Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 666/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-01-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej~Minister Infrastruktury
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok w części oraz w takiej samej części uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 4
journal: Dz.U. 1958 nr 17 poz 70
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.
article: art. 184, art. 188
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Joanna Runge- Lissowska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędzia del. WSA Jerzy Bortkiewicz Protokolant starszy sekretarz sądowy Magdalena Błaszczyk po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 2017r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych R.R. oraz Ministra Infrastruktury i Rozwoju od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 października 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 1263/14 w sprawie ze skargi R.R. na decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie wywłaszczenia za odszkodowaniem nieruchomości 1. uchyla pkt 2 zaskarżonego wyroku oraz decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] i decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w zakresie orzekającym o wywłaszczeniu nieruchomości; 2. oddala skargę kasacyjną Ministra Infrastruktury i Budownictwa; 3. zasądza od Ministra Infrastruktury i Budownictwa na rzecz R.R. kwotę 297 (dwieście dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 8 października 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 1263/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi R.R., uchylił decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...] oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] października 2012 r., nr [...] – obie w części odmawiającej stwierdzenia nieważności decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia [...] lipca 1959 r., nr [...] oraz decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] lutego 1959 r., nr [...], w zakresie orzekającym o odszkodowaniu z tytułu wywłaszczenia gruntu ozn. jako dz. nr [...] o powierzchni 1037 m². Jednocześnie Sąd oddalił skargę w pozostałym zakresie oraz rozstrzygnął o zwrocie kosztów postępowania.

Wyrok powyższy zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Orzeczeniem z dnia [...] lutego 1959 r., nr [...], Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. orzekło o wywłaszczeniu za odszkodowaniem m.in. nieruchomości położonej w Z., oznaczonej jako działka 1. kat. nr [...] o pow. 1037 m², zapisanej w KW nr [...]. Odszkodowanie ustalono w wysokości 143.352 zł. Powyższe rozstrzygnięcie zostało utrzymane w mocy decyzją Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia [...] lipca 1959 r., nr [...].

Pismem z dnia [...] listopada 2010 r. R.R. (spadkobierca byłych właścicieli) wystąpił do Ministra Infrastruktury i Wojewody Małopolskiego z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia [...] lipca 1959 r. oraz utrzymanego nią w mocy orzeczenia Prezydium Rady Narodowej m. Krakowa z dnia [...] lutego 1959 r., w części dotyczącej wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości.

Decyzją z dnia [...] października 2012 r. Minister Transportu Budownictwa i Gospodarki Morskiej odmówił stwierdzenia nieważności wskazanych powyżej rozstrzygnięć.

R.R. wniósł wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, podnosząc, iż decyzja wywłaszczeniowa została skierowana do osoby nieżyjącej.

Utrzymując w mocy swoje rozstrzygnięcie, decyzją z dnia [...] lutego 2013 r., Minister Transportu Budownictwa i Gospodarki Morskiej wskazał: Wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości dokonano na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. Nr 17, poz. 70), a w sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki wynikające z art. 2 ust. 2 i art. 3 ust. 1 tej ustawy. Ponadto z akt sprawy wynika, iż z właścicielem przedmiotowej działki przeprowadzono rokowania w zakresie dobrowolnego odstąpienia nieruchomości, do zawarcia umowy jednakże nie doszło, gdyż – jak wynika z wniosku wywłaszczeniowego z dnia [...] lipca 1958 r. oraz protokołu rozprawy przeprowadzonej w dniu [...] września 1958 r. – nie było możliwe zawarcie umowy za cenę zaproponowaną przez Z.G. Właścicielka nieruchomości została także zawiadomiona o wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego. Oceniane w sprawie decyzje były, wolne od wad, które mogłyby zostać zakwalifikowane jako rażąco naruszające prawo, co dawałoby podstawę do stwierdzenia nieważności. W toku postępowania wywłaszczeniowego dokonano wyceny przedmiotowej nieruchomości, w zgodzie z ówcześnie obowiązującymi przepisami, a ustalona kwota odszkodowania odpowiada ustaleniom biegłego rzeczoznawcy. Natomiast umieszczenie w tabelce opisowej w decyzji W.G. s. M. jako właściciela hipotecznego nie przesądza o fakcie skierowania do niego decyzji. Dokumenty archiwalne wskazują, że decyzję skierowano do Z.G., która wniosła od niej odwołanie, które następnie zostało rozpatrzone przez organ II instancji. Organ wywłaszczeniowy jako właściciela wskazał informacyjnie właściciela ujawnionego w wykazie hipotecznym prowadzonym dla przedmiotowej nieruchomości, którego odpis otrzymał w dniu [...] czerwca 1958 r. Organ dysponował jednocześnie dokumentami potwierdzającymi, że przedmiotowa działka została przydzielona Z.G. i to właśnie z nią prowadzone były najpierw negocjacje, następnie całe postępowanie wywłaszczeniowe i konsekwentnie do niej zostało skierowane orzeczenie, które zostało skutecznie zaskarżone. Również wskazanie w decyzji z dnia [...] lutego 1959 r., że odszkodowanie przyznaje się spadkobiercom właściciela ujawnionego w księdze wieczystej wywłaszczanej nieruchomości było naruszeniem prawa, ale nie rażącym, gdyż Z.G. była następcą prawnym właściciela ujawnionego w Lwh, kwota ustalonego odszkodowania była prawidłowa, a decyzja została skierowana do właścicielki nieruchomości, która miała zapewnioną możliwość żądania wypłaty należnego odszkodowania.

W skardze na powyższą decyzję R.R. zarzucił organowi: 1) naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy decyzja Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia [...] lipca 1959 r. oraz utrzymane przez nią w mocy orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej m. Krakowa a z dnia [...] lutego 1959 r. zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa, o czym świadczy: a) skierowanie orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej m. Krakowa z dnia [...] lutego 1959 r. do osoby nieżyjącej – W.G., nie zaś do właściciela wywłaszczanej nieruchomości – Z.G.; b) naruszenie art. 82 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem poprzez rozpoznanie sprawy z naruszeniem zasady dwuinstancyjności; c) naruszenie art. 47 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, a w szczególności: – nieustalenie, czy istniał zatwierdzony plan gospodarczy przewidujący budowę zakładu gastronomicznego w Z. oraz ewentualnie jaka była jego treść, – brak ustalenia, czy istniała i jaka była treść powoływanej przez wnioskodawcę wywłaszczenia uchwały Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1951 r. nr 191/51 "O rozbudowie Zakopanego", – brak ustalenia, czy wywłaszczenie było niezbędne, – brak wyjaśnienia istniejących sprzeczności w zakresie dowodów z akt sprawy; d) naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy poprzez wydanie decyzji wywłaszczeniowej w sytuacji, gdy nie istniał zatwierdzony plan gospodarczy, którego wykonaniu wywłaszczenie miało służyć, zaś z akt sprawy nie wynika, że wywłaszczenie było niezbędne; e) naruszenie art. 10 ust. 1 ustawy poprzez jego niezastosowanie i nie przyznanie nieruchomości zamiennej Z.G. w sytuacji, gdy wywłaszczona nieruchomość stanowiła gospodarstwo rolne, a właścicielka złożyła stosowny wniosek; f) naruszenie art. 20 ust. 2 ustawy poprzez jego niezastosowanie i oparcie rozstrzygnięcia na deklaracjach wnioskodawcy bez ustalenia, czy objęta wnioskiem nieruchomość była wnioskodawcy rzeczywiście niezbędna na wskazane przez niego cele; g) naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 4 ustawy poprzez brak wskazania z imienia i nazwiska osób uprawnionych do otrzymania odszkodowania; h) naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 5 ustawy poprzez brak szczegółowego uzasadnienia decyzji, a w szczególności brak wskazania planu gospodarczego, którego wykonaniu decyzja wywłaszczeniowa miała służyć oraz brak uzasadnienia niezbędności wywłaszczenia; i) naruszenie zasady ochrony gospodarstw rolnych i gruntów rolnych wynikającej z art. 10 i 12 Konstytucji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej z dnia 22 lipca 1952 r. poprzez wywłaszczenie nieruchomości stanowiącej gospodarstwo rolne; 2) rażące naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez to, że Minister Transportu Budownictwa i Gospodarki Morskiej nie wyjaśnił zarzuconych naruszeń postępowania wywłaszczeniowego, w szczególności Minister nie ustalił, czy istniała i jaka ewentualnie była treść powoływanej przez Ministra uchwały Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1951 r., nr 191/51 "O rozbudowie Zakopanego" w sytuacji, gdy skarżący w toku postępowania powołał się na pismo z Kancelarii Prezesa Rady Ministrów z dnia [...] listopada 2010 r. (nr [...]) stwierdzające, że w Archiwum Rady Ministrów nie ma przedmiotowej uchwały, oraz że nie podjęto uchwały o takiej nazwie i treści w dniu 13 czerwca 1951 r., zaś uchwała o tym numerze dotyczyła umów plantacyjnych na kontraktację rzepaku; 3) rażące naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez to, że Minister Transportu Budownictwa i Gospodarki Morskiej nie wyjaśnił istotnych okoliczności sprawy, a w szczególności przyjął wszelkie ustalenia faktyczne i prawne Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych i Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej m. Krakowa jako własne, nie zauważając ich widocznych braków i sprzeczności z dokumentami z akt sprawy; 4) naruszenie art. 8 i art. 11 k.p.a. poprzez brak ustosunkowania się do twierdzeń uważanych przez stronę za istotne dla sposobu załatwienia sprawy, to jest kwestii nieistnienia uchwały Rady Ministrów z dnia 13 czerwca 1951 r., nr 191/51 "O rozbudowie Zakopanego" oraz poprzez bezkrytyczne przyjęcie wszelkich ustaleń faktycznych i prawnych Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych i Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej m. Krakowa jako własnych, pomimo ich widocznych braków i sprzeczności z dokumentami z akt sprawy; 5) rażące naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez to, że Minister Transportu Budownictwa i Gospodarki Morskiej nie wyjaśnił istotnych okoliczności sprawy, tj. nie zbadał wpływu oddania części wywłaszczonej nieruchomości w użytkowanie wieczyste P. S. S. "S." w Z. na możliwość stwierdzenia nieważności decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia [...] lipca 1959 r. oraz utrzymanego przez nią w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej m. Krakowa z dnia [...] lutego 1959 r. w świetle regulacji art. 156 § 1 pkt 2, art. 156 § 2 oraz art. 158 § 2 k.p.a.

Odpowiadając na skargę, Minister Transportu Budownictwa i Gospodarki Morskiej wniósł o jej oddalenie.

Rozpoznając wniesioną skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podzielił stanowisko wyrażone przez Ministra, co do tego, że decyzja Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia [...] lipca 1959 r. oraz utrzymane nią w mocy orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] lutego 1959 r., w części orzekającej o wywłaszczeniu nieruchomości położonej w Z. przy zbiegu ul. [...] i [...], oznaczonej jako działka nr [...] nie zawierały wad nieważności, o których mowa w art. 156 § 1 k.p.a. Jednocześnie Sąd wskazał, że nie podziela stanowiska Ministra co do tego, że w niniejszej sprawie zarówno decyzja Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia [...] lipca 1959 r., jak i utrzymane nią w mocy orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] lutego 1959 r., w części orzekającej o odszkodowaniu za wywłaszczenie przedmiotowej nieruchomości, nie są obciążone wadą nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Sąd podkreślił: akt sprawy wynika, że w momencie orzekania o wywłaszczeniu właścicielem nieruchomości oznaczonej jako parcela nr [...], a więc osobą uprawnioną do otrzymania odszkodowania była Z.G., co wynika z prawomocnego postanowienia Sądu Powiatowego Wydziału Zamiejscowego w Z. z dnia [...] kwietnia 1958 r., sygn. akt [...]. Tymczasem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. w decyzji wywłaszczeniowej jako uprawnionych do odszkodowania wskazało spadkobierców W.G. Spadkobiercami tymi wówczas byli: Z.G. (w 4/16 cz.) oraz W.G., J.G., S.G., i A.R. (po 3/16 cz.), co wynika z postanowienia Sądu Powiatowego Wydziału Zamiejscowego w Z. z dnia [...] kwietnia 1954 r., sygn. akt [...]. Tego rodzaju ewidentne naruszenie, w dodatku w sposób oczywisty przekładające się na wynik sprawy (zmniejszające należną Z.G. kwotę odszkodowania) należało uznać za rażące naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 4 i art. 23 ustawy. Z przepisów tych wprost wynika, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy, jako osoba uprawniona do całości odszkodowania winna być wskazana jedynie właścicielka nieruchomości Z.G.

W dalszych rozważaniach Sąd szczegółowo odniósł się do zarzutów skargi, uznając je wszystkie za pozbawione usprawiedliwionych podstaw.

Skargi kasacyjne od powyższego wyroku wniesione zostały zarówno przez Ministra Infrastruktury i Rozwoju, jak i przez R.R.

W skardze kasacyjnej Ministra domagano się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania, zarzucając wyrokowi naruszenie:

1) art. 133 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 22 ust. 1 pkt 4 i art. 23 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1958 r. Nr 17, poz. 70) poprzez przyjęcie, że wskazanie w decyzji wywłaszczeniowo-odszkodowawczej jako uprawnionych do odszkodowania spadkobierców W.G., a nie Z.G. zmniejszało należną Z.G. kwotę odszkodowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy,

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, że kwota odszkodowania należnego Z.G. została faktycznie zmniejszona, w sytuacji gdy w sprawie nie ustalono jaka była wartość odszkodowania wypłaconego Z.G.,

3) naruszenie prawa materialnego przez błędne zastosowanie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 22 ust. 1 pkt 4 i art. 23 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. i przyjęcie, że wskazanie w decyzji wywłaszczeniowej jako uprawnionych do odszkodowania spadkobierców W.G., a nie Z.G. stanowi rażące naruszenie prawa, w sytuacji gdy jedyną osobą uprawnioną do odszkodowania spośród spadkobierców W.G. była Z.G.

R.R. także domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji oraz zasądzenia kosztów, a orzeczeniu postawiono zarzuty naruszenia:

1) przepisów postępowania tj. art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynikające z niezastosowania przepisu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., w sytuacji, gdy w decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] lutego 1959 r. znak [...] orzeczono o odjęciu prawa własności nieruchomości w stosunku do osoby nieżyjącej tj. W.G.,

2) przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na nieuchyleniu przez Sąd I instancji zaskarżonej decyzji, mimo błędnej i sprzecznej z wymienionymi wyżej przepisami oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, dokonanej przez organ w zaskarżonej decyzji, przejawiającej się w przyjęciu, że przedmiotowa nieruchomość była ubiegającemu się o wywłaszczenie niezbędna na cele wymienione w art. 3 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości,

3) przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na nieuchyleniu przez Sąd I instancji zaskarżonej decyzji, mimo błędnej i sprzecznej z wymienionymi wyżej przepisami oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, dokonanej przez organ w zaskarżonej decyzji, przejawiającej się w przyjęciu, że rozprawa przeprowadzona w trybie art. 20 ust. 2 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie pozwoliła na ustalenie, że objęta wnioskiem nieruchomość jest wnioskodawcy rzeczywiście niezbędna na cele, dla których wywłaszczenie jest według ustawy dopuszczalne oraz czy wnioskodawca rozporządza odpowiednimi środkami lub kredytami na zapłacenie odszkodowania, gdy tymczasem takie ustalenia z tej rozprawy nie wynikają,

4) prawa materialnego, tj. art. 4 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, poprzez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu przez Sąd I instancji, że dopuszczalne było odjęcie w trybie wywłaszczenia prawa własności W.G. jako osobie nieżyjącej,

5) art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, że nie zachodziło rażące naruszenie prawa jako podstawa do stwierdzenia nieważności decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia [...] lipca 1959 r. znak [...] oraz decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] lutego 1959 r. znak [...] w zakresie orzekającym odjęciu w trybie wywłaszczenia prawa własności W.G. jako osobie nieżyjącej nieruchomości położonej w Z. stanowiącej parcelę nr [...] o obszarze 1037 m²,

6) art. 1, art. 3 ust. 1, art. 4, art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. Nr 17, poz. 70) poprzez błędne zastosowanie i przyjęcie, że spełnione one zostały kumulatywnie wszystkie materialno-prawne przesłanki wywłaszczenia i zgodnie z wymogami prawa dokonano wywłaszczenia nieruchomości w sytuacji, gdy owe przesłanki nie zostały spełnione,

7) art. 3 § 1 p.p.s.a. i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ p.p.s.a. w zw. z art. 17 pkt 2, art. 157 § 1 i art. 6 k.p.a. oraz art. 7 Konstytucji RP polegające na niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej poprzez błędne uznanie, że organem właściwym do oceny legalności ostatecznej decyzji wydanej przez nieistniejący organ, a to decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] lutego 1959 r. znak [...] jest Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Wodnej, gdy tymczasem obowiązujące przepisy nie uprawniają ministra do takiej kontroli, a organem właściwym jest Wojewoda Małopolski w K.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Artykuł 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718), dalej jako "p.p.s.a.", stanowi, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1–6 p.p.s.a.

Artykuł 4 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, pod rządami której dokonano wywłaszczenia nieruchomości w niniejszej sprawie, stanowi, iż wywłaszczenie może polegać na całkowitym odjęciu lub na ograniczeniu prawa własności lub innego prawa rzeczowego na nieruchomości, obecnie obowiązujący art. 112 ust. 12 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami zawiera tożsama regulację, stanowiąc, że wywłaszczenie nieruchomości polega na pozbawieniu lub ograniczeniu, w drodze decyzji, prawa własności, prawa użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego na nieruchomości. Istotą zatem wywłaszczenia było i jest odebranie tytułu prawnego rzeczowego służącego do nieruchomości. Prawo takie służy zaś konkretnej osobie i jej prawo w wyniku wywłaszczenia zostaje odjęte. Za pozbawienie tego prawa służyło i służy odszkodowanie (art. 7 ust. 1 ustawy z 1958 r./art. 128 ust. 1 ustawy z 1997 r.).

Z istoty zatem wywłaszczenia – odjęcia prawa do nieruchomości i odszkodowania za to odjęcie – wynika, iż decyzja, mocą której to wywłaszczenie się dokonuje, musi być skierowana do osoby, której prawo wywłaszczone przysługuje, jej bowiem służy odszkodowanie za odebranie tego prawa.

W niniejszej sprawie, co z akt jej wynika, a co jest bezsporne, prawo własności nieruchomości, wywłaszczonej orzeczeniami – Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z [...] lutego 1959 r. oraz utrzymującego je w mocy Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z [...] lipca 1958 r., o stwierdzenie nieważności których wystąpił R.R., służyło Z.G. (postanowienie Sądu Powiatowego Wydziału Zamiejscowego w Z. z [...] kwietnia 1954 r. [...]). Jej zatem prawo własności zostało odjęte i jej służyło odszkodowanie za wywłaszczenie. Orzeczenia wywłaszczeniowe powinny być zatem skierowane do niej w tym znaczeniu, iż ona, jako właścicielka powinna być w orzeczeniu wymieniona jako podmiot wywłaszczany i jako podmiot, któremu z tego tytułu służy odszkodowanie.

Orzeczenia wywłaszczeniowe jako podmiot, któremu odejmuje się prawo własności wskazywały W.G. s. M., a jako upoważnionych do odszkodowania – jego spadkobierców. Legalność tych orzeczeń w części dot. odszkodowania została oceniona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie jako naruszenie prawa mające charakter rażący. Z oceną tą należy się zgodzić. Skoro uprawniona do odszkodowania była tylko Z.G., jako właścicielka nieruchomości, której prawo to odjęto, to wskazanie innych osób, nieuprawnionych, było rażącym naruszeniem art. 22 ust. 1 pkt 4 ustawy z 1958 r., także i z tej przyczyny, że jak to podkreślił Wojewódzki Sąd, przekładało się na wynik sprawy zmniejszając należną Z.G. kwotę odszkodowania.

Zasadnie zatem decyzje organu nadzoru zostały przez Wojewódzki Sąd w części dotyczącej odszkodowania uchylone.

Jednak taką samą wadą, tj. noszącą charakter rażącego naruszenia prawa, dotknięta jest i ta część orzeczenia, która odnosi się do samego wywłaszczenia.

Jak powiedziano wyżej odjęcie prawa własności może mieć miejsce tylko w stosunku do osoby, której prawo to przysługuje. Wskazanie innej osoby, zwłaszcza nieżyjącej, a takiej osobie prawo własności orzeczenia z 1959 r. odejmują, jest rażącym naruszeniem prawa. Nie można odjąć prawa podmiotowi, który go nie posiada, tym bardziej osobie nieżyjącej.

Prowadząc postępowanie wywłaszczeniowe i wydając orzeczenia w tym przedmiocie w 1959 r. organy wywłaszczeniowe były w posiadaniu dokumentów wskazujących właściciela nieruchomości. Nie ma znaczenia dla oceny legalności tych orzeczeń, że właścicielka nieruchomości Z.G. uczestniczyła w postępowaniu, bowiem nie to przesądza o zasadności lub nie orzeczeń. Orzeczenia w części wywłaszczeniowej zostały skierowane do osoby nieżyjącej, niebędącej właścicielem, a w części odszkodowawczej do jej spadkobierców i to jest przesadzające o ich wadach, które należy zakwalifikować jako rażące.

Już zatem tylko z tego powodu orzeczenia wywłaszczeniowe także w części dotyczącej samego wywłaszczenia rażąco naruszają prawo.

Oddalenie zatem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargi R.R. co do części odmawiającej stwierdzenia nieważności orzeczeń dot. samego wywłaszczenia naruszało prawo.

Z tych przyczyn skargę kasacyjną R.R. należało uwzględnić, zaś Ministra Infrastruktury i Budownictwa oddalić i Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 188 i art. 184 p.p.s.a.