Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt III SA/Lu 621/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2012-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: § 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 153
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Zalewski, Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal, Sędzia SO del. Robert Hałabis (sprawozdawca), Protokolant Specjalista Wiesława Dudek, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 29 listopada 2012 r. sprawy ze skargi B.P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek wraz z odsetkami i kosztami upomnienia uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu wniosku B.P. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy decyzję Nr [...] z dnia [...] października 2011 r. odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek wraz z odsetkami i kosztami upomnienia.

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że została ona wydana na skutek wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 14 lutego 2012 r., sygn. akt III SA/Lu 16/12, którym uchylono decyzję Zakładu z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...]. Ponownie rozpatrując złożony przez skarżącą wniosek Zakład stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki umorzenia należności określone w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 – dalej jako "u.s.o."), bowiem B.P. osiąga dochód z umowy zlecenia, dlatego nie został spełniony warunek całkowitej nieściągalności zadłużenia.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału wynika, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z pełnoletnią córką, na którą ma przyznane alimenty w wysokości 300 zł miesięcznie. Podstawę utrzymania rodziny stanowią dochody osiągane przez skarżącą z tytułu umowy zlecenia w wysokości ok. 1.050 zł brutto. Ponadto w okresie od 1 maja 2011 r. do 30 kwietnia 2012 r. otrzymała pomoc społeczną w postaci zasiłków celowych w łącznej wysokości 2.220 zł. Stałe wydatki związane z opłatami według oświadczenia i załączonych dokumentów wynoszą łącznie ok. 456,74 zł miesięcznie, w tym koszty związane z leczeniem – 101,21 zł.

Dokonując analizy dochodów rodziny skarżącej oraz ponoszonych wydatków związanych ze stałymi miesięcznymi opłatami Zakład stwierdził, że jakkolwiek obciążają one w znacznym stopniu budżet skarżącej, to jednak nie mogą stanowić przesłanki do umorzenia należności. Zwrócono uwagę, że trudno uznać wydatki za usługi telekomunikacyjne, które wynoszą średnio 50 zł na miesiąc lub za telewizję w wysokości 27,25 zł miesięcznie – za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych rodziny. W ocenie organu nie są to podstawowe potrzeby życiowe, lecz potrzeby wyższego rzędu. Fakt spłaty zobowiązań z powyższych rachunków wskazuje na możliwość regulowania należności z tytułu nieopłaconych składek. Odmienne traktowanie zobowiązań z tytułu nieopłaconych składek stanowi działanie na szkodę Zakładu jako wierzyciela.

Określając wysokość dochodu na członka rodziny i badając, czy nie jest on poniżej tzw. minimum socjalnego, czyli kwoty uprawniającej do świadczeń z pomocy społecznej, to jest kwoty 351 zł zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 29 lipca 2009 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 115, poz. 1055) organ wskazał, że zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (j.t. Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 z późn. zm.), za dochód uprawniający do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, pomniejszoną o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (j.t. Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 z późn. zm.) oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach, a także kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób.

Odnosząc powyższe do informacji z dnia [...] lutego 2012 r. o wysokości minimum egzystencji w miesiącu grudniu 2011 r. wskazano, że dla 2-osobowego gospodarstwa pracowniczego minimum egzystencji wynosi 789,08 zł. W ocenie organu skarżąca nie znajduje się w ubóstwie definiowanym jako brak dostatecznych środków materialnych do życia, jak również w stanie poniżej pewnego zmiennego w czasie progu dochodowego określonego jako minimum egzystencji. Zakład zauważył, że nie można wykluczyć, iż sytuacja finansowa skarżącej ulegnie poprawie, np. w przypadku zwiększonych przychodów z tytułu umowy zlecenia.

Ponadto należności z tytułu składek i odsetek mogą być spłacane w układzie ratalnym lub poprzez dobrowolne wpłaty dokonywane w zależności od sytuacji finansowej. Z analizy akt wynika, że wnioskiem z dnia [...] września 2002 r. skarżąca podjęła chęć spłaty przedmiotowego zadłużenia w ratach. Na jej wniosek została wyrażona zgoda na spłatę należności w ramach układu ratalnego, jednakże na poczet udzielonego układu ratalnego nie dokonała żadnej wpłaty.

Badając istnienie "ważnego interesu osoby zobowiązanej" Zakład odniósł go do "ważnego interesu podatnika lub interesu publicznego" określonego w art. 67a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. Nr 137, poz. 926 z późn. zm.) podkreślając, że pojęcie to powinno być oceniane z uwzględnieniem zasadności obciążenia państwa, a w rezultacie całego społeczeństwa kosztami udzielonej w ten sposób pomocy na tle sytuacji finansowej państwa. Podkreślono, że słuszny interes strony nie może być oceniany jednostronnie i nie może być utożsamiany z subiektywnym przekonaniem wnioskodawcy o zasadności umorzenia zadłużenia. Zwrócono uwagę, że istotną granicę dla decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek stanowi kolizja z interesem społecznym.

W ocenie Zakładu analiza całokształtu materiału dowodowego nie wykazała także na istnienie w przypadku B.P. pozostałych okoliczności przemawiających za umorzeniem należności z tytułu składek wraz z odsetkami oraz kosztami upomnienia, określonych w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r.

Analizując stan zdrowia wnioskodawczyni organ stwierdził zaś, że przedłożone przez skarżącą zaświadczenie lekarskie niewątpliwie potwierdza jej liczne problemy zdrowotne, jednak nie stanowi dowodu, że jest niezdolna do samodzielnej egzystencji oraz wymaga opieki osób drugich. Nie stanowi to zatem dostatecznej przesłanki do umorzenia należności, gdyż posiada stałe źródło dochodu w postaci umowy zlecenia, z którego istnieje możliwość wyegzekwowania przedmiotowych należności w drodze postępowania egzekucyjnego.

Odnosząc się do argumentu w zakresie przedawnienia należności Zakład wyjaśnił, że zgodnie z art. 24 ust. 4 i 5b u.s.o., należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne (...). Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Z analizy zgromadzonych w sprawie dokumentów wynika, że bieg terminu przedawnienia uległ zawieszeniu, bowiem w dniu [...] stycznia 2002 r. została wdrożona egzekucja administracyjna. Ponadto na wniosek skarżącej z dnia [...] września 2002 r. wyrażona została przez Zakład zgoda na spłatę należności w ramach układu ratalnego. Nadto w dniu [...] listopada 2002 r. B.P. złożyła wniosek o restrukturyzację należności za okres od maja 2001 r. do lipca 2002 r., który został odłożony do akt bez rozpatrzenia w związku z brakiem kompletu wymaganych dokumentów. W dniu [...] lipca 2011 r. tytuły wykonawcze zostały zwrócone z Urzędu Skarbowego z postanowieniem w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego z uwagi na błędną podstawę prawną dochodzenia należności. W dniu [...] lipca 2011 r. zostały skierowane do skarżącej zawiadomienia o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie określenia wysokości należności z tytułu nieopłaconych składek. Powyższe wskazuje, że podniesiony we wniosku o umorzenie argument dotyczący przedawnienia należności nie znajduje uzasadnienia.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego B.P. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, podnosząc zarzuty:

1) naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez jedynie powierzchowne zbadanie stanu faktycznego sprawy, bez podjęcia niezbędnych kroków prawnych i faktycznych niezbędnych do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli;

2) naruszenia art. 11 k.p.a., poprzez zupełny brak wyjaśnień zasadności przesłanek, którymi organ kierował się przy załatwieniu sprawy, a jedynie pozorne uzasadnienie decyzji;

3) naruszenia art. 107 § 3 k.p.a., poprzez niewskazanie dowodów, na których się oparł, a co za tym idzie jedynie poprzez jedynie iluzoryczne "uzasadnienie" prawne bez wyjaśnienia podstawy prawnej decyzji.

Skarżąca zarzuciła również szereg błędów w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wydania decyzji, a mających istotne znaczenie dla sprawy.

W motywach skargi podniesiono, że w toku postępowania błędnie wywiedziono, iż skarżąca wraz z córką pobiera świadczenie alimentacyjne. Takie stwierdzenie pojawiło się w uzasadnieniu decyzji, nie wiadomo na jakiej podstawie. Rozważając kwestię dochodów i wydatków skarżącej ZUS przeanalizował pobieżnie wydatki i zaliczył do nich właściwie tylko opłaty eksploatacyjne związane z utrzymaniem mieszkania i koszt lekarstw, pominął zaś wydatki na artykuły żywnościowe, a także artykuły higieniczne, w tym środki czystości, które na dwie osoby stanowią kwotę około 500 zł miesięcznie. Skarżąca podkreśliła, że wniosek o rozłożenie spłaty należności na raty został złożony w dniu [...] września 2002 r., jednak od tego czasu jej sytuacja majątkowa nie uległa polepszeniu tylko pogorszeniu, więc rozłożenie na raty zadłużenia w tym momencie nie ma racji bytu. Nie zgodziła się również ze stwierdzeniem, że wydatki na usługi telekomunikacyjne i telewizję nie są wydatkami na podstawowe potrzeby życiowe, lecz są to potrzeby wyższego rzędu.

W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania administracyjnego wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji. Natomiast uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych określone przepisami art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm. – dalej jako "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, to jest kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Daje temu wyraz przepis art. 145 p.p.s.a., który stanowi między innymi, że sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla je w całości albo w części jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, albo też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.). Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozważania w niniejszej sprawie należy poprzedzić podstawową uwagą, że rozpoznając sprawę ponownie organ związany był wskazaniami zawartymi w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 14 lutego 2012 r. w sprawie sygn. akt III SA/Lu 16/12. Zgodnie bowiem z przepisem art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

W związku z tym należało mieć na uwadze, że w uzasadnieniu wyroku z dnia 14 lutego 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że organ przeprowadzając ponownie postępowanie winien jeszcze raz ustalić aktualną sytuację majątkową skarżącej, zwłaszcza w zakresie wytkniętych błędów oraz uwzględnić okoliczności podnoszone przez skarżącą w skardze skierowanej do Sądu, w tym między innymi odnieść się do okoliczności korzystania przez skarżącą ze świadczeń z opieki społecznej. Jeśli organ dostrzega możliwości spłaty zobowiązań, powinien wykazać to realnymi argumentami, uwzględniając dochody i stan zdrowia skarżącej oraz wysokość zaległości. Rozstrzygnięcie w sprawie organ powinien uzasadnić poprzez odniesienie się do konkretnych okoliczności danej sprawy, nie zaś w sposób ogólnikowy.

Zaakcentowania wymaga, że organ z nałożonych obowiązków się nie wywiązał, gdyż w istocie nie wykonał wytycznych Sądu.

Dlatego przypomnienia wymaga, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 z późn. zm., dalej jako "u.s.u.s."), należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach enumeratywnie wymienionych w ust. 3 tego artykułu. Zawarte w przepisach normujących umarzanie należności z tytułu składek sformułowanie "mogą być umarzane" oznacza, że regulacje te należą do sfery uznania administracyjnego. Uznanie oznacza zaś przyznanie organowi administracji przy podejmowaniu decyzji pewnego stopnia swobody, pozwalającej na wybór spośród kilku prawnie dopuszczalnych wariantów rozstrzygnięć, które organ uważa za najbardziej właściwy. Ocena ta powinna jednak być oparta o realia sprawy wynikające z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych.

Od oceny organu zależy więc przede wszystkim, czy wydana zostanie decyzja umarzająca należność w całości lub w części, o ile stwierdzone zostanie istnienie warunkujących to przesłanek. Cechą specyficzną instytucji uznania jest to, że decyzja wydana w tym trybie nie podlega kontroli sądowej z punktu widzenia celowości. Nie oznacza to jednak wyłączenia decyzji uznaniowych całkowicie spod kontroli sądowej. Kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach uznania administracyjnego dotyczy prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji. W szczególności polega ona na sprawdzeniu, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z regułami postępowania zawartymi w przepisach art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., a zatem, czy organ w sposób prawidłowy ustalił i rozważył wszystkie istotne dla sprawy okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia. Wybór treści rozstrzygnięcia przez organ nie może być bowiem dowolny, ale musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lutego 1996 r., sygn. akt II SA 2875/95, Wokanda 1996/6/32).

W omawianej sprawie dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji należy stwierdzić, że organ nie wyeliminował błędów wskazanych w uzasadnieniu wyroku z dnia 14 lutego 2012 r.

Zakład uznał, że w aktualnym na datę wydania zaskarżonej decyzji stanie faktycznym sprawy nie zachodzi całkowita nieściągalność przewidziana w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., która zgodnie z ust. 2 tego przepisu stanowiłaby dopiero podstawę do umorzenia należności z tytułu składek, bowiem skarżąca osiąga dochód z umowy zlecenia w wysokości 1050,00 brutto. Organ ustalił też, że B.P. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z pełnoletnią córką, na którą ma przyznane alimenty w wysokości 300 zł. Dalej organ argumentował, że skarżąca otrzymała pomoc w postaci zasiłków celowych, w okresie od 1 maja 2011 r. do 30 kwietnia 2012 r., a zatem w wysokości średnio 185 zł miesięcznie.

W ocenie Sadu, wskazując na trudną sytuację zobowiązanej, w uzasadnieniu decyzji Zakład dokonał jedynie pobieżnej analizy jej dochodów, a właściwie nie ustalił ponoszonych przez nią wydatków. Ograniczył się bowiem do ogólnego wskazania, że na dochód rodziny skarżącej wynoszący 1.535 zł miesięcznie składa się kwota 1.050 zł osiągana przez B.P. jako wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia, 300 zł przyznanych alimentów na rzecz jej córki oraz zasiłki celowe w kwocie 185 zł miesięcznie. Odnośnie wydatków organ wskazał jedynie na kwotę 456,74 zł, która wynika wprawdzie z oświadczenia skarżącej, ale w sposób oczywisty nie obrazuje to wszystkich jej wydatków, na co zasadnie wskazała ona w skardze.

Przede wszystkim zauważyć jednak należy, że wysokość alimentów wynika z wyroku Sądu Okręgowego III Wydział Cywilny z dnia [...] kwietnia 2007 r. sygn. akt [...] (k. 19 akt adm.). Uszło jednak uwadze organu, że uprawnionym do tego świadczenia jest córka skarżącej, która jest obecnie pełnoletnia oraz to, że świadczenia tego zobowiązany do alimentacji w chwili wydania zaskarżonej decyzji nie spełniał. Dlatego też organ nie wyjaśnił należycie, czy powyższa kwota jest faktycznie przez skarżącą otrzymywana, a tym samym czy może zostać zaliczona do dochodu rodziny. W odwołaniu od decyzji z dnia [...] października 2011 r. B.P. wskazała, że zobowiązany S. P. zaprzestał opłacania alimentów z uwagi na utratę pracy, w związku z czym jej rodzina utrzymuje się tylko z jej wynagrodzenia (odwołanie – k. 48-50 akt adm.). Powyższe wskazuje, że Zakład nienależycie ustalił dochód skarżącej oraz dokonał jego oceny w aspekcie umorzenia należności składkowych, nie badając całości sytuacji majątkowej strony aktualnej na dzień wydania zaskarżonej decyzji.

Odrębnej oceny wymaga analiza ustaleń organu odnoszących się do braku podstaw do zastosowania w sprawie przesłanki określonej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., to jest umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności na zasadach określonych w rozporządzeniu wykonawczym. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 z późn. zm.). Stanowi on, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności gdy zachodzą przypadki określone w pkt 1-3 tego przepisu. Wśród nich wymieniona została sytuacja, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1). Ustalenie "braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych" odnosi się do sytuacji faktycznej, w której można dokonać umorzenia należności.

W rozpoznawanej sprawie organ zebrał niekompletny materiał dowodowy, a przy tym dokonał jego pobieżnej analizy w celu ustalenia, czy sytuacja życiowa i majątkowa skarżącej pozwala na opłacenie zaległych składek. Nie pozwala to na weryfikację wydanej decyzji o uznaniowym charakterze. Tymczasem w tym celu niezbędnym było ustalenie zakresu niezbędnych potrzeb rodziny skarżącej, następnie zaś określenie ich wartości, a ostatecznie przyrównanie jej do środków finansowych jakimi dysponuje rodzina skarżącej. Tego organ w istocie zaniechał.

Ustalenia faktyczne pod kątem zaistnienia przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, powinny być oparte na wnikliwej analizie dochodów skarżącej, jak również ponoszonych przez stronę wydatków. W tej kwestii Zakład stanął na stanowisku, że "trudno jest uznać wydatki za usługi telekomunikacyjne, które wynoszą średnio 50 zł na miesiąc lub za telewizję w wysokości 27,25 zł miesięcznie za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych" (str. 3 uzasadnienia zaskarżonej decyzji). W dalszej kolejności organ wyprowadził konkluzję, że fakt spłaty zobowiązań związanych ze stałymi miesięcznymi opłatami wskazuje na możliwość uregulowania należności z tytułu nieopłaconych składek.

Ze stwierdzeniami tymi nie sposób się zgodzić.

W ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie przyjęty przez organ zakres potrzeb rodziny skarżącej, ograniczający się do wydatków wskazanych przez nią w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej (k. 6-8 akt adm.), w tym opłat za energię elektryczną, gaz, telefon, telewizję, leki oraz bilet miesięczny – jest niepełny. Niezbędne potrzeby życiowe obejmują bowiem opłaty stałe związane z prowadzonym gospodarstwem domowym (koszty energii elektrycznej, wody, ogrzewania, itp.) wyżywienie, środki czystości, odzież, leki. W przypadku uczęszczających do szkół to także wydatki związane z nauką, zakup podręczników, przyborów szkolnych, dojazdu do szkoły (por. przykł. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 8 grudnia 2010 r., I SA/Ol 720/10). W przypadku osób chorych, czy niepełnosprawnych, będą to także wydatki związane z leczeniem i rehabilitacją.

Poprzestanie na ogólnikowym stwierdzeniu, że skarżąca ma możliwość zaspokojenia potrzeb życiowych oraz reguluje opłaty związane z poszczególnymi mediami, nie jest wystarczające. Nie sposób bowiem pominąć choćby takich potrzeb, jak wydatki na żywność, środki czystości, czy koszty nauki córki skarżącej, która podjęła studia na UMCS (protokół rozprawy – k. 27 akt sprawy). Nie można również podzielić twierdzenia Zakładu, że w XXI wieku takie udogodnienia jak telefon, internet czy telewizja należy zaliczyć do potrzeb wyższego rzędu, zwłaszcza w sytuacji, gdy członkiem gospodarstwa domowego jest osoba ucząca się. W świetle wiedzy i doświadczenia życiowego trudno uznać, aby ze środków pozostających do dyspozycji skarżącej, możliwe było pokrycie wszystkich tego typu wydatków, zaliczanych do "niezbędnych potrzeb życiowych" oraz wygospodarować jednocześnie środki, z których możliwe byłoby opłacenie w całości zaległych składek wraz z należnościami ubocznymi.

Znaczenie w rozpoznawanej sprawie ma również fakt korzystania przez rodzinę skarżącej z pomocy społecznej. W tej kwestii zauważyć należy, iż wprawdzie nie w każdym przypadku korzystanie z tego rodzaju pomocy musi uzasadniać zastosowanie najdalej idącej ulgi w spłacie zadłużenia, to jednak należy mieć na uwadze, że celem pomocy społecznej jest wsparcie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życia w warunkach niezagrażających ich egzystencji. Aktualne na gruncie rozpoznawanej sprawy pozostaje stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. Dlatego też trudno przyjąć, aby możliwe było wyegzekwowanie zaległych należności od skarżącej utrzymującej się tylko z wynagrodzenia uzyskiwanego na podstawie umowy zlecenia oraz ze środków pomocowych.

Trzeba również zaakcentować, że w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS, organ ten ustalając sytuację majątkową dłużnika winien m.in. porównać stwierdzoną sytuację materialną osoby zobowiązanej z wysokością zaległej należności i wskazać jej dochody (rzeczywiste), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (zob. wyrok NSA z 10 października 2007 r., sygn.. akt II GSK 176/07). Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego utrzymania. Możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe nie mogą być przy tym rozpatrywane w oderwaniu od sytuacji zdrowotnej osoby zobowiązanej, która może wpływać bezpośrednio na odpowiednie zmniejszenie tych możliwości, lub nawet ich całkowite wykluczenie.

W okolicznościach faktycznych tej sprawy organ nie rozważył, czy spłata zadłużenia nie skazywałaby skarżącej na życie poniżej poziomu minimum egzystencji. Nie wskazał również, jak miałaby przebiegać spłata należności w sytuacji, gdy skarżąca nie uzyska pomocy społecznej na dalsze okresy. Okoliczność ta ma zaś szczególnie istotne znaczenie dla oceny sytuacji materialnej skarżącej. Ustalenia poczynione przez organ wskazują, że sytuacja majątkowa i osobista skarżącej jest bardzo trudna, co przesądzać może o konieczności stwierdzenia istnienia przesłanek do umorzenia spornych należności wobec Zakładu. Biorąc to pod uwagę, w ocenie Sądu organ arbitralnie przyjął brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o umorzenie należności publicznoprawnych, nie wyjaśniając dostatecznie swojego stanowiska w tym zakresie. Sąd zauważa, iż przy tak trudnej sytuacji materialnej osoby wnioskującej o umorzenie należności składkowych jak i jej rodziny, odmowa ich umorzenia doprowadzić może do sytuacji, w której zaangażowane zostaną większe środki z pomocy społecznej, aby skarżąca mogła wraz z córką zaspokoić swoje podstawowe potrzeby.

Interes publiczny to nie tylko zapewnienie maksymalnych środków po stronie dochodów budżetu państwa, ale też ograniczenie wydatków z budżetu, np. na pomoc społeczną. Tym samym, jeżeli sytuacja ekonomiczna skarżącej zmusza ją do korzystania z pomocy społecznej, to odmawiając umorzenia należności organ powinien w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w sposób przekonywujący wykazać, dlaczego okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny (zob. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 19 września 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 364/12).

W konkluzji stwierdzić należy, że organ nie wykonał nałożonego nań obowiązku wszechstronnego rozpatrzenia wszystkich okoliczności sprawy. Przeprowadzona ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego musi więc być uznana za dowolną, a przez to nie mogła ona doprowadzić do wydania prawidłowej decyzji. Tak przeprowadzone postępowanie nie daje odpowiedzi na pytanie, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz nie pozwala na wnioski odnośnie możliwości ich zaspokojenia w przypadku, gdyby doszło do opłacenia przez nią należności z tytułu składek. Nieprzeprowadzenie gruntownej analizy materiału dowodowego wskazuje na naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tym samym wniosek o niespełnieniu przesłanki opisanej w § 3 pkt 1 rozporządzenia uznać należy za przedwczesny.

Także uzasadnienie decyzji wydanej przez Zakład w rozpatrywanym zakresie nie spełnia wymogów, o których mowa w art. 107 § 3 k.p.a. Ogranicza się ono w zasadzie do przytoczenia przepisów warunkujących umorzenie należności i stwierdzenia, że wystąpienie w tej konkretnej sprawie okoliczności świadczących o spełnieniu określonych przepisami przesłanek mogło, lecz nie musiało prowadzić do rozstrzygnięcia pozytywnego dla wnioskodawcy. Podkreślić zaś należy, na co trafnie zwracano uwagę w dotychczasowym orzecznictwie (zob. wyrok NSA z dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, LEX nr 399183), że okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, szczególnie gdy decyzja dotyczy sfery elementarnych potrzeb zobowiązanego – posiadania środków niezbędnych do życia. Dlatego też uzasadnienie, jako jeden z elementów decyzji, winno zawierać także ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle wskazanych w niej norm prawa materialnego. Odmowa umorzenia musi opierać się na rzeczywistych podstawach, zaś jej uzasadnienie musi być pełne, logiczne i spójne. Nie sposób bowiem uznać, iż uznaniowy charakter decyzji ("może umorzyć"), oznacza pełną swobodę organu w stosowaniu omawianej ulgi, sprowadzającą się do odmowy jej zastosowania pomimo ustalenia, iż wykazana została niemożność opłacenia należności ze względu na zagrożenie dla egzystencji zobowiązanego.

Przytoczona przez organ argumentacja nie uzasadnia wydanego rozstrzygnięcia w sposób rzetelny i dokładny. Wskazuje tym samym na dokonanie uproszczonej oceny stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy, bez uwzględnienia powołanych powyżej okoliczności oraz nie uwzględnia wskazań zawartych w uzasadnieniu wyroku z dnia 14 lutego 2012 r., sygn. akt III SA/Lu 16/12.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ powinien zatem uwzględnić powyższe uwagi i wskazania Sądu oraz wszechstronnie przeanalizować całokształt okoliczności sprawy. Uzasadnienie decyzji powinno zaś zawierać umotywowaną ocenę stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa oraz wskazywać, jaki związek zachodzi między tą oceną, a treścią rozstrzygnięcia. W kwestii zaś twierdzenia organu, że w sprawie niniejszej nie doszło do przedawnienia należności składkowych, w aktach sprawy winny znaleźć się dowody na poparcie tego stanowiska, aby możliwa była weryfikacja jego prawdziwości.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., Sąd orzekł jak w wyroku.