Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SAB/Gl 2/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2020-05-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
659
Hasła tematyczne: Przewlekłość postępowania
Skarżony organ: Zarząd Województwa
Treść wyniku: Umorzono postępowanie
Stwierdzono przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ - art. 149 par.1a ustawy - PoPPSA
Powołane przepisy: article: art. 35 § 3, art. 37 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 149 § 1 pkt 3 oraz § 1a, art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Suleja - Klimczyk, Sędziowie WSA Dorota Kozłowska, Bożena Pindel (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 maja 2020 r. sprawy ze skargi A w Z. na przewlekłość postępowania Zarządu Województwa Śląskiego w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej 1) stwierdza, że organ dopuścił się przewlekłego prowadzenia postępowania, które nie miało miejsca z rażącym naruszeniem prawa; 2) umarza postępowanie sądowe w zakresie zobowiązania organu do wydania aktu w określonym terminie; 3) oddala skargę w pozostałym zakresie.


UZASADNIENIE

A w Z. (dalej: A lub strona skarżąca) wniosło skargę na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Zarząd Województwa Śląskiego (dalej: organ), które dotyczyło udzielenia ulgi w spłacie należności wynikającej z decyzji wymienionego organu z [...] r., nr [...].

Stan faktyczny i prawny sprawy.

W dniu [...] r. organ wydał decyzję nr [...], w której zobowiązał A do zwrotu dofinansowania z Europejskiego Funduszu Społecznego wykorzystanego z naruszeniem procedur określonych w art. 184 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 869; dalej: u.f.p.), w łącznej kwocie [...] zł wraz z odsetkami.

A pismem z 11 marca 2019 r. złożyło do organu wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy wobec wydania decyzji z [...] r., a w punkcie 3 tego pisma wniosło ‒ na podstawie art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a) i b) w związku z art. 60 pkt 6 u.f.p. ‒ o umorzenie w całości należności w łącznej kwocie [...] zł powiększonej o wysokość odsetek określonych jak dla zaległości podatkowych, ewentualnie o umorzenie przedmiotowej kwoty w części bądź odroczenie terminu jej spłaty do czasu rozpatrzenia sprawy prawomocnym wyrokiem sądu administracyjnego.

Organ ‒ w związku z wnioskiem o umorzenie należności ‒ przedstawił następujący przebieg czynności:

- pismem z [...] r. wezwał A do uzupełnienia braku formalnego w postaci wniosku o udzielenie pomocy i określenia o jaką pomoc publiczną wnosi. Ponadto wezwał stronę do uzupełnienia braków formalnych w terminie 7 dni w zakresie: wszystkich zaświadczeń o pomocy de minimis, jakie otrzymał w roku, w którym ubiega się o pomoc, oraz w ciągu 2 poprzedzających go lat, albo oświadczenia o wielkości pomocy de minimis otrzymanej w tym okresie, albo oświadczenia o nieotrzymaniu takiej pomocy w tym okresie oraz informacji niezbędnych do udzielenia pomocy de minimis, dotyczących w szczególności wnioskodawcy i prowadzonej przez niego działalności gospodarczej oraz wielkości i przeznaczenia pomocy publicznej otrzymanej w odniesieniu do tych samych kosztów kwalifikujących się do objęcia pomocą, na pokrycie których ma być przeznaczona pomoc de minimis;

- A pismem z 28 marca 2019 r. przedłożyło: formularz informacji przedstawionych przy ubieganiu się o pomocy de minimis, zaświadczenie o pomocy de minimis, oświadczenie o przyznanej pomocy w raz z potwierdzeniem otrzymanej pomocy, sprawozdanie finansowe za okres ostatnich 3 lat obrotowych (2015-2017), informując że sprawozdanie na rok 2018 nie zostało zatwierdzone. Jednocześnie strona zmieniła zakres żądania w stosunku do wniosku z 11 marca 2019 r. wnosząc o udzielenie pomocy de minimis z ostrożności, na wypadek nie znalezienia podstaw do umorzenia kary, o odroczenie spłaty na okres min. 6 miesięcy oraz rozłożenie na raty;

- organ pismem z [...] r. pouczył A o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie postępowania do czasu, gdy decyzja organu z [...] r. stanie się ostateczna oraz o tym, że zawieszone postępowanie zostanie podjęte z urzędu przez organ po ustaniu przyczyny uzasadniającej zawieszenie. Organ pouczył również stronę, iż takie działanie równocześnie zabezpieczy beneficjenta przed sankcją wynikającą z art. 207 ust. 4 u.f.p. Dodatkowo wskazał, że brak wniosku o zawieszenie postępowania administracyjnego do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez organ II instancji będzie skutkowało zastosowaniem art. 61a § 2 K.p.a. (wydanie postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania administracyjnego);

- pismem z 2 maja 2019 r. A wniosło ponownie o udzielenie pomocy de minimis w formie umorzenia kary w wysokości [...] zł powiększonej o wysokość odsetek określonych jak dla zaległości podatkowych, z ostrożności, na wypadek nie znalezienia podstaw do umorzenia kary, o odroczenie spłaty na okres min. 6 miesięcy oraz rozłożenie na raty i na podstawie art. 98 § 1 K.p.a. wniosło o zawieszenie postępowania do czasu gdy decyzja z [...] r. będzie ostateczna;

- organ zawiadomieniem z [...] r. poinformował stronę w trybie art. 36 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm. [obecnie Dz. U. z 2020 r., poz. 256]; dalej: K.p.a.). o niezałatwieniu sprawy w terminie i wskazał jej nowy termin, tj. 11 czerwca 2019 r.;

- postanowieniem z [...] r. organ zawiesił postępowanie;

- A pismem z 3 lipca 2019 r. wniosło o podjęcie postępowania w sprawie udzielenia ulgi w spłacie (w dniu [...] r. doręczono stronie decyzję Zarządu Województwa Śląskiego nr [...], utrzymującą w mocy decyzję nr [...] r.);

- A w dniu 12 lipca 2019 r. dokonało zwrotu należności wynikającej z ostatecznej decyzji administracyjnej nr [...], utrzymującej w mocy decyzję nr [...] r. (organ pismem z [...] r. poinformował A o tym, że zwrot dokonany w dniu 12 lipca 2019 r. był w nadmiernej wysokości a zawyżona część wpłaty została beneficjentowi zwrócona);

- postanowieniem z [...] r. organ podjął zawieszone postępowanie;

- organ pismem z [...] r. wezwał A do uzupełnienia materiału dowodowego o dokumenty finansowe, a także o doprecyzowanie ostatecznej treści wniosku o udzielenie ulgi, w zakresie ilości, wysokości i terminu spłaty rat oraz terminu odroczenia spłaty;

- A pismem z 22 sierpnia 2019 r. przesłało sprawozdanie finansowe za 2018 r. oraz złożyło wniosek o udzielenie pomocy de minimis w formie umorzenia w całości lub części kary w wysokości [...] zł wraz z odsetkami określonymi jak dla zaległości podatkowych;

- organ zawiadomieniem z [...] r., powołując się na konieczność uzupełnienia dokumentacji i doprecyzowania wniosku, poinformował stronę w trybie art. 36 § 1 K.p.a. o niezałatwieniu sprawy w terminie i wskazał nowy termin załatwienia sprawy, tj. 27 września 2019 r. Ponownie pouczył stronę o prawie do wniesienia ponaglenia;

- organ zawiadomieniem z [...] r. poinformował o zakończeniu postępowania dowodowego, o możliwości wypowiedzenia się w materiale dowodowym oraz mając na uwadze art. 79a § 2 K.p.a. zawiadomił jakie dokumenty strona może przedłożyć aby wykazać spełnienie przesłanek zależnych od niej, które nie zostały wykazane na dzień sporządzania zawiadomienia, a które mogą mieć wpływ na wydanie decyzji niezgodnej z żądaniem strony (strona nie odniosła się do pisma);

- organ pismem z [...] r. wezwał A do złożenia dodatkowych informacji o jej aktualnej sytuacji finansowej oraz do przedłożenia aktualnego zaświadczenia o niezaleganiu w opłacaniu składek ZUS oraz zaświadczenia o niezaleganiu w podatkach. Organ wskazał, że w przypadku posiadania zaległości podatkowych należy przedłożyć zaświadczenie stwierdzające stan zaległości wydane przez właściwy urząd skarbowy. Ponadto organ wezwał do wykazania aktywów majątkowych strony, w tym: nieruchomości z określeniem wartości, ruchomości o wartości powyżej 10.000 zł, zasobów pieniężnych posiadanych na dzień 30 września 2019 r., środków pieniężnych zgromadzonych w walucie polskiej, środków pieniężnych zgromadzonych w walucie obcej. Wezwał także do doprecyzowania ostatecznej treści wniosku w terminie 10 dni i wskazał nowy termin załatwienia sprawy, tj. do dnia 30 listopada 2019 r. Strona potwierdziła odbiór ww. pisma w dniu [...] r.

Dodatkowo z akt sprawy wynika, że:

- A pismem z 31 października 2019 r. (w odpowiedzi na pismo z [...] r.) przekazało żądane przez organ dokumenty i informacje,

- organ w piśmie z [...] r. przedstawił przebieg postępowania i ponownie poinformował stronę w trybie art. 79a § 1-2 K.p.a. oraz pouczył o treści art. 10 tej ustawy.

A pismem z 28 października 2019 r. wystosowało do organu "Ponaglenie", w którym zarzuciło mu zarówno bezczynność w przedmiocie załatwienia jej wniosku z 11 marca 2019 r. poprzez naruszenie art. 35 i art. 36 § 1 K.p.a. jak i przewlekłe prowadzenie sprawy - z rażącym naruszeniem prawa. Wniosło o wydanie aktu administracyjnego.

Organ w odpowiedzi z [...] r. (doręczonej stronie [...] r.) zaprzeczył działaniu w stanie bezczynności bądź przewlekłości uznając podejmowane działania za celowe i niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy.

A w skardze z 13 listopada 2019 r. (wpływ do WSA w Gliwicach 5 marca 2020 r.) na przewlekłe prowadzenia postępowania zarzuciło organowi:

1) naruszenie art. 35 § 1 i § 3 K.p.a. poprzez niezałatwienie sprawy w terminach określonych w K.p.a. oraz prowadzenie postępowania dłużej niż jest to niezbędne dla załatwienia sprawy,

2) naruszenie art. 37 § 6 K.p.a. poprzez niewydanie postanowienia w sprawie ponaglenia,

3) naruszenie art. 12 § 1 K.p.a. poprzez działanie stanowiące zaprzeczenie określonej w tym przepisie zasady szybkości i prostoty postępowania,

4) naruszenie art. 9 K.p.a. poprzez udzielanie nieprawdziwych informacji o stanie faktycznym i prawnym sprawy, które miały istotny wpływ na prawa i obowiązki strony.

Strona skarżąca wniosła:

- na podstawie art. 149 § 1 pkt 1 P.p.s.a. o zobowiązanie organu do wydanie w terminie określonym przez Sąd decyzji w sprawie udzielenia ulgi w spłacie należności wynikającej z decyzji Zarządu Województwa Śląskiego nr [...] r. z dnia [...] r.,

- na podstawie art. 149 § 1 pkt 3 w zw. z art. 149 § 1a P.p.s.a. o stwierdzenie, że organ dopuścił się przewlekłego prowadzenia postępowania, a przewlekłość ta miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa,

- na podstawie art. 149 § 2 P.p.s.a. o orzeczenie o przyznaniu od organu na rzecz skarżącego sumy pieniężnej do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6 P.p.s.a.,

- o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu A przedstawiło dotychczasowy przebieg postępowania uznając zarazem działania organu, jako noszące znamiona przewlekłości i naruszające normy zawarte w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego w tym w art. 12 § 1 statuującym zasadę szybkości i prostoty postępowania, jak również art. 35 § 1 i § 3 regulującym kwestie terminów w jakich załatwiane być powinny sprawy administracyjne.

A wskazało, że organ odpowiedział obszernie na zarzuty podniesione w ponaglaniu, jednakże nie wydał postanowienia, o którym mowa w art. 37 § 6 K.p.a. Stanowisko organu zawarte w przesłanej odpowiedzi sprowadza się do przerzucenia odpowiedzialności za tok postępowania na stroną, która każdorazowo reagowała na wszelkie wezwania organu, a ponadto była zainteresowana jak najszybszym wydaniem decyzji dotyczącej ulgi. Tymczasem organ wydłużał postępowanie stale znajdując nowe okoliczności, które winny zostać zbadane i nowe dowody, które należało przedłożyć, jak również nieustannie wskazując na konieczność ustalenia w jakim zakresie A chciałoby ulgi. A zwraca zwłaszcza uwagę na dywagacje organu zawarte na stronie 8 pisma organu z [...], gdzie organ zastanawia się czy A chciałoby ulgi w 1% czy może w 99% należności. Podkreśliło, że od samego początku kwestionuje w ogóle zasadność nałożenia jakiegokolwiek obowiązku zwrotu (sprawa jest aktualnie procedowana przez WSA w Gliwicach) a organ miał pełną wiedzę i świadomość, że wolą strony jest uzyskanie jak najszerszego zakresu ulgi, dlatego też tego rodzaju rozważania świadczą o pozorności postępowania organu i jego celowym przeciąganiu.

Organ w swych wyjaśnieniach zupełnie pominął również kwestie wprowadzania A w błąd. Organ w piśmie z [...] r. poinformował A, że zawieszenie postępowania w sprawie ulgi do czasu wydania ostatecznej decyzji zobowiązującej A do zwrotu nieprawidłowo wykorzystanych środków zabezpieczy A przed sankcją wynikającą z art. 207 ust. 4 u.f.p., tj. przed wykluczeniem beneficjenta z możliwości otrzymania środków. Toczące się jednak postępowanie w sprawie ulgi w żaden sposób (wbrew twierdzeniom organu) nie zabezpieczyło A przed sankcją wynikającą z art. 207 ust. 4 u.f.p., zatem chcąc uniknąć wykluczenia beneficjenta z możliwości otrzymania środków A wpłaciło kwotę określoną w ostatecznej decyzji w sprawie zwrotu. Jednocześnie A mając na uwadze wielkość kwoty przypisanej do zwrotu jak również wpływ takiego zwrotu na sytuację Stowarzyszenia, podjęło wszelkie działania, które mogły ochronić beneficjenta przed negatywnymi skutkami wadliwej decyzji organu, tj. wniosło skargę na decyzję oraz o wstrzymanie wykonania decyzji jak również o udzielenie ulgi w spłacie należności. Organ procedował jednak sprawę ulgi w sposób przewlekły zmuszając tym samym A do wpłaty należności celem uniknięcia wykluczeniem beneficjenta z możliwości otrzymania środków.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi i obciążenie skarżącego kosztami postępowania, podtrzymując stanowisko zawarte w odpowiedzi na ponaglenie.

W obszernym uzasadnieniu opisał przebieg postępowania i powołał przepisy K.p.a. (art. 7, 9, 10, 12, 50 § 1, 77 § 1, 79a § 1 i 2).

Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych stwierdził, że w tak szczególnym rodzaju postępowania administracyjnego, jakim jest udzielenie ulg w spłacie zobowiązań, ciężar dowodowy w znaczeniu formalnym przesuwa się na rzecz strony, która działa we własnym interesie, a skuteczne dokonanie analizy przedłożonych dokumentów, potwierdzających tezę o konieczności udzielenia ulgi może nastąpić przed organem, potwierdzając przez stronę spełnienie ustawowych przesłanek udzielenia ulgi. Zwrócił uwagę, że w strona nie przedkładała z własnej inicjatywy dokumentów świadczących o jej sytuacji majątkowej, uzasadniającej istnienie ustawowych przesłanek do udzielenia ulgi w spłacie należności. W związku z czym to organ podjął szereg czynności mających na celu ustalenia prawdy obiektywnej, co zostało przedstawione w opisie podejmowanych czynności (m.in. wezwanie o uzupełnienie braków formalnych wniosku, wezwanie dot. sprawozdania finansowego za rok 2018 i innych dokumentów finansowych potwierdzających sytuację majątkową wnioskodawcy).

Zarzucając stronie brak reakcji na pismo z [...] r. (wezwanie w trybie art. 79a § 1 K.p.a.) organ pismem z [...] r. na podstawie art. 50 § 1 oraz art. 77 § 1 K.p.a., wezwał stronę do złożenia dodatkowych informacji o aktualnej sytuacji finansowej Stowarzyszenia oraz do przedłożenia aktualnego zaświadczenia o niezaleganiu w opłacaniu składek ZUS oraz w podatkach. Powołując wyrok NSA z 16 marca 2006 r., II FSK uznał, że "przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległości podatkowej organ podatkowy ma obowiązek brać pod uwagę przede wszystkim sytuację, w jakiej podatnik znajdzie się w chwili, gdy podejmowana jest decyzja w sprawie umorzenia zaległości podatkowej."

Ponownie podniósł, że w zakresie umorzenia części należności do chwili obecnej wniosek nie został doprecyzowany przez stronę.

Nawiązując do art. 35-37 K.p.a. zaprzeczył, że w sprawie mamy do czynienia z bezczynnością organu, czy z przewlekłością postępowania. Do biegu terminów wskazanych w art. 35 § 3 k.p.a. nie wlicza się m.in.:

- terminów przewidzianych w przepisach prawa dla dokonania określonych czynności

- okresów zawieszenia postępowania (na zasadzie art. 103 zawieszenie postępowania wstrzymuje bieg terminów przewidzianych w kodeksie),

- okresów opóźnień powstałych z winy strony (chodzi tu o przypadki przekroczenia przez stronę terminu dokonania czynności określonych w przepisach prawa lub wyznaczonych przez organ prowadzący postępowanie).

Ponownie nawiązał do konieczności zawieszenia postępowania w sprawie. Podsumowując uznał, że wszelkie działania organu należy uznać za celowe i niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy, a jednocześnie należy oceniać je jako zabezpieczające interesy strony w prowadzonym postępowaniu. Organowi także nie sposób zarzucić opieszałości, czynności podejmowane były w krótkich odstępach czasu (w szczególności mając na uwadze realne doręczanie korespondencji jak również zapewnienie stronie realnego czasu na zgromadzenie i przekazanie dokumentacji oraz odniesienie się do wezwań). Uznał, że nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że w postępowaniu wszczętym na wniosek strony, ona sama ma wpływ na termin wydania orzeczenia m.in. dołączając do jednoznacznego wniosku stosownych dowodów w sprawie. Dokumenty, o które wzywał organ jak i wezwania o doprecyzowanie wniosku były niezbędne do rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy i zdecydowanie nie można przypisać im charakteru pozorności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest w części zasadna.

Sprawa została rozpoznana w postępowaniu uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej P.p.s.a.), zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania.

Zgodnie z art. 149 § 1 P.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 1-4a, zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu lub interpretacji lub dokonania czynności (pkt 1) lub stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa (pkt 2), stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania (pkt 3). Jednocześnie sąd ten stwierdza, czy bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa (art. 149 § 1 pkt 1a). Sąd może ponadto orzec z urzędu albo na wniosek strony o wymierzeniu organowi grzywny w wysokości określonej w art. 154 § 6 lub przyznać od organu na rzecz skarżącego sumę pieniężną do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6 (art. 149 § 2 P.p.s.a.).

Na podstawie art. 52 § 1 P.p.s.a. skargę na bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ, można wnieść skutecznie dopiero po wyczerpaniu środków zaskarżenia, jeżeli służyły one skarżącemu w postępowaniu przed organem właściwym w sprawie. Niespełnienie tego wymogu skutkuje odrzuceniem skargi. W rozpoznawanej sprawie Skarżący przed wniesieniem skargi do Sądu dopełnił wymogu wyczerpania środków zaskarżenia przysługujących w postępowaniu przed organami administracji publicznej, składając do organu nadzoru ponaglenie na nieterminowe załatwienie sprawy w terminie.

W rozstrzyganej sprawie skarżąca zarzuciła organowi przewlekłe prowadzenie postępowania w zakresie wydania decyzji w sprawie umorzenia w całości należności w łącznej kwocie [...] zł powiększonej o wysokość odsetek określonych jak dla zaległości podatkowych, ewentualnie o umorzenie przedmiotowej kwoty w części bądź odroczenie terminu jej spłaty do czasu rozpatrzenia sprawy prawomocnym wyrokiem sądu administracyjnego, wynikającej z decyzji organu z [...] r., nr [...].

Pojęcie przewlekłości postępowania zostało zdefiniowane w art. 37 § 1 pkt 2 K.p.a., który w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 czerwca 2017 r. (nadanym ustawą z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935) stanowi, że przewlekłość to stan, w którym postępowanie jest prowadzone dłużej niż jest to niezbędne do załatwienia sprawy.

W orzecznictwie sądowym dotyczącym tego zagadnienia wskazuje się, że przez pojęcie "przewlekłego prowadzenia postępowania" należy rozumieć sytuację prowadzenia postępowania w sposób nieefektywny, poprzez wykonywanie czynności w dużym odstępie czasu, bądź wykonywaniu czynności pozornych, powodujących, że formalnie organ nie jest bezczynny (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo LexisNexis, wyd. 5, Warszawa 2012 r., str. 44; J. Drachal, J. Jagielski, R. Stankiewicz, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2011 r., str. 69-70), jak również upływ kilku terminów załatwienia sprawy, opieszałość w wyznaczaniu i przeprowadzaniu czynności procesowych niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy (por. J. Borkowski (w:) B. Adamiak, J. Borkowski: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2011 r., str. 238). W świetle powyższego należy przyjąć, że przewlekłość postępowania jest pojęciem względnym, a skarga na przewlekłość postępowania dotyczy sytuacji innych niż formalna bezczynność organu. Przewlekłość obejmuje opieszałe, niesprawne i nieskuteczne działanie organu, w sytuacji gdy sprawa mogła być załatwiona w terminie krótszym. O przewlekłości świadczy także nieuzasadnione obiektywnie przedłużanie terminu załatwienia sprawy.

W judykaturze utrwalony jest także pogląd, że przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ ma miejsce wówczas, gdy podejmowane czynności procesowe nie charakteryzują się koncentracją niezbędną w świetle zasady szybkości postępowania, względnie mają charakter czynności pozornych, nieistotnych dla merytorycznego załatwienia spraw. Przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ stwierdza się zatem wówczas, gdy można organowi skutecznie postawić zarzut niedochowania należytej staranności w takim zorganizowaniu postępowania administracyjnego, by zakończyło się ono w rozsądnym terminie, względnie zarzut prowadzenia czynności (w tym dowodowych) pozbawionych dla sprawy jakiegokolwiek znaczenia (por. wyrok NSA z dnia 26 października 2012 r., II OSK 1956/12, LEX nr 1233717; wszystkie powoływane orzeczenia dostępne są w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto w piśmiennictwie zwraca się również uwagę na to, że celem rozszerzenia kognicji sądów administracyjnych o badanie przewlekłości postępowania przed organem administracji publicznej w sprawach indywidualnych było zdyscyplinowanie organów administracji w celu nadawania sprawnego biegu sprawom, a więc zrealizowania interesu publicznego (sprawnego funkcjonowania aparatu administracji publicznej), przy jednoczesnym polepszeniu sytuacji prawnej obywatela poprzez przyznanie dodatkowego instrumentu prawnego służącego osiągnięciu jego interesu prawnego (por. wyrok WSA w Gliwicach z 26 września 2018 r., I SAB/Gl 4/18 i powołaną tam publikację: P. Kornacki, Intertemporalne aspekty orzekania sądu administracyjnego w przedmiocie skargi na przewlekłość postępowania przed organem administracji publicznej, Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego rok VII nr 5 (38)/2011 r., s. 48).

Zważywszy na przedmiot skargi wskazania wymaga, że przepis art. 35 § 1 K.p.a. nakazuje organom administracji publicznej załatwianie spraw bez zbędnej zwłoki. Niezwłocznie powinny być załatwiane sprawy, które mogą być rozpatrzone w oparciu o dowody przedstawione przez stronę łącznie z żądaniem wszczęcia postępowania lub w oparciu o fakty i dowody powszechnie znane albo znane z urzędu organowi, przed którym toczy się postępowanie, bądź możliwe do ustalenia na podstawie danych, którymi rozporządza ten organ (art. 35 § 2 K.p.a.). Na mocy art. 35 § 3 K.p.a. załatwienie sprawy wymagającej postępowania wyjaśniającego powinno nastąpić nie później niż w ciągu miesiąca, a sprawy szczególnie skomplikowanej - nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od dnia wszczęcia postępowania, zaś w postępowaniu odwoławczym - w ciągu miesiąca od dnia otrzymania odwołania.

O każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie określonym w art. 35 K.p.a., organ administracji publicznej obowiązany jest – na mocy art. 36 K.p.a. ‒ zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki i wskazując nowy termin załatwienia sprawy. Dotyczy to również przypadku zwłoki w załatwieniu sprawy z przyczyn niezależnych od organu. W przepisie tym nie zostały jednak określone kryteria, jakimi powinien kierować się organ przy wyznaczaniu nowego terminu załatwienia sprawy. W konkretnych przypadkach uprawnione jest odwoływanie się do zasad wyrażonych w art. 12 K.p.a. Nowy termin musi być określony obiektywnie w takim znaczeniu, że jego upływ może być kontrolowany przez stronę i organ. Nie ma przy tym przeszkód prawnych do wielokrotnego przedłużenia terminu załatwienia sprawy, jeżeli jest to usprawiedliwione okolicznościami sprawy. Za każdym razem nowy termin musi jednak zostać konkretnie określony poprzez wskazanie okresu, do którego nastąpi załatwienie sprawy z określeniem przyczyn opóźnienia.

Nadto wskazać również należy na generalną zasadę szybkości postępowania, wyrażoną we wspomnianym art. 12 § 1 K.p.a., której realizacja zagwarantowana jest ww. przepisami określającymi terminy załatwienia sprawy. Zgodnie z nim organy podatkowe powinny działać w sprawie wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia. Z powyższej zasady wypływa dla organów administracji publicznej obowiązek prowadzenia postępowania w taki sposób, że nie można zarzucić im zbędnej zwłoki, opieszałości w podejmowanych czynnościach postępowania.

Postępowanie, w związku z którym skarżąca wniosła skargę na przewlekłe działanie organu zostało zainicjowane wnioskiem strony z 11 marca 2019 r., który wpłynął do organu w 12 marca 2019 r. Strona wskazała w nim, że na podstawie art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a) i b) w związku z art. 60 pkt 6 u.f.p. wnosi o umorzenie w całości należności w łącznej kwocie [...] zł powiększonej o wysokość odsetek określonych jak dla zaległości podatkowych, ewentualnie o umorzenie przedmiotowej kwoty w części bądź odroczenie terminu jej spłaty do czasu rozpatrzenia sprawy prawomocnym wyrokiem sądu administracyjnego. Następnie w piśmie z 28 marca 2019 r. A wniosło o udzielenie pomocy de minimis w formie umorzenia ww. należności; wniosek ten potwierdziło w dalszej korespondencji.

Przebieg postępowania, a w szczególności wymiana korespondencji pomiędzy stronami, została przedstawiona w wyżej opisanym stanie faktycznym sprawy i zostanie powtórzona jedynie na potrzeby rozpoznania sprawy.

Nie jest sporne, że wniosek o umorzenie należności strona złożyła równolegle z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy w związku z wydaniem decyzji nakładającej obowiązek jej zwrotu. Strona skarżąca nie kwestionuje w związku z tym zasadności zawieszenia postępowania administracyjnego do czasu rozpatrzenia jej wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zatem nie budzi jej wątpliwości okres postępowania do czasu podjęcia postępowania, tj. wydania postanowienia w tej sprawie w dniu [...] r.

Zdaniem skarżącej jednak organ wydłużał postępowanie stale znajdując nowe okoliczności, które winny zostać zbadane i nowe dowody, które należało przedłożyć, jak również nieustannie wskazując na konieczność ustalenia w jakim zakresie chciałaby ulgi. Zwłaszcza jej wątpliwości zwróciły zastrzeżenia organu w zakresie żądania częściowego umorzenia należności, zatem ulgi w 1% czy może w 99%, bowiem już we wniosku inicjującym sprawę zakwestionowała zasadność nałożenia jakiegokolwiek obowiązku zwrotu, zatem domagała się ulgi w jakimkolwiek zakresie. Podkreślała także, że organ miał pełną wiedzę i świadomość, że wolą strony jest uzyskanie jak najszerszego zakresu ulgi, a jego rozważania świadczą o pozorności postępowania i jego celowym przeciąganiu.

Odmienne stanowisko prezentował organ akcentując, że jego działania były celowe i niezbędne z także zabezpieczające interesy strony. Zwrócił także uwagę, że w tego typu postępowaniach ciężar dowodowy przesuwa się na rzecz strony, która działa we własnym interesie. Skoro strona nie przedkładała z własnej inicjatywy dokumentów świadczących o jej sytuacji majątkowej, uzasadniającej istnienie ustawowych przesłanek do udzielenia ulgi w spłacie należności, to organ był zmuszony podjąć czynności mających na celu ustalenia prawdy obiektywnej kierując m.in. wezwanie o uzupełnienie braków formalnych wniosku, wezwanie dot. sprawozdania finansowego za 2018 r. i innych dokumentów finansowych potwierdzających sytuację majątkową wnioskodawcy.

W ocenie Sądu czynności podejmowane przez organ w jej początkowej fazie były prawidłowe i uzasadnione. Zaliczyć do nich należy skierowanie do strony skarżącej pisma z [...] r. (zapytanie czy domaga się pomocy de minimis i wezwanie o dokumenty), jak również pisma z [...] r. (informujące o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie postępowania). Również skierowane do skarżącej pismo z [...] r. (po podjęciu zawieszonego postępowania) stanowiące wezwanie o uzupełnienie dokumentacji finansowej należy uznać za zasadne skoro wniosek strony o ponowne rozpatrzenie sprawy został przez organ w II instancji rozpatrzony negatywnie.

Wątpliwości natomiast budzi dalsze postępowanie organu. Otóż pismem z [...] r. organ poinformował skarżącą o zakończeniu postępowania dowodowego i jednocześnie wezwał do oświadczenia się w trybie art. 79a § 1 K.p.a. oraz przedłużył termin rozpoznania sprawy na podstawie art. 36 § 1 tej ustawy.

Przepis art. 79a K.p.a. obowiązuje od 1 czerwca 2017 r. (wprowadzony także ww. ustawą z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw Dz. U. z 2017 r. poz. 935). W Komentarzu do wprowadzonych zmian wskazano, że nowelizacja ma na celu usprawnienie procedur administracyjnych, m.in. poprzez przyspieszenie postępowań. Zmiany mają podnieść efektywność działania organów administracji oraz ograniczyć uciążliwości administracyjne dla obywateli. Wprowadzono m.in. zmiany dotyczące zasad ogólnych postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 79a K.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się (§ 1). W terminie wyznaczonym na wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, strona może przedłożyć dodatkowe dowody celem wykazania spełnienia przesłanek, o których mowa w § 1 (§ 2). Sąd zgadza się ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku WSA w Szczecinie z 23 maja 2019 r., II SA/Sz 239/19, że "przepis art. 79a k.p.a. stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a. Jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego."

Organ zarzucił stronie skarżącej brak reakcji na to pismo, co skutkowało koniecznością skierowania do niej kolejnego pisma z [...] r. wzywającego o dalsze dokumenty. Strona złożyła żądane dokumenty przy piśmie z 31 października 2019 r.

Niezależnie organ powtórnie (pismem z [...] r.) wzywa skarżącą o wypowiedź w trybie art. 79a § 1 K.p.a. i ponownie sygnalizuje brak doprecyzowania wniosku w zakresie żądania częściowego umorzenia należności. Skarżąca w piśmie z 8 listopada 2019 r. powołując się na poprzednie pismo (z 22 sierpnia 2019 r.) wyjaśniła, że domaga się udzielenia pomocy de minimis w formie umorzenia należności w całości lub części wraz z odsetkami; natomiast z ostrożności ‒ w razie braku podstaw do umorzenia ‒ o odroczenie spłaty na okres minimum 6 miesięcy oraz rozłożenie na raty.

Organ więc z jednej strony zarzuca stronie skarżącej brak inicjatywy w wykazaniu dokumentów świadczących o jej sytuacji majątkowej, do czego miał ją obligować szczególny charakter wszczętego postępowania, zaś z drugiej strony konsekwentnie wzywał ją o przedstawienie dalszych dokumentów decydując w kolejnej korespondencji kierowanej do strony o zakresie i rodzaju dokumentacji, którą winna złożyć w sprawie. Przy czym żądaną dokumentację skarżąca po każdym wezwaniu składała do akt.

Strona skarżąca nie kwestionowała czynności podejmowanych przez organ do czasu zawieszenia postępowania. Zatem o ile podlegają akceptacji działania podejmowane do czasu podjęcia zawieszonego postępowania, o tyle te podejmowane w okresie późniejszym charakteryzowały się brakiem koncentracji w sprawnym zakończeniu postępowania. Wskazany wyżej brak konsekwencji w działaniach organu spowodował zbędne przedłużanie sprawy. Kolejne wezwania pokazują jego niesprawne i opieszałe działania. W ocenie Sądu pismo organu z [...] r. (pierwsze wezwanie po podjęciu zawieszonego postępowania) mogło (i winno było) stanowić kompleksową dyspozycję dla strony w zakresie bądź zobligowania jej samej do złożenia dokumentów świadczących o jej sytuacji majątkowej uzasadniające złożony wniosek o umorzenie, bądź pełne wezwanie o wszystkie dokumenty, które były niezbędne dla rozstrzygnięcia wniosku. Tymczasem organ w wezwaniach (z [...], [...] i [...] r.) wzywa stronę o kolejne dokumenty. Zupełnie przy tym jest niezrozumiałe zawarcie w piśmie z [...] r. informacji o zakończeniu postępowania dowodowego i zarazem kierowaniu kolejnego wezwania o dalsze dokumenty, z jednoczesnym kolejnym przedłużeniem terminu do załatwienia sprawy. Organ nie podejmował również czynności, które wskazywałyby na jej skomplikowany i zawiły charakter. Ponadto dostrzec należy zarówno brak przyczynienia się skarżącej do długotrwałego rozpoznania sprawy, jak również istotne i ważne znaczenie dla niej szybkiego załatwienia sprawy. Dodać należy, że nawet wystosowane przez stronę skarżącą "Ponaglenie" z [...] r. nie spowodowało podjęcia przez organ czynności zmierzających do wydania decyzji, działania takie podjęto dopiero po otrzymaniu skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania, która wpłynęła do organu 14 listopada 2019 r.

Skład orzekający podziela stanowisko zawarte w wyroku WSA w Gdańsku z 25 marca 2020 r., II SAB/Gd 5/20 (LEX nr 2934844), że "przewlekłość postępowania to stan, w którym postępowanie jest prowadzone dłużej niż jest to niezbędne do załatwienia sprawy i bez uzasadnionej, i ważnej przyczyny nie zmierza do bezpośredniego załatwienia sprawy (art. 37 § 1 pkt 2 k.p.a., art. 12 k.p.a.). Mamy więc do z nią do czynienia w sytuacji nieefektywnego działania organu, dokonywania czynności w dużym odstępie czasu, wykonywania czynności pozornych, maskujących bezczynność w sposób formalny, gdy dochodzi do mnożenia czynności i dokonywania czynności niepotrzebnych, zbędnych, co prowadzi do przedłużenia postępowania. Przewlekłość oznacza opieszałe, niesprawne i nieskuteczne lub nieporadne działanie organu w sytuacji, gdy sprawa mogła być załatwiona w terminie krótszym, jak również nieuzasadnione przedłużanie terminu załatwienia sprawy."

Wskazane działania organu ‒ zdaniem Sądu ‒ noszą znamiona przewlekłego prowadzenia postępowania. Oceny tej nie zmieniają twierdzenia organu, że skoro strona domagała się także częściowego umorzenia winna była wskazać jego zakres. Po pierwsze - brak wskazań strony w zakresie częściowego umorzenia należności ostatecznie nie stanowił przeszkody do wydania przez organ decyzji z [...] r., w której odmówił także umorzenia należności w części. Po drugie - strona poczynając od złożenia wniosku, poprzez liczne pisma kierowane do organu domagała się przede wszystkim umorzenia należności w całości, a w części w jakimkolwiek jej zakresie, wnosiła także o jej odroczenie jak również rozłożenie na raty.

Wprawdzie stwierdzona przewlekłość postępowania miała niewątpliwie miejsce, nie miała jednak miejsca z rażącym naruszeniem prawa. Dokonując oceny czy naruszenie prawa jest rażące, należy wziąć pod uwagę (jak wskazano m.in. w wyroku WSA w Gdańsku z 31 stycznia 2018 r., II SAB/Gd 77/17, LEX nr 2433665) nie tylko proste zestawienie terminów rozpoczęcia postępowania i jego zakończenia, względnie braku zakończenia, lecz także warunkowane okolicznościami materialnoprawnymi sprawy czynności, jakie powinien podjąć organ, dążąc do merytorycznego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Rażącym naruszeniem prawa jest naruszenie ciężkie, które nosi cechy oczywistej i wyraźnej sprzeczności z obowiązującym prawem. Dla uznania rażącego naruszenia prawa nie jest wystarczające samo przekroczenie przez organ ustawowych obowiązków, czyli także terminów załatwienia sprawy. Wspomniane przekroczenie musi być znaczne i niezaprzeczalne, a rażące opóźnienie w podejmowanych przez organ czynnościach ma być oczywiście pozbawione jakiegokolwiek racjonalnego uzasadnienia (por. m.in. wyroki: WSA w Białymstoku z dnia 11 maja 2017 r., sygn. akt II SAB/Bk 38/17, LEX nr 2293987, WSA w Łodzi z dnia 20 kwietnia 2017 r., sygn. akt II SAB/Gl 13/17, LEX nr 2284515, WSA w Krakowie z dnia 22 marca 2017 r., sygn. akt II SAB/Kr 35/17, LEX nr 2275265).

W orzecznictwie sądowym zgodnie przyjmuje się także, że "naruszenie prawa rażące oznacza wadliwość o szczególnie dużym ciężarze gatunkowym i ma miejsce w razie oczywistego braku podejmowania jakichkolwiek czynności, oczywistego lekceważenia wniosków skarżącego i jawnego natężenia braku woli do załatwienia sprawy, jak i w razie ewidentnego niestosowania przepisów prawa. Rażącym naruszeniem prawa będzie stan, w którym bez żadnej wątpliwości i wahań, bez potrzeby odwoływania się do szczegółowej oceny okoliczności sprawy można powiedzieć, że naruszono prawo w sposób oczywisty. Każda bezczynność jest naruszeniem prawa co nie znaczy, że każda nosi cechy rażącego naruszenia prawa" (por. m.in. wyrok WSA w Kielcach z 22 września 2016 r., I SAB/Ke 6/16, LEX nr 2121372). Nie ulega także wątpliwości, że rażące naruszenie prawa jest kwalifikowaną postacią naruszenia prawa i jako takie powinno być interpretowane ściśle. Sąd stwierdza rażące naruszenie prawa, gdy wystąpią szczególne okoliczności uzasadniające przyjęcie takiego stanowiska. Zgodnie ze słownikowym znaczeniem tego sformułowania za działanie "rażące" należałoby uznać działanie bezsporne, ponad miarę, niewątpliwe, wyraźne oraz oczywiste. Nie każde zatem naruszenie prawa wskutek prowadzenia postępowania w sposób przewlekły będzie naruszeniem rażącym. Ocena jednak, czy mamy do czynienia z naruszeniem rażącym, powinna być dokonywana w powiązaniu z okolicznościami danej sprawy, rozpatrywanej indywidualnie, wyznaczonej przez wiele elementów zmiennych (por. wyrok NSA z 17 listopada 2015 r., II OSK 652/15, LEX nr 1990907).

Dokonując takiej oceny Sąd stwierdził, że organ w toku postępowania wykazywał wprawdzie aktywność procesową, lecz jego zaniechanie polegało na braku koncentracji działań (w zakresie żądanych dokumentów), co w rezultacie doprowadziło do zbędnego przedłużenia postępowania. Stwierdzenie w takim przypadku, że przewlekłość postępowania miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa byłoby niezasadne.

W niniejszej sprawie strona skarżąca w dniu 13 listopada 2019 r. skierowała do organu skargę, która do organu wpłynęła 14 listopada 2019 r., do Sądu sprawę skierowano w dniu 5 marca 2020 r. Natomiast w dniu [...] r. organ wydał decyzję odmawiającą A umorzenia w całości kwoty [...] zł wraz z odsetkami, jak również umorzenia jej w części. Wydanie decyzji poprzedziło wydanie przez organ uchwały z dnia [...] r.

Wobec wydania decyzji, pomimo częściowego uwzględnienia skargi, postępowanie sądowe ulegało umorzeniu w zakresie zobowiązania organu do wydania aktu. W tym zakresie orzekanie przez Sąd było bezprzedmiotowe, o czym orzeczono w pkt 2 wyroku.

Stosownie do art. 161 § 1 P.p.s.a. sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania w przypadkach określonych w pkt 1-2 tego przepisu lub gdy postępowanie z innych przyczyn stało się bezprzedmiotowe (pkt 3). Postępowanie staje się bezprzedmiotowe ‒ w zakresie zobowiązania do wydania aktu lub podjęcia czynności ‒ niewątpliwie w przypadku wydania aktu po wniesieniu skargi na bezczynność organu i/lub przewlekłość prowadzonego przez niego postępowania, lecz przed jej rozpoznaniem przez sąd. Nie można bowiem zobowiązać organu do dokonania czynności, która została w momencie orzekania już dokonana, nawet jeśli przekroczony został przez organ termin przewidziany do jej dokonania. W niniejszej sprawie nie zachodzi już przewlewkłość organu, bowiem wydana została decyzja w dniu [...] r. Wydanie przez organ odwoławczy decyzji po wniesieniu skargi na bezczynność nie zwalniało Sądu z obowiązku jej rozpoznania, w zakresie orzekania w przedmiocie stwierdzenia, że organ dopuścił się przewlekłego prowadzenia postępowania (art. 149 § 1 pkt 3 P.p.s.a.), czy przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miało miejsce z rażącym naruszeniem prawa (art. 149 § 1a P.p.s.a.) oraz w zakresie wymierzenia organowi grzywny z tego tytułu lub przyznania na rzecz skarżącej sumy pieniężnej (art. 149 § 2 P.p.s.a.).

Skarżąca domagała się również zasądzenia sumy pieniężnej na postawie art. 149 § 2 P.p.s.a.

Zgodnie z art. 149 § 2 P.p.s.a., Sąd może orzec z urzędu albo na wniosek strony o wymierzeniu organowi grzywny w wysokości określonej w art. 154 § 6 lub przyznać od organu na rzecz skarżącego sumę pieniężną do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6. Z kolei w myśl art. 154 § 6 P.p.s.a. grzywnę, o której mowa w § 1, wymierza się do wysokości dziesięciokrotnego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim, ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie odrębnych przepisów.

Odnosząc się do żądania zasądzenia sumy pieniężnej od organu na podstawie art. 149 § 2 P.p.s.a., należy podnieść, że przepis ten wskazuje na uprawnienie sądu administracyjnego wymierzenia grzywny organowi lub przyznania od organu na rzecz skarżącego sumy pieniężnej ("Sąd może"). Nie pozostawia także wątpliwości, że przepis ten posługuje się spójnikiem "lub", a zatem alternatywą zwykłą. Jak z tego wynika, wybór środka (grzywna lub suma pieniężna) należy do sądu, a powinien być w pierwszym rzędzie uwarunkowany celem skargi na bezczynność lub przewlekłość, którym jest zwalczenie bezczynności organów i przewlekłości postępowania oraz doprowadzenie do zakończenia postępowania w sprawie. Gdy sąd uzna, że dla realizacji powyższego celu nie wystarczy wymierzenie organowi grzywny, może przyznać skarżącemu określoną sumę pieniężną (por. wyrok NSA z 8 lutego 2017 r., I OSK 1314/16). Grzywna, o jakiej mowa w art. 149 § 2 p.p.s.a. ma charakter przede wszystkim prewencyjny. Z kolei suma pieniężna przyznawana na rzecz strony skarżącej - charakter kompensacyjny. Z treści omawianego przepisu wyraźnie wynika, że ustawodawca pozostawił sądowi ocenę, czy okoliczności sprawy wskazują na potrzebę zdyscyplinowania organu, który dopuszcza się bezczynności, a także czy wskazują na konieczność zrekompensowania tego faktu stronie skarżącej. Podobnie, jak w przypadku oceny możliwości orzeczenia o istnieniu lub nieistnieniu uprawnienia/obowiązku, o których mowa w przepisie art. 149 § 1b P.p.s.a. Zarówno więc wymierzenie grzywny, przyznanie sumy pieniężnej czy orzeczenie o istnieniu lub nieistnieniu uprawnienia/obowiązku - nie jest obligatoryjne. Sąd nie uznał za zasadne i celowe wymierzenie grzywny, czy też przyznanie sumy pieniężnej.

W ocenie Sądu okoliczności, w których organ dopuścił się przewlekłego prowadzenia postępowania, a nawet czas jej trwania, nie przemawiają za koniecznością zrekompensowania tego faktu, albowiem jak już wyżej wskazano organ wydał decyzję w dniu [...] r. zawarł w niej stosowne pouczenie o przysługujących stronie środkach odwoławczych. Niezależnie Sądowi z urzędu wiadomo, że przed tut. Sądem pod sygn. akt III SA/Gl 128/20 zawisła sprawa ze skargi A w przedmiocie zasadności zwrotu dofinansowania w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020. Z tych względów w tej części Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 P.p.s.a.

Strona skarżąca sygnalizowała także naruszenie przez organ art. 9 K.p.a., poprzez udzielanie nieprawdziwych informacji o stanie faktycznym i prawnym, które z kolei miało wpływ na jej prawa i obowiązki. Zgodnie z ww. przepisem organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

Skarżąca sygnalizowała, że na skutek działań organu ‒ pomimo złożenia wniosku o umorzenie należności ‒ była zmuszona zaciągnąć pożyczkę i spłacić całą należność. Obowiązek informowania i wyjaśnienia stronom przez organ prowadzący postępowanie całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych toczącej się sprawy powinien być rozumiany tak szeroko, jak to jest tylko możliwe. Udowodnione naruszenie tego obowiązku powinno być rozumiane jako wystarczająca podstawa do uchylenia decyzji, szczególnie wówczas, gdy urzędnik stwierdza (lub powinien stwierdzić), że strona zamierza podjąć działania wiążące się dla niej z niekorzystnymi skutkami, lub nawet z ryzykiem wystąpienia podobnych skutków. W takim wypadku urzędnik ma wyraźny obowiązek w możliwie jasny sposób wyjaśnić całość okoliczności sprawy stronie i równie wyraźnie wskazać mu ryzyko, wiążące się z zaplanowanymi działaniami. Jest to jedyny odpowiadający zasadzie art. 2 Konstytucji RP sposób rozumienia art. 9 K.p.a. (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 17 grudnia 2019 r., II SA/Wr 237/19, LEX nr 2825843). Jednak w ocenie Sądu i ta okoliczność winna być przedmiotem badania w toku postępowań związanych z uprzednio wydanymi przez organ decyzjami.

Skarżąca zarzuciła także organowi niewydanie postanowienia na podstawie art. 37 § 6 K.p.a. Zgodnie z tym przepisem organ rozpatrujący ponaglenie wydaje postanowienie, w którym:

1) wskazuje, czy organ rozpatrujący sprawę dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania, stwierdzając jednocześnie, czy miało ono miejsce z rażącym naruszeniem prawa;

2) w przypadku stwierdzenia bezczynności lub przewlekłości:

a) zobowiązuje organ rozpatrujący sprawę do załatwienia sprawy, wyznaczając termin do jej załatwienia, jeżeli postępowanie jest niezakończone,

b) zarządza wyjaśnienie przyczyn i ustalenie osób winnych bezczynności lub przewlekłości, a w razie potrzeby także podjęcie środków zapobiegających bezczynności lub przewlekłości w przyszłości.

Z przepisu wynika, że to organ wyższego stopnia (zgodnie z art. 37 § 3 K.p.a.) rozpatrujący ponaglenie zobowiązany jest w każdym przypadku do wydania postanowienia zawierającego elementy wskazane w art. 37 § 6. Jeżeli ponaglenie rozpatruje organ prowadzący postępowanie, to w przypadku uznania ponaglenia za zasadne niezwłocznie załatwia sprawę oraz zarządza wyjaśnienie przyczyn i ustalenie osób winnych bezczynności lub przewlekłości, a w razie potrzeby także podjęcie środków zapobiegających bezczynności lub przewlekłości w przyszłości. Zarządzenie tych czynności należy do zakresu wewnętrznego urzędowania i może być wykonywane w formach prawnych przewidzianych w przepisach określających organizację i zakres działania tego organu (A. Wróbel [w:] M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Komentarz aktualizowany do ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.17.1257 t.j.), LEX/el. 2018, komentarz do art. 37, teza 26). Na postanowienie organu rozpatrującego ponaglenie nie przysługuje zażalenie ani skarga do sądu administracyjnego. W badanej sprawie organ zareagował na ponaglenie i wystosował do skarżącej pismo z 5 listopada [...] r. (wezwanie w trybie art. 79a § 1-2 k.p.a.) a następnie wydał w dniu [...] r. decyzję w sprawie umorzenia należności. Niezależnie w odpowiedzi na ponaglenie zaprzeczył działaniu w stanie bezczynności bądź przewlekłości uznając podejmowane działania za celowe i niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Mając powyższe na uwadze, Sąd, działając na podstawie art. 149 § 1 pkt 3 oraz § 1a, a także art. 151 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.