Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1118/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-08-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 229
journal: Dz.U. 2004 nr 261 poz 2603
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędziowie Sędzia del. WSA Bogusław Cieśla Sędzia NSA Anna Łukaszewska- Macioch (spr.) Protokolant Magdalena Błaszczyk po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2009r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej [...] Sp. z o.o. z siedzibą w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 12 maja 2008 r. sygn. akt II SA/Kr 1224/07 w sprawie ze skargi M. J., M. B., K. K., Z. G., M. M. i A. M. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] lipca 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. zasądza od M. J., M. B., K. K., Z. G., M. M. i A. M. na rzecz [...] Sp. z o.o. z siedzibą w K. solidarnie kwotę 357 (trzysta pięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 12 maja 2008 r., sygn. akt II SA/Kr 1224/07 na skutek skargi M. J., M. B., K. K., Z. G., M. M. i A. M. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] lipca 2004 r., nr [...] o odmowie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości uchylił zaskarżoną decyzję wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji oraz zasądził od Wojewody Małopolskiego na rzecz skarżących solidarnie kwotę 200 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu wyroku Sąd przedstawił następujące okoliczności faktyczne i ocenę prawną:

Wojewoda Małopolski decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r., nr: [...] na podstawie art. 9a i art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543), powoływanej dalej jako "ugn", oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. po rozpatrzeniu odwołania M. M. utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta Krakowa z dnia [...] kwietnia 2004 r. znak: [...] odmawiającą zwrotu na jej rzecz części działek nr [...] o pow. 2540 m2 i nr [...] o pow. 76978 m2, położonych w obr. 1 jedn. ewid. K. m. Kraków w granicach wywłaszczonej parceli l. kat. 841 b. gm. kat. B.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że umową sprzedaży zawartą w dniu [...] lipca 1966 r. w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. Nr 18, poz. 294), parcela l. kat. 841 b. gm. kat. B. została nabyta od M. M. na rzecz Skarbu Państwa z przeznaczeniem dla Biura Budowy [...] w Krakowie.

M. M. w dniu [...] września 1995 r. wystąpiła do Urzędu Rejonowego w Krakowie z wnioskiem o zwrot przedmiotowej nieruchomości wskazując, że nieruchomość ta pozostaje niezabudowana i jest wykorzystywana niezgodnie z celem wywłaszczenia.

Kierownik Urzędu Rejonowego w Krakowie decyzją z dnia [...] listopada 1997r., nr [...], na podstawie art. 69 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce nieruchomościami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.) odmówił zwrotu na rzecz wnioskodawczyni części działek nr [...] i [...] położonych w obrębie 1 Krakowa K. w granicach byłej parceli l. kat. [...] b. gm. kat. B. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że nie zachodzą podstawy do zwrotu części działek w granicach wywłaszczonej parceli z uwagi na fakt, iż stan ich zagospodarowania jest zgodny z celem wywłaszczenia. Przedmiotowa działka weszła w skład działek [...] i [...] obr. 1 jedn. ewid. K. objętych KW [...], stanowi własność Skarbu Państwa i pozostaje w użytkowaniu wieczystym Krakowskiego Przedsiębiorstwa [...] Sp. z o.o. w Krakowie, które zgodnie z protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia [...] listopada 1982 r. oraz aktem notarialnym z dnia [...] kwietnia 1992 r., Rep. [...], jest następcą prawnym Biura Zaplecza [...] w Krakowie.

M. M. wniosła odwołanie od powyższej decyzji zarzucając, że stan nieruchomości nie wskazuje na to, aby cel wywłaszczenia został zrealizowany, w związku z czym decyzja pozostaje w sprzeczności z ustaleniami faktycznymi dokonanymi w trakcie postępowania wyjaśniającego w przedmiotowej sprawie.

Wojewoda Małopolski decyzją z dnia [...] marca 1999 r., nr [...], uchylił zaskarżoną decyzję i umorzył postępowanie organu l instancji powołując się w uzasadnieniu na treść przepisu art. 229 ugn. Decyzja ta i poprzedzająca ją decyzja organu l instancji zostały uchylone wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Ośrodek Zamiejscowy w Krakowie z dnia 26 lutego 2001 r., sygn. akt ll SA/Kr 719/99. W uzasadnieniu wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż z datą wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami postępowanie nie stało się bezprzedmiotowe, a zatem nie mogło ulec umorzeniu na podstawie art. 105 k.p.a. Przepis art. 299 ugn wyłącza możliwość dochodzenia roszczenia o zwrot nieruchomości stanowiąc negatywną przesłankę, której zaistnienie prowadzi do odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Ponadto NSA stwierdził, że organ I instancji, wbrew twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu decyzji, nie dokonał ustaleń w przedmiocie zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia.

Prezydent Miasta Krakowa decyzją z dnia [...] kwietnia 2004 r., nr: [...], w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy orzekł o odmowie zwrotu części działek nr 773 i nr 77/4 obr. 1 Kraków – K. w granicach odpowiadających byłej parceli l.kat. [...] b. gm. B.. W uzasadnieniu tej decyzji organ przedstawił wykaz zmian, zgodnie z którym wywłaszczona parcela l. kat[...] weszła w skład części działek ewid. nr [...] i nr [...]. Działki te stanowią własność Skarbu Państwa i pozostają w użytkowaniu wieczystym Krakowskiego Przedsiębiorstwa [...] Sp. z o.o. w Krakowie, a prawo użytkowania wieczystego zostało ujawnione w księdze wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości. Organ stwierdził, że stan prawny nieruchomości odpowiada hipotezie art. 229 ugn, a w tej sytuacji roszczenie z art. 136 ust. 3 tej ustawy poprzedniemu właścicielowi wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje i nie ma już znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy o jej zwrot, czy nieruchomość stała się zbędna na cel wywłaszczenia w rozumieniu art. 137 ust. 1.

M. M. odwołała się od tej decyzji domagając się jej uchylenia lub zmiany oraz przyznania prawa do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Odwołująca się zarzuciła, że sprawa była zbyt długo załatwiana, wskutek czego nie została zakończona przed dniem wejścia w życie nowej ustawy, a więc niesłusznie został zastosowany nowy przepis - art. 229 ugn. Ponadto zarzuciła, że kwestia zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia nie została zbadana.

Wojewoda Małopolski decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 229 ugn roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie tej ustawy nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Przepis ten odnosi się do stanów faktycznych i prawnych, w jakich znalazły się wywłaszczone nieruchomości w dniu wejścia w życie ustawy. Nabycie prawa użytkowania wieczystego przedmiotowej nieruchomości przez Krakowskie Przedsiębiorstwo [...] w Krakowie (obecnie Krakowskie Przedsiębiorstwo [...] Sp. z o.o.), nastąpiło na mocy decyzji z dnia [...] października 1994 r., nr [...], a więc przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami i zostało ujawnione w księdze wieczystej nr KW [...]. W tej sytuacji, stosownie do art. 229 ugn, nie służy poprzedniemu właścicielowi roszczenie o zwrot działki z art. 136 ust. 3 ugn i dla rozstrzygnięcia sprawy nie ma znaczenia kwestia jej zbędności na cel wywłaszczenia.

Odnosząc się do zarzutu odwołującej się, że decyzja organu pierwszej instancji została wydana z naruszeniem zaleceń NSA wiążących w sprawie, Wojewoda podkreślił, iż przepis art. 229 ugn istotnie zmienił sytuację prawną nieruchomości pozostających w dniu 1 stycznia 1998r. w użytkowaniu wieczystym osób trzecich, ujawnionym przed tym dniem w księdze wieczystej. Przez fakt wejścia w życie tej ustawy obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 marca 2001 r. został wyłączony.

Na decyzję Wojewody Małopolskiego M. M. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie zarzucając zaskarżonej decyzji błędy oraz niesprawiedliwe potraktowanie jej osoby. Podniosła, że nie została powiadomiona o możliwości zwrotu działki, kiedy w 1994 roku toczyło się postępowanie w sprawie nabycia z mocy prawa użytkowania wieczystego, które do księgi wieczystej zostało wpisane dopiero w dniu 1 marca 1998 r. Uwłaszczenie nastąpiło bez jej zgody, a w postępowaniu tym nie brała udziału jako strona. Poza tym Krakowskie Przedsiębiorstwo [...] w dniu nabycia prawa użytkowania wieczystego nie wykonywało już celów określonych w decyzji, pod które jej nieruchomość została wywłaszczona.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda Małopolski wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu swojej decyzji. Organ wyraził pogląd, że wprawdzie wpisu prawa użytkowania wieczystego w księdze wieczystej dokonano w dniu [...] marca 1998 r., ale w przypadku nabycia prawa użytkowania wieczystego z mocy prawa brak ujawnienia nabywcy jako osoby trzeciej w księdze wieczystej przed dniem [...] sierpnia (powinno być "stycznia") 1998 r. nie ma znaczenia, gdyż funkcja wpisu tego prawa do księgi wieczystej po stronie zbywcy nie jest przesłanką konstytutywną nabycia prawa użytkowania wieczystego. Wpis ma charakter porządkowy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 12 maja 2008 r., sygn. akt II SA/Kr 1224/07 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że organy obu instancji, wbrew obowiązkowi wynikającemu z przepisów art. 7 i 77 k.p.a., nie wyjaśniły stanu faktycznego sprawy w sposób wyczerpujący, przez co nieprawidłowo zastosowały art. 229 ugn jako podstawę prawną rozstrzygnięcia. Jak wskazał Sąd, przepis ten stanowi, że roszczenie o którym mowa w art. 136 ust. 3 ugn nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie tej ustawy (tj. 1 stycznia 1998r.) nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej.

Bezspornym w sprawie jest, że Wojewoda Krakowski decyzją z dnia [...].10.1994r. nr: [...], na podstawie art. 2 ust. 1, 2, 3 i 9 pkt. 6 oraz art. 2 a ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464 ze zm.) oraz § 4 ust. 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 marca 1993r. w sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczania osób prawnych nieruchomościami będącymi dotychczas w ich zarządzie lub użytkowaniu (Dz. U. Nr 23, poz.97) stwierdził nabycie z mocy prawa, z dniem 5 grudnia 1990 r., prawa użytkowania wieczystego gruntu stanowiącego własność Skarbu Państwa, w skład którego weszła wywłaszczona nieruchomość przez Krakowskie Przedsiębiorstwo [...] w Krakowie, przekształcone następnie w jednoosobową spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością Gminy Miasta Krakowa pod nazwą "Krakowskie Przedsiębiorstwo [...] Spółka z o.o.". Według Sądu, poza sporem jest także, iż prawo użytkowania wieczystego zostało ujawnione w księdze wieczystej nr [...] prowadzonej dla tej nieruchomości w dniu [...] marca 1998 r., czyli już po dacie wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami z dnia 21 sierpnia 1997r. W świetle tych okoliczności brak jest podstaw faktycznych i prawnych do zastosowania art. 229 ugn z braku ustawowego wymogu dotyczącego daty ujawnienia prawa w księdze wieczystej. W tej sytuacji należało wniosek M. M. rozpoznać zgodnie z przepisami określającymi warunki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

Sąd wskazał na wyjątkowy charakter wywłaszczenia powodujący, że instytucja ta nie może być wykorzystywana w sposób sprzeczny z jej ratio legis np. do przebudowy stosunków własnościowych w społeczeństwie lub nadużywana ponad potrzeby wynikające z celów publicznych. Gwarancją prawidłowości stosowania instytucji wywłaszczenia jest zawarty w przepisie art. 136 ust. 1 ugn bezwzględny zakaz użycia nieruchomości na inny cel niż określony w decyzji o wywłaszczeniu oraz przysługujące z mocy art. 136 ust. 3 uprawnienie poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercy do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jeżeli stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

W świetle powyższego Sąd uznał, że w toku postępowania o zwrot przedmiotowej nieruchomości nie były przestrzegane zasady wynikające z przepisów postępowania art. 6, art. 7, art. 77, art. 97 § 4 k.p.a. i nie zostały wyjaśnione okoliczności mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie o zwrot nieruchomości. Nie były też przestrzegane zasady wynikające z przepisów zawartych w dziale III, rozdziału 6 ugn.

W związku z powyższym Sąd wskazał na konieczność ustalenia, czy przedmiotowa nieruchomość stała się zbędna w rozumieniu art. 137 ust. 1 i 2 ugn na cel, dla którego została przejęta przez Skarb Państwa i czy przesłanka ta zrealizowała się w dacie decyzji uwłaszczeniowej. W tym względzie Sąd sformułował szczegółowe wytyczne dla organu administracji podkreślając przede wszystkim potrzebę precyzyjnego ustalenia celu wywłaszczenia, a następnie stwierdzenia, czy ten cel wywłaszczenia został zrealizowany na całości, czy też na części wywłaszczonej działki.

Sąd rozwinął ponadto wątek związany z uprawnieniami poprzedniego właściciela wywłaszczonej nieruchomości w postępowaniu dotyczącym uwłaszczenia z mocy prawa, z dniem 5 grudnia 1990 r., taką nieruchomością państwowych i komunalnych osób prawnych na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej ustawę o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, a obecnie art. 200 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Sąd wskazał, iż w przepisach tych zawarte zostało zastrzeżenie, że nabycie prawa użytkowania wieczystego nie może naruszać praw osób trzecich. Niewątpliwie osobami trzecimi w rozumieniu tego przepisu są poprzedni właściciele wywłaszczonej nieruchomości, na rzecz których nieruchomość ta podlegała zwrotowi stosownie do art. 69 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, a obecnie art. 136 ust. 1 ugn. Zasadą wynikającą z ochrony praw osób trzecich wynika, że nieruchomość nie staje się ex lege przedmiotem prawa użytkowania wieczystego, jeżeli przed tą datą zaktualizowały się przesłanki zwrotu takiej nieruchomości byłemu właścicielowi. Daje to tym właśnie osobom pierwszeństwo poprzez zakaz naruszania ich praw. Nie może jednak zostać zwrócona nieruchomość wywłaszczona, nad którą Skarb Państwa utracił władztwo wskutek uwłaszczenia nią państwowej i komunalnej osoby prawnej. Taki stan prawny nie oznacza jednak, że organ rozpatrujący wniosek o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, stwierdzając w toku przeprowadzanego postępowania dowodowego, że istnieją przewidziane w art. 136 ust. 3 i art. 137 ust. 1 ugn przesłanki jej zwrotu, nie może wydać decyzji odmawiającej takiego zwrotu z tym uzasadnieniem, że nieruchomość nie pozostaje we władaniu Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego. Winien on - stosownie do postanowień art. 97 § 1 pkt 4 k. p. a. - zawiesić postępowanie w sprawie zwrotu nieruchomości do czasu zakończenia sporu dotyczącego zgodności z prawem czynności prawnej, w wyniku której Skarb Państwa utracił władanie wywłaszczoną nieruchomością i podjąć właściwe czynności procesowe celem usunięcia przeszkody powodującej zawieszenie postępowania lub wezwać stronę do ich podjęcia (art. 100 § 1 k. p. a). Przy czym to przede wszystkim na organie spoczywa obowiązek doprowadzenia do stanu, w którym Skarb Państwa lub gmina na powrót władają nieruchomościami podlegającymi zwrotowi (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2006 r., sygn. akt l OSK 879/05, wyrok z dnia 26 marca 2008r., sygn. akt I OSK 491/07). Taką możliwość stwarza instytucja stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji o stwierdzeniu nabycia z mocy prawa użytkowania wieczystego. Przesłanką stwierdzenia nieważności decyzji może być wydanie jej w warunkach określonych w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., w szczególności z naruszeniem powołanego przepisu art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej z dnia 29 września 1990 r. zakazującego uwłaszczenia, jeżeli miałoby ono naruszać prawa osób trzecich i zakazu przeznaczania nieruchomości, która stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu na inne cele. Sprawa dotycząca wyjaśnienia kwestii użytkowania wieczystego ma znaczenie zagadnienia wstępnego dla postępowania zwrotowego, jakkolwiek postępowanie to miałoby się zakończyć.

Wydanie decyzji w przedmiocie zwrotu nieruchomości z naruszeniem powyższej powinności oznacza naruszenie zarówno powołanych przepisów, a także art. 7 k. p. a, jak i art. 136 ust. 1 i 3 ugn. Taka jest bowiem konsekwencja zawartego w art. 136 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami zakazu przeznaczania nieruchomości na cele inne, niż określone w decyzji o wywłaszczeniu.

Dlatego też organ prowadzący postępowanie o zwrot nieruchomości obowiązany był je zawiesić na podstawie art. 97 § 4 k.p.a. do czasu zakończenia postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji uwłaszczeniowej Wojewody Krakowskiego z dnia [...] października 1994 r., czego jednak nie uczynił. W aktach sprawy znajduje się prawomocny wyrok NSA z dnia 11 lipca 2003 r. sygn. akt I SA 2312/01 oddalający skargę na decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia [...] lipca 2001r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności przedmiotowej decyzji uwłaszczeniowej w części m.in. dotyczącej działki nr [...] w zakresie dawnych działek stanowiących poprzednio własność wywłaszczonego J. S. Wynik tego postępowania nieważnościowego powinien skłaniać do wszczęcia z urzędu postępowania analogicznego w stosunku do przedmiotowej działki.

W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie stwierdził, że organy administracyjne orzekające w odniesieniu do przedmiotowej nieruchomości naruszyły powyższe przepisy prawa materialnego oraz ww. przepisy postępowania w szczególności art. 7, 77 k.p.a., które to naruszenia miały wpływ na wynik postępowania. Naruszyły też zasady postępowania administracyjnego zawarte w przepisach art. 6, 7, 8, 9 i 12 k.p.a.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie Krakowskie Przedsiębiorstwo [...] Sp. z o.o. z siedzibą w Krakowie, reprezentowane przez radcę prawnego, wniosło skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzucając zaskarżonemu wyrokowi:

I. naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", co doprowadziło do niezastosowania art. 151 P.p.s.a.,

- art. 106 § 3 P.p.s.a. przez niedopuszczenie z urzędu dowodu z odpisu pełnego z księgi wieczystej KW nr [...] mimo, iż Sąd winien był powziąć istotną wątpliwość co do daty powstania użytkowania wieczystego, a przeprowadzenie tego dowodu nie przyczyniłoby się do przedłużenia postępowania;

- art. 133 § 1 in principio P.p.s.a. przez przyjęcie za prawdziwe okoliczności faktycznych sprawy, które są fałszywe i orzeczenie w oparciu o te okoliczności,

II. naruszenie prawa materialnego:

- art. 29 ustawy dnia 6 lipca 1982r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001r., Nr 124 poz. 1361) polegające na nieprawidłowym zastosowaniu przez jego niezastosowanie i akceptację stanowiska, że o dacie wpisu do księgi wieczystej nie decyduje data złożenia wniosku o wpis,

art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. o gospodarce nieruchomościami polegające na nieprawidłowym zastosowaniu przez przyjęcie, że nie zostały zrealizowane negatywne przesłanki utraty uprawnienia do dochodzenia zwrotu wywłaszczonej nieruchomości,

art. 229 w zw. z art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz art. 2 ust. 1 i 3 ustawy zmieniającej z dnia 29 września 1990r. polegające na nieprawidłowym zastosowaniu przez przyjęcie, że istniejący w dacie 5 grudnia 1990 r. stan sprzeczny z celem, na jaki nieruchomość została wywłaszczona, stanowi zakaz uwłaszczenia państwowych osób prawnych.

Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Na podstawie art. 106 § 3 w zw z art. 193 P.p.s.a. pełnomocnik Przedsiębiorstwa wniósł o dopuszczenie dowodu uzupełniającego z pełnego odpisu z KW nr [...] oraz decyzji Wojewody Krakowskiego z dnia [...] października 1994 r. na okoliczność daty wpisu prawa użytkowania wieczystego do KW nr [...].

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 29 ustawy o księgach wieczystych i art. 229 ugn podniesiono, że zasadniczą kwestią w niniejszej sprawie jest data, w jakiej sąd wieczystoksięgowy dokonał wpisu prawa na rzecz użytkownika wieczystego. W przekonaniu Sądu wpis prawa użytkowania wieczystego nastąpił po dacie wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, a więc po dniu 1 stycznia 1998r. jest poza sporem, że wniosek o ujawnienie prawa użytkowania wieczystego wpłynął do sądu wieczystoksięgowego w dniu [...] listopada 1994r., a jako podstawa żądanego wpisu wskazana została decyzja Wojewody Krakowskiego z dnia [...] października 1994r. ([...]) o oddaniu w użytkowanie wieczyste Krakowskiemu Przedsiębiorstwu [...] Sp. z o.o. w Krakowie, jako następcy prawnemu Krakowskiego Przedsiębiorstwa [...] w Krakowie, działek dla których jest prowadzona księga wieczysta nr [...] . Wpis żądanej treści został dokonany w dniu [...] marca 1995r. Zgodnie jednak z treścią art. 29 ustawy o księgach wieczystych wpis w księdze wieczystej ma moc wsteczną od chwili złożenia wniosku o jego dokonanie, co oznacza że powstanie skutków prawnych wpisu jest wcześniejsze aniżeli chwila jego dokonania. Odnośnie wpisów użytkowania wieczystego należy przytoczyć utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że wpis użytkowania wieczystego do księgi wieczystej ma moc wsteczną od daty złożenia wniosku o wpis (tak Uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 21 maja 2002r. III CZP 29/2002 Biuletyn Sądu Najwyższego 2002/5 s. 10). Oznacza to ponadto, że wpisanemu prawu jawnemu z księgi wieczystej przysługuje domniemanie zgodności z rzeczywistym stanem prawnym (art. 3 ustawy o księgach wieczystych) nie tylko od chwili; ujawnienia (wpisania), ale już od chwili wpływu wniosku o wpis do właściwego sądu. Wobec tego należy bezdyskusyjnie stwierdzić, że użytkowanie wieczyste nabyte na mocy deklaratoryjnej decyzji Wojewody Krakowskiego zostało ujawnione w dniu złożenia wniosku o jego wpis tj. [...] listopada 1994r., a więc na kilka lat przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami.

W związku z powyższym próbując dociec, skąd pochodzi data wpisu prawa użytkowania wieczystego, na którą powołuje się w wyroku WSA w Krakowie, należy stwierdzić, że odpowiedź leży w treści wpisów dokonywanych w tej księdze po dacie ujawnienia prawa i użytkowania wieczystego. W wykonaniu wniosku Gminy Kraków z dnia [...] lutego 1998r. o wykreślenie jej praw właścicielskich z przedmiotowej księgi, na podstawie decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] grudnia 1997r. nr [...], stwierdzającej nieważność decyzji Wojewody Krakowskiego z dnia [...] maja 1991 r., przywrócone zostało prawo własności Skarbu Państwa. Wpis takiej treści został dokonany w dniu [...] marca 1998r., a wpis prawa użytkowania wieczystego został powtórzony z wyraźnym zaznaczeniem o jego powtórnym charakterze.

Należy przy tym podkreślić, iż zmiany w treści prawa własności nieruchomości objętych tą księgą wieczystą pozostały bez wpływu na treść prawa użytkowania wieczystego. Dzieje się tak, gdyż decyzja, na mocy której Krakowskie Przedsiębiorstwo [...] w Krakowie nabyło prawo użytkowania wieczystego ww. nieruchomości została wydana przez właściwy organ (wojewodę), przy spełnieniu innych wymogów określonych w art. 2 ust 1 i 3 ustawy zmieniającej, wobec czego zarówno wcześniejsze, jak i późniejsze zmiany w zakresie prawa własności, dla bytu i realizacji prawa użytkownika wieczystego pozostawały bez znaczenia.

Powyższe, zdaniem autora skargi kasacyjnej, potwierdza, iż myli się Sąd I instancji przyjmując, że nie zostały zrealizowane przesłanki wyłączające uprawnienie do dochodzenia zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, opisane w art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Stanowisko orzekających w sprawie organów administracyjnych było zatem i jest słuszne. Ustalenie to pozwala na konstatację, że rezygnacja przez organy administracyjne z przeprowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie materialnych przesłanek zwrotu było słuszne i służyło zasadzie szybkości i efektywności postępowania administracyjnego.

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 229 w zw. z art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz art. 2 ust. 1 i 3 ustawy zmieniającej, pełnomocnik skarżącego Przedsiębiorstwa przytaczając treść art. 2 ust. 1 i 3 ustawy zmieniającej wskazał, że w przedmiotowej sprawie decyzję w oparciu o ww. przepisy wydał w dniu [...] października 1994r. Wojewoda Krakowski (nr [...]). Wskazał przy tym, że nieruchomości, których dotyczy decyzja, w dniu 5 grudnia 1990r. stanowiły własność Skarbu Państwa - państwowej osoby prawnej tj. Krakowskiego Przedsiębiorstwa [...] w Krakowie. Przedsiębiorstwo to na mocy aktu notarialnego z dnia [...] kwietnia 1992r. (Rep. [...]) zostało przekształcone w spółkę z o.o., która zgodnie z art. 8 w zw. z art. 45 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 51 poz. 298), jest następcą prawnym przedsiębiorstwa państwowego. Wobec zatem spełnienia przesłanek wymaganych do stwierdzenia nabycia prawa użytkowania wieczystego z mocy prawa, Wojewoda stwierdził, że wydanie decyzji tej treści ma oparcie w prawie.

M. M. złożyła wniosek o zwrot wywłaszczonej nieruchomości w dniu [...] września 1995r. wskazując, że cel wywłaszczenia nieruchomości nie został osiągnięty. Wniosek ten został złożony w oparciu o przepis art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Wedle stanowiska prezentowanego w zaskarżonym wyroku fakt, że w dacie 5 grudnia 1990r. zrealizowały się przesłanki do zwrotu nieruchomości na rzecz osoby wywłaszczonej lub jej następcy prawnego powodowały, że decyzja potwierdzająca prawo użytkowania wieczystego podmiotu w którego zarządzie nieruchomość ta się znajdowała, nie mogła zostać wydana, gdyż naruszała w ten sposób prawo osób trzecich (uprawnionych do żądania zwrotu). Taka wykładnia przepisu ustawy zmierzająca do przyjęcia, że zapis ustawy zmieniającej - "uwłaszczenie nie narusza praw osób trzecich" stanowi odrębną i dodatkową przesłankę prawną warunkującą dokonaną z mocy samej ustawy zamianę prawa zarządu na prawo użytkowania wieczystego jest niedopuszczalna. Gdyby bowiem ustawodawca miał zamiar nadać taki cel i sens temu przepisowi, to wyraziłby to wprost, dodając wyraźne zastrzeżenie ujęte w słowa np.: "o ile nie narusza to praw osób trzecich ". W tej sytuacji należy zastosować wykładnię, zgodnie z którą nie jest to warunek uwłaszczenia państwowych osób prawnych i przekształcenia prawa zarządu w "prawo wieczystego użytkowania" państwowych osób prawnych na gruntach stanowiących własność Skarbu Państwa, a gwarancja dla osób trzecich (w tym także byłych właścicieli tych gruntów) możliwości dochodzenia swych praw wobec Skarbu Państwa lub gminy i władających tymi gruntami państwowych osób prawnych (dotychczasowych zarządców, a następnie użytkowników wieczystych). Stanowisko prezentowane w zaskarżonym wyroku diametralnie odmienne od przedstawionego wyżej, jest zatem - zdaniem pełnomocnika skarżącego przedsiębiorstwa – nieprawidłowe. Przyjmując zatem, że o ile na podstawie powołanego wyżej art. 69 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości strona mogła domagać się zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, to zagadnieniem wstępnym dla wydania orzeczenia w tym przedmiocie, powinien być wynik wcześniej zainicjowanego postępowania o ustalenie ważności decyzji uwłaszczeniowej. Błędnie przyjął WSA w Krakowie, że sam fakt, iż w dacie w której ustalany był podmiot sprawujący zarząd nieruchomością, istniały już przesłanki do zwrotu tej nieruchomości, podważa legalność decyzji potwierdzającej uwłaszczenie. Pozbawienie strony roszczenia o dochodzenie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddanej w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, stosownie do art. 229 ugn, czyni jednakże te wywody bezprzedmiotowymi dla rozstrzygnięcia sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ posiada usprawiedliwione podstawy.

Istotą zagadnienia w niniejszej sprawie jest właściwe zastosowanie przepisu prawa materialnego - art. 229 ugn w okolicznościach faktycznych ustalonych przez organy administracji orzekające w przedmiocie wniosku poprzedniej właścicielki o zwrot części nieruchomości nabytej przez Skarb Państwa w trybie wywłaszczenia.

Zgodnie z powołanym przepisem roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie tej ustawy nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Jak wynika z ustaleń przedstawionych w uzasadnieniu decyzji Prezydenta Miasta Krakowa z dnia [...] kwietnia 2004 r. nr [...] odmawiającej zwrotu nieruchomości, w dniu złożenia przez poprzednią właścicielkę wniosku o zwrot, tj. w dniu [...] września 1995 r., istniała w obrocie prawnym decyzja Wojewody Krakowskiego z dnia [...] października 1994 r. stwierdzająca nabycie z mocy prawa, na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, przez Krakowskie Przedsiębiorstwo [...] (poprzednika prawnego Krakowskiego Przedsiębiorstwa [...] Sp. z o.o.), prawa użytkowania wieczystego do oznaczonych działek gruntu, w tym działek, których dotyczy wniosek o zwrot oraz nabycie własności wskazanych budynków i urządzeń. Organ administracji stwierdził również, powołując się na treść księgi wieczystej KW nr [...] (odpis księgi wieczystej L.Dz. Odp. [...]), że prawo użytkowania wieczystego na rzecz Krakowskiego Przedsiębiorstwa [...] wpisane zostało w dniu [...] marca 1995 r. na podstawie decyzji Wojewody Krakowskiego z dnia [...] października 1994 r. nr [...].

Powyższe ustalenia przesądziły o nieuwzględnieniu wniosku poprzedniej właścicielki, co organ wyraził w decyzji odmawiającej zwrotu nieruchomości. Decyzję tę utrzymał w mocy organ odwoławczy i choć organ ten błędnie przyjął, iż datą ujawnienia prawa użytkowania wieczystego w księdze wieczystej był dzień 5 marca 1998 r., w związku z czym swoje negatywne rozstrzygnięcie w przedmiocie zwrotu nieruchomości oparł na odmiennej argumentacji prawnej, to co do zasady uznał, iż uregulowanie zawarte w art. 229 ugn wyklucza możliwość uwzględnienia wniosku poprzedniej właścicielki nieruchomości.

Z tym rozstrzygnięciem nie zgodził się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznając, iż w sprawie nie mógł mieć zastosowania art. 229 ugn, gdyż - zdaniem Sądu - zabrakło przesłanki odnoszącej się do ujawnienia prawa użytkowania wieczystego nabytego w drodze uwłaszczenia przez Krakowskie Przedsiębiorstwo [...]. Sąd uwzględniając skargę wniesioną przez spadkobierców poprzedniej właścicielki uchylił decyzje wydane przez organy administracji obu instancji z uwagi na naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego, w tym art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w zakresie istnienia bądź nieistnienia materialnych przesłanek zwrotu nieruchomości.

Stwierdzić należy, że w świetle ustaleń faktycznych znajdujących potwierdzenie w aktach administracyjnych, zaskarżony wyrok narusza w ewidentny sposób przepis art. 229 ugn. Jest to wynikiem bezkrytycznego przyjęcia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, za organem odwoławczym, że ujawnienie w KW nr [...] prawa użytkowania wieczystego na rzecz Przedsiębiorstwa nastąpiło w dniu 5 marca 1998 r., bez zwrócenia uwagi na treść odpisów z księgi wieczystej znajdujących się w aktach administracyjnych (k. 62 i k. 116 akt organu I instancji oraz k. 5 akt organu II instancji). Z dokumentów tych wynika jednoznacznie (dz. II/5), że prawo użytkowania wieczystego wpisane zostało w dniu [...] marca 1995 r. Data "5 marca 1998 r." dotyczy natomiast przepisania powyższego wpisu z poz. 1. Kwestię tę dodatkowo wyjaśnia pełnomocnik strony skarżącej w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazując, że przepisanie w księdze wieczystej wpisu dotyczącego prawa użytkowania wieczystego w dniu 5 marca 1998 r. związane było z decyzją Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] grudnia 1997 r. dotyczącą stwierdzenia nieważności decyzji komunalizacyjnej, skutkiem czego z księdze wieczystej ujawniony został na nowo Skarb Państwa w miejsce Gminy Kraków jako właściciel nieruchomości oraz przepisany wpis prawa użytkowania wieczystego na rzecz Przedsiębiorstwa.

W tej sytuacji za uzasadniony należy uznać zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 229 ugn; Sąd bowiem w sposób niewłaściwy zastosował powołany przepis w niniejszej sprawie.

Wobec tego, że powyższe naruszenie ma przesądzający charakter dla wyniku niniejszej sprawy, a w związku z tym zarzuty odnoszące się do uchybień procesowych nie mogły w tej sytuacji mieć istotnego znaczenia, Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnił skargę kasacyjną z powodu naruszenia prawa materialnego i uchylił zaskarżony wyrok na podstawie art. 188 P.p.s.a. Rozpoznając zaś skargę wniesioną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie przez M. J., M. B., K. K., Z. G., M. M. i A. M. Naczelny Sąd Administracyjny skargę tę - jako niezasadną - oddalił na zasadzie art. 151 P.p.s.a. z przyczyn przedstawionych w uzasadnieniu niniejszego wyroku.

O kosztach postępowania Naczelny Sąd Administracyjny orzekł stosownie do art. 203 pkt 2 P.p.s.a.