Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 2093/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-04-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Sędzia WSA Janusz Walawski, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 27 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi K. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżonym aktem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w zw. z art. 127 § 3, ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a.", - utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] maja 2020 r. o odmowie przyznania p. K. Z., zwanemu dalej "Wnioskodawcą", renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku (dalej jako "świadczenie"). W sprawie orzekano w myśl art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2020 r., poz. 53 ze zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną".

W uzasadnieniu decyzji przywołano następujące okoliczności faktyczne i prawne uwarunkowania sprawy:

- przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki:

- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,

- nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania,

- dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie; brak wystąpienia nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia,

- w świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku; przy orzekaniu w tym przedmiocie kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym; konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami - w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu,

- za szczególną okoliczność - na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej - uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków; okolicznością szczególną może być dodatkowo jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby,

- po ponownej analizie materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których Wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym; nie wykazał on, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym było spowodowane okolicznościami, na które nie miał on wpływu,

- z zebranej dokumentacji wynika, że - na przestrzeni 34 lat życia - Wnioskodawca udowodnił 4 lata, 10 miesięcy i 22 dni okresów składkowych i nieskładkowych; okresy nieskładkowe ograniczono do 1/3 udowodnionych okresów składkowych,

- świadczenie jest przyznawane osobom aktywnym zawodowo; jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak nie może ono pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia przewidzianych w przepisie warunków,

- dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku Wnioskodawcy; tylko wykazanie, że spełnienie warunków do świadczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (tak: wyrok NSA o sygn. akt I OSK 929/16, dostępny na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query - w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwanej dalej "CBOSA"),

- ponadto, w 10-leciu - przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – Wnioskodawca udowodnił 2 lata, 10 miesięcy i 8 dni tych okresów, okresy nieskładkowe ograniczono do 1/3 udowodnionych okresów składkowych,

- przyznanie świadczenia jest możliwe tylko, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który muszą dodatkowo usprawiedliwiać szczególne okoliczności (tak wyrok WSA o sygn. akt II SA/Wa 1056/07, dostępny w CBOSA),

- w okresach: [...] grudnia 2009 r. – [...] grudnia 2010 r.; [...] grudnia 2011 r. -[...] sierpnia 2014 r., [...] listopada 2014 r. - [...] grudnia 2017 r. Wnioskodawca nie wykonywał zatrudnienia lub innej - objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi – działalności; w okresach tych nie orzeczono wobec Wnioskodawcy całkowitej niezdolność do pracy; ustalono ją - orzeczeniem z [...] grudnia 2019 r. - dopiero od [...] czerwca 2019 r.,

- przyczyną braku uprawnień Wnioskodawcy do renty w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec,

- we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wyjaśniano, że Wnioskodawca zajmował się chorym synem; z tego powodu nie mógł wykonywać pracy lub innej, objętej ubezpieczeniem działalności; jedyne źródło utrzymania stanowił dochód z pracy dorywczej; jednak opieka nad członkiem rodziny mogła jedynie ograniczać, natomiast nie uniemożliwiała całkowicie wykonywania zatrudnienia lub innej działalności, objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi,

- w okresach: [...] do [...] grudnia 2007 r., [...] maja do [...] października 2008 r., [...] sierpnia do [...] listopada 2014 r. Wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą; natomiast w 2008 roku - [...] do [...] maja; [...] do [...] czerwca, [...] do [...] lipca, [...] do [...] sierpnia, [...] do [...] września, [...] do [...] października - nie odprowadzał on składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe,

- prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, która uniemożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych (tak wyrok NSA o sygn. akt II SA 444/01 - dostępny w CBOSA),

- wykonywanie prac bez zgłoszenia do ubezpieczeń również nie może być traktowane jako okoliczność, która usprawiedliwia brak uzyskania uprawnień do świadczenia; nie może być to uznane za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego, w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej; instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia (tak: wyrok NSA o sygn. akt II SA 3741/01 opubl. w LEX nr 121938 i wyrok WSA o sygn. akt II SA/Wa 1785/11, dostępny w CBOSA),

- z akt sprawy wynika ponadto, że dochód trzyosobowej rodziny Wnioskodawcy stanowi wynagrodzenie jego żony - w wysokości 4453,42 zł brutto (średnia z ostatnich 3 miesięcy); dochód przypadający na jednego członka rodziny w wysokości 1484,47 zł brutto nie pozwala stwierdzić, że Wnioskodawca nie ma niezbędnych środków utrzymania,

- pojęcia "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie zdefiniowano w ustawie emerytalnej; przy ustalaniu tego kryterium należy posiadane środki utrzymania odnosić do wysokości najniższej emerytury (tak: wyrok NSA o sygn. akt I OSK 2248/12 - dostępny w CBOSA); od 1 marca 2020 r. wynosi ona 1200,00 zł brutto,

- art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania; oceny tej niezbędności należy dokonywać z uwzględnieniem potrzeb, służących zaspokojeniu minimum egzystencji (tak wyrok NSA sygn. akt akt II SA 4189/01 – opubl. w LEX nr 83733),

- jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych Wnioskodawcy, to trudno uznać, jakoby nie pozwalał na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych,

- ocena sytuacji materialnej osób, ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna; nie zapewniłoby tego posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami - chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami (tak: wyrok WSA o sygn. akt II SA/Wa 1625/16, dostępny w CBOSA).

W skardze sformułowano następująca argumentację:

- wskazując, kiedy Wnioskodawca pracował pominięto, że przez lata walczył z chorobą dziecka - [...], a następnie z własnym [...]; Wnioskodawca i dziecko nie byli leczeni w bliskiej okolicy tylko w [...] - 120 km od domu - całymi dniami, tygodniami i miesiącami,

- w tym czasie Wnioskodawca nie pracował - poza pracami dorywczymi; takie były tylko w jego zasięgu; nie był atrakcyjnym pracownikiem dla kogokolwiek ponieważ miał dziecko z [...]; trzeba było spędzać przy nim większość dnia - opiekować się nim, czuwać po lekach,

- Wnioskodawca mieszka przy tym na wsi (adres w [...] jest tylko miejscem meldunku); w okolicy nie ma wielu miejsc pracy; Wnioskodawca nie unikał zatrudnienia - pracował kiedy mógł - powodując odprowadzanie składek,

- świadczenie jest właśnie dla osób, które są w położeniu Wnioskodawcy; nie unikał on pracy; nie ma drogich samochodów czy połaci ziemi lub mieszkań, które wynajmuje - w zasadzie nic nie ma; świadczenie nie jest uzależnione od tego ile lat się pracuje, ile odprowadza składek; jest ekstraordynaryjnym środkiem pomocy dla osób, które utraciły zdolność do pracy.

W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Skargę rozpoznano w trybie uproszczonym, wobec treści art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.).

Sąd zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Trafnie organ odwoławczy skonstatował brak wystąpienia w sprawie przesłanek dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skarżonego aktu wskazano wszystkie istotne uwarunkowania formalne i okoliczności faktyczne sprawy, przywołując stosowne poglądy judykatury. Z uwagi na uprzednie, szczegółowe zreferowanie stanowiska organu, ponowne przytaczanie jego argumentacji byłoby bezzasadne. Sąd przyjmuje ją za własną.

Odnosząc się zarzutów skargi należy jedynie dodać, co następuje.

W sprawie - co bezsporne - nie spełniono warunku braku posiadania przez wnioskodawcę niezbędnych środków utrzymania - w myśl art. 83 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej. Wedle ustaleń organu w gospodarstwie domowym Wnioskodawcy przypada miesięcznie 1484,47 zł na osobę. Wprawdzie określenie średniego miesięcznego dochodu w rodzinie w konkretnej kwocie powinno być uzupełnione przywołaniem opisu operacji arytmetycznej, która prowadziła do danego wyniku jak i wskazaniem konkretnych dokumentów, z których zaczerpnięto określone kwoty dochodu. Uchybienie – w postaci niezamieszczenia szczegółowych informacji - nie może mieć jednak znaczenia w realiach danej sprawy. Konkretne dochody żony Wnioskodawcy oraz ilość osób w gospodarstwie domowym nie były kwestionowane, na etapie skargi (choć wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy wywodzono, jakoby było to ok. 2 500 zł), zaś choćby pobieżna analiza materiału dowodowego pozwala dostrzec, że dochody na rodzinę przekraczały w roku 2020 zdecydowanie kwotę 3 600 zł na miesiąc (brutto) – tak k. 49 akt administracyjnych – pola w dolnej tabeli. Ilość domowników potwierdza treść oświadczenia Wnioskodawcy - k. 18 akt administracyjnych.

Wobec wskazanych uwarunkowań, jedynie na marginesie należy wskazać, że wprawdzie ograniczenie podejmowania stałej pracy - wobec opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem – zasługuje na najwyższe uznanie, to jednak - z woli prawodawcy – generalnie system ubezpieczeń społecznych obejmuje wyłącznie osoby odprowadzające składki. Każdy podejmujący decyzję o rezygnacji z zatrudnienia gdzie są oprowadzane składki, musi się liczyć z tego konsekwencjami - w kontekście uzyskania uprawnień emerytalnych czy rentowych. Są one generalnie następstwem współuczestniczenia w powszechnym systemie ubezpieczeń społecznych, gdzie świadczenie jest pochodną współudziału w odprowadzaniu składek. Generalnie osoba, która nie spełnia tego obowiązku, nie ma roszczenia o korzystanie z dobrodziejstw systemu – wynikających zeń świadczeń. Wyjątki od tej reguły prawodawca opisał wąsko – m.in. w art. 83 ust. 1 ustawy ubezpieczeniowej.

Nie mogą mieć też istotnego znaczenia w danej sprawie określone trudności w znalezieniu pracy (wobec konkretnego miejsca zamieszkania Wnioskodawcy), czy ograniczone możliwości jej wykonywania, wynikające z jego stanu zdrowia - gdy nie orzeczono pełnej niezdolności do wykonywania pracy. Mogłoby mieć to pewne znaczenie wyłącznie, gdyby Wnioskodawca nie odprowadzał wymaganych składek tylko w krótkim okresie. Nie jest też istotne w sprawie nieposiadanie obecnie przez Wnioskodawcę znaczniejszego majątku.

Jak wskazano wcześniej Wnioskodawca nie spełnia przede wszystkim warunku określonego, jako brak niezbędnych środków utrzymania.

Nie naruszono więc przepisów prawa procesowego, co do obowiązku właściwego wyjaśnienia istotnych uwarunkowań faktycznych sprawy i uzasadnienia orzeczenia, oraz przepisu prawa materialnego, zakreślającego kiedy dane świadczenie może być przyznane (art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej). Sąd nie spostrzegł wobec argumentacji skargi ani też z urzędu wad w zaskarżonym akcie, które przemawiałyby za jego wyeliminowaniem z obrotu prawnego.

Z przytoczonych wyżej przyczyn, na podstawie art. 151. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.