Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 754/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-10-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 3 § 2 pkt 1, art. 106 § 3, art. 134 § 1, art. 145 § 1, art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 77 § 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 17 ust. 1, 1a i 5
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 23, art. 27, art. 61(7) § 1, art. 61(8) § 1, art. 128, art. 129 § 1, art. 131, art. 132, art. 144, art. 162, art. 175
journal: Dz.U. 2017 poz 682
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst jedn.
article: art. 15 zzs(4) ust. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 1842
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - t.j.
article: art. 1 § 1 i 2
journal: Dz.U. 2021 poz 137
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann (spr.) Sędziowie WSA Józef Maleszewski WSA Maria Grzymisławska-Cybulska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 października 2021 r. sprawy ze skargi E. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

W dniu [...] kwietnia 2020 r. do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. ("MGOPS") wpłynął wniosek E. N. (zwanej też dalej "Wnioskodawczynią" lub "Skarżącą") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad szwagierką, A. N., legitymującą się orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia [nr [...] w J.] z [...] listopada 1992 r. Nr [...], w którym zaliczono A. N. do I grupy inwalidów na trwałe. W toku postępowania, w oparciu o zgromadzoną dokumentację, ustalono, że zgodnie z postanowieniem Sądu Okręgowego w K. I Wydział Cywilny z [...] października 2020 r., sygn. akt [...], A. N. uznano za osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną oraz że zgodnie z zaświadczeniem wydanym przez Sąd Rejonowy w J. Wydział [...] z [...] grudnia 2020 r., sygn. akt [...] Wnioskodawczynię ustanowiono opiekunem prawnym ww. całkowicie ubezwłasnowolnionej. Ustalono, że rodzice całkowicie ubezwłasnowolnionej nie żyją, natomiast wnioskująca jest żoną brata A. N., H. N..

Decyzją z [...] maja 2021 r. nr [...] Burmistrz J. (zwany też dalej "Burmistrzem" lub "organem I instancji") odmówił Wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad podopieczną A. N.. W uzasadnieniu wskazał, że nie kwestionuje faktu sprawowania opieki nad A. N. przez Wnioskodawczynię. Potwierdzają to ustalenia poczynione w toku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego [...] kwietnia 2021 r., z których wynika, że: Wnioskodawczyni opiekuje się A. N.; nie podejmuje zatrudnienia; są inne osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, a mianowicie brat, H. N., który, jak ustalono, nie zrezygnuje z zatrudnienia, ponieważ ma bardzo dobrze płatną pracę. W ocenie organu I instancji niemożność sprawowania osobistej opieki przez brata A. N., przez wzgląd na dobrze płatną pracę, nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczenie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Jeżeli obowiązek alimentacyjny nie przybierze postaci świadczenia pomocy w formie osobistych starań, może polegać np. na opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Obowiązek alimentacyjny nie jest związany jedynie z osobistą opieką i może być realizowany w innych formach. Faktyczne sprawowanie przez Wnioskodawczynię opieki nad A. N. nie uzasadnia, zdaniem organu I instancji, przesunięcia obowiązku sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z osób zobowiązanych w pierwszej kolejności, tj. brata, na osobę, która takiego zobowiązania nie posiada. Droga do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego została jasno określona w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych i sam fakt sprawowania opieki nad osoba niepełnosprawną nie może być wyłączną przesłanką do uznania, że przyznanie wnioskowanego świadczenia jest uzasadnione. Wnioskodawczyni nie jest osobą spokrewnioną z A. N. i nie ma wobec niej obowiązku alimentacyjnego. W art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, z późn.zm.; dalej w skrócie "u.ś.r.") wymieniono wprost osoby, które mogą otrzymać świadczenie pielęgnacyjne, i wśród nich nie ma opiekuna prawnego.

W odwołaniu od ww. decyzji Burmistrza, E. N.– zarzuciwszy:

1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., polegające na:

a) pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy,

b) przyjęciu, że faktyczne sprawowanie przez Skarżącą opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym A. N. nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, iż osoba wymagająca opieki ma rodzeństwo, na których – jako spokrewnionych w pierwszym stopniu – spoczywa obowiązek alimentacyjny,

c) uznaniu, że potencjalny obowiązek alimentacyjny rodzeństwa względem wymagającej opieki siostry, bez względu na szczególne okoliczności sprawowanej opieki, uzasadnia odmowę przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego,

d) nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy u.ś.r. pozwalają organowi na ustalanie możliwości i formy realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną, a przez to wkraczanie w kompetencje zastrzeżone dla sądu powszechnego;

2) naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez Skarżącą i realnych możliwości sprawowania opieki przez rodzeństwo nad niepełnosprawną siostrą w zakresie wymaganym stanem zdrowia osoby z niepełnosprawnością, a przez to nieuprawnione uznanie, że kryterium stopnia pokrewieństwa wyznaczające kolejność zobowiązania do alimentacji stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego

– wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji w całości i przyznanie Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania osobistej opieki nad A. N., ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie jej organowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Decyzją z [...] czerwca 2021 r. ([...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane też dalej "SKO" lub "organem II instancji") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza. W uzasadnieniu przyznało rację organowi I instancji, że z uwagi na fakt, iż Skarżąca nie należy do żadnego z kręgu podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 u.ś.r., odmowa wnioskowanego świadczenia jest uzasadniona. SKO podzieliło stanowisko zawarte w uchwale składu siedmiu sędziów NSA z 09 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13, w myśl którego osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na opisaną decyzję SKO, E. N. – zarzuciwszy:

1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, przez fakt zastosowania przez organ art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zakresie, w jakim uchybia on konstytucyjnej zasadzie równości, tj. wykluczenia z kręgu uprawionych do świadczenia pielęgnacyjnego osoby rezygnującej z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad znacząco niepełnosprawnym członkiem rodziny, w sytuacji, gdy krewni w linii prostej obiektywnie nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi opieki;

2) błąd w ustaleniach faktycznych, polegających na pominięciu faktu ustanowienia skarżącej opiekunem prawnym A. N., a jednocześnie całkowite pominięcie faktu zaktualizowania się obowiązku alimentacyjnego Skarżącej względem A. N., jako osoby zobowiązanej w dalszej kolejności, co niewątpliwie uprawnia ją do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego;

3) naruszenie prawa procesowego, tj. art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., przez niedostatecznie wnikliwe ustalenia i przeanalizowanie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a w szczególności ustalenia, czy rodzeństwo A. N. jest w stanie sprawować pełną i efektywną opiekę nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu;

4) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 72 ust. 1 Konstytucji RP, przez niezastosowanie się przez organ do konstytucyjnego nakazu pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, co niewątpliwie ma miejsce w niniejszej sprawie

– wniosła o: (1) merytoryczne rozpatrzenie sprawy, ewentualnie: (2) uchylenie w całości zaskarżonego "postanowienia" z powodu wskazanych naruszeń, które miały istotny wpływ na wynik postępowania; (3) zasądzenie od przeciwnika skargi na rzecz Skarżącej kosztów postępowania obliczonych według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W uzasadnieniu skargi jej autorka rozwinęła i umotywowała podniesione zarzuty, W szczególności wyraziła ocenę, że dokonując wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie można poprzestać na jego literalnym brzmieniu, lecz należy opowiedzieć się za funkcjonalną i celowościową wykładnią tego przepisu, i dopuścić – w przypadku obiektywnej niezdolności rodzeństwa do alimentacji (w formie zapewnienia opieki) – możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, tj. Skarżącej, która ze względu na fakt bycia opiekunem prawnym zalicza się do kręgu osób wskazanych w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W odpowiedzi na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV tut. Sądu z 06 września 2021 r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), o czym strony zostały powiadomione pismami z [...] września 2021 r.

W piśmie procesowym z [...] września 2021 r. Skarżąca wniosła o przesłuchanie świadka H. N., na okoliczność potwierdzenia faktu opieki nad A. N., więzi łączącej Skarżącą z A. N., rezygnacji skarżącej z pracy z powodu opieki nad A. N., konieczności stałej opieki nad A. N. oraz braku możliwości opieki nad A. N. przez członków najbliższej rodziny. Ponadto podtrzymała w całości twierdzenia zawarte w skardze. Podkreśliła, że decyzje organów obu instancji są sprzeczne z zasadą równości wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP i sprowadzały się jedynie do literalnego odczytu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zdaniem Skarżącej w niniejszej sprawie nie powinno być wątpliwości, że w sytuacji, gdy rodzeństwo nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą niezdolną do samodzielnej egzystencji, to zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym (dalej w skrócie "k.r.o.") obowiązek opieki prawnie, a nie tylko na zasadzie słuszności, przechodzi na zobowiązanego w dalszej kolejności. W niniejszej sprawie takim zobowiązanym jest opiekun prawny, w osobie Skarżącej. Poza tym Skarżąca podniosła, że różnicowanie opiekunów co kwestii pochodzenia lub więzów rodzinnych jest niewątpliwie naruszeniem nie tylko podstawowych praw człowieka, ale również ww. zasady równości. Czym bowiem różni się opieka nad osobą niepełnosprawną przez opiekuna prawnego, który de facto jest rodziną osoby niepełnosprawnej, lecz nie w linii, na którą wskazuje przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., od opieki, którą sprawuje osoba wymieniona w ww. przepisie. Niewątpliwe rozwiązanie, jakie przyjęto w konstrukcji art. 17 ust. 1 u.ś.r. stanowi swoiste kuriozum, które różnicując opiekunów osób niepełnosprawnych, które wymagają stałej opieki, powoduje nie tylko ich pokrzywdzenie, ale skazuje na biedę bowiem odmawia przyznania należnych świadczeń.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania ww. zarządzenia Przewodniczącego Wydziału.

Przystępując do rozpoznania sprawy w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi - ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.; w skrócie "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] czerwca 2021 r. ([...]) oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Burmistrz J. z [...] maja 2021 r. ([...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, Sąd nie dopatrzył się przy ich wydaniu naruszeń prawa, które w świetle art. 145 § 1 p.p.s.a. skutkowałyby koniecznością uchylenia albo stwierdzenia nieważności którejkolwiek z tych decyzji, względnie stwierdzenia jej wydania z naruszeniem prawa.

W szczególności organy obu instancji – wbrew zarzutom skargi (z pkt 2 i 3 jej petitum) – w wymaganym zakresie zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy niezbędny do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i na tej podstawie dokonały prawidłowych ustaleń co do okoliczności faktycznych istotnych dla jej rozstrzygnięcia. Ustalenia te Sąd w pełni podziela i czyni integralną częścią swoich ustaleń oraz podstawą faktyczną dalszych rozważań.

Już w tym miejscu Sąd wskazuje, że nie dopatrzył się podstaw do uwzględnienia wniosku dowodowego zgłoszonego przez Skarżącą w jej piśmie procesowym z [...] września 2021 r. – o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka, H. N..

Zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Jak trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 19 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 3026/18 (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; w skrócie "CBOSA"), przeprowadzenie dowodu przez sąd administracyjny ma charakter wyjątkowy i ma miejsce wyłącznie wtedy, gdy jest ono konieczne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości, a także nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w danej sprawie. Wskazany przepis upoważnia sąd do przeprowadzenia postępowania dowodowego tylko w wyjątkowych sytuacjach, i tylko dowodu z dokumentu. Z przepisu tego wynika też, że dopuszczenie dowodu z dokumentu jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu. Co więcej, możliwość przeprowadzenia uzupełniających dowodów w postępowaniu sądowym należy odnosić do sytuacji wystąpienia istotnych wątpliwości związanych z oceną, czy zaskarżony akt jest zgodny z prawem, nie zaś istotnych wątpliwości związanych z ustaleniem zaistniałego w sprawie stanu faktycznego, które zgodnie z treścią art. 77 § 1 k.p.a. obowiązany jest wyjaśnić organ administracyjny.

Takie przesłanki zastosowania art. 106 § 3 p.p.s.a. w kontrolowanej sprawie nie wystąpiły, gdyż – po pierwsze – Sąd nie powziął żadnych wzmiankowanych w ww. przepisie wątpliwości, które wymagałyby w tej sprawie wyjaśnienia. Po drugie, wniosek Skarżącej dotyczył przesłuchania świadka, który to środek dowodowy jest przed sądem administracyjnym niedopuszczalny, gdyż – jak to już wyżej wyjaśniono – zgodnie z cytowanym art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd administracyjny jest władny przeprowadzać tylko uzupełniające dowody z dokumentów.

Przechodząc do meritum sprawy, należy stwierdzić, że materialnoprawną podstawę zapadłych w niej decyzji organów obu instancji stanowił przede wszystkim art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.; w skrócie "u.ś.r."), określający przesłanki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W myśl tego przepisu: "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji".

Wnioskowane świadczenie może zostać przyznane, jeżeli są spełnione łącznie wszystkie przesłanki pozytywne określone w cytowanym przepisie, a zarazem nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych, wyszczególnionych głównie w art. 17 ust. 5 u.ś.r. W wyżej przywołanym art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r. ustawodawca określił zamknięty katalog osób uprawnionych do świadczenia z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Ponadto w art. 17 ust. 1a u.ś.r. doprecyzował, że: "Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności".

Na tym tle normatywnym należy stwierdzić, że w kontrolowanej sprawie nie jest kwestią sporną sam fakt wieloletniego sprawowania faktycznej opieki przez Skarżącą nad A. N., będącą siostrą jej męża, czyli szwagierką. Nie ulega też wątpliwości, że Skarżąca od [...] grudnia 2020 r. jest opiekunem prawnym A. N. (k. 12 akt adm. I inst.), która postanowieniem Sądu Okręgowego w K. z [...] października 2020 r., sygn. akt [...], został ubezwłasnowolniona całkowicie z powodu niedorozwoju umysłowego (k. 13 akt adm. I inst.).

Kwestia sporną pomiędzy stronami postępowania sądowego jest natomiast to, czy Skarżąca należy do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 1–4 u.ś.r., a w szczególności, czy jest ona "inną osobą", na której ciąży względem A. N. – w dalszej kolejności – obowiązek alimentacyjny w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Zdaniem Skarżącej, przez wzgląd na fakt bycia opiekunem prawnym A. N., zalicza się ona do kręgu osób wskazanych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jak bowiem czytamy w uzasadnieniu skargi, w niniejszej sprawie "nie powinno budzić wątpliwości, że w sytuacji, gdy rodzeństwo nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawną w stopniu znacznym, siostrą [...], to zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obowiązek opieki prawnie, a nie tylko na zasadzie słuszności, przechodzi na zobowiązanego w dalszej kolejności [...] – w tym przypadku opiekuna prawnego".

W aktualnym stanie prawnym stanowisko Skarżącej nie jest zasadne. W szczególności niezasadne są sugestie, jakoby łączył ją z podopieczną A. N. (szwagierką) stosunek pokrewieństwa, tudzież aby była ona względem podopiecznej osobą zobowiązaną, w dalszej kolejności, do alimentacji.

Celem dogłębnego zbadania tej kwestii, należy poddać analizie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 1a u.ś.r., aby rozstrzygnąć, czy organy administracji publicznej dokonały prawidłowej kwalifikacji osób zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2019 r. poz. 2086, z późn. zm.; w skrócie "k.r.o."). W tym celu niezbędne jest także zestawienie ww. przepisów u.ś.r. z odnośnymi regulacjami k.r.o.

Stosownie do art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 1 k.r.o.). Nadto z mocy art. 23 i art. 27 k.r.o. także małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Co więcej, w myśl art. 130 k.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Przepisy k.r.o. regulują również zasady w zakresie obowiązku alimentacyjnego osób pozostających w stosunku przysposobienia – m.in. w art. 131 k.r.o., zgodnie z którym jeżeli skutki przysposobienia polegają wyłącznie na powstaniu stosunku między przysposabiającym a przysposobionym, obowiązek alimentacyjny względem przysposobionego obciąża przysposabiającego przed wstępnymi i rodzeństwem przysposobionego, a obowiązek alimentacyjny względem wstępnych i rodzeństwa obciąża przysposobionego dopiero w ostatniej kolejności (§ 1). Jeżeli jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka, przysposobienie nie ma wpływu na obowiązek alimentacyjny między przysposobionym a tym drugim małżonkiem i jego krewnymi (§ 2). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub, gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).

Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 1a u.ś.r. przez odesłanie do przepisów k.r.o. jednoznacznie zakreśla krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji.

Jak to już wyżej wskazano, obowiązek alimentacyjny obciąża zasadniczo jedynie krewnych (i to nie wszystkich), czyli – zgodnie z art. 617 § 1 k.r.o. – osoby, z których jedna pochodzi od drugiej (pokrewieństwo w linii prostej), lub osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (pokrewieństwo w linii bocznej). Ustawodawca wyraźnie wskazuje, że obowiązek taki, co do zasady, nie występuje pomiędzy osobami tzw. powinowatymi – czyli między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka (por. art. 618 § 1 k.r.o.).

W niniejszej sprawie relacja pomiędzy Skarżącą, a jej podopieczną A. N. wpisuje się w stosunek powinowactwa w rozumieniu art. 618 § 1 k.r.o., w myśl którego: "Z małżeństwa wynika powinowactwo między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. Trwa ono mimo ustania małżeństwa". A. N. jest spokrewniona z mężem Skarżącej, H. N. (jest jego siostrą), w związku z czym Skarżąca oraz A. N. to osoby względem siebie powinowate (w linii bocznej w drugim stopniu). A jak to już wyżej wskazano, przepisy k.r.o. dotyczące obowiązku alimentacyjnego zasadniczo nie znajdują zastosowania do osób powinowatych (wyjątek z art. 144 k.r.o. nie odnosi się do realiów niniejszej sprawy).

Sąd w niniejszym składzie podziela w pełni stanowisko wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13 (ONSAiWSA 2014, nr 3, poz. 36) – przywołane także w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji – zawierające się w tezie, że: "Osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych". W ocenie cytowanego składu orzekającego NSA, przywołana treść omawianych przepisów u.ś.r. nie może być uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to wynika z k.r.o.

Cytowana teza uchwały NSA zachowuje nadal swą aktualność i znajduje odpowiednie zastosowanie także w okolicznościach kontrolowanej sprawy.

W konsekwencji należało podzielić stanowisko organów obu instancji, że istotną przeszkodą do przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia jest okoliczność, że Skarżąca nie jest osobą spokrewnioną z wymagającą opieki niepełnosprawną A. N., co oznacza, że nie jest prawnie zobowiązana do świadczeń alimentacyjnych wobec niej, a tym samym nie należy do żadnej z kategorii podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r. uprawnionych do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Oceny tej nie zmienia bezsporny fakt, że Skarżąca jest ustanowiona opiekunem prawnym swej szwagierki. Opiekun prawny nie został bowiem przez ustawodawcę wymieniony w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w szczególności w jego pkt 3, a nie może być zaliczony do "innych osób" z pkt 4 tego przepisu, jeżeli – tak, jak w kontrolowanej sprawie – z mocy odnośnych (wyżej omówionych) przepisów k.r.o. nie ciąży na nim obowiązek alimentacyjny (por. wyrok WSA z 17.04.2019 r., IV SA/Gl 67/19, CBOSA).

Sam fakt bycia opiekunem prawnym osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie nie jest samoistnym źródłem obowiązku alimentacyjnego względem tej osoby. W szczególności opiekun prawny nie ma obowiązku zapewnić podopiecznemu należytej egzystencji w oparciu o środki własne, jeżeli nie ciąży na nim ustawowy obowiązek alimentacyjny (por. P. Zakrzewski [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. M. Frasa i M. Habdas, Warszawa 2021, uw. 8 do art. 155, do którego odpowiedniego stosowania odsyła art. 175 k.r.o.). Co więcej, na podstawie art. 162 w zw. z art. 175 k.r.o. opiekun prawny osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie może ubiegać się o przyznanie przez sąd opiekuńczy stosownego wynagrodzenia za sprawowanie opieki (pokrywanego z dochodów lub majątku podopiecznego, a w ich braku, ze środków publicznych, na podstawie przepisów o pomocy społecznej.

Pogląd, że opiekun prawny nie jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki sprawowanej nad osobą niepełnosprawną ubezwłasnowolnioną całkowicie, jeżeli nie ciąży na nim ustawowy obowiązek alimentacyjny względem tej osoby, jest powszechnie przyjmowany w aktualnym orzecznictwie sądów administracyjnych (por. m.in. wyroki WSA: z 12.02.2015 r., III SA/Gd 947/14; z 17.04.2019 r., IV SA/Gl 67/19; z 03.03.2021 r., II SA/Po 521/20; z 12.03.2021 r., II SA/Gl 1106/20; z 29.06.2021r., II SA/Bd 93/21 – dostępne w CBOSA)

Z tych wszystkich względów również zarzuty skargi dotyczące naruszenia prawa materialnego, w tym przepisów art. 32 ust. 1 i art. 72 ust.1 Konstytucji RP (pkt 2 i 4 petitum skargi), nie mogły odnieść zamierzonego przez Skarżącą skutku. Nie można, powołując się na ogólne zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 u.ś.r. pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Warunkiem koniecznym ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest – jak to już wyżej wskazano – przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych wobec osoby wymagającej opieki obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów k.r.o. (por. wyrok WSA z 12.02.2015 r., III SA/Gd 947/14, CBOSA). Niedopuszczalne jest sądowe uzupełnianie ustawowego katalogu uprawnień socjalnych (por. uchwała NSA z 09.12.2013 r., I OPS 5/13, ONSAiWSA 2014, nr 3, poz. 36). Jeżeli przepis ustawy wymienia wprost osoby, które mogą otrzymać dane świadczenie, to nawet jeżeli wykluczenie z tego wykazu innych podmiotów może budzić wątpliwości, to uzupełnienie kręgu osób uprawnionych jest rzeczą ustawodawcy (por, wyrok NSA z 07.03.2019 r., I OSK 4353/18, CBOSA).

W konsekwencji wyrażona przez Skarżącą, skądinąd w realiach tej sprawy jakoś zrozumiała, ocena racjonalności rozwiązania przyjętego w art. 17 ust. 1 u.ś.r., jako "swoistego kuriozum", jest w istocie wytykiem pod adresem ustawodawcy.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę w całości oddalił.