Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 2397/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-05-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2, art. 4 ust. 1
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Stahl Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak Sędzia del. WSA Iwona Bogucka (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Iwona Ścieszka po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 14 czerwca 2013 r. sygn. akt II SA/Łd 297/13 w sprawie ze skargi B. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 14 czerwca 2013 r., sygn. II SA/Łd 297/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] lutego 2013 r., nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję tego samego organu z dnia [...] lipca 2012r. nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym przyjętym przez Sąd I instancji:

Wnioskiem z [...] czerwca 2012 r. B. G. zwrócił się o przyznanie mu świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm., zwanej dalej ustawą). We wniosku podał, że jego rodzina: rodzice wraz z trójką dzieci została jesienią 1940 r deportowana z miejsca stałego zamieszkania w S. do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym w miejscowości W.

Decyzją z dnia [...] lipca 2012r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił B. G. przyznania wnioskowanego uprawnienia, stwierdzając, iż wysiedlenie z miejsca zamieszkania w czasie wojny nie stanowi represji w rozumieniu ustawy, w ustalonym stanie faktycznym nie ma podstaw aby mówić o deportacji, która jest wskazana jako przesłanka przyznania wnioskowanego świadczenia pieniężnego. Materiał dowodowy potwierdza zmianę miejsca zamieszkania rodziny, ale nie potwierdza, że była to deportacja do pracy przymusowej. Rodzina pracowała w gospodarstwie rolnym W. L., nie udowodniono, że praca ta była pracą z nakazu władz niemieckich, której niepodjęcie groziło sankcjami. W podstawie prawnej decyzji podano przepisy art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1 ustawy.

W aktach sprawy znajduje się zaświadczenie Archiwum Państwowego w Łodzi Oddział w Sieradzu z [...] sierpnia 2012 r., potwierdzające, że wieś S. gromada S. figurują w wykazie miejscowości zajętych pod budowę poligonu, a w dniu [...] października 1941 r. okupanci wysiedlili całkowicie ludność 5 gromad, w tym S. i stworzyli poligon. W archiwum brak jest imiennych wykazów osób wysiedlonych.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy B. G. podkreślił, iż miejscowość S. została w całości wysiedlona, a mieszkańcy rozproszeni po całej ojczyźnie i poza nią. Podał, że w nocy do gospodarstwa rodziców wkroczyli Niemcy i w ciągu godziny rodzina musiała się spakować, i opuścić dom. Na terenie rodzinnej miejscowości powstał poligon. Dodał, iż jak wynika z zeznań świadka E. L. rodzina musiała pracować przymusowo na rzecz niemiecką, praca była wykonywana pod przymusem od świtu do nocy, bez żadnego wynagrodzenia. Po powrocie do rodzinnego domu zastali zgliszcza, na koniec strona dodała, iż odległość deportacji, w tym wypadku 12 km, pozostaje bez znaczenia w świetle przepisów ustawy.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy decyzją z dnia [...] lutego 2013r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 k.p.a. i art. 2 pkt 2 lit.a ustawy utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu podano, że zgodnie z art. 2 ustawy, ustawodawca przewidział pewien ograniczony zakres rekompensaty dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Dla przyznania świadczenia konieczne jest łączne wystąpienie przesłanek tj. ustalenie, że wnioskodawca został deportowany do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Kierownik wskazał, iż analiza zgromadzonych w sprawie dokumentów nie pozwala na zakwalifikowanie wnioskodawcy jako podmiotu uprawnionego z art. 2 ustawy. Jak wynika z dokumentów, rodzina przed wysiedleniem mieszkała w S., następnie została wysiedlona do miejscowości W., potwierdza to m.in. ankieta strony złożona w 1958r. do powiatowego biura dowodów osobistych. Strona podała, iż wysiedlenie miało miejsce w październiku 1940 r. i było związane z budową poligonu. Wnioskodawca złożył nadto oświadczenie J. L., który oświadczył, iż po wysiedleniu rodziny G. pracował w W., w gospodarstwie zarządzanym przez Niemca, a które należało kiedyś do jego ojca W. L.. Dodatkowo strona dołączyła pismo Archiwum Państwowego w Łodzi z dnia [...] stycznia 2012r., które potwierdza istnienie gospodarstwa W. L., lecz nie wspomina nic o niemieckim nadzorze nad tym gospodarstwem. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawca dodatkowo wskazał, iż rodzinna miejscowość S. była wyznaczona jako miejsce budowy poligonu i wszyscy mieszkańcy zostali wysiedleni, co potwierdza zaświadczenie Archiwum z dnia [...] sierpnia 2012r., niemniej dotyczy ono wysiedlenia z dnia [...] października 1941r. Z uwagi na te rozbieżności organ przesłuchał stronę oraz zwrócił się do IPN, w odpowiedzi pismem z dnia [...] września 2012r. IPN przesłał dokumenty dotyczące wysiedlenia z dnia [...] listopada 1941 r. osób, które były wywiezione do Niemiec na roboty. Świadek zaś potwierdził swoje wcześniejsze oświadczenia i dodał, iż G. mieszkali w W. w opuszczonym domu po wysiedlonej rodzinie Ś.. Kierownik stwierdził, iż jakkolwiek nie budzi wątpliwości fakt wykonywania przez rodzinę pracy w gospodarstwie ojca świadka, W. L., to brak jest podstaw do twierdzenia, iż praca ta połączona była z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska, a następnie życiem w otoczeniu wrogości i wyobcowania, pamiętać trzeba, iż rodzina nie została rozdzielona.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi B.G. wniósł o uchylenie decyzji organu i przyznanie mu uprawnień do świadczenia. Wskazał, że nie budzi wątpliwości także organu fakt wysiedlenia jego rodziny. Miało ono jednak miejsce w październiku 1940 r. Nie jest prawdą, że związane było z budową poligonu, bowiem zaświadczenie Archiwum Państwowego z dnia [...] sierpnia 2012r. zawiera informację dotyczącą wysiedlenia z [...] października 1941r. całej ludności kilku gromad. Do tego czasu rodzina już prawie rok pracowała na wygnaniu w gospodarstwie rolnym zarządzanym przez Niemca o nazwisku D., co potwierdza świadek. W skardze wniesiono o przesłuchanie świadka przez Sąd na okoliczność wysiedlenia oraz pracy przymusowej. Dodano, że J. E. L. potwierdził w czasie przesłuchania swoje wcześniejsze zeznania i dodatkowo zeznał, iż rodzina G. została wysiedlona furmanką w asyście dwóch żandarmów do miejscowości W. do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym, prac ta połączona była z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego życia, dodatkowo poddawana była dodatkowym stresom w związku z rozłąką z najbliższymi sąsiadami i pozostałą rodziną, z koniecznością samodzielnej egzystencji. Świadek potwierdził, że ojciec skarżącego chciał udać się do ich rodzinnego domu po rzeczy osobiste, lecz Niemiec pilnujący gospodarstwa uznał go za dezertera, dotkliwie pobił i nie pozwolił opuszczać gospodarstwa.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi dodał, że materiał sprawy nie potwierdza, iż wysiedlenie miało na celu skierowanie do pracy przymusowej, także samo udowodnienie faktu pracy w miejscu wysiedlenia nie stanowi dowodu na taką represję.

Postanowieniem z 23 kwietnia 2013 r., sygn. II SA/Łd 297/13 Sąd I instancji przyznał skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych.

Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił obie wydane w sprawie decyzje, a nadto zarządził zwrot uiszczonego przez Skarżącego wpisu od skargi. W uzasadnieniu w pierwszej kolejności Sąd przytoczył przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., nr 270, zwanej dalej p.p.s.a.) regulujące przedmiot i zakres badania skargi oraz przesłanki jej uwzględnienia (art. 134 § 1 , art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Równocześnie Sąd wyjaśnił skarżącemu, że zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działania administracji, nie orzekają natomiast merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Sąd I instancji wskazał, że w jego ocenie organ przy wydaniu obu decyzji naruszył przepisy postępowania, co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Organ orzekał w sprawie wniosku strony o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Materialnoprawną podstawą przyznania takiego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Zgodnie z art. 2 pkt 2 lit.a tej ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Rozstrzygnięcie organu oparte na przytoczonej normie prawnej poprzedzone powinno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w Kodeksie postępowania administracyjnego. W ocenie Sądu I instancji dokumenty zgromadzone dla potrzeb niniejszej sprawy uzasadniają tezę, iż w toku przeprowadzonego postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Po przytoczeniu brzmienia wymienionych przepisów Sąd I instancji stwierdził, że organ administracji przeprowadził postępowanie wyjaśniające w ograniczonym zakresie i bez zachowania skazanych zasad. Bezsporne jest, że wnioskodawca wraz z rodziną bezpośrednio przed wysiedleniem mieszkał w S. gmina Z.. Organ stanął natomiast na stanowisku, że strona nie została deportowana w celu wykonywania pracy przymusowej. Wysiedlenie, które służyło realizacji innych celów władz III Rzeszy niż pozyskanie siły roboczej do pracy niewolniczej, to niezależnie od uciążliwości i krzywdy związanej z takim działaniem władz okupacyjnych, nie deportacja do pracy przymusowej w rozumieniu ustawy. Organ przyjął, że nie budzi wątpliwości fakt wykonywania przez rodzinę strony pracy w gospodarstwie W. L. w miejscowości W., okoliczność ta znajduje potwierdzenie w zeznaniach świadka, jednak w świetle materiału sprawy brak jest podstaw do twierdzenia, że praca ta była połączona z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska, życiem w otoczeniu wrogości i wyobcowania. Rodzina strony została wysiedlona w związku z budową poligonu, a charakter pracy jako pracy przymusowej budzi w ocenie organu poważne wątpliwości. W konsekwencji organ przyjął, że strona została wysiedlona i pracowała na wysiedleniu, lecz praca ta nie miała charakteru pracy przymusowej, nie uprawnia zatem do świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy.

Sąd I instancji stwierdził, że przedstawione stanowisko organu zostało sformułowane w oparciu o wybiórcze ustalenia, niezbędna jest ponowna wnikliwa analiza materiału dowodowego i ewentualnego jego uzupełnienie oraz weryfikacja. Jako wątpliwą Sąd ocenił tezę, że wywiezienie z miejsca zamieszkania miało miejsce w związku z budową poligonu. Wedle oświadczeń strony, wywiezienie rodziny miało miejsce jesienią 1940 roku, a w jego konsekwencji członkowie rodziny pracowali w gospodarstwie rolnym należącym wcześniej do W. L., a zarządzanym przez Niemca o nazwisku D.. Okoliczność ta znajduje potwierdzenie w zeznaniach świadka J. E. L., który poświadczył, iż gospodarstwo jego ojca było pod zarządem i nadzorem władz niemieckich. Nadto nie można pominąć dodatkowych zeznań świadka, złożonych w ramach postępowania odwoławczego, z których wynika, że rodzina skarżącego w eskorcie żandarmów niemieckich została przywieziona do gospodarstwa w miejscowości W., znajdującego się wówczas pod zarządem niemieckich władz. Świadek potwierdził także, że próba ojca wnioskodawcy uzyskania dnia wolnego celem udania się do krewnych w innej miejscowości i przywiezienia ubrań zakończyła się dotkliwym pobiciem. Ta okoliczność powinna zostać uwzględniona przez organ przy ustalaniu, jaki charakter miał pobyt i praca rodziny w gospodarstwie.

Nie zakwestionowano także w oparciu o materiał sprawy daty wysiedlenia, co miało miejsce około roku przed wysiedleniem miejscowości Szklana Huta celem przekształcenia jej w poligon. Z pisma Archiwum Państwowego wynika, że wysiedlenie z miejscowości S. miało miejsce w dniu [...] października 1941r. W takim stanie rzeczy należy w przekonaniu Sądu I instancji rozstrzygnąć, czy deportacja rodziny w istocie miała miejsce w tym samym czasie i z tych samych powodów, co wysiedlenie w roku 1941. Należy rozważyć, czy rodzice strony skarżącej, posiadając małe dzieci i własne gospodarstwo rolne, które umożliwiało im przeżycie, dobrowolnie opuściliby swój dom i zdecydowali się na poniewierkę. Wyjaśnienie tych wątpliwych kwestii w ocenie Sądu I instancji jest niezbędne w sprawie i uzasadnia uchylenie wydanych decyzji w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., zaś organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy powinien podjąć wszelkie niezbędne kroki w tym kierunku, mając na uwadze, iż nie ma podstaw do odmowy wiary dowodowej zeznaniom strony skarżącej, czy świadka, który te zeznania poświadcza, tylko z tego względu, iż nie ustalono okoliczności je podważających.

W skardze kasacyjnej Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie zaskarżył wyrok Sądu I instancji w całości, wnosząc na podstawie art. 176 w związku z art. 185 § 1 p.p.s.a. o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, a także o zasądzenie od skarżącego na rzecz organu kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. Sądowi I instancji zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 marca 1996 r. oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87 poz. 395 ze zm.) poprzez jego błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że represje doznane przez stronę postępowania stanowią represje w myśl wskazanego przepisu materialnego, podczas, gdy strona doznała innego rodzaju represji niż określone przez ustawodawcę w ustawie z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Na podstawie art. 174 pkt 2) p.p.s.a. Sądowi I instancji zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, co skutkowało uwzględnieniem zamiast oddaleniem skargi, a w konsekwencji uchyleniem obu decyzji organu administracji w przedmiotowej sprawie, pomimo iż organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że ustawodawca w przepisie art. 2 pkt. 2 ustawy wyraźnie wskazał, koniunkcja jakich przesłanek pozwala przyznać świadczenie pieniężne na podstawie tej ustawy. Reguły interpretacyjne tego przepisu ustalił Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt K 49/07. Niezbędną przesłanką przyznania tego świadczenia jest deportacja do pracy przymusowej. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, iż represją, jakiej doznała strona było wysiedlenie, brak jest natomiast dowodów na skierowanie strony do pracy przymusowej. Wnioskodawca został wysiedlony wraz z rodziną w związku z planami władz okupacyjnych dotyczącymi stworzenia poligonu wojskowego w pobliżu ich miejsca zamieszkania. Wynika to z oświadczeń samego wnioskodawcy. Strona nie została tym samym deportowana do pracy przymusowej. Ustawa nie przewiduje możliwości przyznania świadczenia z tytułu zmiany miejsca zamieszkania w czasie okupacji, lecz jedynie z tytułu deportacji w celu wykonywania pracy przymusowej. Cel deportacji jest ustawową przesłanką i odmienny w tym względzie pogląd Sądu I instancji nie może się ostać wobec literalnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy. W konsekwencji organ prawidłowo ocenił zebrany materiał dowodowy z uwzględnieniem zasad postępowania.

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 80 k.p.a. zwrócono uwagę, że zasadą postępowania dowodowego jest zasada swobodnej oceny dowodów. W wydanych decyzjach organ wyjaśnił, dlaczego odmawia bądź przyznaje dowodom przymiot prawdziwości bądź istotności.

Kierownik Urzędu wskazał na wyroki sądów administracyjnych wydane w sprawach o tożsamym stanie faktycznym, dotyczących osób wysiedlonych w związku z budową tego samego poligonu pod Sieradzem, w których podzielono stanowisko, że przesłanka przyznania świadczenia polega na deportacji w celu wykonywania pracy przymusowej. Powołując się na tezy zawarte w wyroku TK z 16 grudnia 2009 r., sygn. K 49/07 wskazano na cechy charakteryzujące deportację do pracy przymusowej. Obowiązek pracy musi być połączony z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska i stanowić karę. Strona nie doświadczyła takich represji, pozostawała na wysiedleniu z rodziną. Nie została także deportowana w celu wykonywania pracy przymusowej. Bezpośrednim powodem wysiedlenia był zamiar okupanta pozyskania terenów pod poligon. Stanowisko organu, że wysiedlenia związane z budową poligonu pod Sieradzem nie stanowiły deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu ustawy podziela orzecznictwo NSA, wskazano w tym zakresie na wyrok NSA z 28 czerwca 2013 r., sygn. II OSK 554/12 (wadliwie oznaczony jako II OSK 553/12).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną B. G. wniósł o jej oddalenie, zasądzenie od organu kosztów postępowania w całości oraz o zasądzenie od organu należnej kwoty świadczenia z art. 2 pkt 2 lit.a ustawy wraz z odsetkami od dnia odmowy. W uzasadnieniu pisma podał, że w całości zgadza się z wyrokiem Sądu I instancji. Jego rodzina była deportowana w roku 1940, co miało związek z działalnością ojca, a nie w związku z budową poligonu w roku 1941.

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. W skardze kasacyjnej powołano obie podstawy określone w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a, zarzucając zarówno naruszenie prawa procesowego, jak i prawa materialnego. Zarzut naruszenia prawa procesowego może odnieść skutek w przypadku wykazania, że uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie zarzutu niewłaściwego zastosowania (określonego w skardze jako "błędne" zastosowanie) prawa materialnego związane jest z wykazaniem wadliwej kwalifikacji prawnej ustalonego w sprawie stanu faktycznego. Jak się wobec tego wskazuje, zarzut niewłaściwego zastosowania prawa materialnego może odnieść skutek w sytuacji, gdy nie jest kwestionowany stan faktyczny sprawy (por. wyrok NSA z 13 lutego 2009 r., sygn. I OSK 414/08, wyrok NSA z 19 lutego 2009 r., sygn. II OSK 270/08).

W pierwszej kolejności rozpoznaniu przez Naczelny Sąd Administracyjny podlegał zarzut naruszenia prawa procesowego. W ocenie Organu wnoszącego skargę kasacyjną w postępowaniu administracyjnym organ prawidłowo zebrał i rozpoznał cały materiał dowodowy, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów dokonał weryfikacji materiału dowodowego, a powody uznania lub odmowy uznania określonych dowodów za wiarygodne zostały podane w uzasadnieniach decyzji. W wyniku oceny materiału dowodowego organ przyjął, że opuszczenie przez rodzinę miejsca zamieszkania było spowodowane budową na tym terenie poligonu wojskowego, wobec czego usunięcie mieszkańców do innych miejscowości nie stanowiło deportacji w celu świadczenia pracy przymusowej w rozumieniu ustawy. Wniosek ten został zakwestionowany przez Sąd I instancji, który zwrócił uwagę na rozbieżności w dacie wysiedlenia rodziny i wysiedlenia w celu budowy poligonu, do których to rozbieżności organ administracji się nie odniósł. Stanowisko Sądu I instancji w tym zakresie znajduje uzasadnienie w materiale sprawy. Wnioskodawca jako datę wysiedlenia podawał październik 1940 r. Dokumenty Archiwum Państwowego potwierdzają wysiedlenie mieszkańców m. in. S. w dniu [...] października 1941 r. w związku ze stworzeniem poligonu, nie podając miejsca tego wysiedlenia. Natomiast nadesłana przez IPN ankieta wysiedlenia mieszkańców miejscowości S. zawiera informację o wysiedleniu 120 osób "na roboty do Niemiec", dokonanym pociągiem w dniu [...] listopada 1941 r., zaś jako powód wysiedlenia podaje "osiedlenie Niemców w gospodarstwach". Przy tego rodzaju rozbieżnościach Sąd I instancji prawidłowo doszedł do przekonania, że nie zostały one w toku postępowania rozważone i rozstrzygnięte. Nie jest prawdą, że w wydanych decyzjach kwestie te poddano analizie. Organ administracji opisał zabrany materiał dowodowy, ale go nie ocenił. W decyzji z [...] lutego 2013 r. stwierdzono co prawda, że rozbieżności spowodowały uzupełnienie materiału dowodowego o przesłuchanie świadka i uzyskanie informacji z IPN, ale nie wskazano, wbrew zarzutom skargi, jakie wnioski w oparciu o ten uzupełniony materiał wyprowadzono i w oparciu o jakie kryteria dokonano weryfikacji tego materiału. Mimo wskazanej wyżej różnicy między datami wysiedlenia i jego celem, jakie zawierają dwa uzyskane dokumenty, kwestii tej organ w ogóle nie dostrzegł. Nie rozstrzygnięto także, jaką datę wysiedlenia rodziny strony organ przyjmuje i na jakiej podstawie. Ustalenie to wymagało zakwestionowania daty podawanej przez stronę i świadka. Brak w tym zakresie uzasadnia wniosek Sądu I instancji, że postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone bez weryfikacji materiału dowodowego, co rzutuje na uznanie prawidłowości poczynionych ustaleń. W konsekwencji wniosek, że wysiedlenia rodziny strony dokonano w związku z budową poligonu, a nie rok wcześniej nie znajduje jednoznacznego potwierdzenia w materiale sprawy i stanowisko Sądu I instancji w tym zakresie jest uzasadnione. Organ nie tylko był zobowiązany zebrać cały materiał, ale także go ocenić i podać, jakie ustalenia w oparciu o ten materiał przyjmuje. W przypadku rozbieżności między poszczególnymi dowodami, różnice te winny być dostrzeżone i zweryfikowane, z podaniem kryteriów weryfikacji, czyli ze wskazaniem powodów uznania dowodu za wiarygodny bądź niewiarygodny. Takich rozważań uzasadnienia decyzji nie zawierają, co wnioski organu dotyczące ustaleń faktycznych czyni arbitralnymi. Wskazując na opisane wyżej okoliczności zasadnie Sąd I instancji zakwalifikował je jako naruszające art. 7, 77 § 1, 80, a w konsekwencji art. 107 § 3 k.p.a. Sąd I instancji prawidłowo także ocenił wagę tych uchybień, uznając je za mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Cel wysiedlenia niewątpliwie ma znaczenie dla przyznania świadczenia, o jakie ubiega się strona, Sąd I instancji tego nie zakwestionował. Ma zatem znaczenie, czy wysiedlenie miało na celu uzyskanie gruntów pod poligon, czy też stanowiło represję z innego powodu i miało na celu zmuszenie do pracy, a wskazane rozbieżności w materiale dowodowym na rozstrzygnięcie tej kwestii istotnie rzutują. W tej sytuacji w przekonaniu Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można Sądowi I instancji postawić zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., został on bowiem prawidłowo zastosowany jako konsekwencji stwierdzenia przez Sąd opisanych uchybień prawa procesowego.

W konsekwencji nie można również uznać argumentu skargi kasacyjnej, odwołującego się do dotychczasowego orzecznictwa sądów administracyjnych, dotyczącego osób wysiedlonych w związku w budową poligonu pod Sieradzem. Powołanie się na wydane w takich sprawach wyroki wymaga uprzedniego potwierdzenia, że w niniejszej sprawie wysiedlenie miało właśnie miejsce z tego powodu, ta okoliczność nie została jednak dostatecznie potwierdzona, nie można wobec tego mówić o tożsamym stanie faktycznym w tych sprawach, do czasu jego weryfikacji.

Nie mógł odnieść w związku z powyższym skutku zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 2 pkt 2 ustawy. Przepis ten zawiera definicję represji w rozumieniu ustawy, jest nią m. in. deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytoria wskazane w art. 2 pkt 2 lit. a) lub c) ustawy. W zaskarżonym wyroku Sąd nie przesądził, że represja ta w rozpoznawanej sprawie miała miejsce, w szczególności że stanowi ją sytuacja, w jakiej znalazła się rodzina strony. Sąd I instancji stwierdził, że stan faktyczny sprawy nie został dostatecznie jednoznacznie ustalony, wobec czego odmowa przyznania świadczenia pieniężnego z tego względu, że strona nie doświadczyła represji uprawniających do takiego świadczenia jest przedwczesna i nieuzasadniona. Wniosek taki nie jest jednak tożsamy że stwierdzeniem, że sytuacja strony spełnia przesłankę z art. 2 pkt 2 ustawy. Nie można zatem stwierdzić, że Sąd dokonał niewłaściwej kwalifikacji prawnej stanu faktycznego i niewłaściwie zastosował przepis prawa materialnego, skoro Sąd I instancji uznał taką kwalifikację za przedwczesną i wymagającą uprzednich ustaleń faktycznych.

Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., wobec stwierdzenia braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej, orzekł jak w sentencji. Mimo oddalenia skargi kasacyjnej Sąd nie znalazł podstaw do zasądzenia od wnoszącego skargę kasacyjną zwrotu kosztów postępowania na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a., albowiem mimo złożonego przez stronę wniosku w tym zakresie, B. G. nie wykazał poniesienia żadnych kosztów postępowania kasacyjnego.