Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 40/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-03-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz Sędziowie NSA Magdalena Bosakirska (spr.) del. WSA Joanna Zabłocka Protokolant Mateusz Rogala po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 2 sierpnia 2012 r. sygn. akt VI SA/Wa 760/12 w sprawie ze skargi A. C. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 3 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 14-17 czerwca 2011 r. z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od A. C. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 3 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 14-17 czerwca 2011 r. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2012 r., sygn. akt VI SA/Wa 760/12, oddalił skargę A. C. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...], ustalającą negatywny wynik z egzaminu radcowskiego.

I

Z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia.

W dniach 14-17 czerwca 2011 r. A. C. przystąpiła do egzaminu radcowskiego.

Uchwałą Nr [...] z dnia [...] lipca 2011 r. Komisja Egzaminacyjna nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego, działając na podstawie art. 366 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.; powoływanej dalej jako: u.r.p.) stwierdziła, że A. C. uzyskała negatywny wynik z egzaminu radcowskiego, gdyż z czwartej części egzaminu, w dziedzinie prawa gospodarczego, otrzymała ocenę niedostateczną.

W odwołaniu A. C. wniosła o uchylenie powyższej uchwały oraz o przeprowadzenie dowodów z dokumentów, tj. z prac egzaminacyjnych będących w dyspozycji Komisji, wskazujących na przyjęcie takich zasad oceniania sporządzanych umów, które skutkowały ocenami pozytywnymi, pomimo zaistnienia identycznych lub zbliżonych uchybień, jak w pracy skarżącej.

Uchwałą z dnia [...] lutego 2012 r. Komisja Egzaminacyjna II stopnia nr [...], działając na podstawie art. 368 ust. 1, 9 i 12 u.r.p. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013r., poz. 267; powoływanej dalej jako: k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania utrzymała w mocy zaskarżoną uchwałę.

Uzasadniając rozstrzygnięcie Komisja Egzaminacyjna stwierdziła, że A. C. sporządziła nieważną umowę sprzedaży udziałów, gdyż wskazana uchwała nie dotyczyła powołania pełnomocnika, zgodnie z art. 379 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 1030; powoływanej dalej jako: k.s.h.). Zdaniem Komisji, bezwzględna nieważność umowy zawartej przez spółkę z członkiem jej zarządu nie może być sanowana w trybie art. 103 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.; powoływanej dalej jako: k.c.) w zw. z art. 2 k.s.h., poprzez późniejsze powołanie przez walne zgromadzenie pełnomocnika do zawarcia tej umowy w imieniu spółki. Organ wskazał również na wątpliwości odnośnie możliwości powołania przez walne zgromadzenie jako pełnomocnika do zawarcia umowy z członkiem zarządu innego członka zarządu, bowiem stanowiłoby to obejście przepisu art. 379 § 1 k.s.h. Jednakże, nawet przy uznaniu takiego rozwiązania za dopuszczalne, z pracy egzaminacyjnej nie wynika zastosowanie wymienionej konstrukcji. W komparycji umowy powołano dwóch członków zarządu, uprawnionych do łącznej reprezentacji spółki zgodnie z aktualnym odpisem z KRS. Komisja wskazała, że w przypadku zastosowania konstrukcji określonej w art. 379 § 1 k.s.h., wystarczająca byłaby reprezentacja jednego pełnomocnika, nawet gdyby był nim członek zarządu spółki. Skarżąca nie zaznaczyła faktu udzielenia pełnomocnictwa w żaden inny sposób, a powoływanie się na zał. Nr 3 do umowy jest w tej kwestii bezprzedmiotowe, gdyż z jego treści nie wynika, że chodzi o ustanowienie pełnomocnika, dotyczy on zaś "odpowiedniej zgody na dokonanie niniejszej umowy".

Komisja II stopnia nie podzieliła poglądu, że zdająca prawidłowo zastosowała przepis art. 182 k.s.h., gdyż w ocenianej umowie nie wskazała jaki organ spółki z o.o. wyraził pisemną zgodę na sprzedaż udziałów. Zgodnie z treścią art. 182 § 2 k.s.h. jeżeli zbycie udziałów jest uzależnione od zgody spółki, stosuje się przepisy § 3-5, chyba, że umowa stanowi inaczej. Stosownie natomiast do art. 182 § 3 k.s.h. zgody udziela zarząd w formie pisemnej, co zdaniem organu, należało zaznaczyć jako prawidłowe rozwiązanie zadania egzaminacyjnego.

Organ odwoławczy stwierdził, że z zadania egzaminacyjnego wynikało, iż w oparciu o prawo pierwszeństwa przysługujące dotychczasowym wspólnikom, należało sporządzić warunkową umowę sprzedaży udziałów, stosując warunek zawieszający. Analiza umowy sporządzonej przez skarżącą wyraźnie zaś wskazuje, że zastosowała ona warunek rozwiązujący, co w ocenie organu jest nieprawidłowe.

Jednocześnie Komisja podzieliła zdanie egzaminatorów, że pozostałe zagadnienia, będące przedmiotem zadania egzaminacyjnego, są ujęte w umowie prawidłowo. Komisja Egzaminacyjna wskazała także, że dokonała weryfikacji opinii egzaminatorów w odniesieniu do ocen cząstkowych nieobjętych zakresem zaskarżenia. Oceny te podzieliła w całości, nie dostrzegając w nich istotnych uchybień, skutkujących koniecznością podwyższenia ocen cząstkowych, choć podzieliła zarzut skarżącej, że opinia jednego z egzaminatorów była lakoniczna.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. A. C. wniosła o uchylenie w całości uchwały Komisji Egzaminacyjnej II stopnia z dnia [...] lutego 2012 r. oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Ponadto skarżąca wniosła o przeprowadzenie dowodu z załączonych do skargi prac innych zdających oraz uchwał będących w posiadaniu Komisji II stopnia nr [...] w W.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę.

Sąd I instancji podkreślił, że werdykt egzaminatora w przedmiocie wystawienia oceny cząstkowej korzysta z "luzu decyzyjnego", o czym stanowi treść art. 365 ust. 2 u.r.p., zgodnie z którym oceny rozwiązań każdego z zadań z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, mając na uwadze w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji oraz poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony. Wystawianie przez egzaminatora oceny cząstkowej w oparciu o pewnego rodzaju "luz decyzyjny" nakłada zatem na Komisję Egzaminacyjną obowiązek szczególnego rozważenia argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu do tej oceny. Zdaniem Sądu, organ wywiązał się ze swoich obowiązków, dokonując dogłębnej analizy zgromadzonego materiału dowodowego i precyzyjnie wyjaśniając przyczyny dyskwalifikujące pracę skarżącej z czwartej części egzaminu.

Sąd stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie zdający egzamin radcowski, rozwiązując zadanie egzaminacyjne z dziedziny prawa gospodarczego, powinien wykazać się znajomością prawa z zakresu Kodeksu spółek handlowych, w tym: zasad reprezentacji spółki akcyjnej przy czynności z członkiem zarządu (art. 379 § 1 k.s.h.), zasad zbywania udziałów w spółce z o.o. - wymóg zgody (art. 182 k.s.h.) przy uwzględnieniu pierwszeństwa pozostałych wspólników w nabyciu udziałów, a także znajomością Kodeksu cywilnego, w tym przepisów o umowie sprzedaży (art. 535 k.c. i nast.) i ustanowieniu zastawu (art. 306 k.c. i nast.) oraz z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 788; powoływanej dalej jako: k.r.o.) w zakresie zgody małżonka na zaciągnięcie zobowiązania, niezbędnej dla zaspokojenia się wierzyciela z majątku wspólnego (art. 41 § 1 k.r.o.).

W ocenie Sądu, podstawowym (ale nie jedynym) zarzutem pod adresem pracy skarżącej było sporządzenie de facto nieważnej umowy sprzedaży udziałów, ze względu na naruszenie art. 379 § 1 k.s.h., z uwagi na niewłaściwą reprezentację po stronie sprzedającego. Sąd wskazał, iż w badanej umowie spółkę C. reprezentuje zarząd (dwóch członków zarządu uprawnionych do łącznej reprezentacji spółki zgodnie z KRS). Z pracy egzaminacyjnej nie wynika, że skarżąca zastosowała w niej budzącą wątpliwości lecz dopuszczalną konstrukcję powołania przez walne zgromadzenie, jako pełnomocnika do zawarcia umowy z członkiem zarządu innego członka zarządu.

Sąd stwierdził, że organ w ocenianej pracy dostrzegł również inne błędy, których wagę i znaczenie dla rozstrzygnięcia szczegółowo omówił, wobec czego argumentacja w tym zakresie nie nosi znamion dowolności.

Zdaniem Sądu, analiza uzasadnienia ocen cząstkowych oraz zaskarżonej uchwały prowadzi do wniosku, że oceniając pracę skarżącej kierowano się wskazówkami zawartymi w art. 365 ust. 2 u.r.p., indywidualizując je w ramach tej pracy, a nie opisem istotnych zagadnień, który to dokument nie ma waloru normatywnego.

Sąd I instancji nie zgodził się również z zarzutem naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji RP poprzez rozbieżne i nierówne stosowanie kryteriów ocen wobec zdających. Każda sprawa dotycząca ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego, rozstrzygana uchwałami komisji egzaminacyjnych, jest sprawą indywidualną w rozumieniu art. 1 ust. 1 k.p.a., w konsekwencji czego, nigdy nie rozpatruje się jej porównawczo. Uchwały komisji egzaminacyjnych konkretyzują normy prawa materialnego wyłącznie w odniesieniu do indywidualnie oznaczonego zdającego i wyłącznie w jego sprawie. Organy administracyjne oraz sąd, badając zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, nie mogą wykraczać poza granice tej sprawy. W związku z powyższym, zdaniem Sądu, wniosek skarżącej o przeprowadzenie dowodów z innych prac egzaminacyjnych był bezzasadny. Badanie prac innych zdających oraz uzasadnień ich ocen stanowiłoby wyjście poza granice sprawy.

W odniesieniu do zarzutu pominięcia kwestii gradacji ocen Sąd wskazał, że nie jest stopniowalna skala błędów obejmujących kryteria określone w art. 365 ust. 2 u.r.p. Tylko zaś spełnienie wszystkich ustawowych kryteriów zaproponowanego rozwiązania uprawnia oceniających do skorzystania ze skali ocen pozytywnych.

Konkludując Sąd stwierdził, że wydane uchwały zapadły po wszechstronnym i wnikliwym zbadaniu wszystkich okoliczności sprawy, a ich uzasadnienia zgodne są z art. 107 § 3 k.p.a. Organ wyczerpująco ustosunkował się do zarzutów strony i szczegółowo uzasadnił swoje stanowisko. W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie ustalone zostały wszelkie okoliczności istotne z punktu widzenia przepisów prawa materialnego.

II

Skargę kasacyjną złożyła A. C.

Wyrok zaskarżyła w całości. Wniosła o jego uchylenie w całości oraz o uchylenie uchwał Komisji Egzaminacyjnych I i II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W obu przypadkach wniosła zaś o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Wnosząca skargę kasacyjną na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.) zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie:

1. prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 365 ust. 2 w związku z art. 366 ust. 1 u.r.p., poprzez błędne zastosowanie i uznanie, że Komisja Egzaminacyjna II Stopnia Nr [...] prawidłowo zastosowała ww. przepisy uznając, iż praca egzaminacyjna z prawa gospodarczego skarżącej nie spełnia wymogów przewidzianych w art. 365 ust. 2 u.r.p., a w konsekwencji powyższego niezasadne oddalenie skargi i utrzymanie w mocy wadliwej uchwały Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia, w sytuacji gdy praca egzaminacyjna skarżącej z prawa gospodarczego zasługiwała na pozytywną ocenę;

2. przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, tj.:

a) art. 106 § 3 p.p.s.a. - poprzez zaniechanie przeprowadzenia dowodu uzupełniającego z dowodów dołączonych do skargi na okoliczność uznania przez inną Komisję Egzaminacyjną II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości, że umowa sprzedaży udziałów zawierająca reprezentację zbywcy w postaci członków zarządu zbywającej spółki nie jest błędem dyskwalifikującym pracę oraz na okoliczność uznania przez pozostałe Komisje Egzaminacyjne II Stopnia rozwiązań zagadnień kluczowych dla pracy z prawa gospodarczego tożsamych z rozwiązaniami zastosowanymi przez skarżącą za rozwiązania niestanowiące uchybienia dyskwalifikującego pracę z części czwartej egzaminu zawodowego, co w konsekwencji miało wykazać naruszenie przez Komisję Egzaminacyjną II Stopnia Nr [...] zasady równego traktowania,

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie rażącego naruszenia przez Komisję Egzaminacyjną II Stopnia Nr [...] przepisów postępowania, tj.: art. 7, 8, 77 § 1, 80, 107 § 3 k.p.a. w związku z § 5 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego oraz w związku z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez:

- brak wszechstronnego i prawidłowego ustalenia stanu faktycznego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia w wyniku:

• wybiórczej oceny materiału dowodowego (w szczególności dowodu z dokumentów, o które wnioskowała Skarżąca) i rozstrzygnięcie sprawy z pominięciem części materiału dowodowego,

• nierozpatrzenia przez organ odwoławczy sprawy z uwzględnieniem wszystkich kryteriów określonych w przepisach prawa do oceny pracy egzaminacyjnej na egzaminie radcowskim, tj. nie wzięcie pod uwagę przy podejmowaniu uchwały poprawności zaproponowanego przez Skarżącą w umowie sposobu skonstruowania postanowień umowy z uwzględnieniem interesu strony,

• błędnego ustalenia, ze poleceniem komisji egzaminacyjnej należało sporządzić warunkową umowę sprzedaży udziałów stosując jedynie warunek zawieszający,

• błędne przyjęcie, iż jedynym prawidłowym rozwiązaniem zadania egzaminacyjnego w zakresie zastosowania art. 182 ksh była zgoda zarządu w formie pisemnej,

- zajęcie odmiennego, niekorzystnego dla Skarżącej, stanowiska dotyczącego kwestii nieważności umowy (ze względu na wadliwą reprezentację) od stanowiska prezentowanego przez Komisję Egzaminacyjną II Stopnia Nr [...] (korzystnego dla innego Skarżącego), która przychyliła się do poglądu, iż umowa zawarta z członkiem zarządu nie powoduje dyskwalifikacji pracy, co w kontekście sprawowania władzy administracyjnej zarówno przez Komisie Egzaminacyjną II Stopnia nr [...] oraz Komisje Egzaminacyjna II Stopnia nr [...] w imieniu jednego organu - tj. Ministra Sprawiedliwości - oraz w odniesieniu do faktu, iż w ramach egzaminu zawodowego, który jest jednolitym ogólnopolskim egzaminem każdy ze zdających powinien być traktowany na równi z innymi zdającymi, stanowi rażące naruszenie zasady równego traktowania,

- wskazanie w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały niepoddających się weryfikacji i ocenie prawnej kryteriów podjęcia decyzji poprzez oparcie rozstrzygnięcia o własne przekonanie odnośnie prawidłowego sposobu pisania umowy oraz wybiórcze i dowolne stosowanie się do przepisów prawa,

- dowolne uznanie na podstawie błędnych i niepełnych ustaleń stanu faktycznego oraz na podstawie błędnego zakwalifikowania charakteru uchybień umowy sporządzonej przez Skarżącą, że waga i ciężar gatunkowy błędów popełnionych przez Skarżącą uzasadniają ocenę niedostateczną z części czwartej egzaminu, a w konsekwencji przekroczenie granic uznania administracyjnego skutkujące naruszeniem zasady równego traktowania oraz zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów prawa.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca wyraziła sprzeciw wobec nierówności w traktowaniu zdających egzamin zawodowy, poprzez ocenianie ich w sposób rażąco odbiegający od zasad uregulowanych w obowiązujących przepisach, w szczególności z naruszeniem konstytucyjnej zasady równego traktowania przez władze publiczne. Zdaniem kasatorki, dla prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie istotne było przeprowadzenie dowodu z załączonych dokumentów, stanowiących dowód na okoliczność uznania przez inną Komisję Egzaminacyjną II stopnia, że umowa sprzedaży udziałów, zawierająca reprezentację zbywcy w postaci członków zarządu zbywającej spółki nie jest błędem dyskwalifikującym pracę. Sąd I instancji poprzez zaniechanie przeprowadzenia wskazanego dowodu nie wyjaśnił istotnych wątpliwości występujących w sprawie. Skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem Sądu, że badanie prac innych zdających oraz uzasadnień ich ocen stanowiłoby wyjście poza granice sprawy. Wskazała przy tym na rozbieżność stanowisk Komisji Egzaminacyjnych II stopnia Nr [...] i [...], w konsekwencji czego ten sam organ wydał w tych samych stanach faktycznych sprzeczne decyzje, wobec czego podmioty, będące w tej samej sytuacji faktycznej i prawnej, są traktowane w radykalnie odmienny sposób.

Strona wnosząca skargę kasacyjną podniosła, że organ obowiązany jest kierować się zasadą prawdy obiektywnej także wówczas, gdy decyzja wydana w sprawie indywidualnej ma charakter uznaniowy. Wybór rozstrzygnięcia nie może być jednak dowolny. Sąd I instancji nie dostrzegł, że organ nie dokonał wszechstronnego i prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, opierając swe rozstrzygnięcie na wybiórczo potraktowanym materiale dowodowym. Zdaniem skarżącej, postanowienia jej pracy egzaminacyjnej, pomimo tego, że różnią się od preferowanych przez Komisję Egzaminacyjną, w pełni uwzględniają interes reprezentowanej strony. Organ tymczasem uznał, że waga i ciężar gatunkowy błędów popełnionych w pracy uzasadniają ocenę niedostateczną z części czwartej egzaminu, czym przekroczył granice uznania administracyjnego, skutkujące naruszeniem zasady równego traktowania oraz zasady pogłębiana zaufania obywateli do organów państwa.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Komisja Egzaminacyjna II stopnia wniosła o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, podtrzymując w całości prezentowane dotychczas stanowisko.

III

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, zatem podlega oddaleniu.

Na wstępie, jeszcze przed rozpoznaniem zarzutów kasacyjnych, należy wyjaśnić, że uchwała w sprawie wyniku egzaminu radcowskiego nie jest odpowiednikiem decyzji administracyjnej o charakterze uznaniowym. Organy ją podejmujące, tj. obie Komisje Egzaminacyjne nie mają żadnego "luzu decyzyjnego", co oznacza, że jeżeli prace egzaminacyjne zostały ocenione pozytywnie, zgodnie z uregulowaniami zawartymi w art. 366 ust. 1 u.r.p., wynik egzaminu musi być pozytywny. Także oceny prac egzaminacyjnych nie są dokonywane w ramach "luzu decyzyjnego". Ustawa reguluje precyzyjnie wymagania, jakie muszą spełniać prace z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego. Zgodnie z art. 365 ust. 2 u.r.p. praca egzaminacyjna musi spełniać wymogi formalne, przepisy prawa mają być zastosowane właściwie i umiejętnie zinterpretowane, sposób rozstrzygnięcia problemu ma być poprawny i uwzględniać interes strony. Praca, która spełnia powyższe wymagania musi być oceniona pozytywnie. Natomiast, w zależności od tego, w jakim stopniu praca egzaminacyjna spełnia wymagania, egzaminatorzy wystawiają oceny, korzystając ze skali ocen zawartych w ustawie. Te oceny także nie są przejawem "luzu decyzyjnego", są natomiast przejawem indywidualnego podejścia wysokiej klasy specjalistów, którzy z jednej strony gwarantują znajomość przepisów prawa i obiektywną ocenę prawidłowości zastosowanych rozwiązań, a z drugiej zawierają element własnej "eksperckiej" oceny poziomu pracy. Wszelkie egzaminy przeprowadzane przez specjalistów zawierają element subiektywny, jednak samodzielna ocena pracy dokonywana przez dwóch egzaminatorów i sposób wystawiania oceny końcowej zapewnia ocenę trafną.

W u.r.p. skład komisji egzaminacyjnych jest precyzyjnie uregulowany. W art. 365 ust. 2 u.r.p. ustawodawca postanawia, że prace po raz pierwszy oceniają niezależnie dwaj egzaminatorzy, jeden wskazany przez Ministra Sprawiedliwości, a drugi przez KRRP, "z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna". Zgodnie z art. 368 ust. 3 u.r.p. w skład komisji odwoławczych wchodzą osoby wskazane przez Ministra Sprawiedliwości i KRRP, "których wiedza i doświadczenie dają rękojmię rzetelnego rozpoznania odwołań". Takie uregulowania gwarantują prawidłową ocenę prac, dokonywaną zgodnie z prawem, ale w sposób indywidualny. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że każda praca oceniana jest indywidualnie, a jej walory i wady oceniane są przez ekspertów, aby następnie wedle ich najlepszej wiedzy ustalić, czy kandydat na radcę prawnego posiada należyte przygotowanie prawnicze do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Może się zatem zdarzyć, że prace, w których są przyjęte podobne rozwiązania prawne, prezentują jednocześnie tak różny poziom wiedzy i umiejętności zdającego, że są oceniane w różny sposób.

Mając na uwadze powyższe można przejść do oceny zarzutów naruszenia prawa procesowego.

Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 106 § 3 p.p.s.a., poprzez zaniechanie przeprowadzenia dowodu uzupełniającego z innych prac egzaminacyjnych, innych zdających dla wykazania, że były one inaczej oceniane. Przede wszystkim przypomnieć należy, że przedmiotem sprawy jest kontrola prawidłowości ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego A. C. Dla przeprowadzenia tej kontroli nie ma żadnej potrzeby ani możliwości badania innych prac, innych kandydatów.

W wyroku z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1205/11 (publikowany: orzeczenia.nsa.gov.pl) Naczelny Sąd Administracyjny szczegółowo wyjaśnił, że rozstrzygając w granicach danej sprawy sąd nie może uczynić przedmiotem kontroli zgodności z prawem innej sprawy administracyjnej niż ta, w której wniesiono skargę. Działając w granicach danej sprawy sąd, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., orzeka na podstawie akt sprawy, tj. materiału znajdującego się w aktach, a także zawierającego dowody z dokumentów włączone do akt przez sąd na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. NSA wskazał, że to uzupełniające postępowanie dowodowe (dowód z dokumentu) dopuszczalne jest tylko w sytuacji, gdy wnioskowany dowód będzie pozostawał w związku z oceną legalności zaskarżonego aktu.

Mając na uwadze powyższe uznać należy, że Sąd I instancji oceniając pracę A. C. trafnie skoncentrował się na ocenach tej pracy przeprowadzonych przez obie Komisje Egzaminacyjne i prawidłowo nie sięgał do innych prac, nie badał prawidłowości ich oceny, ani też nie porównywał tych ocen z oceną pracy skarżącej, bowiem przeprowadzenie w tej sprawie dowodu z innych prac w trybie art. 106 § 3 p.p.s.a. było niedopuszczalne. Zatem zarzut naruszenia art. 106 § 3 p.p.s.a uznać należy za nieusprawiedliwiony.

Nie są także trafne zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, 8, 77 § 1, 80, 107 § 3 k.p.a. przez akceptację braku wszechstronnego i prawidłowego ustalenia stanu faktycznego.

Ten zarzut kasatorka opiera na nieuwzględnieniu okoliczności, że inne prace o podobnych rozwiązaniach prawnych były ocenione odmiennie. Jak wskazano wyżej, argumentacja dotycząca niedopuszczenia dowodu z innych prac nie może być uwzględniona ponieważ takie działanie jest niedopuszczalne.

Nieuzasadnione są także zarzuty co do ustaleń obu Komisji odnośnie nieprawidłowości rozwiązań prawnych przyjętych przez zdającą. Komisje egzaminacyjne uznały za wadliwe stanowisko zdającej w trzech kwestiach: reprezentacji spółki akcyjnej w transakcjach tej spółki z członkiem zarządu w świetle uregulowań art. 379 § 1 k.s.h., braku precyzji w stwierdzeniu, kto wyraża zgodę na sprzedaż udziałów w spółce z o.o. w świetle art. 182 k.s.h. oraz braku wskazania, że wobec prawa pierwokupu udziałów ze strony pozostałych wspólników spółki z o.o., umowa jest umową warunkową pod warunkiem zawieszającym, że uprawnieni nie skorzystają ze swego prawa zgodnie z art. 597 § 1 k.c.

Komisje zgodnie oceniły, że praca zdającej we wszystkich wskazanych kwestiach nie jest satysfakcjonująca. Stanowisko to jest oczywiście trafne. Mając na uwadze, że celem pracy jest zaprezentowanie umiejętności zdającego, zaproponowane w pracy rozwiązania powinny być precyzyjne i jasne z jednej strony, aby nie było wątpliwości, co do stanu wiedzy zdającego, a z drugiej strony dlatego, że umowa, która jest przedmiotem pracy, jak każda dobrze sporządzona umowa, nie powinna pozostawiać wątpliwości, co do swej treści. Tymczasem zasadnicza kwestia reprezentacji spółki akcyjnej w umowie z członkiem zarządu nie została przedstawiona ani wyjaśniona. Twierdzenie skarżącej, że załącznik nr [...] do umowy, w którym mowa o "odpowiedniej zgodzie na dokonanie umowy" wyjaśnia kwestie reprezentacji, świadczy o niezrozumieniu problemu. Należało bowiem wykazać się wiedzą, że spółkę w omawianej transakcji reprezentuje rada nadzorcza lub specjalny pełnomocnik powołany uchwałą walnego zgromadzenia. Kto może być tym pełnomocnikiem jest kwestią wtórną i spory doktrynalne w tej kwestii nie mogły mieć wpływu na ocenę pracy, gdyby było w niej wskazane, że występujący członkowie zarządu działali na podstawie pełnomocnictwa oraz, że było ono udzielone przez walne zgromadzenie. Ta kwestia nie została jednak w ogóle podniesiona, zatem przy braku informacji o pełnomocnictwie udzielonym przez walne zgromadzenie, komisje egzaminacyjne trafnie uznały, że wskazanie dwóch członków zarządu, jako reprezentujących spółkę było błędne i skutkowało nieważnością umowy.

Niewskazanie, że pisemnej zgody na zbycie udziałów w spółce z o.o. udziela zarząd spółki, trafnie zostało oceniona negatywnie, gdyż przepis jest jednoznaczny i należało kierować się jego treścią.

Pogląd skarżącej, że sprzedaż udziałów obciążonych prawem pierwokupu może być realizowana także przy zastosowaniu warunku rozwiązującego, świadczy o nieznajomości uregulowań prawnych przyjętych przy tego typu umowach warunkowych oraz pominięciu skutków proponowanego rozwiązania.

Ustalenia organów, co do wyżej opisanych wad pracy egzaminacyjnej są zatem trafne a przy ich dokonaniu nie doszło do naruszenia prawa procesowego, tj. art. 7, 8, 77 § 1, 80, 107 § 3 k.p.a.

Pozostaje do rozważenia, czy przy ocenie pracy mającej wyżej wskazane wady doszło do naruszenia prawa materialnego, tj. art. 365 ust. 2 w zw. z art. 366 ust. 1 u.r.p., tzn. czy ocena negatywna została dokonana zgodnie z prawem.

Zgodnie z art. 364 ust. 1 u.r.p. egzamin radcowski polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby zdającej do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Jak wskazano na wstępie, zgodnie z art. 365 ust. 2 u.r.p. praca egzaminacyjna musi spełniać wymogi formalne, przepisy prawa mają być zastosowane właściwie i umiejętnie zinterpretowane, sposób rozstrzygnięcia problemu ma być poprawny i uwzględniać interes strony. Należy podkreślić, że praca egzaminacyjna, aby została oceniona pozytywnie, musi spełniać wszystkie wskazane wymogi jednocześnie, zaś sposób ich spełnienia znajduje odzwierciedlenie w skali ocen. Praca, w której zastosowano wadliwe przepisy, albo też niewłaściwie je zinterpretowano lub niepoprawnie rozstrzygnięto problem prawny przedstawiony do rozwiązania, nie spełnia kryteriów ustawowych i nie może być oceniona pozytywnie. Wszak przyszły radca prawny musi znać i rozumieć przepisy, którymi się będzie posługiwał, a także musi umieć dostrzec problemy prawne wynikające na tle konkretnej sytuacji faktycznej i umieć zaproponować właściwy sposób ich rozwiązania.

Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że w zadaniu egzaminacyjnym zawarte były problemy, których dostrzeżenie i prawidłowe rozwiązanie należało do zdającego. Kontrolując prawidłowość ocen, według ustawowej skali ocen, należało mieć na względzie, czy i jak zdająca poradziła sobie z powyższymi zadaniami. Uznać należy, że oceniający trafnie uznali, że zdająca nie poradziła sobie z problemami, które powinna dostrzec, skoro sporządzona przez nią umowa dotknięta była nieważnością z powodu wadliwej reprezentacji spółki akcyjnej i zawierała inne jeszcze wady, które wskazywały na brak znajomości dziedziny prawa, której dotyczyło zadanie.

W tym stanie rzeczy uznać należy, że wobec prawidłowego ustalenia wyżej opisanych wad pracy egzaminacyjnej, egzaminatorzy trafnie ocenili ją na ocenę niedostateczną, a Komisja Egzaminacyjna prawidłowo uznała, że wobec niedostatecznej oceny czwartej części pracy, wynik egzaminu radcowskiego jest negatywny.

Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny oba zarzuty kasacyjne uznał za nieusprawiedliwione i działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

O kosztach NSA orzekł na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a.