Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1749/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-05-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędzia WSA Ewa Michna po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 maja 2022 roku sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 7 października 2021r. , nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 7 października 2021 r., Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2021 r. znak: [...] odmawiającą M. K. (dalej: skarżąca) przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem J. K.

Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Decyzją z dnia [...] 2021 r. organ pomocowy, w wyniku rozpoznania wniosku skarżącej z 31 marca 2021 r. odmówił jej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, ur. [...] 1931 r., legitymującym się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 25 lutego 2020 r. stwierdzającym trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji. Organ wskazał, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność ojca skarżącej zatem nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, w którym zarzuca naruszenie prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy, poprzez brak uwzględnienia przez organ wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W dniu 16 lipca 2021 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego wpłynął odpis skrócony aktu zgonu ojca skarżącej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 21 lipca 2021r. sygn. akt: [...] uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania organowi l instancji. Organ odwoławczy stwierdził, że orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ l instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Pominięto stanowisko judykatury przyjmujące, że z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie można wywodzić normy warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, datą powstania niepełnosprawności osoby objętej opieką, skoro tak sformułowany warunek został uznany za niekonstytucyjny. Organ odwoławczy zalecił aby przy ponownym rozpoznaniu sprawy podjęto czynności wyjaśniające zmierzające do ustalenia czy w rozpoznawanej sprawie zachodził związek przyczynowy między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a podjęciem opieki nad ojcem.

Decyzją z dnia [...] 2021 r. organ pierwszej instancji ponownie odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że na skutek ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie został uchylony, a zatem odnosząc się do zawartej tam przesłanki w kontekście stanu faktycznego sprawy ponownie stwierdzono, że nie da się ustalić daty powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji ojca skarżącej, co wyklucza możliwość przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Dodano też, że skarżąca była aktywna zawodowo w okresie, w którym niezdolność do samodzielnej egzystencji ojca już istniała. W konsekwencji uznano, że w przedmiotowym wypadku nie zostały spełnione wszystkie warunki do przyznania świadczenia określonego w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca ponownie zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt: K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Zaskarżoną decyzją orzeczono jak na wstępie. W motywach swojego rozstrzygnięcia organ odwoławczy powołując się na treść art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazał, że przy rozważaniu kwestii prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wyznaczanego przesłankami określonymi w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, konieczne jest - wbrew stanowisku organu pierwszej instancji - wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13, Dz. U. z 2014 r, poz. 1443; OTK-A 2014/9/104). Zatem podstawą do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie mogła być okoliczność, że nie jest ustalone kiedy powstała niepełnosprawność ojca skarżącej. Jednak pomimo dokonania przez organ I instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja odpowiada prawu, ponieważ skarżąca nie wykazała, aby zakres sprawowanej opieki nad ojcem uniemożliwiał jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wskazano, że skarżąca w okresie w jakim istniała już niezdolność do samodzielnej egzystencji jej ojca była aktywna zawodowo, a stosunek pracy ze skarżącą ustał w wyniku rozwiązania umowy o pracę z upływem czasu, na który była zawarta. Z tego organ wywnioskował, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna nie wynikało z konieczności sprawowania opieki nad ojcem.

W zakresie badania istnienia związku przyczynowo – skutkowego między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym wskazano, że ojciec skarżącej leczył się z powodu m.in. przewlekłej niewydolności serca, nadciśnienia tętniczego, przewlekłej niewydolności nerek, miażdżycy, przerostu gruczołu krokowego, przepukliny, kamicy pęcherzyka żółciowego. Skarżąca podała, że sprawowała opiekę nad ojcem do dnia jego śmierci, zamieszkując z nim razem w domu swojej siostry. Wśród czynności opiekuńczych jakie podejmowała, wymieniła m.in. pomoc w codziennej toalecie, mycie, kąpanie, pomoc w ubieraniu, zapobieganie odleżynom, wykonywanie ćwiczeń rozruchowych, zaprowadzanie do toalety, przygotowywanie i podawanie posiłków, pranie, sprzątanie, mierzenie ciśnienia, ścielenie łóżka, umawianie wizyt lekarskich i pielęgniarki jeden raz na tydzień, wykupywanie leków, załatwianie czynności urzędowych.

Biorąc pod uwagę ww. okoliczności organ odwoławczy uznał, że sama konieczność sprawowania opieki czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowiły w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Stwierdzono, że zebrany materiał dowodowy jest w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad ojcem, a niepodejmowaniem zatrudnienia nie istniał związek przyczynowo – skutkowy.

Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zarzucono naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. l ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając w sprawie organy nie naruszyły także przepisów prawa materialnego.

Instytucję świadczenia pielęgnacyjnego reguluje art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) – dalej ustawa, w którym szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego choć w niewielkim stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Wskazany przepis jednocześnie bezpośrednio wskazuje przesłanki negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei w myśl art. 17 ust 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy, odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji nastąpiła z powodu braku realizacji przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b ustawy. W ocenie SKO natomiast, stanowisko organu I instancji względem skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 było błędne, jednak nie wpłynęło ono na prawidłowość wydanego rozstrzygnięcia.

Zdaniem Sądu za prawidłowe uznać należy stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b ustawy.

W ocenie Sądu organ odwoławczy prawidłowo przyjął także, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, tj. nie zaistniała przesłanka w postaci istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowania zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Ze stanu faktycznego niniejszej sprawy wynika, że skarżąca potrzeby wykonywała przy ojcu czynności takie jak: pomoc w codziennej toalecie, mycie kąpanie, pomoc w ubieraniu, zapobieganie odleżynom, wykonywanie ćwiczeń rozruchowych, zaprowadzanie do toalety, przygotowywanie i podawanie posiłków, pranie, sprzątanie, mierzenie ciśnienia, ścielenie łóżka, umawianie wizyt lekarskich, pielęgniarki jeden raz na tydzień, wykupywanie leków, załatwianie czynności urzędowych. Zatem słusznie przyjął organ, że były to w istocie czynności sprowadzające się do pomocy przy czynnościach codziennych. Tak świadczona pomoc nie wykracza poza standardowe obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres, rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Czynności te, jak wskazała sama skarżąca, wykonywane były "w razie potrzeby", nie wykluczało to zatem możliwości podjęcia pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Podkreślić też trzeba, że skarżąca była aktywna zawodowo w czasie kiedy jej ojciec był osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji. Z akt sprawy wynika bowiem, że niezdolność do samodzielnej egzystencji ojca skarżącej istniała w dniu 1 listopada 2019 r., a skarżąca pracowała na pół etatu w okresie od 7 lipca 2020 r. do 6 października 2020 r. Ponadto ze świadectwa pracy z 6 października 2020 r. wynika, że stosunek pracy skarżącej ustał wraz z upływem czasu, na który był zawarta. W związku z tym zaprzestanie aktywności zawodowej skarżącej nie wynikało z konieczności sprawowania opieki nad ojcem.

Dodatkowo wskazać należy, że skarżąca w okresie sprawowania opieki nad ojcem zamieszkiwała w domu swojej siostry razem z nim i dwójką małoletnich dzieci, które z uwagi na sytuację epidemiczną w kraju odbywały naukę zdalną. Zatem obecność w domu skarżącej wpisywała się w potrzeby całej rodziny, również w sferach wykraczających poza potrzebę opieki nad ojcem.

Podkreślić także należy, że skarżąca ma jeszcze szóstkę rodzeństwa, gdzie każda z osób jest w równym stopniu zobowiązana alimentacyjnie wobec ojca. Jako powody, dla których osoby te nie sprawowały opieki nad ojcem wymieniono zamieszkiwanie za granicą, praca zawodowa, czy problemy ze zdrowiem. Tymczasem, zgodnie z art. 128 ustawy z dnia Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

Sąd w składzie orzekającym podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowania opieki matką, jednak jej nie uniemożliwiają. Tym bardziej, że dwójka rodzeństwa skarżącej (B. i A.) mieszka w tej samej miejscowości, co skarżąca wraz matką.

Świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Z kolei w doktrynie wskazuje się: "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019). Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką (zob. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1440/20).

W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez przekazanie stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwiłyby wynajęcie opiekuna, bądź byłyby wynagrodzeniem dla skarżącej z tytułu faktycznego wykonywania przez nią czynności opiekuńczych wobec ojca.

Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad ojcem. Zarzuty skargi w tym względzie są nieuzasadnione. Podkreślić należy, że podobnie jak organy, również Sąd nie kwestionował złego stanu zdrowia ojca skarżącej i konieczności opiekowania się ojcem przez skarżącą, jednak sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Reasumując, zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił jako bezzasadną.