Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1382/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-06-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 229
journal: Dz.U. 2004 nr 261 poz 2603
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.
article: art. 2 ust. 1 i ust. 3
journal: Dz.U. 1990 nr 79 poz 464
law: Ustawa z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.
article: art. 6
journal: Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Lech, Sędzia NSA Anna Łukaszewska – Macioch, Sędzia del. WSA Jolanta Rudnicka (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. S., A. H., J. K., M. K. i M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 31 marca 2010 r. sygn. akt II SA/Kr 141/10 w sprawie ze skargi H. S., A. H., J. K., M. K. i M. S. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 31 marca 2010 r., sygn. akt II SA/Kr 141/10 oddalił skargę H. S., A. H., J. K., M. K. i M. S. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] listopada 2009 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że w dniu [...] lutego 2009 r. H. S., J. K., A. H., M. S. i M. K. złożyli wniosek o zwrot wywłaszczonej parceli nr [...] o pow. 3547 m2, objętej poprzednio księgą wieczystą nr [...] "C", a obecnie wchodzącej w skład działek ewidencyjnych: nr [...],[...] i [...], położonych w obrębie [...] jednostki ewidencyjnej K. P., objętych księgami wieczystymi: nr [...], nr [...] i nr [...].

Decyzją z dnia [...] maja 2009 r., nr [...] Prezydent Miasta K. orzekł o odmowie zwrotu przedmiotowej nieruchomości na rzecz wnioskodawców. Organ pierwszej instancji wskazał, że W. K., będąca spadkodawczynią wnioskodawców, umową sprzedaży, zawartą w formie aktu notarialnego z dnia [...] września 1977 r., Rep. [...] nr [...] zbyła, w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (t.j. Dz. U. z 1974 r., Nr 10, poz. 64 ze zm.), na rzecz [...] w K., parcelę nr [...] o pow. 3547 m2 b., gm. kat. B. Przedmiotowa nieruchomość przeznaczona była pod budowę Zakładu nr [...][...] w K. – P., zgodnie z decyzją Zarządu Rozbudowy Miasta K. z dnia [...] grudnia 1975 r., nr [...], zatwierdzającą plan realizacyjny budowy wskazanego wyżej zakładu.

Na podstawie "Mapy porównawczej działek ewidencyjnych nr [...], [...] oraz [...] z parcelami katastralnymi" organ ustalił, iż objętej roszczeniem o zwrot parceli l. kat. [...] odpowiadają obecnie części działek nr: [...], [...],[...] w obrębie [...], jednostka ewidencyjna P. m. K. Zgodnie z odpisem KW nr [...] działka nr [...] o pow. 16171 m2 stanowi obecnie własność Skarbu Państwa, w użytkowaniu wieczystym "[...]" Sp. z o.o. w K. Z odpisu z księgi wieczystej nr [...] wynika, że działka nr [...] o pow. 4259 m2, stanowi obecnie własność Skarbu Państwa, w użytkowaniu wieczystym "[...]" Spółka Akcyjna z siedzibą w K. Według odpisu księgi wieczystej nr [...] działka nr [...] o pow. 14000 m2, stanowi obecnie własność Skarbu Państwa, w użytkowaniu wieczystym "[...]" Sp. z o.o. w K. Organ pierwszej instancji ustalił, że decyzją z dnia [...] lipca 1991 r., nr [...] Wojewoda K. stwierdził nabycie, z mocy prawa przez [...] w K. z dniem 5 grudnia 1990 r., prawa użytkowania wieczystego gruntu stanowiącego własność Skarbu Państwa, położonego w K. przy ul. [...] - działki nr [...] o pow. 138 693 m2, z której w następstwie podziałów powstały m.in. działki nr [...],[...],[...]. Powyższe prawo zostało ujawnione w księdze wieczystej nr [...] w dniu [...] marca 1992 r.

Organ wskazał, że umowa sprzedaży z dnia [...] września 1977 r. została zawarta, gdy obowiązywał przepis art. 128 § 1 k.c. stanowiący, iż socjalistyczna własność ogólnonarodowa (państwowa) przysługuje niepodzielnie Państwu. Wskazany przepis wyrażał zasadę jedności własności państwowej, w związku z czym nabywcą i właścicielem nieruchomości w zakresie wynikającym z konkretnej umowy zawartej przez przedsiębiorstwo państwowe jest Skarb Państwa, a nie przedsiębiorstwo, które w granicach wynikających z postanowień art. 128 § 2 k.c. - wykonuje w imieniu własnym względem przydzielonego mu mienia uprawnienia płynące z własności państwa. Mając na względzie treść powołanego przepisu, Prezydent Miasta K. uznał, że to Skarb Państwa nabył prawo własności przedmiotowych nieruchomości na podstawie umowy z dnia [...] września 1977 r. Rep. [...] nr [...] a przedsiębiorstwo państwowe [...] wykonywało jedynie uprawnienia właścicielskie w imieniu Skarbu Państwa.

Prezydent Miasta K. podniósł, że w świetle postanowień art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami fakt ustanowienia na nieruchomości prawa użytkowania wieczystego i wpisania go do księgi wieczystej powoduje, że roszczenie o zwrot tej nieruchomości nie może być uwzględnione. W przedmiotowej sprawie po nabyciu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa - [...] i ujawnieniu tej okoliczności w księdze wieczystej nr [...], faktycznie prawo własności nieruchomości nie zostało sprzedane, lecz oddane w użytkowanie wieczyste decyzją z dnia [...] lipca 1991 r., nr [...], co także mieści się w hipotezie art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Powyższe uzasadnia odmowę zwrotu spornych nieruchomości.

W wyniku rozpatrzenia odwołania H. S., J. K., A. H., M. S. i M. K. od powyższej decyzji Prezydenta Miasta K. z dnia [...] maja 2009 r., Wojewoda Małopolski decyzją z dnia [...] listopada 2009 r., nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta K., podzielając stanowisko i argumentację organu pierwszej instancji.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję Wojewody Małopolskiego wnieśli H. S., J. K., A. H., M. S. i M. K., żądając uchylenia decyzji organów obu instancji. Skarżący położyli szczególny nacisk na błędne uznanie [...] za osobę trzecią w rozumieniu art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz zarzucili naruszenie art.2, art.21 ust.1 i 2 oraz art.64 ust.1, 2 i 3 Konstytucji RP.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę podnosząc, że podstawę materialnoprawną do wydania zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami, w myśl którego roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy (1 stycznia 1998 r.) nieruchomość została sprzedana, albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Przepis ten został zamieszczony w dziale VII tej ustawy zatytułowanym: "Przepisy przejściowe, zmiany w przepisach obowiązujących i przepisy końcowe". Jest to przepis o charakterze intertemporalnym i istota tego typu przepisów polega na tym, że odnoszą się one do stosunków prawnych zastanych w chwili wejścia w życie przepisów nowych. Punktem odniesienia jest dotychczasowy stan prawny oraz ukształtowane na jego podstawie stosunki prawne trwające w momencie wejścia w życie nowych przepisów. Sąd wywodził, że celem wprowadzenia w życie tego przepisu było usankcjonowanie stanu prawnego powstałego przed wejściem w życie ustawy powstałego w wyniku sprzedaży wywłaszczonej nieruchomości lub oddania jej w użytkowanie wieczyste, jeżeli prawa nabywcy zostały ujawnione w księdze wieczystej. Oznacza to, że jeżeli przed dniem 1 stycznia 1998 r. rozporządzono wywłaszczoną nieruchomością w sposób określony w art. 229 wymienionej ustawy i fakt ten został ujawniony w księdze wieczystej, to roszczenie o zwrot tej nieruchomości nie przysługuje byłemu właścicielowi, ani jego następcom prawnym, chociażby spełnione byłyby przesłanki do zwrotu nieruchomości wynikające z przepisu art. 136 w zw. art. 137 wymienionej wyżej ustawy.

Sąd pierwszej instancji przypomniał ponadto, że według jednolitej linii orzeczniczej nie jest dopuszczalne wydanie decyzji o zwrocie nieruchomości zbędnej na cel określony w decyzji wywłaszczeniowej, jeżeli Skarb Państwa lub gmina nie władają taką nieruchomością na skutek ustanowienia na niej prawa użytkowania wieczystego. Zatem sam fakt utraty władania nieruchomością przez Skarb Państwa stanowił negatywną przesłankę o jej zwrocie.

Sąd zwrócił uwagę, że w rozpatrywanej sprawie [...] w dacie zawarcia umowy sprzedaży spornej nieruchomości, tj. w dniu [...] września 1977 r. były przedsiębiorstwem państwowym, co potwierdzał akt notarialny Rep. [...] nr [...]. Przedsiębiorstwa państwowe mogły zaś wykonywać jedynie uprawnienia właścicielskie w imieniu Skarbu Państwa. Przedsiębiorstwu państwowemu, które nabyło nieruchomość w trybie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. przysługiwało jedynie ograniczone prawo rzeczowe użytkowania takiej nieruchomości, a nie prawo własności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie stwierdził, że organy obu instancji trafnie ustaliły, iż w świetle przepisu 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami brak jest możliwości zwrotu przedmiotowej nieruchomości na rzecz następców prawnych poprzedniej właścicielki przedmiotowej nieruchomości, ponieważ przed dniem 1 stycznia 1998 r. nieruchomość ta stanowiła własność Skarbu Państwa, była w użytkowaniu wieczystym osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej przed 1 stycznia 1998 r. tj. w dniu [...] marca 1992 r.

Odnosząc się zarzutu błędnej interpretacji art. 229 wskazanej wyżej ustawy w zakresie pojęcia "osoba trzecia" oraz twierdzeń skarżących, iż osobą trzecią nie mogły być [...], Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że użyty w tym przepisie zwrot "na rzecz osoby trzeciej" stanowi pewien skrót myślowy, a konkretnie chodzi tu o osobę inną niż Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego. Ponadto, zarzut ten nie znajduje uzasadnienia w świetle obowiązujących wówczas przepisów prawa oraz art. 128 § 1 kodeksu cywilnego. [...] były w tym czasie przedsiębiorstwem państwowym wpisanym do rejestru przedsiębiorstw. W każdym wypadku wywłaszczenia w trybie art. 6 ustawy wywłaszczeniowej z dnia 12 marca 1958 r., nieruchomość taka stawała się własnością Skarbu Państwa, a nie przedsiębiorstwa państwowego i wchodziła w skład mienia ogólnonarodowego.

Odnośnie zarzutu dotyczącego mocy związania wpisem w księdze wieczystej, jako orzeczeniem sądu w kontekście wpisu umowy sprzedaży zawartej dnia [...] września 1977 r., który wymienia [...] jako właściciela przedmiotowej nieruchomości, Sąd wskazał na słuszność stanowiska Wojewody Małopolskiego, zgodnie z którym istotnym w sprawie jest wpis dokonany do KW nr [...] w dniu [...] marca 1992 r. prawa wieczystego użytkowania gruntu stanowiącego własność Skarbu Państwa. Stanowi on bowiem orzeczenie w myśl art. 6268 § 6 k.p.c. i art. 365 § 1 k.p.c. Orzeczenie takie wywołuje skutek prawotwórczy w postaci zmiany stosunku materialnoprawnego i ewentualne kwestionowanie wpisu może nastąpić przed sądem powszechnym, a nie przed organami administracji.

Ponadto zdaniem Sądu organy administracji nie naruszyły także art. 2, art. 7, art. 21 ust.1 i 2 oraz art. 64 ust.1,2 i 3 Konstytucji RP. Brak jest podstaw do przyjęcia naruszenia tych przepisów, biorąc pod uwagę przepis art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami, który stanowił podstawę do wydania zaskarżonej decyzji i organy obu instancji badały przesłanki z tego artykułu. Przepis art. 229 wymienionej ustawy nadal obowiązuje i nie jest sprzeczny z Konstytucją. Organy administracji ustalając stan faktyczny i prawny wskazały dlaczego przedmiotowa nieruchomość nie może być zwrócona następcom prawnym. W tej sytuacji nie można mówić, że prawo własności skarżących zostało naruszone.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli: H. S., J. K., A. H., M. S. oraz M. K., wszyscy reprezentowani przez pełnomocnika.

Zaskarżonemu w całości orzeczeniu zarzucono naruszenie art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż osobą trzecią w rozumieniu tego przepisu jest "każda inna osoba niż poprzedni właściciel nieruchomości i Skarb Państwa, na którego rzecz utracił on swoją własność" z pominięciem przedsiębiorstwa państwowego z inicjatywy i na rzecz którego doszło do wywłaszczenia nieruchomości (nabycia w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.). Zdaniem autora skargi kasacyjnej taka wykładnia jest niedopuszczalna, zakłada bowiem, że ustawodawca wprowadzając w życie przepis art. 229 u.g.n. nie spełnił wymogów racjonalnego ustawodawcy i uchwalił przepis, który narusza szereg wzorców konstytucyjnych, a w szczególności bez wystarczającego uzasadnienia pozbawia (dokonuje ponownego wywłaszczenia) poprzednich właścicieli praw słusznie nabytych (prawa do zwrotu nieruchomości zbędnej na cel wywłaszczenia), nie przyznając w tym zakresie żadnej konstytucyjnie wymaganej rekompensaty. Tymczasem przyjęcie wzorców wyrażonych w Konstytucji pozwala na dokonanie takiej wykładni, która pozostaje w zgodzie z jej treścią, sprowadzającą się do interpretacji, iż osobą trzecią jest podmiot nie biorący udziału w wywłaszczeniu nieruchomości, a w szczególności nie jest nią przedsiębiorstwo państwowe z inicjatywy którego najpierw doszło do wywłaszczenia (nabycia w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.), a następnie na rzecz którego nie mogło z mocy prawa powstać prawo użytkowania wieczystego, gdyż naruszało to prawa osób trzecich (poprzednich właścicieli).

W oparciu o powyższy zarzut, pełnomocnik skarżących wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz decyzji Wojewody Małopolskiego i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta K. i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Wywody obszernego uzasadnienia skargi kasacyjnej skupiły się wokół interpretacji pojęcia "osoba trzecia" na gruncie art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Wskazano w konkluzji, że według powołanego przepisu, osobą trzecią jest osoba na rzecz której ustanowione jest prawo użytkowania wieczystego, lecz taka, która nie brała udziału w wywłaszczeniu nieruchomości. Tymczasem [...] w K. zainicjowały procedurę wywłaszczeniową i brały udział w czynności prawnej nabywania nieruchomości, której skarżący obecnie domagają się zwrotu. Były zatem drugą stroną umowy zawartej w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., a dla takiego podmiotu art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie przewiduje prawnej ochrony i nie stanowi tzw. negatywnej przesłanki do zwrotu nieruchomości. Ponadto prawo to nie mogło powstać na rzecz [...], gdyż naruszało prawa osób trzecich (poprzednich właścicieli). W tej sytuacji [...] w K. nie mogą być, zdaniem autora skargi kasacyjnej, uznane za osobę trzecią, na rzecz której ustanowiono prawo użytkowania wieczystego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zarzucono również Sądowi pierwszej instancji naruszenie konstytucyjnych zasad demokratycznego państwa prawa, legalizmu, ochrony zaufania do państwa i stanowionego prawa, ochrony praw nabytych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestniczka postępowania [...] Spółka z o.o. z siedzibą w S. wnosiła o jej oddalenie, podzielając argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej wniesionej w rozpatrywanej sprawie zgłoszono wyłącznie zarzut naruszenia prawa materialnego – art.229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, który autor skargi kasacyjnej opiera na błędnym, jego zdaniem, przyjęciu przez Sąd pierwszej instancji, że osobą trzecią w rozumieniu wskazanego przepisu jest podmiot, wnioskujący o wywłaszczenie i biorący udział w postępowaniu wywłaszczeniowym. Spór dotyczy zatem rozstrzygnięcia, czy [...], które z mocy prawa na podstawie art.2 ust.1 i ust.3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości ( Dz.U. Nr 79, poz. 464) nabyły użytkowanie wieczyste gruntu mogą być uznane za osobę trzecią w sytuacji, gdy przystąpiły do aktu notarialnego nabycia nieruchomości oraz wnioskowały o jej wywłaszczenie celem budowy zakładu. Rozstrzygnięcie tak ujętego zagadnienia nie jest możliwe bez przypomnienia ówcześnie obowiązującego stanu prawnego i związanych z tym stanem prawnym uwarunkowań historycznych. Trzeba bowiem mieć na uwadze, że przedmiotowa nieruchomość została sprzedana przez pierwotną właścicielkę w trybie art.6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości ( t.j. Dz.U. 1974 r., Nr 10, poz.64 ). Ustawa ta przewidywała, że wywłaszczenie, jako przymusowa forma odjęcia lub ograniczenia prawa własności indywidualnej na rzecz Państwa może mieć zastosowanie dopiero wówczas, gdy właściciel nie zgodził się na dobrowolne odstąpienie nieruchomości w drodze cywilnoprawnej umowy sprzedaży nieruchomości. Zasadę tę wyrażał właśnie art.6 wymienionej ustawy. Według dyspozycji tego przepisu zainteresowany organ administracji państwowej, instytucja lub przedsiębiorstwo państwowe zamierzające nabyć nieruchomość niezbędną do realizacji celów lub zadań określonych w art.3 ustawy obowiązane było najpierw wystąpić do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości. To dobrowolne odstąpienie nieruchomości następowało drodze zawarcia umowy sprzedaży lub umowy zamiany nieruchomości. Do takich umów miały zastosowanie odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego. Nabycie nieruchomości w trybie art.6 wymienionej ustawy następowało zawsze na rzecz Państwa, co nie może budzić wątpliwości w kontekście treści art.2 ust.1 omawianej ustawy. Przepis ten stanowił, że wywłaszczenie może nastąpić jedynie na rzecz Państwa. W każdym zatem wypadku wywłaszczenia na postawie ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości nieruchomość stawała się własnością Państwa i wchodziła w skład mienia ogólnonarodowego w rozumieniu art.8 ówcześnie obowiązującej Konstytucji z 22 lipca 1952 r. ( t.j. Dz.U. 1976, Nr 7, poz.36). Podmiot państwowy ubiegający się o wywłaszczenie spełniał jedynie funkcję organu działającego w imieniu Państwa. Taki wniosek wypływa nie tylko z przepisów ustawy wywłaszczeniowej z dnia 12 marca 1958 r., ale również z obowiązujących wówczas przepisów kodeksu cywilnego. W dacie zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości przez W. K. tj. w dniu [...] września 1977 r. przedsiębiorstwo państwowe nie mogło nabyć we własnym imieniu i na swoją rzecz ani własności nieruchomości, ani prawa użytkowania wieczystego, a to z uwagi na obowiązujący w ówczesnym czasie art.128 kodeksu cywilnego, który wyrażał zasadę jednolitego funduszu własności państwowej. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości stanowił w ustępie pierwszym, że:" Socjalistyczna własność ogólnonarodowa ( państwowa) przysługuje niepodzielnie Państwu." Sformułowana w tym przepisie zasada oznaczała, że wyłącznie Państwo mogło być właścicielem mienia państwowego, do którego zachowywało pełnię uprawnień właścicielskich. Natomiast państwowe osoby prawne wykonywały w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej( art.128 ust.2 kodeksu cywilnego). Zatem Państwo zachowało uprawnienia właścicielskie także co do mienia znajdującego się w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego i w tym wyrażała się zasada jednolitej własności państwowej. Nawet zmiana art.128 kodeksu cywilnego dokonana ustawą o zmianie kodeksu cywilnego, która weszła w życie w dniu 1 lutego 1989 r. ( Dz.U. Nr.3, poz. 11) nie dała jednoznacznej odpowiedzi, czy w chwili wejścia w życie znowelizowanego przepisu państwowe osoby prawne stały się właścicielem mienia będącego w ich władaniu. Według znowelizowanego art.128 kodeksu cywilnego: " Własność ogólnonarodowa ( państwowa) przysługuje Skarbowi Państwa albo innym państwowym osobom prawnym". W doktrynie i orzecznictwie przeważał jednak pogląd, że zmiana art.128 kodeksu cywilnego nie spowodowała przekształcenia prawa zarządu państwowych osób prawnych gruntami państwowymi w prawo własności ( por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1990 r., III AZP 13/90, publ. Lex nr 685909). W istocie dopiero z regulacji prawnej przyjętej przez ustawodawcę w art.2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości ( Dz.U. Nr 79, poz. 464) wynika jednoznacznie, że z dniem 5 grudnia 1990 r. państwowe osoby prawne uzyskały prawo użytkowania wieczystego gruntów będących w ich dotychczasowym zarządzie. Grunty te przed nowelizacją art.128 kodeksu cywilnego stanowiły własność Skarbu Państwa lub gminy. Bezspornie do 31 stycznia 1989 r. pomimo tego, że stroną umowy było przedsiębiorstwo państwowe lub inna państwowa osoba prawna, właścicielem nabytej od osoby fizycznej nieruchomości nie było to przedsiębiorstwo, czy inna państwowa osoba prawna, lecz Państwo ( tak: uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1980 r., sygn. III CZP 2/80, publ. ONSCP 1981, z.4, poz.47). Po dniu 31 stycznia 1989 r. państwowa osoba prawna nabywając w drodze czynności prawnej nieruchomość stawała się jej właścicielem. W kontekście powyższych rozważań trafnie Sąd pierwszej instancji przyjął, że [...] nie były stroną umowy sprzedaży nieruchomości zawartej w trybie art.6 ustawy z 28 marca 1958 r. Stronami tej umowy byli : W. K. i Państwo . Przyjęcie odmiennego stanowiska, prezentowanego też przez autora skargi kasacyjnej prowadziłoby do wniosku, że nie doszło do wywłaszczenia, skoro wywłaszczenie mogło nastąpić wyłącznie na rzecz Państwa ( art.2 ust.1 ustawy wywłaszczeniowej z 12 marca 1958 r.).

Wymaga w końcu rozważenia w kontekście zarzutu skargi kasacyjnej, czy [...] są osobą trzecią w rozumieniu art.229 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Ustawa ta nie zawiera definicji pojęcia osoby trzeciej, lecz w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wypracowano już pogląd, że osobą trzecią w rozumieniu art.229 ustawy o gospodarce nieruchomościami jest każda - zarówno fizyczna, jak i prawna - osoba inna ( zatem trzecia) niż poprzedni właściciel lub Skarb Państwa, na którego rzecz utracił on swą własność ( tak: wyrok NSA z dnia 5 grudnia 2001 r., I SA 2469/99, publ. Lex nr 82648). Jest prawnie oczywiste, a co zostało wyżej wywiedzione, że stronami umowy zawieranej w trybie art.6 ustawy wywłaszczeniowej z 12 marca 1958 r. był poprzedni właściciel nieruchomości, jako zbywający oraz Państwo, jako nabywca nieruchomości. Prezentowanej przez autora skargi kasacyjnej tezie, że [...] nie mogą być uznane za osobę trzecią, bo były stroną umowy sprzedaży i nabywcą wywłaszczonej nieruchomości przeczą też dokumenty zgromadzone przez organy administracji orzekające w sprawie. Jak bowiem wynika z akt sprawy Naczelnik Dzielnicy K.-P. decyzją z dnia [...] stycznia 1979 r. przekazał w użytkowanie na czas nieokreślony [...] wymienione w decyzji nieruchomości państwowe na budowę Zakładu Nr [...], a następnie sporządzony został protokół zdawczo – odbiorczy z dnia [...] listopada 1979 r. między Dzielnicowym Zarządem Gospodarki Terenami K. – P. i [...] na podstawie §4 ust.1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 maja 1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach ( Dz.U. 1969 r., Nr 3, poz. 18). [...] dysponowały jedynie ograniczonym prawem rzeczowym – prawem użytkowania i z tego tytuły ponosiły opłaty, zaś w trybie art.2 ust.1 ustawy z 29 września 1990 r. uzyskały jedynie użytkowanie wieczyste, nie będąc nigdy właścicielem nieruchomości. Wszystkie te okoliczności, wbrew stanowisku wyrażonemu z skardze kasacyjnej, przemawiają za uznaniem [...] za osobę trzecią w rozumieniu art.229 ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również prezentowanego w skardze kasacyjnej stanowiska, że jedynie nabycie użytkowania wieczystego w drodze umowy a nie z mocy prawa może być rozważane, jako negatywna przesłanka zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Z brzmienia art.229 ustawy o gospodarce nieruchomościami wynika, że mowa jest w tym przepisie o ustanowieniu użytkowania wieczystego nieruchomości. Zwrot "ustanowiono użytkowanie wieczyste" obejmuje nabycie prawa użytkowania wieczystego zarówno w drodze czynności prawnej, jak też nabycie z mocy prawa. Naczelny Sąd Administracyjny wypowiadał się już kilkakrotnie w tej kwestii, przyjmując, że art.229 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie czyni żadnej różnicy co do sposobu powstania prawa użytkowania wieczystego, Z punktu widzenia tego przepisu obojętne jest, czy prawo użytkowania wieczystego powstało na podstawie umowy cywilnoprawnej, czy ex lege, na mocy decyzji administracyjnej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I OSK 648/08, publ. Lex nr 552324; z dnia 20 kwietnia 2011 r., sygn. I OSK 904/10, publ. www. nsa. gov.pl). Stanowisko to podziela Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w rozpoznawanej sprawie.

Wymaga również zwrócenia uwagi, że art.229 ustawy o gospodarce nieruchomościami zamieszczony został w dziale VII wskazanej ustawy, jest przepisem przejściowym o charakterze intertemporalnym. Charakter prawny przepisów przejściowych polega na tym, że odnoszą się one do stosunków prawnych istniejących w momencie wprowadzania w życie nowej regulacji prawnej i mają na celu specjalne uregulowanie tych stosunków prawnych w świetle wchodzącej w życie nowej ustawy. Zatem punktem odniesienia przepisów przejściowych jest dotychczasowy stan prawny i ukształtowane na podstawie tego stanu stosunki prawne trwające w momencie wejścia w życie nowych przepisów. Przepis art.229 ustawy o gospodarce nieruchomościami rozumieć należy w ten sposób, że nie można orzec o zwrocie nieruchomości wywłaszczonej wówczas, gdy nieruchomość została sprzedana lub oddana w użytkowanie wieczyste przed wejściem w życie tej ustawy i stan taki trwa w dniu jej wejścia w życie. Nie można pominąć, że omawiany przepis zasadniczą rolę przypisuje wpisowi do księgi wieczystej. Dotyczy to wpisu do księgi wieczystej zarówno prawa własności, jak również wpisu prawa użytkowania wieczystego. Przy czym w przypadku nabycia użytkowania wieczystego w drodze cywilnoprawnej wpis ma charakter prawotwórczy, konstytutywny, natomiast w sytuacji nabycia z mocy prawa użytkowania wieczystego, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, wpis do księgi wieczystej ma charakter prawa deklaratoryjny. Rozróżnienie charakteru wpisu nie ma jednak znaczenia na gruncie regulacji art. 229 wymienionej ustawy. Istotne jest natomiast, aby prawo własności lub użytkowania wieczystego zostało ujawnione w księdze wieczystej przed dniem 1 stycznia 1998 r. Odnosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że prawidłowo Sąd pierwszej instancji ocenił, uznając że istotny jest wpis prawa użytkowania wieczystego dokonany do księgi wieczystej Kw nr 77356 w dniu 6 marca 1992 r., którego zakwestionowanie mogłoby nastąpić wyłącznie przed sądem powszechnym. Wpis ten jest bowiem orzeczeniem po myśli art.626 8 §6 k.p.c. w zw. z art.365 §1 k.p.c.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela wywodów zawartych w uzasadnieniu skargi kasacyjnej dotyczących, w związku z zastosowaniem art. 229 ustawy gospodarce nieruchomościami, naruszenia przepisów Konstytucji i wywodzonych z tych przepisów konstytucyjnych zasad sprawiedliwości społecznej, demokratycznego państwa prawnego, legalizmu, zaufania obywatela do państwa, ochrony praw nabytych. Regulacja zawarta w art.229 wskazanej wyżej ustawy nie narusza art.2, art.21 ust.1 i 2 Konstytucji ani art.64 ust.1, 2 i 3 Konstytucji, lecz ma ona na celu ochronę praw rzeczowych podmiotów, które nabyły je zgodnie z przepisami prawa obowiązującymi przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami. Decyzja o zwrocie nieruchomości powoduje przeniesienie własności nieruchomości na rzecz poprzednich właścicieli a to oznaczałoby istnienie użytkowania wieczystego na nieruchomości nie należącej do Skarbu Państwa lub gminy, co jest sprzeczne z konstrukcją prawną użytkowania wieczystego przyjętą w kodeksie cywilnym, gdyż nie można ustanowić użytkowania wieczystego na gruncie stanowiącym własność osoby fizycznej ( art. 232 §1 i §2 kodeksu cywilnego).

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i dlatego, na podstawie art.184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podlega oddaleniu.