Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1813/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-12-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Miron (spr.), Sędziowie sędzia WSA Alina Balicka,, sędzia WSA Zbigniew Rudnicki, Protokolant Dominik Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 grudnia 2005 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2005 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej I. Uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji, II. Zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz A. B. kwotę 261,20 (dwieście sześćdziesiąt jeden 20/100) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2005 r. – działając na podstawie §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 września 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6.09.1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej Wojewoda [...] stwierdził, że nieruchomość rolna o powierzchni 20 ha oznaczona nr działki [...] położona w R., powiat [...] stanowiąca własność K. B. podlegała przejęciu na cele reformy rolnej wraz z całym majątkiem ziemskim "D." na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Wojewoda [...] wskazał na następujące ustalenia faktyczne i prawne:

A. B. złożył wniosek o zwrot nieruchomości o powierzchni 20 ha pochodzącej z majątku ziemskiego "D." zakupionych od właścicieli tego majątku - rodziny W.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2001 r., na podstawie art. 105 kpa umorzył postępowanie o zwrot nieruchomość jako bezprzedmiotowe.

Wobec złożonego odwołania - Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2002r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie IVSA 924/02 uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu podniósł, że organy obu instancji pomyliły bezprzedmiotowość postępowania z bezzasadnością żądania strony. Bezprzedmiotowość postępowania – wskazał Sąd – zachodzi wówczas, gdy brak jest przepisu prawa materialnego do działania organu administracji w formie decyzji. Bezprzedmiotowe jest postępowanie w sprawie, które nie jest uregulowane przepisami dającymi podstawę do wydania decyzji administracyjnej. Skoro strona postępowania żądając zwrotu nieruchomości jednocześnie żądanie to motywuje tym, że sporna nieruchomość nie podpada pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej to może być ono wszczęte, prowadzone i zakończone wydaniem decyzji merytorycznej. Jednocześnie w uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że z wniosku A. B. jednoznacznie wynika, że żąda on stwierdzenia, że nieruchomość o powierzchni 20 ha oznaczona nr [...] nie podlega działaniom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i postępowanie w tym zakresie powinno być prowadzone na podstawie §5 rozporządzenia z dnia 1 września 1944 r.

Rozpoznając ponownie wniosek A. B. organ I instancji ustalił, że K. B. – ojciec wnioskodawcy umową z dnia [...] stycznia 1944 r.,. zawartą w formie aktu notarialnego nabył własność gruntów położonych w R. o powierzchni 20 ha oznaczonych na planie mierniczym jako działka nr [...] od S. W. i Z. W. – właścicieli majątku ziemskiego "D.". Majątek ziemski obejmujący 708 ha wraz z nieruchomością rolną o powierzchni 20 ha nabytą przez K. B. przejęty został na rzecz Skarbu Państwa na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e w/w dekretu. Art. 2 ust. 2 tego dekretu stanowi, że nieważne są wszystkie prawne i fizyczne podziały nieruchomości wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e dokonane po 1 września 1944 r. Ponieważ przedmiotowa nieruchomość została nabyta po 1 września 1939 r. tj. [...] stycznia 1944 r. przejęciu na rzecz Skarbu Państwa z mocy samego prawa podlegała również nieruchomość rolna położona w R. o powierzchni 20 ha oznaczona jako działka nr [...]. Ani dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej obowiązujący do dnia dzisiejszego ani inne przepisy prawa obecnie obowiązującego nie przewidują zwrotu w całości jak też w części majątków ziemskich przejętych w trybie i na zasadach dekretu.

A. B. złożył odwołanie od w/w decyzji zarzucając naruszenie art.,. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z wpisem do KW [...] dokonanym przez Sąd Rejonowy – na rzecz Skarbu Państwa przejęto mocą dekretu "resztę opisaną w tej księdze dóbr wyżej na rzecz Z. i S. W. uregulowanej "więc cześć pozostałą po dokonanej w lutym 1939 r. parcelacji – na wniosek P., podczas której wyodrębniono działkę nr [...] o powierzchni 20 ha nabytą następnie przez K. B. Organ – w ocenie A. B. – nie uwzględnił tego faktu jak też tego, że z chwilą wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej dochodzone przez wnioskodawcę 20 ha gruntów nie należało już do Z. i S. W. i do chwili obecnej w księdze wieczystej jako właściciel figuruje K. B.

Po rozpoznaniu odwołania A. B. - decyzją z dnia [...] lipca 2005r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2005 r.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy powtórzył argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji organu I instancji podkreślając, że K. B. nabył przedmiotową nieruchomość na podstawie umowy z dnia [...] stycznia 1944 r. Zgodnie z dyspozycją zawartą w art. 2 ust. 2 dekretu podział ten jest podziałem nieważnym. O tym czy dana nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu decydował obszar całego majątku ziemskiego wynoszący 708 ha, w skład którego wchodziła również działka nr [...]. Pod względem powierzchni majątek spełniał kryteria wymienione w art.2 ust. 1 lit. e. dekretu.

A. B. złożył skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2005r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając nienależyte wyjaśnienie sprawy. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że organy administracji rozpoznające niniejszą sprawę nie wzięły pod uwagę faktu, że działka ta została wyodrębniona z ogólnego majątku W. przed 1 wrześniem 1939 r. i już w 1938 r. była ona we władaniu K. B.

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania na jego rzecz.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Art. 1 ustawy z dnia 25.07.2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) stanowi, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.

Jednocześnie art. 134 § 1 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) wskazuje, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Mając na uwadze powyższe unormowanie Sąd uznał, że skarga jest uzasadniona i prowadzi do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Wskazane decyzje organu I i II instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia.

Ustawodawca w art. 7 kpa nałożył na organy administracji publicznej obowiązek podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Dodatkowo art. 77 kpa wskazuje, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy.

Trafny jest zarzut skarżących, że w niniejszej sprawie organ naczelny nie rozpatrzył należycie sprawy.

Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte na wniosek A. B. o stwierdzenie, że nieruchomość o powierzchni 20 ha oznaczona nr [...] nie podlega działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Kwestia zakresu wniosku została rozstrzygnięta wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2004 r. w sprawie IVSA 924/02 i zarówno organy orzekające w niniejszej sprawie jak też Sąd rozpoznający skargę są związani przedstawioną przez ten Sąd oceną prawną w tym zakresie.

Zgodnie z treścią art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej zostały przeznaczone nieruchomości stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej lub 50 ha użytków rolnych a na terenie województw: poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły niezwłocznie z mocy samego prawa bez żadnego odszkodowania i w całości na własność Skarbu Państwa. Organy orzekające w niniejszej sprawie przyjęły, że nieruchomość o powierzchni 20 ha o nr [...] nie została skutecznie oddzielona od pozostałej części majątku "D." albowiem umowa z dnia [...] stycznia 1944 r. była umową nieważną z mocy prawa – ust. 2 art. 2 dekretu stanowi wszak, że wszelkie prawne i fizyczne działy nieruchomości ziemskich dokonane po dniu 1 września 1939 r. są nieważne. W konsekwencji zatem ustaliły, że omawiana nieruchomość wraz z całym majątkiem pp. W. przeszła na własność Skarbu Państwa. Okoliczność związana z wyodrębnieniem działki będącej przedmiotem niniejszego postępowania nie została należycie wyjaśniona. Jak trafnie wskazał skarżący – z treści umowy z dnia [...] stycznia 1944 r. zawartej w formie aktu notarialnego wynika, że z D. stanowiących własność pp. W. część – w 1939r. –została odłączona celem dokonania parcelacji. Powyższe wynika także z dokumentu znajdującego się na k. 81 akt postępowania administracyjnego. Ponieważ jest to jedynie fragment kserokopii jakiegoś dokumentu Sąd nie może stwierdzić ponad wszelką wątpliwość czego dotyczą wpisy.

Bardzo istotnym dowodem w sprawie, który w żaden sposób nie został oceniony przez orzekające w sprawie organy jest fragment wpisów do Księgi Wieczystej (k. 73-80 akt postępowania administracyjnego), z których wynika, że "resztę opisanych w Księdze dóbr wyżej na rzecz Z. W. i S. W. posiada Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej". Powyższy zapis sugeruje, że na rzecz Skarbu Państwa na mocy powołanego wyżej dekretu przeszła tylko wskazana część majątku pp. W. tj. pomniejszona o 150 ha. Okoliczność ta – z pewnością nie została wyjaśniona przez organy administracji. Wprawdzie dowody wskazane wyżej nie noszą cech dokumentów, o których mowa w art. 76 kpa wskazać jednak należy, że zgodnie z treścią art. 75 kpa – jako dowód należy dopuścić wszystko co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a na podstawie całokształtu materiału dowodowego organ ocenia czy dana okoliczność została udowodniona ( art. 80kpa). W tej sytuacji obowiązkiem organów administracji było zbadanie okoliczności wynikających z w/w dowodów a wskazujących, że przed 1 września 1939 r. co najmniej rozpoczęto parcelację części majątku W., w skład której wchodziła m.in. nieruchomość o powierzchni 20 ha i wyjaśnienie jaki wpływ miała ta okoliczność na treść rozstrzygnięcia.

Zgodnie z wyrażoną w art. 15 i 138 kpa zasadą dwuinstancyjności sprawa administracyjna jest dwukrotnie rozpoznana i rozstrzygnięta ( w razie wniesienia odwołania) co oznacza obowiązek dwukrotnego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego przez organy. Zadaniem organu odwoławczego nie jest zatem jedynie weryfikacja decyzji organu I instancji ale ponowne rozpoznanie sprawy. W odwołaniu skarżący podniósł okoliczności związane z wydzieleniem działki nr [...] a organ odwoławczy w żaden sposób nie ustosunkował się do tych zarzutów. Nie dokonał nawet oceny ich zasadności.

W tej sytuacji -w ocenie Sądu - zaskarżona decyzja – jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania: art. 7, 77§1 , 80. 107§3, 15 i 138 kpa, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W tym stanie rzeczy decyzje te jako naruszające prawo należało wyeliminować z obrotu prawnego.

Rozpoznając ponownie sprawę organ dokona wszechstronnej oceny materiału dowodowego biorąc pod uwagę wskazaną wyżej ocenę prawną. Organ odniesie się również do zarzutu skarżącego, że nieruchomość nr [...] była parcelowana pomiędzy rolników indywidualnych nie na podstawie przepisów wykonawczych do dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, co przemawiałoby za tym, że na podstawie tego właśnie dekretu została przejęta lecz rolnicy stawali się jej właścicielami na podstawie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym ( Dz.U. nr 18, poz. 107).

Dodatkowo nie może ujść uwadze, że organ w swych twierdzeniach dotyczących nieważności wszelkich podziałów fizycznych i prawnych nieruchomości po 1.09.1939r. jest niekonsekwentny. Nie budzi wątpliwości, że zgodnie z treścią art. 2 ust. 2 cyt. dekretu wszelkie podziały prawne i fizyczne dokonane po 1.09.1939 r. są nieważne. W konsekwencji zatem prawidłowe jest ustalenie organu, że umowa pomiędzy K. B. a S. i Z. W. z dnia [...] stycznia 1944 r. jest nieważna (przy założeniu, że majątek ziemski nie uległ wcześniej parcelacji, co- jak zostało wyżej wskazane – wymaga ustalenia przez organ). Nieważność umowy wywiera skutki ex tunc a zatem od daty jej zawarcia. Powyższe skutkuje tym, że na K. B. nie przeszło prawo własności nieruchomości będącej przedmiotem umowy. Organ natomiast w uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazuje, że umowa ta jest nieważna, natomiast w komparycji decyzji, że nieruchomość stanowi własność K. B.

Z powołanej wyżej kserokopii dokumentu ( k. 81) wynika, że nieruchomość będąca przedmiotem postępowania została wpisana do wyodrębnionej księgi wieczyste. Skarżący podniósł także w odwołaniu, że do chwili obecnej istnieje wpis jego ojca jako właściciela tej nieruchomości. Okoliczność ta również będzie wymagała wyjaśnienia przez organy administracji.

W tym stanie rzeczy – na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153, poz. 1270) - Sąd orzekł jak w sentencji. Rozstrzygnięcie o kosztach zostało oparte o treść art. 200 tej ustawy.