Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 125/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-07-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust.1a, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janina Guść, Sędziowie: Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 14 lipca 2022 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 13 grudnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia 23 lipca 2021 r., nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego H. K. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 23 lipca 2021 r. (nr [...]) Prezydent Miasta G. – działając na podstawie art. 2 ust. 2, art. 3, art. 17, art. 20, art. 23, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej w skrócie "u.ś.r.") oraz art. 104 §1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. – dalej jako "k.p.a.") – odmówił H. K. (zwanemu dalej także "stroną", "skarżącym", "wnioskodawcą") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r., wnioskowanego na żonę – K. K.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że w dniu 17 czerwca 2021 r. strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną żoną - K. K., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przyznanym na stałe, wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G.; ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 28.01.2009 r., natomiast niepełnosprawność datuje się od 40-ego roku życia.

Wnioskodawca - H. K. jest mężem niepełnosprawnej; nie jest nigdzie zatrudniony; nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna i/lub poszukująca pracy w Powiatowym Urzędzie Pracy; nie pobiera emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Wskazano, że wnioskodawcy od 1 marca 2015 r. do nadal przysługuje prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną.

Na podstawie przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego ustalono, że K. K. wymaga opieki osoby drugiej. Pomoc męża polega na: załatwianiu wszelkich spraw urzędowych, umawianiu wizyt lekarskich i pomocy w dotarciu do nich, robieniu zakupów, realizacji recept, dbaniu o ład w mieszkaniu, pomocy w czynnościach higienicznych. W ocenie pracownika MOPS wnioskodawca w prawidłowy sposób sprawuje opiekę nad żoną, a opieka wykracza poza standardowe prowadzenie gospodarstwa domowego. Stan zdrowia K. K. nie pozwala na podjęcie zatrudnienia przez męża.

Wnioskodawca dołączył kartę informacyjną leczenia szpitalnego, z której wynika, iż K. K. cierpi na: porażenie połowicze prawostronne z afazją mieszaną w przebiegu udaru niedokrwiennego lewej półkuli mózgu; stan po udarze niedokrwiennym lewej półkuli mózgu; stan po zawale mięśnia sercowego z implantacją stentu; nadciśnienie tętnicze; cukrzycę, hiperlipidemię.

Ponadto wnioskodawca w oświadczeniu podał szczegółowo szereg czynności wykonywanych przy żonie, wymieniając: codzienne czynności higieniczne, mierzenie ciśnienia, mierzenie poziomu cukru oraz podawanie insuliny, podawanie leków, przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, wizyty lekarskie, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, robienie zakupów, realizacja recept, wyjścia na spacer, pomoc w dojazdach do logopedy, układanie i czuwanie podczas snu.

W toku prowadzonego postępowania wnioskodawca ponadto dołączył kwestionariusz okresów składkowych i nieskładkowych, z którego wynika, że ostatnie zatrudnienie ustało w dniu 11 marca 1997 r. a niepełnosprawność żony powstała od 40-ego roku życia czyli od 2003 r.

Organ wskazał, że na podstawie treści rodzinnego wywiadu środowiskowego, dokumentów potwierdzających okresy zatrudnienia oraz daty powstania stopnia niepełnosprawności, oświadczenia wnioskodawcy uznał, że rozmiar i charakter sprawowanej opieki wynikający ze stanu zdrowia żony jest przyczyną niepodejmowania zatrudnienia przez H. K.

Następnie organ przytoczył treść art. 17 ust. 1 oraz ust. 1b u.ś.r., zwracając w szczególności w odniesieniu do tego ostatniego uregulowania uwagę na to, że Trybunał Konstytucyjny w dniu 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), w sprawie zgodności z Konstytucją art. 16a ust. 2 i art. 17 ust. 1b u.ś.r. orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Jednakże w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny wskazał, że wyrok nie oznacza usunięcia tego kryterium z ustawy, nie stanowi również podstawy do uchylenia decyzji, które już przyznały prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, nie kreuje także nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa. W związku z powyższym, wykonanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego wymaga podjęcia działań ustawodawczych, które mają przywrócić równe traktowanie opiekunów osób dorosłych. Organ zauważył, że pomimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz upływu czasu władza ustawodawcza nadal nie wprowadziła zmian w ustawie o świadczeniach rodzinnych, zrównujących prawa opiekunów dzieci oraz osób dorosłych. W związku z powyższym do momentu wejścia w życie nowych przepisów, mimo uznania przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie ma odpowiedniej regulacji prawnej do przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ podsumował, że uznaje, iż rozmiar i charakter sprawowanej opieki nad niepełnosprawną żoną oraz rodzaj schorzeń uniemożliwiają wnioskodawcy podjęcie pracy, jednak pomimo tych argumentów nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. niepełnosprawność powstała od 40-ego roku życia. W związku z powyższym organ stwierdził, że nie kwestionuje potrzeby sprawowania opieki nad żoną oraz braku możliwości podjęcia pracy, jednak w związku z niespełnieniem wszystkich przesłanek wymaganych przez ustawę, brak jest możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Organy administracji publicznej nie zostały wyposażone w kompetencje do oceny zgodności ustawy z Konstytucją bądź aktów podstawowych z ustawami, lecz - zgodnie z art. 6 k.p.a. – są zobligowane do stosowania przepisów ustawy.

Strona złożyła od ww. decyzji odwołanie, które zostało rozpoznane decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 13 grudnia 2021 r. (nr [...]) utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy w uzasadnieniu decyzji przytoczył treść art. 17 ust. 1, ust. 1a oraz ust. 1b u.ś.r., zaznaczając na wstępie, że organ I instancji niezasadnie odmówił stronie wnioskującej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazując na przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ odwoławczy wyjaśnił w tym zakresie, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 17 ust. 1b u.ś.r., ale w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Do dnia wydania niniejszej decyzji przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie został uchylony. Kolegium stwierdziło, że dostrzega, iż poprawa stanu prawnego, polegająca na uchyleniu niekonstytucyjnego przepisu, należy wyłącznie do ustawodawcy, bowiem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności przepisu z Konstytucją nie oznacza jeszcze wyeliminowania tego przepisu z aktu prawnego i ma świadomość, że organy administracji publicznej są zobowiązane do działania na podstawie przepisów prawa, to jednak – jak wskazało – zdecydowało przychylić się do stanowiska sądów administracyjnych, które coraz częściej wskazują na konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (np. w wyrokach: NSA z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 2920/16; z dnia 5 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1079/17; z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. akt I OSK 8/19, a także przez WSA: w Gdańsku z dnia 12 marca 2020 r., sygn. akt III SA Gd/662/19; z dnia 25 czerwca 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 470/20; z dnia 25 czerwca 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 519/20 czy w Rzeszowie z dnia 5 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 1356/19; z dnia 11 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 1355/19 czy w Krakowie z dnia 27 lutego 2020 r., sygn. akt III SA/Kr 60/20).

Organ odwoławczy stwierdził, że wniosek strony - H. K. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego związany jest z faktem sprawowania opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną - K. K. Mając to na uwadze wskazał, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. przewiduje, że świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane, o ile w przypadku wnioskującej o przyznanie świadczenia zaszła konieczność rezygnacji z zatrudnienia albo niemożność podjęcia zatrudnienia w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną. Innymi słowy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wówczas, gdy opiekun osoby niepełnosprawnej zmuszony jest zrezygnować z pracy zarobkowej, albo też nie podejmować jej z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Musi zatem istnieć związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją opiekuna osoby niepełnosprawnej z pracy zarobkowej lub jej niepodejmowaniem a sprawowaniem opieki. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w tak dużym - a wynikającym ze stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują - zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im, czy to na rezygnację z zatrudnienia czy też na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia "stała lub długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11).

W ocenie Kolegium w niniejszej sprawie ustalony zakres sprawowanej przez stronę opieki wobec niepełnosprawnej żony nie może być uznany za opiekę stałą lub długotrwałą w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Organ wskazał, że w pierwszej kolejności należy odnieść się do zebranych w sprawie dowodów, w tym także wynikających z treści przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. Wnioskodawca prowadził własną działalność gospodarczą od dnia 1 listopada 2000 r., zaprzestał ją z dniem 31 października 2001 r. Prowadzona przez stronę działalność gospodarcza została wykreślona z dniem 2 lipca 2021 r. Strona wnioskująca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną. Posiadają 3 dzieci: córka J. J. mieszka w C.; córka N. B. mieszka w O., zaś syn K. K.1 w G. Ponadto żyje matka K. K. - I. O. (ur. [...]1941 r., mieszkająca w G. Niepełnosprawna w stopniu znacznym żona strony przebyła udar, w wyniku którego nastąpiło porażenie połowiczne prawostronne z afazją mieszaną w przebiegu udaru niedokrwiennego lewej półkuli mózgu, stan po zawale mięśnia sercowego. Ponadto niepełnosprawna cierpi na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę i hiperlipidemię. Porusza się o kuli, a na dłuższych dystansach na wózku inwalidzkim. Ma bardzo duże problemy z poruszaniem się i porozumiewaniem się. Uczestniczy w zajęciach z logopedą, jednak zdarza się że nie może być zrozumiana. Pozostaje pod stałą opieką męża, który załatwia wszelkie sprawy urzędowe, umawia wizyty lekarskie i pomaga żonie w dotarciu na nie. Robi zakupy, wykupuje leki, sprząta, pomaga przy kąpieli, ponieważ niepełnosprawność żony ogranicza możliwość korzystania przez nią z wanny. Sprawowana opieka wykracza poza standardowe prowadzenie gospodarstwa domowego. W wykazie czynności podejmowanych przez stronę i wynikających ze sprawowanej opieki nad żoną wskazano: codzienną higienę; codzienne mierzenie ciśnienia, dwa razy dziennie mierzenie poziomu cukru i podawanie insuliny oraz podawanie leków, przygotowywanie i podawanie posiłków 3 razy dziennie; sprzątanie, pranie i prasowanie codziennie; wizyty lekarskie według potrzeb; robienie zakupów, realizacja recept codziennie. Załatwianie spraw urzędowych wg potrzeb, wyjście na spacer jak jest pogoda; czytanie książek wg potrzeb, pomoc w dojazdach do logopedy; układanie do snu codziennie.

Kolegium w pierwszej kolejności zwróciło uwagę, że wnioskodawca prowadzi z żoną wspólne gospodarstwo domowe i wykonuje w znacznej części czynności dnia codziennego związane z tym gospodarstwem, do których należą: sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, przygotowanie posiłków, załatwianie spraw urzędowych.

Z opisu zakresu sprawowanej opieki wynika natomiast, że wnioskodawca wspiera żonę w chorobie w rozmiarze niezajmującym nie tylko całego dnia, ale także jego znacznej części. Czynności te polegają na: codziennej higienie, codziennym mierzeniu ciśnienia, mierzeniu poziomu cukru i podawaniu insuliny oraz podawaniu leków. Czynności te, co do zasady, mogą być wykonane rano i wieczorem (podanie śniadania i kolacji, leków, pomiary ciśnienia i cukru we krwi, podawanie insuliny) lub wczesnym popołudniem (podanie obiadu).

Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego wykonywane mogą być poza godzinami zatrudnienia, tak jak to odbywa się powszechnie w innych gospodarstwach domowych, w których pod opieką pracujących domowników pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze.

Choć oczywiście nie tylko czynności związane bezpośrednio z opieką nad osobą niepełnosprawną wchodzą w zakres "opieki" w rozumieniu omawianego przepisu, nie można nie zauważyć, że wnioskodawca, mieszkając z żoną, także dla siebie musi robić zakupy, sprzątać, prać czy gotować. Trudno zatem uznać, by wymienione czynności były tylko i wyłącznie wykonywane z uwagi na potrzeby niepełnosprawnej żony.

Reasumując powyższe, organ odwoławczy stwierdził, że skoro z poczynionych w sprawie ustaleń wynika, iż żona wnioskodawcy nie wymaga szczególnej pielęgnacji i obsługi, to ustalenia te mają bezpośredni wpływ na możliwość podjęcia zatrudnienia przez stronę, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Przy sprawnej organizacji opieki nad żoną wnioskodawca jest w stanie pogodzić obowiązki zawodowe z koniecznością zapewnienia jej opieki. Nie można zatem zasadnie twierdzić, że opieka strony nad niepełnosprawną żoną wyklucza podjęcie przez niego zatrudnienia lub pracy zarobkowej w jakiejkolwiek formie, wskazanej w art. 3 pkt 22 u.ś.r.

Nie zawsze i nie w sposób automatyczny każda osoba zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, także ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, będzie wymagać tej opieki w stopniu wykluczającym podjęcie przez osobę bliską zatrudnienia choćby w ograniczonym wymiarze czasu pracy. Każdą taką sytuację należy bowiem analizować z uwzględnieniem konkretnych okoliczności faktycznych. Dlatego też w świetle powyższych ustaleń Kolegium uznało, że sprawowana przez wnioskodawcę opieka nad niepełnosprawną żoną jest tego rodzaju, że pozwala mu na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Tym samym w sprawie nie zachodzi wymagany przepisem art. 17 ust. 1 u.ś.r. związek pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawcę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną. Uwzględniając rodzaj i charakter czynności, jakie wykonuje strona organ stwierdził, że może on podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasowym.

Kolegium podkreśliło, że niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o której mowa wart. 17 ust. 1 u.ś.r., to sytuacja, w której wnioskodawca z własnej woli zaprzestaje wykonywania czynności zarobkowych wymienionych w art. 3 pkt 22 tej ustawy. Jednocześnie zakończenie stosunku prawnego zatrudnienia lub innego stanu pracy zarobkowej powinno być podyktowane zamiarem sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, związaną z ubiegającym się o świadczenie, obowiązkiem alimentacyjnym. Ponadto stan zdrowia osoby, nad którą opieka ma być sprawowana sprawia, że osoba ta bezwzględnie wymaga opieki. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie wskazuje w żaden sposób na to, że strona zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (w przypadku strony była to działalność gospodarcza) w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną. Ponadto - jak już wcześniej Kolegium podniosło - zarówno stan zdrowia żony strony, jak i czynności wykonywanych przez stronę wobec żony nie można uznać za trwałą lub długotrwałą opiekę uniemożliwiającą stronie podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Uprawnienie strony do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wynika z treści art. 17 ust. 1a u.ś.r. Wskazane w nim warunki muszą być łącznie spełnione i są to: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z akt sprawy wynika, że żyje matka K. K. - I. O.; ponadto z trójki dzieci (osoby spokrewnione w stopniu pierwszym wobec niepełnosprawnej matki) w G. mieszka pracujący syn - K. K.1 Oznacza to niespełnienie warunków określonych wyżej w pkt 1 i pkt 2.

Kolegium zaznaczyło także, że wnioskodawca składając wniosek oświadczył, iż nie posiada prawa do emerytury, renty, renty socjalnej, renty rodzinnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przed emerytalnego. W czasie jednak toczącego się postępowania odwoławczego przed Kolegium w dniu 4 października 2021 r. H. K. ukończył 65 lat, czyli osiągnął wiek emerytalny. Pomimo, że ustawodawca wymieniając w art. 17 ust. 5 u.ś.r. przesłanki negatywne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie wymienia kryterium wieku, to jednak nie można uznać, że ustawa kierowana jest do wszystkich niezatrudnionych osób, które opiekują się niepełnosprawnym członkiem rodziny. W realiach niniejszej sprawy nie można pominąć faktu, że aby można było mówić o rezygnacji z zatrudnienia, to wymaga to obiektywnej oceny możliwość jego świadczenia, o czym niewątpliwie decyduje wiek takiej osoby czy też stan jej zdrowia. Nie sposób też zapominać, iż wnioskodawca posiada przyznany na stałe umiarkowany stopień niepełnosprawności. Inna jest sytuacja osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne lub występujących o przyznanie im tego rodzaju świadczenia. Świadczenie to jest bowiem tylko niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego, nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej. Podkreślenia zaś w tym miejscu wymaga, że zgodnie z regulacjami zwartymi w odrębnych przepisach prawo do emerytury uzyskuje się po spełnieniu określonych przesłanek (w tym wieku). Z tego też powodu, w przypadku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, uprawnionemu opłacana jest również składka na ubezpieczenie społeczne, a w art. 17 ust. 5 pkt 1a u.ś.r. ustawodawca przewidział, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba sprawująca opiekę ma prawo do m.in. emerytury. Zatem osoba, która nie pracowała, bo opiekowała się niepełnosprawnym członkiem rodziny i z tego powodu pobierała świadczenie pielęgnacyjne, z chwilą nabycia uprawnień emerytalnych nie otrzymuje już dotychczas pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego a pobiera emeryturę. W takiej więc sytuacji osoba, która pobierała świadczenie pielęgnacyjne znajduje się w analogicznej sytuacji jak ten, kto pracował, a obecnie, z uwagi na wiek, pobiera świadczenie emerytalne.

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje więc osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia, czy też muszą z niego zrezygnować w związku z koniecznością sprawowania stałej, permanentnej i regularnej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i to w takim zakresie, który wyklucza możliwość jednoczesnego wykonywania pracy. Tym wymogom nie odpowiada ustalony w toku postępowania zakres pomocy jaką świadczy strona swojej żonie. Nie została również spełniona przesłanka rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki, ze względu na fakt osiągnięcia przez stronę wieku emerytalnego. W tym miejscu Kolegium wskazało na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r. (sygn. akt I OSK 1148/20) - uznając pogląd w nim wyrażony za własny – że "z ustalonego stanu faktycznego wynika również, że skarżąca ma 73 lata. Jak oświadczyła, poza pracą w kiosku "(...)" przez około 1,5 roku nigdzie nie pracowała. Co prawda "rezygnacja z zatrudnienia" nie oznacza jedynie faktycznego zaprzestania wykonywania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy rezygnacji z realnej propozycji takiej pracy, ale także oznacza niepodejmowanie zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki, to jednak w rozpoznawanej sprawie nie można zgodzić się ze stanowiskiem skarżącej kasacyjnie, że przy ustalaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie ma znaczenia wiek oraz stan zdrowia osoby ubiegającej się o to świadczenie. Gdyby tak bowiem było to wystarczyłoby subiektywne przekonanie wnioskującej o świadczenie pielęgnacyjne, że pomimo zaawansowanego wieku, czy też złego stanu zdrowia może potencjalnie podjąć zatrudnienie. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela w całości pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2014 r., sygn. akt 416/13 (CBOSA), że brak kryterium wieku może "prowadzić do sytuacji, w której dojdzie do obejścia przepisów prawa, regulującego przyznawanie świadczeń emerytalnych. Świadczenie pielęgnacyjne, przyznawane bowiem osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny a będącej w wieku, uprawniającym do otrzymania emerytury, w istocie rzeczy będzie pełnić funkcję nie tyle surogatu wynagrodzenia za pracę a surogatu świadczenia emerytalnego. Gdyby zaś taka była intencja ustawodawcy to wydaje się, że zbędnym byłoby wprowadzenie zasady, iż uprawnionemu do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego jest jednocześnie opłacana składka na ubezpieczenie społeczne"".

H. K. zaskarżył powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta G. i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych oraz skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. Do skargi załączony został także skan świadectwa pracy H. K. z dnia 29 stycznia 2013 r. oraz Karta informacyjna leczenia szpitalnego K. K. z dnia 14 sierpnia 2008 r.

Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W uzasadnieniu skargi wskazano natomiast, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być całodobową. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 16 września 2021 r. (sygn. akt III SA/Gd 577/21) wskazał jak należy rozumieć zawarty przez ustawodawcę w ustawie o świadczeniach rodzinnych zwrot stałej oraz długotrwałej opieki, zwracając uwagę, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą opieki, o której mowa wart. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Nie sposób zatem przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Abstrahując od kwestii, że w sprawowaniu opieki, o której mowa wart. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. - dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że wniesiona skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem skargi skarżący uczynił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 13 grudnia 2021 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia 23 lipca 2021 r., którą odmówiono mu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną - K. K.

W rozpoznawanej sprawie organ I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie z tego powodu, iż w sprawie nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. z przedłożonego do wniosku orzeczenia o niepełnosprawności K. K. (żony wnioskodawcy) nie wynika, aby niepełnosprawność powstała do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyżej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Kolegium uznało natomiast, że skarżącemu należało odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. W tym zakresie organ odwoławczy wskazał, że z poczynionych w sprawie ustaleń wynika, że żona wnioskodawcy nie wymaga szczególnej pielęgnacji i obsługi. W ocenie organu przy sprawnej organizacji opieki nad żoną wnioskodawca jest w stanie pogodzić obowiązki zawodowe z koniecznością zapewnienia jej opieki. Ponadto organ wskazał, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie można wywieść, że wnioskodawca zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (w jego przypadku była to działalność gospodarcza) w związku z koniecznością sprawowania opieki nad żoną.

Niezależnie od powyższego organ odwoławczy dodał, że z akt sprawy wynika, że żyje matka K. K. - I. O., a z trójki jej dzieci (osoby spokrewnione w stopniu pierwszym wobec niepełnosprawnej matki – K. K.) w G. mieszka pracujący syn – K. K.1 Oznacza to – w ocenie organu odwoławczego - niespełnienie warunków określonych w art. 17 ust. 1a pkt 1 i pkt 2 u.ś.r.

Organ odwoławczy nadmienił dodatkowo, że w czasie toczącego się postępowania odwoławczego wnioskodawca ukończył 65 lat, czyli osiągnął wiek emerytalny. Pomimo, że ustawodawca wymieniając w art. 17 ust. 5 u.ś.r. przesłanki negatywne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie wymienia kryterium wieku, to - zdaniem organu - nie można uznać, że ustawa kierowana jest do wszystkich niezatrudnionych osób, które opiekują się niepełnosprawnym członkiem rodziny. W realiach niniejszej sprawy nie można pominąć faktu, że aby można było mówić o rezygnacji z zatrudnienia, to wymaga to obiektywnej oceny możliwość jego świadczenia, o czym niewątpliwie decyduje wiek takiej osoby czy też stan jej zdrowia. Nie sposób też zapominać, iż wnioskodawca posiada przyznany na stałe umiarkowany stopień niepełnosprawności.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej powoływanej w skrócie jako: "u.ś.r.").

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do treści art. 17 ust.1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Mając na uwadze treść wskazanego powyżej art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz fakt, że żona skarżącego (ur. [...] 1963 r.), orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. z dnia 21 czerwca 2017 r. została zaliczona na stałe do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem, że niepełnosprawność istnieje od 40-go roku życia, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 28 stycznia 2009 r., zaznaczyć należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) orzekł, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwem sądów administracyjnych, zgodnie z którym wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Zatem przedmiotowe świadczenie nie było zależne - jak przyjął to organ I instancji - od daty powstania niepełnosprawności u żony skarżącego.

Sąd nie podziela stanowiska Kolegium, że w rozpoznawanej sprawie nie zostały spełnione warunki określone w art. art. 17 ust. 1a pkt 1 i pkt 2 u.ś.r., bowiem żyje matka K. K. - I. O., a oprócz tego z trójki dzieci (osoby spokrewnione w stopniu pierwszym wobec niepełnosprawnej matki) w G. mieszka pracujący syn - K. K.1

Należy zaakcentować w tym zakresie, że stosownie do art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm. - dalej jako: "k.r.o.") małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 1a u.ś.r. prowadzi do wniosku, że przepis ten nie dotyczy małżonka ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne na współmałżonka będącego osobą niepełnosprawną, ale innych osób, na których - zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - w stosunku do osoby niepełnosprawnej ciąży obowiązek alimentacyjny wynikający z pokrewieństwa. Z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co uniemożliwia mu wypełnianie we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego. Obowiązek taki wiąże małżonków, i to w sposób wyprzedzający obowiązek innych krewnych, nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie. Wynika to wprost z usytuowania oraz treści regulacji art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 k.r.o. Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą niż krewni związani węzłami krwi. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej (zob. wyrok NSA z dnia 26 października 2021 r., sygn. akt I OSK 700/21).

Przechodząc natomiast do oceny zasadności stanowiska Kolegium odnośnie braku podstaw przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na to, że skarżący zakończył swoją aktywność zawodową w 2001 r., bowiem z dniem 31 października 2001 r. zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, co w konsekwencji wskazuje na brak spełnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a koniecznością rezygnacji w tym celu pracy, wskazać należy, że - zdaniem Sądu - stanowisko takie jest co najmniej przedwczesne z uwagi na niedostatki postępowania wyjaśniającego dającego podstawę do dokonania należytej oceny w tym zakresie.

Ze zgromadzonego materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy, wbrew twierdzeniom Kolegium, nie wynika, że ostatnia aktywność zawodowa skarżącego ustała w momencie zamknięcia działalności gospodarczej, co miało miejsce 31 października 2021 r. Organ odwoławczy pominął zupełnie fakt, że w aktach organu I instancji znajduje się kserokopia wypełnionego przez skarżącego w dniu 5 marca 2015 r. kwestionariusza dotyczącego okresów składkowych i nieskładkowych (vide: k. 44 akt), który - jak można domniemywać - został złożony w toku postępowania w sprawie przyznania skarżącemu specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną (jak odnotował w uzasadnieniu swojej decyzji organ I instancji skarżącemu od 1 marca 2015 r. do "nadal" przysługuje prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego). W kwestionariuszu tym skarżący wprost wskazywał, że od 1 lutego 2011 r. do 23 stycznia 2013 r. pracował w "R. S. Sp. z o. o.", na dowód czego załączał świadectwo pracy (kopia przedmiotowego świadectwa została załączona przez skarżącego także do niniejszej skargi). Niezależnie od tego zauważyć należy, że w aktach sprawy organu I instancji znajduje się wydruk z aplikacji Centralny Rynek Pracy, w którym zawarto informacje, że skarżący był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w G. jako osoba bezrobotna; staż pracy 16 lat 10 miesięcy i 16 dni (vide: k. 24 akt). Nie podano w jakim okresie skarżącemu przysługiwał status osoby bezrobotnej, jednakże świadczyć to może o tym, że skarżący w okresach braku aktywności zawodowej nie był bierny, lecz poszukiwał zatrudnienia.

Nie umknęło uwadze Sądu, że w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności żony skarżącego – K. K. wskazano, iż jej niepełnosprawność istnieje od 40-ego roku życia, natomiast ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 28 stycznia 2009 r. Zatem w okresie, kiedy K. K. została przez Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności skarżący podejmował zatrudnienie. Jednakże fakt ten nie może automatycznie świadczyć o tym, że skarżący nie wypełnia warunków określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podkreślić należy, na co zwrócił uwagę organ odwoławczy w uzasadnieniu swojej decyzji, że nie zawsze i nie w sposób automatyczny każda osoba zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, także ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, będzie wymagać tej opieki w stopniu wykluczającym podjęcie przez osobę bliską zatrudnienia choćby w ograniczonym wymiarze czasu pracy. Każdą taką sytuację należy bowiem analizować z uwzględnieniem konkretnych okoliczności faktycznych.

Dodać należy, że na ewentualną możliwość zatrudnienia nie ma wpływu fakt, że skarżący został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, bowiem z wydanego dla niego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wprost wynika, że może on podejmować zatrudnienie, z tym tylko zastrzeżeniem, że musi być to stanowisko przystosowane (vide: orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. z dnia 13 kwietnia 2005 r. - k. 99 akt organu I instancji).

Również wiek emerytalny skarżącego nie może automatycznie prowadzić do wniosku, że nie jest on w stanie podjąć zatrudnienia. Sam fakt uzyskania świadczenia emerytalnego nie wyklucza bowiem możliwości podjęcia zatrudnienia. Co do zasady osoba, której stan zdrowia nie wyklucza zatrudnienia, a która ukończyła 60 lat w przypadku kobiety i 65 lat w przypadku mężczyzny, może podjąć zatrudnienie i uzyskiwać wynagrodzenie za pracę. Wynika to wprost z unormowań przepisów art. 103 i art. 103a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 504), że osoba, która osiągnęła wiek emerytalny nie ma obowiązku rozwiązania stosunku pracy i może nadal pozostawać w zatrudnieniu u tego samego pracodawcy (co skutkuje zawieszeniem prawa do emerytury), jak również pobierając świadczenie emerytalne może ona podjąć dodatkowo zatrudnienie. W tym miejscu odnotować należy dodatkowo, że w aktach sprawy organu I instancji znajduje się zaświadczenie lekarskie, w którym wskazano, że w stosunku do skarżącego brak jest przeciwskazań do opieki nad osobą niepełnosprawną (vide: k. 45 akt organu I instancji). Zatem skoro skarżący ma jeszcze fizyczne możliwości, by opiekować się niepełnosprawną, dorosłą osobą (jego wiek i zdrowie nie uniemożliwiają mu tego), to potencjalnie mogłaby w innej sytuacji podjąć podobne czynności w ramach zatrudnienia. Stąd też nie sposób przyjąć, aby okoliczność posiadania prawa do emerytury mogła stanowić o braku spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Abstrahując od powyższego, odnosząc się do zagadnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., wskazać należy, że rezygnację z czegokolwiek należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie. Wykładnia omawianego pojęcia musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom opiekę tę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu, nie jest istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 28 maja 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 408/20).

Przechodząc do oceny zasadności stanowiska Kolegium odnośnie braku podstaw przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia z uwagi na rozmiar i zakres koniecznej opieki nad żoną wskazać należy, że z wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności K. K. - żony skarżącego - wynika, że jest osobą o naruszonej sprawności organizmu, która wymaga (w celu spełnienia ról społecznych) długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Ustawodawca na użytek regulacji, jaką stanowi ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyrażeń ustawowych, zawartym w art. 3 tej ustawy w pkt 21, sformułował legalną definicję pojęcia znacznego stopienia niepełnosprawności, przez który rozumie się: a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Przytoczony przepis art. 3 pkt 21 lit. a/ u.ś.r. odsyła do ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 573 ze zm. - dalej w skrócie jako: "u.r.z.n."), która w art. 4 ust. 1 stanowi, że do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 u.r.z.n. rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j.: Dz. U. 2021 r., poz. 857) w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące: 1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu; 2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem; 3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.

Taki zatem kontekst prawny powinny mieć na uwadze organy przy ocenie konieczności i zakresu opieki sprawowanej przez skarżącego nad żoną, zakwalifikowaną - przez orzekający w jej przypadku zespół lekarski - do znacznego stopnia niepełnosprawności na podstawie przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga także to, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, a "długotrwała" zaś w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19). Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 3 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 535/19).

Wskazać należy, że "konieczność sprawowania opieki" oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem, zaś "konieczność udzielania pomocy" oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych. Cały zakres wymienionych czynności składa się na sprawowanie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W zakres opieki wchodzą zatem czynności samoobsługowe, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania w środowisku (np. przygotowanie posiłków czy podanie lekarstw). Taki zakres opieki wynika nie tylko z zasad doświadczenia życiowego ale przede wszystkim cytowanej wyżej normy § 29 ust. 1 rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności.

Sąd podkreśla, że przy ocenie możliwości "samodzielnej egzystencji" należy przede wszystkim brać pod uwagę całokształt schorzeń, na które osoba wymagająca opieki cierpi i z uwagi na ich charakter oraz związane z tym potrzeby niepełnosprawnego (leczenie czy rehabilitację) dokonać wszechstronnej oceny jego rzeczywistych możliwości samodzielnego sprostania podstawowym czynnościom związanym z prawidłowym funkcjonowaniem w środowisku.

W niniejszej sprawie, jak wynika z treści przedłożonego w sprawie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, przyczyna stwierdzonej u K. K. niepełnosprawności została oznaczona symbolem 10-N (choroby neurologiczne) oraz 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia). W Karcie Informacyjnej Leczenia Szpitalnego K. K. datowanej na dzień 15 lipca 2010 r., a znajdującej się w aktach sprawy organu I instancji (vide: k. 46 akt), w miejscu zat. "ROZPOZNANIE" wskazano: porażenie połowiczne prawostronne z afazją mieszaną w przebiegu udaru niedokrwiennego lewej półkuli mózgu, stan po udarze niedokrwiennym lewej półkuli mózgu (2008), stan po zawale mięśnia sercowego z implantacją stentu (2003), nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, hiperlipidemia. Natomiast w zaświadczeniu lekarskim o stanie zdrowia wydanym na potrzeby Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności, które również znajduje się w aktach sprawy organu I instancji (vide: k. 47 akt), a które datowane jest na dzień 10 czerwca 2021 r., wskazano że u K. K. rozpoznano niedowład połowiczny prawostronny, afazja mieszana, ognisko niedotlenienia półkuli mózgu lewej, stan po udarze niedokrwiennym lewej półkuli mózgu, stan po zawale mięśnia sercowego, PTCA z implantacją stentu, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca typu II, hiperlipidemia, uszkodzenie mięśnia wątroby, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa i stawów. Odnotowano, że K. K. porusza się za pomocą kul, rokowanie (możliwość poprawy) niepomyślne, wymaga opieki osoby drugiej, nastąpiło istotne pogorszenie stanu zdrowia.

Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 8 lipca 2021 r. w miejscu zamieszkania małżonków K. pracownik socjalny ustalił, że K. K. ma bardzo duże problemy z poruszaniem się i porozumiewaniem się. Porusza się przy pomocy kuli, na dłuższą drogę musi korzystać z wózka inwalidzkiego. Uczestniczy w zajęciach z logopedą, jednak zdarza się, że nie może być zrozumiana. Pozostaje pod stałą opieką męża. Opieka ta wykracza poza standardowe prowadzenie gospodarstwa domowego. H. K. załatwia wszystkie sprawy urzędowe, umawia wizyty lekarskie i pomaga żonie w dotarciu na nie, robi zakupy, wykupuje leki, sprząta, pomaga żonie w kąpieli (vide: k. nr 31-40 akt organu I instancji).

W wykazie czynności wykonywanych podczas opieki, który został dołączony do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, skarżący odnotował szereg czynności, które są zarówno czynnościami samoobsługi, jak również czynnościami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego. W wykazie czynności podejmowanych przez skarżącego i wynikających ze sprawowanej opieki nad żoną wskazano: codzienną higienę, codzienne mierzenie ciśnienia, dwa razy dziennie mierzenie poziomu cukru i podawanie insuliny oraz podawanie leków, przygotowywanie i podawanie posiłków 3 razy dziennie, codzienne sprzątanie, codzienne pranie i prasowanie, wizyty lekarskie według potrzeb, robienie zakupów, realizacja recept codziennie, wyjścia na spacer jak jest pogoda, codzienne układanie do snu, codzienne czuwanie podczas snu (vide: k. nr 9 akt organu I instancji).

Mając powyższe na uwadze, w ocenie Sądu, postępowanie wyjaśniające przeprowadzone w niniejszej sprawie przez organy - wbrew ocenie dokonanej przez organ odwoławczy - nie dawało wystarczającej podstawy do stwierdzenia, że zakres sprawowanej opieki skarżącego nad żoną nie jest na tyle znaczny, aby nie stanowiła ona przeszkody w podjęciu przez niego zatrudnienia. Z materiału dowodowego nie wynikają bowiem jakiekolwiek ustalenia dotyczące, ile dane czynności - które są niezbędne przy opiece - zajmują skarżącemu. Nie wynika również, czy K. K., z uwagi na swoje dolegliwości jest na tyle samodzielna, aby pozostać w domu sama - na czas wykonywania pracy zarobkowej przez męża.

W ocenie Sądu istotne dla właściwego rozpoznania i rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest zobrazowanie czasu faktycznej i koniecznej obecności skarżącego przy żonie w ciągu doby i tym samym dokonanie realnej oceny możliwości pogodzenia przez skarżącego możliwości wykonywania pracy zarobkowej (choćby w niepełnym zakresie czasu pracy) z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną w zakresie adekwatnym do posiadanych przez nią schorzeń i w związku z tym możliwości jej samodzielnej egzystencji.

Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej winien stać na straży praworządności i podejmować kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Z kolei stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził, że decyzje obu organów orzekających w niniejszej sprawie zostały wydane z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego oraz z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji Sąd - działając podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w punkcie 1. sentencji wyroku.

O kosztach postępowania (punkt 2. sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od organu odwoławczego na rzecz skarżącego 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, na które składa się wynagrodzenie reprezentującego skarżącego pełnomocnika - adwokata.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a. W szczególności ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji uwzględni przedstawione wyżej stanowisko Sądu dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b u.ś.r., którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP. Jednocześnie organy przy ponownym rozpoznaniu sprawy, po dokonaniu ustaleń dających podstawę do pełnej (faktycznej) oceny możliwości skarżącego do jednoczesnego sprawowania należytej i efektywnej opieki nad niepełnosprawną żoną oraz podjęcia aktywności zawodowej, uwzględnią przedstawioną ocenę prawną dotyczącą rozumienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a opieką sprawowaną nad niepełnosprawną żoną.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).