Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1208/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-01-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6199 Inne o symbolu podstawowym 619
Hasła tematyczne: Aplikacje prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art.107, art.109, art.183 § 2 pkt 5
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art.94b ust.1 i 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985r. o prokuraturze( Dz.U. z 2002 r. Nr 213, poz. 1802)
journal: Dz.U. 2002 nr 213 poz 1802
law: Ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw.
article: art.70 ust.3
journal: Dz.U. 2012 poz 1230
law: Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska Sędziowie NSA Joanna Runge- Lissowska del. NSA Leszek Kiermaszek (spr.) Protokolant specjalista Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2346/11 w sprawie ze skargi A.Z. na decyzję Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] w przedmiocie cofnięcia zezwolenia na odbywanie pozaetatowej aplikacji prokuratorskiej 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, 2. zasądza od Prokuratora Generalnego na rzecz A.Z. kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2346/11 oddalił skargę A.Z. na decyzję Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] w przedmiocie cofnięcia zezwolenia na odbywanie pozaetatowej aplikacji prokuratorskiej. Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach sprawy.

Prokurator Apelacyjny [...] w dniu [...] lipca 2001 r. zezwolił A.Z. na odbywanie w okresie od dnia [...] października 2001 r. do dnia [...] marca 2004 r. pozaetatowej aplikacji prokuratorskiej w okręgu Prokuratury Okręgowej [...], a w dniu [...] listopada 2001 r. przedłużył okres odbywania aplikacji o sześć miesięcy, tj. do dnia [...] września 2004 r.

Na wniosek Prokuratora Okręgowego [...] decyzją z dnia [...] lipca 2003 r. Prokurator Apelacyjny [...] na podstawie art. 94 b ust. 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 213, poz. 1802) cofnął A.Z. zezwolenie na odbywanie aplikacji w związku z wszczęciem przez Prokuraturę Rejonową [...] postępowania karnego o przestępstwo z art. 228 § 1 Kodeksu karnego (w sprawie dotyczącej przyjmowania korzyści majątkowych przez A.Z., pełniącego funkcję asystenta doradcy prawnego Spółdzielni Mieszkaniowej [...]).

Na skutek odwołania od powyższej decyzji i wniosku o warunkowe odbywanie aplikacji, wniesionych przez A.Z., Prokurator Apelacyjny [...] pismem z dnia [...] sierpnia 2003 r. poinformował go, że od decyzji o cofnięciu zgody na odbywanie aplikacji nie przysługuje odwołanie do jednostki nadrzędnej, jak również skarga do Naczelnego Sądu Administracyjnego, a obowiązujące przepisy nie przewidują możliwości wyrażenia zgody na warunkowe odbywanie pozaetatowej aplikacji prokuratorskiej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 4 marca 2005 r., sygn. akt II SA 3983/03 odrzucił skargę A.Z. na cofnięcie przez Prokuratora Apelacyjnego [...] zezwolenia na odbywanie aplikacji prokuratorskiej pozaetatowej wskazując w uzasadnieniu, że cofnięcie zezwolenia nie jest aktem administracyjnym, na który przysługuje skarga do sądu administracyjnego.

Powyższe postanowienie zostało zaskarżone przez A.Z. do Naczelnego Sądu Administracyjnego. NSA postanowieniem z dnia 17 lutego 2006 r. zawiesił w tej sprawie postępowanie w związku z przedstawieniem Trybunałowi Konstytucyjnemu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie pytania prawnego, czy przepisy art. 94 a i 91 ust. 4 ustawy o prokuraturze w zakresie, w jakim nie przewidują sądowej kontroli decyzji prokuratora apelacyjnego o odmowie wyrażenia zgody na odbywanie aplikacji pozaetatowej, są zgodne z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 7 listopada 2008 r., sygn. akt I OSK 1236/08 po podjęciu postępowania (Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 10 czerwca 2008 r., sygn. akt P 15/06 umorzył postępowanie w tej sprawie z powodu niedopuszczalności wydania wyroku), a następnie po rozpoznaniu sprawy uchylił zaskarżone postanowienie odrzucające skargę i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 11 lutego 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 15/09 ponownie odrzucił skargę A.Z. na cofnięcie przez Prokuratora Apelacyjnego [...] zezwolenia na dalsze odbywanie pozaetatowej aplikacji prokuratorskiej z uwagi na niewyczerpanie przez skarżącego przysługującego mu środka zaskarżenia. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 11 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 760/09 oddalił zaś skargę kasacyjną wniesioną przez A.Z. od powyższego orzeczenia odrzucającego skargę.

A.Z. w dniu [...] marca 2009 r. złożył do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania od decyzji Prokuratora Apelacyjnego [...] domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy lub uchylenia jej i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia.

Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2009 r. przywrócił A.Z. termin do wniesienia odwołania, a po rozpoznaniu odwołania decyzją z dnia [...] października 2009 r. na podstawie art. 138 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 94 b ust. 1 i 2 ustawy o prokuraturze oraz art. 70 ust 3 ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę cofnięcia A.Z. zezwolenia na odbywanie pozaetatowej aplikacji prokuratorskiej Prokuratorowi Apelacyjnemu [...] do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu tej decyzji stwierdził, że sprawa cofnięcia aplikantowi zezwolenia na odbywanie aplikacji jest indywidualną sprawą z zakresu administracji publicznej i jest to szczególny rodzaj postępowania administracyjnego, w którym stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, a zatem przysługuje od wydanej decyzji odwołanie do organu nadrzędnego, tj. Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego. Odnosząc się zaś do wniosku A.Z. o zawieszenie go w prawach i obowiązkach aplikanta uznał, że jest on bezpodstawny.

Prokurator Apelacyjny [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...], sprostowaną postanowieniem z dnia [...] lutego 2010 r., działając na podstawie art. 94 b ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 213, poz. 1802 ze zm.) w związku z art. 70 ust.3 ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury (Dz. U. Nr 26, poz. 157 ze zm.) oraz art. 108 § 1 Kpa, cofnął A.Z. zezwolenie na odbywanie pozaetatowej aplikacji prokuratorskiej ze skutkiem na dzień [...] sierpnia 2003 r. wobec rażącego naruszenia obowiązków aplikanta, nadając tej decyzji rygor natychmiastowej wykonalności.

W odwołaniu od powyższej decyzji A.Z., podnosząc zarzuty błędnej wykładni prawa materialnego, błędnego ustalenia stanu faktycznego oraz niewyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia oraz uchylenie rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji.

Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny po rozpatrzeniu tego odwołania decyzją z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa, art. 94 b ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze w związku z art. 70 ust. 3 ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Minister stwierdził, że zaskarżona decyzja spełnia kryteria określone w art. 107 § 3 Kpa, w szczególności zawiera uzasadnienie i pouczenie o środkach zaskarżenia zaś uzasadnienie w sposób wyczerpujący odnosi się do kwestii motywów przemawiających za cofnięciem A.Z. zezwolenia na odbywanie aplikacji. Cofnięcie zezwolenia na odbywanie aplikacji aplikantowi, który stanął pod zarzutem popełnienia przestępstw umyślnych było w pełni zasadne, bowiem zachowanie takie w sposób rażący naruszało obowiązki aplikanta, do których zalicza się m.in. posiadanie nieskazitelnego charakteru oraz postępowanie zgodnie z zasadami godności i uczciwości. Obowiązek kierowania się tymi zasadami, a więc także przestrzegania prawa wynika z roty ślubowania, które aplikant złożył na początku aplikacji, w dniu [...]. Z kolei wymóg posiadania nieskazitelnego charakteru jest określony ustawowo w art. 14 ust. 1 pkt 2 ustawy o prokuraturze. Posiadanie nieskazitelnego charakteru to w szczególności poszanowanie porządku prawnego i niepopełnianie przestępstw. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego przyczyna cofnięcia A.Z. zezwolenia na odbywanie aplikacji pozaetatowej, która zaistniała już w 2003 r., jest nadal aktualna niezależnie od etapu, na jakim znajduje się lub znajdować się będzie prowadzone przeciwko niemu postępowanie karne. W takiej sytuacji bez znaczenia jest podnoszony fakt nieprawomocnego uniewinnienia go przez sąd, gdyż wyrok uniewinniający został skutecznie zaskarżony przez prokuratora i postępowanie sądowe toczy się nadal. Trafnie również decyzji został nadany rygor natychmiastowej wykonalności, gdyż w przeciwnym wypadku zaprzeczeniu uległoby cofnięcie zezwolenia na odbywanie aplikacji i odwołujący się, pomimo jednoznacznych powodów do usunięcia z aplikacji, zostałby przywrócony do jej odbywania. Poza tym aplikacja prokuratorska, w której odwołujący się uczestniczył, zostanie zamknięta z dniem 30 września 2010 r.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł A.Z., a decyzji tej zarzucił:

1) błędną wykładnię: art. 94b ust.1 pkt 2 w związku z art. 90 ustawy o prokuraturze polegającą na uznaniu, że nadal rażąco narusza on obowiązki aplikanta prokuratorskiego ze względu na fakt toczącego się przeciwko niemu postępowania karnego, art. 94c w związku z art. 92 tej ustawy przez przyjęcie, że rota złożonego ślubowania nakłada obowiązki na pozaetatowego aplikanta, art. 94c w związku z art. 96 ustawy przez uznanie, że pozaetatowi aplikanci nie podlegają odpowiedzialności porządkowej i dyscyplinarnej oraz art. 94b ustawy przez przyjęcie, że właściwym do złożenia wniosku o cofnięcie zezwolenia na odbywanie aplikacji jest Prokurator Okręgowy [...], zamiast Prokuratora Okręgowego [...];

2) błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy przez uznanie, że podstawą cofnięcia zgody na odbywanie aplikacji było prowadzenie przeciwko niemu postępowania karnego, chociaż w tym terminie postępowanie toczyło się w sprawie przyjmowania korzyści majątkowych przez pracownika Spółdzielni Mieszkaniowej, nieuwzględnienie, że został nieprawomocny wyrokiem uniewinniony od popełnienia zarzucanych mu czynów;

3) naruszenie przepisów procedury administracyjnej przez uniemożliwienie mu czynnego udziału w postępowaniu, w szczególności wypowiedzenia się w sprawie wniosków Prokuratora Okręgowego [...] z dnia [...] lipca 2003 r. i z dnia [...] listopada 2009 r. oraz nieodnotowanie przyczyn tego odstąpienia w aktach sprawy, nieprzesłuchanie jego oraz wnioskowanych świadków i niezałączenie materiałów ze sprawy karnej oraz niepodjęcie przez organ pierwszej instancji kroków do wyjaśnienia stanu faktycznego tej sprawy i przeprowadzenia analizy zgromadzonych dowodów.

Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 8 lipca 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 674/10 oddalił skargę uznając kontrolowaną decyzję za zgodną z prawem.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A.Z., a Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 17 sierpnia 2011 r., sygn. akt I OSK 1692/10 uchylił to orzeczenie i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku odnosząc się zarzutu skargi kasacyjnej nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji z przyczyny wskazanej w art. 183 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), tj. z powodu pozbawienia skarżącego możliwości obrony swych praw, stwierdził, że pozbawienie możności obrony swych praw przez stronę polega na tym, że wskutek uchybień procesowych sądu lub strony przeciwnej nie może brać udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutki tych wadliwości nie mogły być usunięte na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku w danej instancji. Pozbawienie strony możności obrony swych praw należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy i nie należy go wiązać wyłącznie z sytuacją, kiedy strona w ogóle nie brała udziału w postępowaniu. NSA zauważył, że A.Z. został prawidłowo zawiadomiony o terminie rozprawy wyznaczonej na dzień [...] lipca 2010 r. na której był obecny i przedstawił swoje stanowisko w sprawie oraz nie wnosił o jej odroczenie w związku z niezawiadomieniem przez sąd i nieobecnością jego pełnomocnika procesowego. Z protokołu rozprawy przed Sądem pierwszej instancji nie wynika jednak, aby przewodniczący składu orzekającego dostrzegł, że skarżący na dzień przed terminem rozprawy ustanowił pełnomocnika. W związku z tym nie poinformował skarżącego, że jego pełnomocnik nie został zawiadomiony o terminie rozprawy oraz że wyraża zgodę na prowadzenie rozprawy pod nieobecność swego pełnomocnika. Pominięcie w postępowaniu sądowym pełnomocnika skarżącego pozbawia go możności obrony swoich praw i skutkuje nieważnością postępowania w rozumieniu art. 183 § 1 pkt 5 Ppsa.

Dodatkowo NSA stwierdził, że w toku postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie zaszła również nieważność postępowania z innej przyczyny, mianowicie wskutek uchybień procesowych Prokurator Generalny został pozbawiony możliwości działania. Przedmiotem rozpoznania przed Sądem pierwszej instancji była skarga na decyzję Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego z dnia [...] lutego 2010 r. utrzymująca w mocy decyzję Prokuratora Apelacyjnego [...] z dnia [...] grudnia 2009 r. w przedmiocie cofnięcia zezwolenia na odbywanie pozaetatowej aplikacji prokuratorskiej. Uszło jednak uwadze Sądu, iż efektem zmian wprowadzonych ustawą z dnia 9 października 2009 r. o zmianie ustawy o prokuraturze oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 178, poz. 1375) było rozdzielenie funkcji Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego, a zgodnie z art. 18 ust. 2 tej ustawy do czasu powołania Prokuratora Generalnego i jego zastępców ich zadania wykonuje dotychczasowy Prokurator Generalny i jego zastępcy. Postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 marca 2010 r. (Monitor Polski Nr 13, poz. 131) na stanowisko Prokuratora Generalnego powołano A.S., zatem od tej daty Prokuratorowi Generalnemu przysługiwały prawa związane z tą sprawą. Tymczasem Sąd nie doręczył Prokuratorowi Generalnemu odpisu skargi, pism procesowych skarżącego, nie zawiadomił go o terminie rozprawy, na której rozpoznawał skargę i wydał wyrok. Sytuacja, w której Prokurator Generalny w postępowaniu sądowym został bez swojej winy pozbawiony prawa do wzięcia udziału w sprawie i przedstawienia swoich racji, a tym samym obrony swoich praw oznacza, że jest ono dotknięte wadą nieważności z przyczyny określonej w art. 183 § 2 pkt 5 Ppsa.

W konkluzji NSA stwierdził, że wystąpienie przesłanki nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji nie pozwala na merytoryczne odniesienie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej z uwagi na zasadę dwuinstancyjnego postępowania sądowego.

W toku ponownego rozpoznania sprawy przewodniczący Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarządził w dniu 4 listopada 2011 r. zwolnienie jako uczestnika postępowania Ministra Sprawiedliwości i nakazał doręczenie Prokuratorowi Generalnemu odpisu skargi i pism procesowych skarżącego z załącznikami wzywając ten organ do udzielenia odpowiedzi na skargę.

W udzielonej odpowiedzi na skargę Prokurator Generalny wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko prezentowane dotychczas przez Ministra Sprawiedliwości. Podniósł również, że organem, który wydał zaskarżoną decyzję jest Minister Sprawiedliwości, organ ten nie został zlikwidowany lecz nadal działa i sprawuje nadzór nad aplikacjami prawniczymi, w tym nad aplikacją prokuratorską. Prokurator Generalny nie posiada w tym zakresie kompetencji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia 10 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2346/11 ponownie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

W pisemnych motywach wyroku Sąd ten na wstępie wskazał, że zgodnie z art. 190 powołanej ustawy związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Następnie wywiódł, że stosownie do art. 94 b ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 21, poz. 206 ze zm.) prokurator apelacyjny, na wniosek prokuratora okręgowego, cofa aplikantowi zezwolenie na odbywanie aplikacji pozaetatowej, jeżeli rażąco narusza obowiązki aplikanta. W rozpoznawanej sprawie właściwy w sprawie Prokurator Okręgowy [...] złożył wymagany wniosek do Prokuratora Apelacyjnego [...], z którego wynikało, że w dniu [...] lipca 2003 r. przeciwko skarżącemu zostało wszczęte postępowanie przygotowawcze w związku z przedstawieniem mu zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 228 § 1 Kk.

Sąd pierwszej instancji zauważył, że postępowanie karne przeciwko aplikantowi stanowi jego stygmatyzację i utrudnia, a wręcz wyklucza jego funkcjonowanie w wymiarze sprawiedliwości. Organ prawidłowo więc uznał, że zaistniała przesłanka rażącego naruszenia obowiązków aplikanta, gdyż skarżący utracił przymiot nieskazitelnego charakteru, o którym mowa w art. 14 ust. 1 pkt 2 ustawy o prokuraturze. Wynikający z roty ślubowania nakaz postępowania prokuratora (aplikanta) w sposób, który nie uchybia godności urzędu, mieści w sobie także obowiązek utrzymywania nieskazitelnego charakteru warunkującego powołanie na stanowisko prokuratora. Skarżący ślubowanie takie złożył. Popełnienie zatem przez aplikanta umyślnego przestępstwa stanowiącego rażące naruszenie porządku prawnego, skutkuje utratą kwalifikacji do objęcia urzędu prokuratora.

Odnosząc się do zarzutów podniesionych w skardze Sąd uznał je za niezasadne. Organ wydając zaskarżoną decyzję nie naruszył bowiem wskazanych w skardze przepisów, nie budzi również wątpliwości podstawa faktyczna rozstrzygnięcia, organ dokonał prawidłowej interpretacji przepisów mających zastosowanie w sprawie.

Od tego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wniósł A.Z., reprezentowany przez adwokata. Zaskarżając wyrok w całości i powołując się na podstawy z art. 174 pkt 1 i 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w skardze kasacyjnej podniesione zostały zarzuty:

I. nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji (art. 183 § 2 pkt 5 Ppsa) wskutek naruszenia przepisów:

1) art. 107 Ppsa przez zastosowanie tego przepisu i błędne przyjęcie, że skarżący nie został pozbawiony możności obrony swych praw podczas rozpoznania sprawy na rozprawie w dniu [...] stycznia 2012 r. wobec nieobecności zarówno jego, jak i pełnomocnika, w sytuacji gdy w biurze podawczym Sądu złożył w dniu [...] stycznia 2012 r. pismo o nierozpoznawanie sprawy na rozprawie i niewyrażeniu zgody na rozpoznanie sprawy pod nieobecność jego i pełnomocnika,

2) art. 109 Ppsa przez niezastosowanie tego przepisu i błędne przyjęcie, że skarżący nie został pozbawiony możności obrony swych praw podczas rozpoznania sprawy na rozprawie w dniu [...] stycznia 2012 r. w sytuacji, gdy od dnia [...] stycznia 2012 r. zachodziła znana Sądowi przeszkoda w postaci jego choroby wykazana zaświadczeniem lekarskim, której to przeszkody nie mógł przezwyciężyć z uwagi na konieczność leżenia w łóżku do dnia [...] stycznia 2012 r.,

3) art. 32 w związku z art. 91 § 2 i art. 110 Ppsa przez niezastosowanie tych przepisów wskutek błędnego uznania, że Minister Sprawiedliwości nie jest organem, który obok Prokuratora Generalnego winien brać udział w postępowaniu sądowoadministracyjnym, co spowodowało, że Minister Sprawiedliwości nie został zawiadomiony o terminie rozprawy w dniu [...] stycznia 2012 r.

II. naruszenia przepisów postępowania, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

1) art. 106 § 3 i 5 Ppsa w związku z art. 227, art. 232 zd. pierwsze, art. 217 § 2 i art. 233 Kpc przez nieprzeprowadzenie dowodu z dokumentów urzędowych w postaci odpisów protokołu z posiedzenia Sądu Rejonowego [...] i postanowienia tego Sądu z dnia [...] 2010 r., sygn. akt [...] o umorzeniu postępowania karnego przeciwko skarżącemu, wyroku tego Sądu z dnia [...] 2011 r., sygn. akt [...] uniewinniającego skarżącego od popełnienia zarzucanych mu czynów (utrzymanego w mocy wyrokiem Sądu Okręgowego [...] z dnia [...] 2012 r., sygn. akt [...]),

2) art. 3 § 1 i 2 w związku z art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa przez nieuwzględnienie skargi mimo naruszenia przez organy przepisów procedury administracyjnej: art. 6 Kpa, art. 7 Kpa, art. 10 § 1, 2 i 3 Kpa, art. 77 § 1 Kpa, art. 86 Kpa, art. 107 § 3 Kpa, art. 108 § 1 w związku z art. 6 Kpa, art. 15 w związku z art. 77 i art. 80 oraz art. 81 Kpa poprzez pozbawienie prawa do czynnego udziału w postępowaniu, niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, niepodjęcie kroków zmierzających do ustalenia prawidłowej podstawy faktycznej m.in. przez przesłuchanie świadków T.W. i J.K., odebranie od skarżącego wyjaśnień, nieprzeprowadzenie dowodu z akt sprawy karnej Sądu Rejonowego [...], nieprawidłową ocenę materiału dowodowego, wadliwe umotywowanie decyzji nieodpowiadające konstrukcji prawidłowego uzasadnienia, załatwieniu sprawy z naruszeniem zasady dwuinstancyjnego postępowania i bezpodstawnego nadania decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności,

3) art. 3 § 1 i 2 w związku z art. 141 § 4 Ppsa przez niewyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku podstawy prawnej rozstrzygnięcia w odniesieniu do nadania decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności z mocą wsteczną od dnia [...] sierpnia 2003 r.,

4) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia przez:

a) nieuznanie faktu wydania wyroku uniewinniającego i przez to przedwczesne uznanie sprawy za wyjaśnioną, co skutkowało naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 3 § 1 i 2 i art. 141 § 4 Ppsa,

b) przyjęcie, że stosunek prawny aplikacji pozaetatowej nie jest także stosunkiem pracy, do którego nie można stosować przepisów dotyczących urzędników państwowych, co skutkowało naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 3 § 1 i 2 i art. 141 § 4 Ppsa oraz art. 1 § 1 i 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych w związku z art. 113 § 4 Ppsa,

c) przyjęcie, że w chwili rozpoczęcia aplikacji aplikanci prokuratorscy pozaetatowi mogą legalnie składać ślubowanie ze skutkiem prawnym, a treść nielegalnie złożonej roty ślubowania można oceniać na niekorzyść skarżącego, co skutkowało naruszeniem art. 1 § 1 i 2 Pusa w związku z art. 113 § 1 Ppsa,

d) uznanie, że nie istnieje podstawa w dniu wydania decyzji o cofnięciu zezwolenia na odbywanie aplikacji prokuratorskiej pozaetatowej do zastosowania wobec skarżącego procedury dyscyplinarnej na zasadach obowiązujących urzędników państwowych, co skutkowało naruszeniem art. 1 § 1 i 2 Pusa w związku z art. 113 § 1 Ppsa,

III. naruszenia prawa materialnego poprzez dokonanie błędnej wykładni następujących przepisów:

1) art. 94 b ust. 1 pkt 2 w związku z art. 94 c ustawy o prokuraturze przez przyjęcie, że skarżący swoim zachowaniem w chwili orzekania nadal narusza w sposób rażący obowiązki pozaetatowego aplikanta prokuratorskiego,

2) art. 94 b ust. 1 pkt 2 w związku z art. 14 ust. 1 ustawy o prokuraturze przez przyjęcie, że sam fakt toczenia w latach [...] postępowania karnego przeciwko skarżącemu, następnie prawomocnie uniewinnionego, jest tożsame z zachowaniem aplikanckim wyczerpującym znamiona rażącego naruszenia obowiązków pozaetatowego aplikanta prokuratorskiego w dniu wydania zaskarżonej decyzji,

3) art. 94 b ust. 1 pkt 2 ustawy o prokuraturze przez przyjęcie, że sam fakt toczenia w [...] postępowania karnego przeciwko skarżącemu, następnie prawomocnie uniewinnionego, odebrało mu przymiot nieskazitelnego charakteru w dniu wydania zaskarżonej decyzji,

4) art. 94 b ustawy o prokuraturze przez przyjęcie, że sam fakt toczenia w latach [...] postępowania karnego przeciwko skarżącemu można określić jako pewnego rodzaju stan o charakterze "ciągłym" rażącego naruszania obowiązków aplikanta,

5) art. 94 b ust. 1 pkt 2 w związku z art. 14 ust. 1 ustawy o prokuraturze przez przyjęcie, że utrata przez pozaetatowego aplikanta prokuratorskiego przymiotu nieskazitelnego charakteru stanowi przesłankę cofnięcia zezwolenia na dalsze odbywanie pozaetatowej aplikacji prokuratorskiej,

6) art. 96 w związku z art. 94 c ustawy o prokuraturze przez przyjęcie, że do pozaetatowych aplikantów prokuratorskich nie mają zastosowania zasady ponoszenia odpowiedzialności dyscyplinarnej stosowane wobec urzędników mianowanych.

W oparciu o przedstawione zarzuty pełnomocnik wnoszącego skargę kasacyjną wniósł o:

- uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i stwierdzenie nieważności decyzji organów obu instancji albo uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie decyzji organów obu instancji oraz przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji celem umorzenia postępowania administracyjnego lub przekazania sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, względnie

- uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania,

- zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego,

- przeprowadzenie w trybie art. 106 § 3 w związku z art. 193 Ppsa uzupełniającego dowodu z dokumentów urzędowych: wyroku Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] sierpnia 2011 r., sygn. akt [...] i wyroku Sądu Okręgowego [...] z dnia [...] stycznia 2012 r., sygn. akt [...] utrzymującego w mocy ten wyrok oraz pism procesowych skarżącego z dnia [...] stycznia 2012 r. i [...] stycznia 2012 r. wraz z załącznikami,

- rozpoznanie w trybie art. 191 Ppsa postanowień wydanych przez Sąd pierwszej instancji na rozprawie w dniu [...] stycznia 2012 r. o przeprowadzeniu rozprawy pod nieobecność skarżącego i jego pełnomocnika oraz o nieprzeprowadzeniu wnioskowanego dowodu z dokumentów.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik Prokuratora Generalnego wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od wnoszącego skargę kasacyjną zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej Ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki określone zostały w § 2 powołanego przepisu. W rozpoznawanej sprawie także w skardze kasacyjnej postawiony został zarzut nieważności postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, zatem w pierwszej kolejności należy się odnieść do tego zarzutu.

Wnoszący skargę kasacyjną podniósł, że wskutek naruszenia art. 107 i art. 109 Ppsa został pozbawiony w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji możności obrony swych praw, co wyczerpuje przesłankę nieważności, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 Ppsa. Zarzut ten, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, jest usprawiedliwiony.

W punkcie wyjścia rozważań należy stwierdzić, że w postępowaniu przed sądami administracyjnymi obowiązuje generalna zasada szybkości postępowania wyrażona w art. 7 Ppsa, w myśl której sąd powinien podejmować czynności zmierzające do szybkiego załatwienia sprawy i dążyć do jej rozstrzygnięcia na pierwszym posiedzeniu. Rozpatrywanie spraw bez nieuzasadnionej zwłoki ma swoje odniesienie w unormowaniu zawartym w art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. Rzeczą więc sądu, w tym przewodniczącego jest sprawne przygotowanie posiedzenia w sposób uniemożliwiający odroczenie posiedzenia bez ważnej przyczyny. Jednakże spoczywający na sądzie obowiązek dążenia do wydania rozstrzygnięcia na pierwszym wyznaczonym posiedzeniu nie może naruszać prawa strony do udziału w postępowaniu, które uhonorowane zostało w art. 107 Ppsa, w myśl którego nieobecność strony lub jej pełnomocnika na rozprawie nie wstrzymuje rozpoznania sprawy. Od woli strony lub jej pełnomocnika, jeśli został ustanowiony, zależy, czy strona skorzysta z prawa do uczestnictwa w rozprawie, w tym do złożenia wyjaśnień, przedstawienia swoich żądań i wniosków ze wskazaniem ich podstaw faktycznych i prawnych. Zatem z reguły zawartej w art. 107 Ppsa nie można wywieść prawa pozbawienia strony uprawnienia do uczestnictwa w rozprawie w przypadku gdy nieobecność ta jest usprawiedliwiona. Tylko więc wówczas gdy nie zachodzą przyczyny uzasadniające odroczenie rozprawy, nieobecność strony lub jej pełnomocnika na rozprawie nie wstrzymuje rozpoznania sprawy (por. wyrok NSA z dnia 29 listopada 2011 r., sygn. akt II GSK 1260/10 – Lex nr 1151576).

Przepis art. 109 Ppsa wymienia przyczyny, które są niezależne od woli strony i które jednocześnie uniemożliwiają realizację prawa strony do udziału w rozprawie. Przyczynami tymi są: nieprawidłowe zawiadomienie którejkolwiek ze stron, nieobecność strony lub jej pełnomocnika wywołane nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć. W przypadku wystąpienia tych przyczyn sąd obowiązany jest odroczyć rozprawę, chyba że strona lub jej pełnomocnik w sposób wyraźny wnieśli o rozpoznanie sprawy pod ich nieobecność. Również niestawiennictwo pełnomocnika strony nie tamuje rozpoznanie sprawy na wyznaczonej rozprawie, jeśli strona obecna na rozprawie złoży w sposób jednoznaczny oświadczenie, że zgadza się na przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność swego pełnomocnika.

Z przebiegu czynności przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie wynika, że zarządzeniem przewodniczącego z dnia [...] grudnia 2011 r. wyznaczona została na dzień [...] stycznia 2012 r. rozprawa w rozpoznawanej sprawie, o terminie której zawiadomiono pełnomocników procesowych skarżącego oraz organu (zawiadomienia zostały skutecznie doręczone w dniu [...] grudnia 2011 r.). Jednakże do Sądu w dniu [...] stycznia 2012 r. wpłynęło pismo skarżącego, w którym skarżący wnosząc o odroczenie rozprawy powołał się na nieprzezwyciężalną przeszkodę uzasadniającą odroczenie w postaci choroby. Jednocześnie w piśmie tym złożył oświadczenie o nierozpoznawanie sprawy pod nieobecność jego oraz pełnomocnika. Tych okoliczności dostatecznie nie wziął pod uwagę Sąd pierwszej instancji, który dążąc do załatwienia sprawy na pierwszej rozprawie w dniu [...] stycznia 2012 r. pod nieobecność skarżącego i jego pełnomocnika (adwokata) postanowił odmówić odroczenia rozprawy, a po rozpoznaniu sprawy wydał zaskarżony wyrok.

Przede wszystkim stwierdzić przyjdzie, że w orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, że wykazana zaświadczeniem lekarskim choroba strony, uniemożliwiająca stawienie się w sądzie na rozprawie, jest "znaną sądowi przeszkodą" w rozumieniu art. 109 in fine Ppsa (por. w szczególności wyrok NSA z dnia 11 marca 2008 r., sygn. akt II GSK 782/08 – Lex nr 570322). Nie każda jednak choroba strony pozwala na uznanie, że jest to przeszkoda, "której nie można przezwyciężyć". Dopiero zaś spełnienie wystąpienia obu tych wymogów, przy braku wyraźnego oświadczenia o możliwości rozpoznania sprawy pod nieobecność strony lub jej pełnomocnika, stwarza podstawę do obligatoryjnego odroczenia rozprawy. W kontekście tych rozważań zauważyć przyjdzie, że umknęło Sądowi, iż z przedłożonego zaświadczenia lekarskiego wynika nie tylko, że skarżący jest niezdolny do pracy od [...] stycznia do [...] stycznia 2012 r., ale również, że w rubryce wskazania lekarskie wpisano nr 1, co oznacza, że "chory powinien leżeć". W tym stanie rzeczy istniały usprawiedliwione podstawy do przyjęcia, że nieobecność skarżącego na rozprawie w dniu [...] stycznia 2012 r. spowodowana jest znaną temu Sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć. Odnosząc się do stwierdzenia wnoszącego skargę kasacyjną o niemożności przedłożenia w takiej sytuacji zaświadczenia lekarza sądowego, wystawionego w trybie i na zasadach określonych w ustawie z dnia 15 czerwca 2007 r. o lekarzu sądowym (Dz. U. Nr 123, poz. 849 ze zm.), należy zauważyć, że po pierwsze w okolicznościach tej sprawy było to zbędne, po drugie zaś przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie wymagają przedstawienia zaświadczenia potwierdzającego niemożność stawienia się na rozprawie wystawionego przez lekarza sądowego w celu usprawiedliwienia niestawiennictwa z powodu choroby. Przepisy normujące postępowanie przed sądami administracyjnymi nie zawierają bowiem odpowiednika art. 2141 Kodeksu postępowania cywilnego, czy też art. 117 § 2a Kodeksu postępowania karnego, dodanych do tekstów wymienionych ustaw odpowiednio przez art. 21 i art. 24 ustawy o lekarzu sądowym, co wzmacnia argumentację o braku konieczności przedłożenia takiego zaświadczenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

Wobec zaś jednoznacznego oświadczenia skarżącego o nierozpoznawanie sprawy na rozprawie w dniu [...] stycznia 2012 r. pod nieobecność jego i pełnomocnika zgodzić się trzeba z poglądem wnoszącego skargę kasacyjną, że wskutek naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów art. 107 i art. 109 Ppsa strona skarżąca pozbawiona została możności obrony swych praw, co wyczerpuje przesłankę nieważności postępowania przed tym Sądem w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 Ppsa, bez względu na to, czy miało to wpływ na końcowy wynik sprawy. Dla oceny wystąpienia tej przesłanki nieważności nie ma znaczenia, odmiennie niż to przyjął Sąd pierwszej instancji, że o terminie rozprawy prawidłowo został zawiadomiony pełnomocnik skarżącego, który w żaden sposób nie usprawiedliwił swojej nieobecności. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nawet przybycie na rozprawę pełnomocnika w świetle wystąpienia nieprzezwyciężalnej przeszkody po stronie skarżącego i wyraźnego oświadczenia zawartego w piśmie z dnia [...] stycznia 2012 r. (pismo to nosi błędną datę [...]), zdarzenie to uniemożliwiało rozpoznanie sprawy i wydanie zaskarżonego wyroku.

Nie jest natomiast usprawiedliwiony dalszy zarzut wnoszącego skargę kasacyjną mający przemawiać za istnieniem jeszcze innej przyczyny nieważności przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, a mianowicie, że w postępowaniu tym nie brał udziału – obok Prokuratora Generalnego – Minister Sprawiedliwości. Istotnie, zaskarżoną do Sądu decyzję wydał w dniu [...] lutego 2010 r. Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny, nastąpiło to zatem przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 października 2009 r. o zmianie ustawy o prokuraturze oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 178, poz. 1375), na mocy której doszło do rozdzielenia funkcji Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego. Słusznie również zauważa wnoszący skargę kasacyjną, że zgodnie z art. 1 ust. 3 ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 1230 ze zm.) Minister Sprawiedliwości sprawuje nadzór nad Krajową Szkołą w zakresie zgodności jej działania z przepisami ustawowymi i statutem, a do zadań Krajowej Szkoły należy m. in. prowadzenie aplikacji, w tym prokuratorskiej (art. 2 ust. 1 pkt 1 tej ustawy). Jednakże wyrażona przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 sierpnia 2011 r., sygn. akt I OSK 1692/10 ocena prawna upoważniała Sąd pierwszej instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, do przyjęcia, że organem, którego działanie zaskarżono po powołaniu Prokuratora Generalnego jest wyłącznie ten organ, co zwalniało od udziału w postępowaniu sądowym jako uczestnika Ministra Sprawiedliwości. W świetle art. 190 Ppsa sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd pierwszej instancji, wbrew zarzutowi wnoszącego skargę kasacyjną, nie uznając Ministra Sprawiedliwości za stronę postępowania i w konsekwencji nie zawiadamiając o terminie rozprawy nie dopuścił się naruszenia art. 32 Ppsa w związku z art. 91 § 2 i art. 110 Ppsa.

Dotychczasowe spostrzeżenia skłaniają do konkluzji, że wystąpienie przesłanki nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji w zakresie przyjętym przez Naczelny Sąd Administracyjny nie pozwala z tego powodu na merytoryczne odniesienie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego winna się odbyć w jej całokształcie z udziałem skarżącego lub jego pełnomocnika, przy zachowaniu reguł zawartych w art. 107 i nast. Ppsa.

Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 183 § 2 pkt 5 Ppsa uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. O kosztach postępowania orzekł zaś na mocy art. 203 pkt 1 Ppsa zasądzając od organu na rzecz wnoszącego skargę kasacyjną zwrot kosztów zastępstwa prawnego w wysokości określonej w § 18 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).