowano w majątku (drób, świnie, bydło, owce), co wytworzono w gospodarstwie (mleko, śmietana, sery, zboże z którego potem pieczono wspaniały chleb, jajka), co upolowano w lasach i na polach [...] (dziczyzna, kuropatwy, bażanty), a wreszcie co wyłowiono z pobliskich rzek przepływających przez majątek C.. Stale też korzystano z koni ze stadniny J. C. przywożąc gości ze stacji i organizując wycieczki nad [...]. Stałym miejscem spacerów wczasowiczów był też okólnik w podwórzu gospodarstwa, po którym biegały źrebięta. Cytowana w dokumencie E. K. pisząc o założeniu letniska, zaznaczyła że powstało "w celu poprawy sytuacji finansowej majątku". Poza tym widać wyraźnie, że pensjonat działał w dużej mierze dzięki gospodarstwu, czyli zaprzeczenie istnienia tzw. związku funkcjonalnego między majątkiem a pałacem i tym co się w nim wydarzało jest niezgodne z faktami.

Wobec znanych dokumentów i w związku z zawartymi w niniejszej skardze twierdzeniami Skarżący nie podzielił poglądu wyrażonego przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, zgodnie z którym "zespół parkowo-pałacowy spełniał funkcję rezydencjonainą, mieszkalną oraz stanowił centrum spotkań towarzyskich i życia kulturalnego".

O związku funkcjonalnym między pałacem a gospodarstwem świadczą także pracownicy, którzy niejednokrotnie pełnili swoje funkcje zarówno w gospodarstwie jak i pałacu, np.:

"I. S.- włodarz, równocześnie nie do zastąpienia w kuchni przed Gwiazdką

Wielkanocą - zabicie wieprzy i cala robota z kiełbasami i szynkami; tajemnice dobra tych wyrobów zabrał ze sobą ".

"F. A. - włodarz z folwarku Gąsiorów, bardzo oddany pracownik, który zajmował się owcami (świniarki i merynosy), a gdy dorastały przysyłał do [...], gdzie lądowały w kuchni jako ,,skopowina (w pd. Polsce: " baranina") ".

" K. S. artysta wielkiej miary, nieistniejące meble z rysunku mojej Matki potrafił całkowicie odtworzyć a największy jego Meisters to zrekonstruowanie londyńskiego zegara stojącego". S. mieściła się w podwórzu gospodarstwa, gdzie poza budową i naprawami powozów (służących dla właścicieli pałacu) stelmach robił także meble przeznaczone dla siedziby C.

Według syna J. C. – M.: ("Dokumentacja historyczna zespołu architektury pałacowo-dworskiej [...]" G. 1986 r.) poza budynkami związanymi z gospodarstwem takimi jak obora, sieczkarnia, spichlerz, stajnia fornalska, kuźnia, magazyn pasz, gołębnik, dwie stodoły murowane, szopa drewniana do sprzętu rolniczego oraz gorzelnia, znajdowały się w podwórzu także budynki w ścisły sposób powiązane z pałacem, a mianowicie: stajnia cugowa, wozownia, masztalarnia, stelmacharnia, kurnik, szopa na węgiel (ogrzewanie pałacu) i lodownia. Uwagę zwraca brak pomieszczenia dla włodarzy. W części gospodarczej majątku mieściła się również stadnina koni, gdzie hodowano wysokiej klasy konie remontowe dla wojska i która była źródłem pokaźnych dochodów (rocznie sprzedawano wojsku 100-120 koni!). Biorąc pod uwagę powyższe argumenty, trudno zgodzić się z zdaniem skarżącego, że gospodarstwo i pałac były całkowicie od siebie niezależne i nie istniał między nimi związek funkcjonalny. Powyższe rozważania wykazały, że było inaczej, że połączone były misterną siatką zależności. Byłoby możliwe prawidłowe funkcjonowanie zespołu pałacowo-ogrodowego bez gospodarstwa rolnego i odwrotnie. Poza wskazanymi powyżej powiązaniami cały majątek z pałacem łączyli także ludzie, właściciele, którzy swoją ciężką pracą ściśle scalali siedzibę mieszkalno-zarządczą z resztą majątku. Argumenty o braku związku wskazują zdaniem skarżącego fałszywie, jakoby właściciele byli ludźmi nieodpowiedzialnymi, wręcz leniwymi, którzy zajmowali się pracą społeczną i przyjmowaniem gości. Natomiast prawda była inna - byli bardzo cenieni za pracowitość, skuteczność, osiągnięcia i patriotyzm. Wartości te realizowali przede wszystkim sumienną codzienną pracą obejmującą każdy, nawet najdalej odsunięty fragment majątku.

Zdaniem skarżącego przyjęcie przez organ II instancji, że zespół pałacowo-parkowy położony w [...] nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu jest niezgodne z treścią cytowanego przepisu. Należy także w tym miejscu podkreślić, że materiał dowodowy zebrany 'w przedmiotowej sprawie wskazuje zupełnie coś innego, a podstawą rozstrzygnięcia nie mogą być jedynie zeznania dwóch świadków, których wiarygodność także w świetle dokumentów jest wątpliwa oraz posłużenie się nieaktualnym już w pierwszej połowie XX wieku fragmentem definicji pojęcia "włodzarz".

W opinii Skarżącego organ II instancji w toku prowadzonego przez siebie postępowania nie uwzględnił treści wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 stycznia 2016 r. (sygn. akt: I OSK 1039/14) uchylający zaskarżony wyrok i decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2013 r. Zdaniem skarżącego organ II instancji ponownie nie dokonał oceny całego materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy, pomijając jego istotne elementy. Jednocześnie w uzasadnieniu swojej decyzji oparł się ponownie na zeznaniach dwóch świadków, z których jeden w chwili wybuchu wojny w 1939 r. miał 10 lat, a drugi swoją wiedzę co do faktu, gdzie znajdowało się centrum zarządzania majątkiem opierał jedynie na relacjach rodziców pracujących przed wojną w majątku, sam bowiem świadek urodził się w roku 1939. Zdziwienie Skarżącego budzi fakt, że twierdzenia świadków nie zostały poddane analizie w świetle znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, których istotne fragmenty zostały przez organ II instancji całkowicie pominięte. Nadto organ II instancji w swoich rozważaniach zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oparł się na niepełnej definicji pojęcia "włodzarz", która przytoczył jedynie częściowo i to w sposób mający instrumentalnie uzasadnić rozstrzygnięcie zawarte w przedmiotowej decyzji.

Dodatkowo rozstrzygnięcie jest wadliwe z uwagi na uniemożliwienie Skarżącemu czynnego udziału w postepowaniu przed organem II instancji , niniejszej skargi.

Zdaniem skarżącego nie był on informowany o czynnościach podejmowanych przez organ i uniemożliwiono mu wypowiedzenie się co do zebranych danych przed wydaniem decyzji. Naruszenie tych praw skarżący uważa za rażące naruszenie prawa (art. 156 § 1 pkt.2 KPA), które miało wpływ na rozstrzygniecie organu. Brak przesłuchania świadków E. i A. K. od lat związanych zawodowo ze [...].

Przeprowadzenie postępowania bez dokładnego zbadania stanu faktycznego, z pominięciem istotnych dowodów, brak zestawienia zeznań świadków zwiedzą dostępną organowi II instancji na podstawie pozostałego materiału dowodowego w sprawie zdaniem skarżącego doprowadziło także do naruszenia art. 8 KPA, zgodnie z którym organ administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji dodając, że zarzut dotyczący naruszenia przez organ art. 10 KPA, które to uchybienie miałoby stanowić podstawę do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji jest niezasadny. Cały zgromadzony bowiem w sprawie materiał dowodowy był skarżącemu znany, a organ Ii instancji nie przeprowadzał uzupełniającego postepowania dowodowego. Po zwrocie akt z NSA w sprawie nie przybyły żadne nowe dowody. NSA stwierdził bowiem w wyroku z dnia 19.01.2016 r. (I OSK 1039/14), że zgormadzony materiał dowodowy jest kompletny, a rolą organu jest jego ponowna ocena. Od dnia zwrotu akt do organu tj. od marca 2016 r. do wydania zaskarżonej decyzji skarżący nie złożył do organu żadnego pisma (6 mies.) ani wniosków dowodowych i wniósł o oddalenie skargi.

Odpowiedź na skargę wnieśli także uczestnicy tego postepowania: M.C. , S. C. i L. C. wnosząc o oddalenie skargi. W ich ocenie wywody organów obu instancji w zakresie ustalenia związku funkcjonalnego są spójne i wbrew twierdzeniom skarżącego zostały oparte na zgormadzonym w sprawie oraz właściwie ocenionym materiale dowodowym, podkreślając nowe okoliczności , do których skarżący się nie odniósł, a które ich zdaniem jednoznacznie przesadzają o tym, że zespół pałacowo-parkowy w [...] nie podpadał pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.

Brak było dogodnego dostępu do części gospodarczej majątku z zespołu pałacowo-parkowego. Okoliczność ta była bezpośrednią konsekwencją terytorialnego wydzielenia części gospodarczej od zespołu pałacowo-parkowego. Istniało wyraźne oddzielnie zespołu pałacowo-parkowego od części gospodarczej (rolniczej) majątku.

Zespół pałacowo-parkowy położony był na wschód od drogi prowadzącej do wsi [...], zaś na zachód od drogi leżała część gospodarcza majątku. Każda z części posiadała także osobny wjazd, różniły się także wykonanym ogrodzeniem (zespól ogrodzony był ogrodzeniem z prętów metalowych oraz metalowej siatki, część gospodarcza zaś ogrodzeniem murowanym, z elementami metalowymi). Zabudowania gospodarcze były znacząco odsunięte od pałacu, jak również przylegającego do pałacu zespołu parkowego. Co znamienne, organ I instancji uzasadniając brak związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo parkowym a częścią gospodarczą opisał rozkład poszczególnych elementów majątku oraz dowody na ich potwierdzenie. Organ II instancji uznał poczynione przez Wojewodę ustalenia w tym zakresie za słuszne, jednocześnie dokonał jeszcze bardziej szczegółowej analizy położenia budynków w ramach majątku w [...] stwierdzając jednoznacznie, że w roku 1939 i następnych istniało jednoznaczne oddzielenie terytorialne części gospodarczej od zespołu pałacowo-parkowego. Zarząd nieruchomości był położony poza pałacem (dworem).

Jak wskazał to organ I instancji, zarządzanie nieruchomością odbywało się z biura mieszczącego się w budynku stanowiącym część zabudowań gorzelni, położnym poza terenem zespołu pałacowo-parkowego (tzw. rządcówka). Fakt sprawowania zarządu nad częścią gospodarczą potwierdzają zeznania świadków złożone przed organem I instancji, jak również dekret kuratorski z 21.8.1933 r. dołączony do akt sprawy w piśmie uczestników z dnia 8.1.2012 r. Z dekretu jasno wynika, że rodzina C. wyraźnie rozgraniczała część gospodarczą majątku, stanowiącą źródło przychodów od rezydencji pałacowo-parkowej, wokół której skupione było życie rodzinne i towarzyskie. Wobec powyższego zarząd majątkiem powierzono osobie spoza pałacu, która jako ziemianin i zaufany z tytułu pokrewieństwa, posiadała w oczach rodziny odpowiednie kompetencje do sprawowania tego typu funkcji. Należy także podkreślić, że w samym dokumencie wskazano, że S. C. (brat A. C., ostatniego właściciela [...]) był ziemianinem - osobą posiadającą stosowne kompetencje w zakresie zarządu gospodarstwem rolnym. Wskazać również należy, że zarówno z zeznań świadków złożonych przez Wojewodą, jak również ze Wspomnień A. C. na które powołuje się skarżący wynika, że w majątku działali włodarze - zarządcy zajmujący się codziennym sprawowaniem nadzoru nad działaniem części gospodarczej (rolniczej) majątku.

Uczestnicy podkreślili, że ogrom pracy jaką wykonał dla majątku w [...] J. C. jest całkowicie bez znaczenia dla potrzeb niniejszego postępowania, gdyż ostatnim właścicielem [...] w momencie wybuchu wojny, jak również w 1944 r. w momencie wejścia w życie reformy rolnej był syn J., A. C. Był on wpisany jako ostatni właściciel pałacu przed rozpoczęciem II wojny światowej w dziele drugim Księgi Gruntowej "[...]". Z uwagi na wiek i brak doświadczenia A. C., bezpośredni zarząd nad sprawami gospodarstwa powierzono włodarzom, jak również sprawującemu nad małoletnim A. C. kuratelę, S. C., który mieszkał na co dzień w swoim majątku poza [...] w [...] ( z 60 km od [...]).

Z niezrozumiałych przyczyn skarżący przywołuje także wspomnienia syna J. C., M. twierdząc, że wymienione przezeń budynki takie jak stajnia cugowa, wozownia, czy szopa na węgiel położone w części gospodarczej przesądzają o istnieniu związku funkcjonalnego z zespołem pałacowo-parkowym. Przeanalizowana przez organy obu instancji dokumentacja konserwatorska i pozostałe dowody wskazują jednoznacznie, że zabudowania te położone były po przeciwległej stronie drogi [...]. To, że rodzina C. korzystała z powozów stacjonujących w części gospodarczej, czy to, że przechowywany był tam węgiel na zimę w żaden sposób nie prowadzi do uznania, że pałac i okalającego go park oraz ogrody stanowiły nieruchomość rolniczą. Skarżącemu umyka bowiem, że przy ocenie związku funkcjonalnego części gospodarczej majątku z częścią pałacowo parkową nie bierze się pod uwagę tego, że właściciel korzystał z obu części majątku - te bowiem stanowiły jego własność i absurdem byłoby założenie, by przechowywać osobno wozy przeznaczone do działalności rolniczej, a osobno karety i pojazdy reprezentacyjne - konserwacją i naprawą w obu przypadkach zajmowały się te same osoby. Przy ocenie związku funkcjonalnego ocenia się, czy bieżące, codzienne kierownictwo działalnością rolniczą odbywało się z zespołu pałacowego (o czym w niniejszej sprawie nie może być mowy). Nie można natomiast uważać za istnienie związku funkcjonalnego w sytuacji gdy właściciel podejmował pewne strategiczne decyzje, realizowane następnie przez odpowiednich zarządców (szerzej na ten temat pisał NSA w przywołanym powyżej wyroku z dnia 20 października 2009 r. I OSK 27/09). Z celu w jakim wprowadzono dekret o reformie rolnej wynika, że na podstawie dekretu dojść mogło tylko do przejęcia nieruchomości o charakterze rolniczym. O ile więc zasadne jest badanie tego, czy bezpośredni i bieżący zarząd nad częścią gospodarczą (rolniczą) odbywał się z pałacu właściciela, o tyle nie ma żadnego znaczenia, czy właściciel korzystał z pojazdów ulokowanych w stajniach czy wozowni na części gospodarczej lub węgla przechowywanego w części gospodarczej, gdyż w żaden sposób nie zmienia ani przeznaczenia zespołu pałacowo-parkowego, ani też sposobu w jaki był on wykorzystywany.

Zdaniem uczestników wykonywanie funkcji przez J. C. nie ma w mniejszej sprawie żadnego znaczenia. Ostatnim właścicielem [...] był A. C., ponadto sprawowanie czynnego zarządu przez J. C. jest całkowicie wykluczone, gdyż:

➢ w momencie wybuchu wojny J. C. miał 71 lat, zaś w roku 1944, kredy przeprowadzona została reforma rolna - 76 (!),

➢ w części gospodarczej, w ramach zabudowań gorzelni znajdowała się rządcówka, z której wykonywany był bezpośredni, czynny zarząd nad gospodarstwem rolnym,

➢ codzienny zarząd nad częścią gospodarczą majątku sprawowany był przez wyznaczonych w tym celu włodarzy,

➢ nadzór nad sprawami gospodarstwa w [...], w szczególności nad bieżącym wykonywaniem obowiązków przez włodarzy oraz prawidłowym działaniem poszczególnych części gospodarstwa wykonywał brat właściciela pałacu [...], S. C.

Natomiast letnisko miało charakter działalności turystycznej, a nie rolniczej, nic bowiem nie stało na przeszkodzie, by wyżywienie gości Letniska stanowiły towary zakupione na targu lub u innych rolników sąsiadujących ze [...]. Tak jak równie nielogiczne byłoby zatrudnianie osobnego kołodzieja (stelmacha) do opieki nad wozami o przeznaczaniu gospodarczym, a osobno powozów o przeznaczeniu reprezentacyjnym, ciężko oczekiwać by rodzina C. nabywała żywność na potrzeby gości Letniska u zewnętrznych dostawców, skoro samodzielnie dysponowała wymaganymi towarami. Nie sposób jednak uznać, że świadczy to niemożliwości funkcjonowania Letniska bez części gospodarczej. Warto w tym miejscu przytoczyć trafne orzeczenie NSA:

Wyrok Naczelnego Sąd Administracyjnego z dnia 14 lipca 2009 r. I OSK 1014/08

Za więź gospodarczą pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym a gospodarstwem rolnym nie może być uznany fakt, iż właściciel pałacu i jego rodzina korzystał" dóbr zarówno w postaci żywności, jak i środków finansowych wytworzonych przez majątek ziemski. Właściciel korzysta bowiem w sposób dowolny ze swoich dochodów i fakt, że dochody z jednej nieruchomości przeznacza na utrzymanie innej, nie znaczy, że istnieje między nimi ścisły związek funkcjonalny.

"Ponieważ już od roku 1929 zaczęło się odczuwać Wielki Kryzys, polegający na tym, że ceny płodów rolnych znacznie spadły, na przykład pszenica z 62 zł na 18!, a kredyty i zadłużenia trzeba było spłacać - wiele majątków poszło na licytację. Matka moja postanowiła już w 1931 roku urządzić letnisko (..)" Przywołany fragment ma jednoznaczną wymowę - na długo przed rozpoczęciem funkcjonowania Letniska, część gospodarcza (rolnicza) majątku działała prawidłowo. W tej sytuacji stawianie tezy jakoby i czy to Letnisko nie mogło prawidłowo funkcjonować bez części gospodarczej majątku, czy tym bardziej część gospodarcza bez Letniska jest całkowicie nieuprawnione i wypacza cel, w jakim przeprowadzona była reforma rolna z 1944 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Uprawienia sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 712, z późn.zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz.718 ze zm.) sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postepowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.

Sąd, badając legalność zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej powołane przepisy i w granicach sprawy, nie będąc jednak związany – stosownie do art. 134 p.p.s.a. – zarzutami i wnioskami skargi, uznał iż decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] września 2016 r. odpowiada prawu.

Przedmiotowa nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, zgodnie, z którym na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, które miały charakter rolniczy, a wiec mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e, przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu.

Zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania powyższych przepisów dekretu PKWN ma ustalenie znaczenia terminu ‘’nieruchomość ziemska". Obecnie w orzecznictwie sądowym (np. Uchwała składu 7 sędziów NSA z 5 czerwca 2006 r., sygn. Akt OPS 2/06, ONSA i WSA 2006/5 poz. 123;uchwała składu 7 sędziów NSA z 10 stycznia 2011 r., sygn. Akt OPS 3/10, ONSA i WSA 2011/2 poz. 23) ugruntował się pogląd, zgodnie z którym na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art.1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu. Nie bez znaczenia pozostaje tez pogląd Trybunału Konstytucyjnego wyrażony w uchwale z dnia 19 września 1990 r., sygn. Akt W 3/99 (OTK z 1990 r., poz. 26, s.174), że pod pojęciem " nieruchomość ziemska" używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

W sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą zatem ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia, były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską. Z kolei tzw. związek funkcjonalny należy rozumieć jako możliwość (bądź jej brak) prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie.

W ocenie Sądu zaskarżone rozstrzygnięcie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2016 r.– należy uznać za prawidłowe. W szczególności zasadnie organ odwoławczy wywiódł, iż przedmiotowy zespół pałacowo- parkowy nie mógł być przeznaczony na cele reformy rolnej wskazane w art. 1 dekretu i ze swej istoty nie mógł być wykorzystywany do prowadzenia produkcji rolniczej. Stwierdzono brak związku polegającego na współzależności tej części nieruchomości z pozostałymi częściami nieruchomości ziemskiej. Zespół pałacowo-parkowy pełnił bowiem funkcję mieszkaniową, natomiast pozostałą część nieruchomości funkcję gospodarczą. Rozdzielność obu części potwierdza materiał dowodowy sprawy. O istnieniu związku funkcjonalnego nie mogą świadczyć - jak podnosi skarżący – brak prawnego wyodrębnienia zespołu pałacowo-parkowego od pozostałej nieruchomości ziemskiej, istnienie powiązań finansowych z pozostałą nieruchomością ziemską, czy utrzymywanie zespołu pałacowo – parkowego z dochodów gospodarstwa.

Reforma rolna dotyczyła bowiem tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej.

Sąd nie podziela stanowiska skarżącego, że skoro w pałacu znajdowała się kancelaria, w której pracował J. C. podejmując w niej strategiczne. decyzje dotyczące majątku w tym jego rolniczej części to przesądza to o związku funkcjonalnym pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a resztą majątku ziemskiego.

W ocenie Sądu nie sposób zgodzić się z argumentacją skarżącego dotyczącą powyższej kwestii. Gdyby bowiem przy badaniu związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem, a majątkiem ziemskim za decydujące przyjąć kryterium podmiotowe – bezprzedmiotowe wydaje się prowadzenie dalszego postepowania administracyjnego, gdyż w przeważającej większości przypadków (również w niniejszej sprawie) właścicielem zespołu pałacowo-parkowego oraz gospodarstwa rolnego była ta sama osoba. Oczywistym jest, że właściciel musiał mieć decydujący głos w sprawach związanych z funkcjonowaniem prowadzonego gospodarstwa rolnego. Jego właściciel miał również prawo czerpać pożytki z uprawianej przez niego ziemi. Nie zmienia to jednak faktu, iż funkcjonowanie gospodarstwa rolnego nie było uzależnione od funkcjonowania przedmiotowego zespołu pałacowo-parkowego.

Natomiast jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy kwestie czysto gospodarcze, codzienny nadzór nad pracą zatrudnionych w majątku ludzi związany z prowadzeniem działalności rolniczej znajdował się w rękach zatrudnionych włodarzy (L. S., A. F.). Istotnym w zapoznawanej sprawie jest również to, że w dacie przejmowania majątku ziemskiego wraz z zespołem pałacowo-parkowym majątkiem zarządzał w imieniu ówczesnego właściciela A. C. jego brat S. C. mieszkający na co dzień w swoim majątku w [...] położonym w odległości ok. 60 km od [...]. W kancelarii pracował natomiast poprzedni właściciel [...] J. C., który oprócz zarządzania majątkiem pełnił również wiele innych funkcji publicznych.

Nieruchomość taka musiałaby też pozostać w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską pełniąc funkcję usługową w stosunku do gruntów rolnych. Oznacza to taką sytuację, że nieruchomości nierolnicze nie mogłyby samodzielnie funkcjonować w oderwaniu od części rolniczej, a część majątku ziemskiego o charakterze rolniczym nie mogła prawidłowo funkcjonować bez zespołu pałacowo- parkowego. Taka sytuacja zdaniem Sądu nie zaistniała w przedmiotowej sprawie wbrew twierdzeniom skarżącego. Przy czym w orzecznictwie sądowym wielokrotnie podkreślano, że powiazania podmiotowe, finansowe i terytorialne nie mogą przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego. Istotną rolę odgrywa natomiast, czy możliwe jest faktyczne określenie granic nieruchomości ziemskiej która nie służyła ze swej natury produkcji rolnej. Zespół pałacowo-parkowy położony w [...] o obszarze [...] ha, gminie [...] powiecie [...] położony jest na wyodrębnionych działkach ewidencyjnych. W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest, że powyższy zespół pełnił funkcję mieszkalno- rekreacyjną. Służył właścicielom i ich gościom pełniąc jednocześnie znaczącą funkcję kulturalną.

Zdaniem sądu, ze zgromadzonego w toku postepowania materiału dowodowego wynika, iż między przedmiotowym zespołem pałacowo- parkowym, a pozostałą częścią majątku ziemskiego, nie zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie. Charakter zabudowań, jak i ich przeznaczenie pozwalają na wyodrębnienie w tej nieruchomości w sposób zdecydowany części pałacowo- parkowej i części gospodarczej. W części gospodarczej majątku była prowadzona produkcja rolnicza, z której dochody były wykorzystywane na utrzymanie pałacu i rodziny właściciela majątku. Fakt ten powoduje, że rozważania o związku funkcjonalnym poprzez osobę J. C. tracą na znaczeniu i dowodzą jedynie, że istniało wyraźne rozgraniczenie na część mieszkalno-reprezentacyjną i część gospodarczą majątku C.

Także z opracowań konserwatorskich wynika wprost, że istniało wyraźne terytorialne rozgraniczenie pomiędzy częścią pałacowo- parkową, a częścią gospodarczą majątku. O tym, że część pałacowo- parkowa mogła funkcjonować całkowicie samodzielnie bez gospodarstwa rolnego świadczy też to, że kiedy z powodu kryzysu gospodarczego w latach 20 tych ubiegłego wieku nastąpiła znaczna utrata dochodów z rolniczej części majątku, pałac utrzymywany był z działalności turystycznej tj. organizowanego letniska (prowadzono je przez 9 lat), które bardzo dobrze prosperowało, co przyznaje sam skarżący. Wprawdzie wykorzystywano do jego prowadzenia płody rolne wytwarzane w części rolniczej majątku, ale równie dobrze żywność można byłoby zakupić na pobliskim targu, co mogłoby jedynie wpłynąć na osiągany dochód z prowadzonej działalności gospodarczej. Z tych względów bez znaczenia zdaniem Sądu było zarządzanie nieruchomością ziemską przez J. C. (ojca ostatniego właściciela majątku), z kancelarii mieszczącej się w pałacu. Dla funkcjonowania gospodarstwa rolnego (części rolnej majątku [...]) kompleks pałacowo-parkowy był całkowicie zbędny a zespół pałacowo- parkowy mógł funkcjonować niezależnie od majątku ziemskiego.

Zatem skoro nie istniał związek funkcjonalny pomiędzy obiema częściami majątku ziemskiego, to pałac wraz z parkiem nie mogły zostać potraktowane jako obiekty niezbędne do produkcji rolnej.

Odnosząc się do zarzutów skargi dotyczących naruszenia art. 7 i art. 8 KPA poprzez błędną ocenę przez organ materiału dowodowego w szczególności zeznań świadków T. J. i K. S. polegających na przyjęciu, że ich zeznania były niewiarygodne, Sąd zwraca uwagę że ich zeznania uzupełniały jedynie zebrany w sprawie materiał dokumentacyjny. Organ nie mógł odrzucić ich zeznań chociaż rzeczywiście byli świadkami ze słyszenia, którzy relacjonowali bezpośrednie spostrzeżenia innych żyjących w tamtym okresie osób. Istotnym jest, że ostatni właściciel [...] w swoich wspomnieniach nigdzie nie wskazuje, że zeznania świadków mijają się z prawdą.

Także zarzut skargi odnoszący się do naruszenia przez organ art. 10 KPA poprzez niepoinformowanie skarżącego o podejmowanych przez organ czynnościach oraz uniemożliwienia mu wypowiedzenia się wobec zgormadzonego materiału dowodowego nie zasługuje zdaniem Sądu na uwzględnienie i stwierdzenie z tego powodu nieważności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt. 2 KPA.

Zarzut naruszenia art. 10 § 1 KPA przez niezawiadomienie strony o zebranym materiale dowodowym i możliwości składania wniosków może odnieść skutek wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, iż zarzucane naruszenie uniemożliwiało jej dokonanie konkretnych czynności procesowych, a zaniechanie to miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W rozpoznawanej sprawie przed wydaniem zaskarżonej decyzji zapadł wyrok NSA z dnia 19 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 1039/14, którym to orzeczeniem Minister Rolnictwa i Rozwoju wsi był związany zgodnie z art. 153 p.p.s.a.. W wyroku tym Sąd przesądził, że znajdujący się w aktach tej sprawy materiał dowodowy jest kompletny, oraz to, że zespół pałacowo-parkowy o powierzchni [...] ha był oddzielony od części gospodarczej i rolniczej majątku.

W tych okolicznościach z racji rozwiązania prawnego przyjętego w art. 153 p.p.s.a. strona nie może już na dalszych etapach postepowania skutecznie kwestionować przesądzonych już wcześniej przez Sąd kwestii.

Związanie oceną prawna oznacza zatem, że ani organ administracji ani sąd administracyjny, nie mogą w przyszłości formułować innych, nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku i mają obowiązek podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną.

Jednocześnie NSA zobowiązał organ do prawnej oceny zebranego materiału dowodowego, zwłaszcza pod kątem związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a pozostała częścią majątku. Zdaniem Sądu organ wypełnił zobowiązania nałożone na niego powyższym wyrokiem, ponownie ocenił zgormadzony materiał dowodowy uznając, że nie było podstaw do przejęcia w ramach reformy rolnej zespołu pałacowo-parkowego w [...] jako niezwiązanego funkcjonalnie z częścią rolniczą majątku, która mogła prawidłowo funkcjonować bez zespołu pałacowo-parkowego, a stanowisko swoje w sposób wyczerpujący uzasadnił.

Skoro zebrany w sprawie materiał dowodowy był skarżącemu doskonale znany, mógł on się w okresie od wyroku NSA tj. 19 stycznia 2016 r. do czasu wydania przez organ zaskarżonej decyzji tj. [...] września 2016 r. odnieść do zebranych dokumentów, czy złożyć nowe wnioski dowodowe, jednak z możliwości tej przez okres prawie 8 miesięcy nie skorzystał. Nie można w takiej sytuacji uznać, że doszło do rażącego naruszenia art. 10 KPA. Reasumując, w ocenie Sądu orzekającego w przedmiotowej sprawie, organ zastosował się do oceny prawnej wyrażonej w wyroku NSA z dnia 19 stycznia 2016 r., wydał ponownie decyzję w której zaprezentował prawidłową wykładnię art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej czyniąc zadość art. 153 p.p.s.a. Jednocześnie nie naruszył przepisów postępowania wskazanych w skardze, a swoje stanowisko w sposób wyczerpujący przedstawił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W tym stanie rzeczy nie dopatrzono się ani w materiałach sprawy, ani tym, bardziej we wskazanej wyżej argumentacji skarżącego podstaw do uznania, iż zaskarżona decyzja narusza prawo. Kierując się zatem przedstawionymi wyżej względami Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. – skargę jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw oddalił.