Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 423/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2018-09-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Kornacki, Sędziowie WSA Dorota Kozłowska (spr.), Anna Tyszkiewicz-Ziętek, Protokolant Katarzyna Czabaj, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 września 2018 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. (dalej: ZUS) decyzją z dnia [...] r. o nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1257, dalej: K.p.a.), w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1778, dalej także: u.s.u.s.), po rozpatrzeniu wniosku M. N. (dalej: zobowiązany, skarżący) z dnia 31 maja 2017 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy umorzenia należności z tytułu nieregulowanych w terminie składek, postanowił utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. z dnia [...] r. nr [...], którą odmówiono umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek na:

- ubezpieczenia społeczne za okres październik 2004 r. – listopad 2014 r. w wysokości 66.834,40 zł, odsetek za zwłokę w wysokości 48.329,00 zł, liczonych na dzień 18 stycznia 2017 r.;

- Fundusz Pracy za okres październik 2004 r. – listopad 2014 r. w wysokości 5.522,37 zł, odsetek za zwłokę w wysokości 3.894,00 zł liczonych na dzień 18 stycznia 2017 r.

Przedmiotowa decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu [...] r. po rozpatrzeniu wniosku zobowiązanego złożonego w dniu 18 stycznia 2017 r. wydana została decyzja odmawiająca umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek.

Uzasadniając podjętą decyzję ZUS stwierdził, że zaległości, których dotyczy wniosek powstały w związku z prowadzoną przez zobowiązanego działalnością gospodarczą w zakresie [...], która prowadzona jest od dnia [...] r. do nadal. We wniosku o umorzenie należności zobowiązany powołał się na trudną sytuację finansową i zdrowotną, która uniemożliwia mu spłatę zadłużenia oraz wykonywanie pracy zawodowej w takim rozmiarze i zakresie jak przed 2014 r.

Organ zaznaczył, iż żądanie zobowiązanego rozpoznane zostało pod względem oceny okoliczności wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca

2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie).

W tych ramach, analizując sytuację finansową zobowiązanego oraz powołując się na uznanie administracyjne ZUS stwierdził, że kwota dochodu przypadająca na jedną osobę przekracza minimum socjalne, określone dla 2-osobowego gospodarstwa domowego. Zatem posiadany przez zobowiązanego dochód zaspokaja podstawowe potrzeby życiowe i jego rodzina nie znajduje się w sytuacji ubóstwa o charakterze trwałym.

Odnosząc się do wskazywanych przez zobowiązanego jego poważnych problemów zdrowotnych ([...], [...], [...]) ZUS zaznaczył, że nie jest kompetentny, aby stwierdzić, czy sytuacja zdrowotna zobowiązanego ma bezpośredni wpływ na wywiązanie się ze spłaty zobowiązań składkowych. Ponadto zobowiązany nie złożył żadnych dokumentów zaświadczających o konieczności kosztownego specjalistycznego leczenia bądź rehabilitacji, znacznym uszczerbku na zdrowiu, niemożności samodzielnej egzystencji, czy też niepełnosprawności. Nie stwierdzono także konieczności sprawowania przez zobowiązanego stałej opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny.

Pismem z dnia 31 maja 2017 r. (wpływ do organu: 7 czerwca 2017 r.) zobowiązany złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W uzasadnieniu wniosku zobowiązany podniósł, że organ nie wziął pod uwagę, iż ewentualne uiszczenie należności z tytułu składek, nawet gdyby było hipotetycznie możliwe, pozbawi go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wskazał, że pomimo osiągnięcia w 2014 r. dochodu w kwocie 13.829,00 zł nie jest w stanie uiścić tak ogromnych zaległości, gdyż łączna strata za 2015 i 2016 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wyniosła 6.929,00 zł, w związku z czym po potrąceniu powyższych kwot pozostało jedynie 6.900,00 zł, która to kwota została wydatkowana w ciągu 3 lat na bieżące potrzeby związane z rachunkami, wyżywieniem, czy też lekarstwami. Podniósł, że jego wynagrodzenie z tytułu wykonywanej od kwietnia 2015 r. pracy etatowej w A kształtuje się w wysokości 2.701,00 zł netto. Emerytura małżonki wynosi 2.024,00 zł. Z kolei comiesięczne wydatki gospodarstwa domowego, związane z utrzymaniem wynoszą 1.090,00 zł, spłata rat kredytowych – 1.200,00 zł, ponadto dochodzą do tego koszty leczenia, wyżywienia oraz wydatki na bieżące potrzeby.

Zobowiązany zarzucił organowi, że nie wziął pod uwagę, iż zapłata zobowiązania w kwocie przekraczającej 100.000,00 zł doprowadzi jego rodzinę do stanu bezwzględnego ubóstwa, niewypłacalności oraz najprawdopodobniej (w związku z obowiązkiem uiszczenia należności zamiast przeznaczania kwot pieniężnych na leczenie) – do trwałego kalectwa.

Zobowiązany zarzucił również, że ZUS w sposób nierzetelny dokonał czynności w ramach postępowania wyjaśniającego. Stwierdził, że nie posiada zadłużenia z tytułu kart debetowych, lecz kredytowych, co ma istotne znaczenie z punktu widzenia prawa bankowego. Zaznaczył, że bieżące spłaty dwóch kart kredytowych umożliwiły mu niepogorszenie jego stanu zdrowia – konieczność zaciągnięcia kredytu wiązała się z okolicznością braku środków pieniężnych bezpośrednio po udarze, środki te były niezbędne, aby przeżyć pierwszy rok po powrocie ze szpitala i w trakcie rekonwalescencji. Zaciągnięcie kredytu było jedyną możliwością pozwalającą na rehabilitację oraz zaspokojenie bieżących potrzeb rodziny, gdyż nie posiadał jakiegokolwiek majątku ani oszczędności. Bezzasadny jest zatem zarzut priorytetowego traktowania zobowiązań wobec innych wierzycieli, aniżeli ZUS. Podkreślił, że wszystkie należności składkowe powstałe od momentu wezwania przez ZUS do wyjaśnienia stwierdzonych nieprawidłowości uregulował i aktualnie zobowiązania reguluje terminowo. Dodał, że w toku postępowania przedłożył oświadczenia oraz wypisy ze szpitala, co zostało całkowicie pominięte przez ZUS. Zarzucił również organowi, iż ten nie informował go o zaległościach składkowych.

Rozpatrując ponownie sprawę, ZUS decyzją z dnia [...] r. utrzymał w mocy decyzję o odmowie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia ZUS zaznaczył w pierwszej kolejności, że przepisy u.s.u.s. nie nakładają na organ obowiązku informowania płatników m.in. o zasadach opłacania składek oraz o zmianach w obowiązujących regulacjach prawnych a osoba prowadząca działalność gospodarczą powinna znać przepisy dotyczące ubezpieczeń społecznych oraz przestrzegać wynikających z nich obowiązków.

Dalej ZUS zaznaczył, że w związku z wejściem w życie w dniu 15 stycznia 2013 r. ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz.U. z 2012 r. poz. 1551, dalej: ustawa abolicyjna), zobowiązany miał możliwość skorzystania z częściowego umorzenia należności z tytułu składek i to niezależnie od sytuacji materialnej i możliwości płatniczych. W związku z wnioskiem zobowiązanego z dnia 16 stycznia 2015 r. o umorzenie należności na podstawie przepisów ustawy abolicyjnej, ZUS w dniu [...] r. wydał decyzję o nr [...] określającą warunki umorzenia należności, w której wskazano, że strona posiada należności podlegające umorzeniu za okres od października 2004 r. do lutego 2009 r., jak i należności niepodlegające umorzeniu. Zgodnie z art. 1 ust. 10-12 ustawy abolicyjnej należności z tytułu składek niepodlegające umorzeniu należało uregulować lub podpisać z ZUS umowę o rozłożenie ich spłaty na raty - w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji określającej warunki umorzenia. W związku z tym, że zobowiązany nie spełnił warunku do umorzenia należności na podstawie ustawy abolicyjnej, ZUS decyzją z dnia [...] r. o nr [...] odmówił umorzenia należności z tytułu składek.

Następnie ZUS wskazał, że zobowiązany od [...] r. do nadal prowadzi działalność gospodarczą w zakresie działalności [...] na podstawie wpisów do ewidencji działalności gospodarczej nr [...] oraz nr [...] wydanych przez Urząd Miejski w S.. W trakcie wykonywania tej działalności nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne a zaległości nie zostały objęte postępowaniem egzekucyjnym.

Odnośnie sytuacji osobistej i materialnej zobowiązanego ZUS podkreślił, że jak wynika z oświadczenia z dnia 2 marca 2017 r., uzyskał on w 2014 r. z prowadzonej działalności gospodarczej dochód w wysokości 13.829,00 zł, w 2015 r. poniósł stratę w wysokości 5.379,00 zł, a w 2016 r. poniósł stratę w wysokości 1.550,00 zł. Na podstawie danych uzyskanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS ustalono, że od dnia 20 kwietnia 2015 r. zobowiązany jest zatrudniony (umowa o pracę na czas nieokreślony) na A w K. z miesięcznym wynagrodzeniem w wysokości 3.698,00 zł brutto (średnia za okres od czerwca 2017 r. do sierpnia 2017 r.), tj. netto 2.642,82 - zgodnie z kalkulatorem wynagrodzeń.

Gospodarstwo domowe zobowiązany prowadzi z małżonką A. N., która pobiera emeryturę w wysokości 2.460,87 zł brutto, tj. netto 2.033,39 zł, a świadczenie to jest wolne od potrąceń. Comiesięczne wydatki związane z utrzymaniem wynoszą 1.090,00 zł. Do wydatków należy także doliczyć koszty związane z leczeniem i zakupem leków. Na opiekę lekarską zobowiązany przeznacza kwotę 150,00 zł miesięcznie. Na potwierdzenie ponoszonych wydatków zobowiązany przedłożył fakturę za gaz wystawioną [...] r., faktury za energię elektryczną wystawione [...] r. oraz wymiar opłat za mieszkanie wystawiony [...] r.

Na podstawie informacji z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z dnia [...] r. ZUS ustalił, że zobowiązany nie korzysta z pomocy tego Ośrodka.

Według oświadczenia, zobowiązany posiada zadłużenie z tytułu kart kredytowych w kwocie 22.000,00 zł, które spłaca w kwocie po 1.200,00 zł miesięcznie. Zadłużenie to jest wynikiem konieczności przeprowadzenia rehabilitacji oraz zaspokojenia bieżących potrzeb bezpośrednio po [...] i powrocie ze szpitala. Zobowiązany posiada spółdzielcze własnościowe mieszkanie o powierzchni 62,65 m2 oraz samochód osobowy Ford Focus (rocznik 2004).

ZUZ zaznaczył dalej, że zobowiązany powołuje się na problemy zdrowotne, które powodują, że nie jest w stanie wykonywać jakiejkolwiek pracy w pełnym zakresie. Na potwierdzenie powyższego przedłożył on wystawioną przez B Sp. z o.o. kartę informacyjną leczenia szpitalnego w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r., wystawioną przez C kartę informacyjną z pobytu na Oddziale [...] w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r., wystawioną przez D w Z. kartę informacyjną leczenia szpitalnego w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. oraz pismo E w Z. z dnia [...] r. informujące o wpisaniu zobowiązanego na listę osób oczekujących do leczenia za pomocą badania [...] i [...]. W toku postępowania zobowiązany przedłożył także wystawioną przez F w T. kartę informacyjną leczenia szpitalnego swojej żony na Oddziale [...] w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. Z dokumentu tego wynika, że u małżonki zobowiązanego rozpoznano [...], [...] oraz [...].

Następnie ZUS odwołując się do art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz do przepisów rozporządzenia stwierdził, że w przypadku zobowiązanego nie ma zastosowania § 3 ust. 1 pkt 2 tego rozporządzenia, gdyż zobowiązany nie wykazał, aby w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia poniósł straty materialne z prowadzonej działalności gospodarczej, powodujące, że opłacenie należności z tytułu składek mogłyby go pozbawić możliwości dalszego prowadzenia tej działalności.

ZUS zaznaczył dalej, że zobowiązany nie przedstawił również żadnych dokumentów, które potwierdziłyby okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Wskazując na karty informacyjne leczenia szpitalnego i rehabilitacji oraz na przebycie przez zobowiązanego w dniu [...] r. [...] i rozpoznanie u niego [...] oraz [...], [...] organ zaznaczył, że choroba, która mogłaby uzasadniać umorzenie należności musi mieć charakter przewlekły, który wyłącza zobowiązanego z codziennego funkcjonowania i nie pozwala mu na zajęcie się sprawami zawodowymi. W przypadku zobowiązanego, sytuacja taka nie zachodzi, gdyż przedłożona dokumentacja medyczna nie pozwala na stwierdzenie, iż istniejące choroby kwalifikują zobowiązanego do osób niepełnosprawnych, pozbawionych możliwości samodzielnej egzystencji bądź wymagających opieki innych osób.

ZUS zaznaczył też, że z dokumentacji dotyczącej małżonki zobowiązanego nie wynika, aby z powodu jej stanu zdrowia zachodziła konieczność sprawowania nad nią stałej, bezpośredniej opieki.

W dalszej części uzasadnienia decyzji ZUS odniósł się do kwestii rozważenia możliwości umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

W tych ramach organ zaakcentował, że w niniejszej sprawie sytuacja taka nie zachodzi, gdyż uwzględniając wysokość miesięcznego dochodu zobowiązanego z tytułu zatrudnienia oraz wysokość emerytury jego małżonki ustalono, że miesięczny dochód w dwuosobowym gospodarstwie domowym wynosi 4.676,21 zł netto, a więc przekracza on poziom określany jako minimum socjalne opracowane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych za rok 2016 wynoszące dla takiego gospodarstwa 1.816,21 zł. Uwzględniono przy tym, że zobowiązany nadal prowadzi działalność gospodarczą - pomimo podkreślanego przez niego faktu, że działalność ta jest mało rentowna (w latach 2015-2016 przyniosła stratę), to nie została ona zlikwidowana. ZUS wskazał, iż można przypuszczać, że skoro przedsiębiorca prowadząc działalność gospodarczą działa w celach zarobkowych, to uzyska w ten sposób dodatkowe środki na spłatę zobowiązania, np. w ramach układu ratalnego.

Dalej organ podniósł, że z dokumentów złożonych do akt sprawy nie wynika, aby zobowiązany miał trudność z bieżącym (płynnym) regulowaniem podstawowych opłat, zaś fakt nie korzystania z form pomocy społecznej świadczy o tym, iż jego sytuacja finansowa umożliwia realizację niezbędnych potrzeb życiowych.

Odnosząc się następnie do kwestii posiadania przez zobowiązanego zadłużenia z tytułu kart kredytowych ZUS zaznaczył, że fakt posiadania zobowiązań cywilnoprawnych nie został potwierdzony żadnymi dokumentami. Nadto podkreślił, że dłużnik wnioskując o umorzenie jest zobligowany do udowodnienia okoliczności podnoszonych w zgłoszonym żądaniu. Fakt spłacania przez zobowiązanego zaciągniętych zobowiązań finansowych nie może przesądzać o automatycznej zgodzie na umorzenie zaległych składek. ZUS stwierdził, że zobowiązania cywilnoprawne zaciągnięte zostały przez zobowiązanego świadomie, z uwzględnieniem możliwości finansowych, który godził się tym samym na ich ewentualne skutki. Zdaniem ZUS, podejmując się spłaty zobowiązań cywilnoprawnych zobowiązany ustalił hierarchię ważności posiadanych należności, traktując je priorytetowo w stosunku do należności z tytułu składek. Zdaniem organu należy tak zarządzać posiadanymi środkami finansowymi, by zapewnić równe traktowanie wszystkich wierzycieli.

Reasumując, ZUS stwierdził, że poprzednio wydana decyzja jest prawidłowa i w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności umorzenia należności, określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Na decyzję ZUS z dnia [...] r. zobowiązany wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, wnosząc o jej uchylenie w całości oraz o zasądzenie od organu kosztów postępowania.

Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:

1. art. 28 ust. 3 u.s.u.s. (powinno być art. 28 ust. 3a u.s.u.s. – przypis Sądu) poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, niezależnie od należytego i wyczerpującego przedstawienia stanowiska, które obrazuje ciężką sytuację zdrowotną i materialną skarżącego;

2. art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 81 K.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s. poprzez brak uwzględnienia wszystkich okoliczności przedstawionych przez skarżącego a także wydanie decyzji w oparciu o swobodny wybór materiału dowodowego, podczas gdy organ administracji publicznej powinien oceniać, czy dana okoliczność została udowodniona na podstawie całokształtu materiału dowodowego.

Uzasadniając skargę skarżący podniósł, że ZUS nie wziął pod uwagę, iż ewentualne uiszczenie należności – nawet gdyby było hipotetycznie możliwe – pozbawi go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Pomimo osiągnięcia w 2014 r. dochodu w kwocie 13.829,00 zł nie jest w stanie uiścić należności, zaś strata za 2015 r. oraz 2016 r. w wysokości 6.929,00 zł spowodowała, iż dochód został wydatkowany na bieżące potrzeby (wyżywienie, leki, rachunki).

Ponadto skarżący zaznaczył, że ZUS nie informował go o stanie zaległości, a wielokrotnie otrzymywał on zwroty nadpłaconego podatku i ani razu nie został wezwany do zwrotu niezapłaconych należności z tytułu składek. Pomimo pism organu, informujących o niskiej kwocie na koncie emerytalnym, w żadnym piśmie nie poinformowano go, że dopuszcza się jakiegokolwiek zaniedbania bądź zaległości składkowych.

Zdaniem skarżącego organ nie uwzględnił, że zapłata zobowiązania w łącznej wysokości ponad 100.000,00 zł spowoduje stan ubóstwa, niewypłacalności oraz trwałe kalectwo – w związku z koniecznością uiszczania należności składkowych zamiast wydatkowania środków pieniężnych na leczenie. Jego dochód, mimo iż przekracza minimum socjalne, nie daje możliwości spłaty zaległych zobowiązań. Skarżący powołał się na okoliczność, że sytuacja, w której zapłata należności spowoduje konieczność sięgania przez niego po pomoc państwa, nie jest zgodna z interesem obywatela ani interesem publicznym.

Zdaniem skarżącego ZUS naruszył art. 28 ust. 3 u.s.u.s. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, niezależnie od należytego i wyczerpującego przedstawienia stanowiska, które obrazuje jego ciężką sytuację zdrowotną i materialną. Powołał się na wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 14 lipca 2011 r., sygn. akt II SA/Go 430/11; w Lublinie z dnia 14 lutego 2012 r., sygn. akt III SA/Lu 16/12 wskazując, iż zawarta w nich argumentacja powinna mieć zastosowanie w niniejszej sprawie, a którą organ zignorował.

Dalej skarżący zaznaczył, iż ZUS naruszył większość zasad postępowania administracyjnego, stosowanych na gruncie ubezpieczeń społecznych w związku z brzmieniem art. 123 u.s.u.s. a w szczególności art. 6, 7, 77 § 1, 80 oraz art. 81 K.p.a.

Końcowo skarżący zaznaczył, że organ nie wziął pod uwagę, iż zaciągnięte zobowiązania kredytowe były koniecznością, związaną ze stanem zdrowia, i mylnie stwierdził, iż zobowiązania cywilnoprawne zostały przez niego zaciągnięte z uwzględnieniem możliwości finansowych, a zarazem godził się na ich skutki.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Oceniając legalność zaskarżonej decyzji w pierwszej kolejności wskazać należy, iż postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane jest w art. 28 u.s.u.s., jak również w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Skarżący złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu zaległych składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Zatem ZUS wydając decyzje rozpatrzył jego wniosek w oparciu o wskazane w tym przepisie przesłanki.

Zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zostało wydane rozporządzenie wykonawcze i kwestie te reguluje § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Z powołanego przepisu wynika, że ZUS może umorzyć ubezpieczonemu, będącemu płatnikiem składek należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Powyższe rozporządzenie wskazuje przykładowo, że taka sytuacja ma miejsce, gdy:

1) opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesione straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodują, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3) przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Trzeba jednak podkreślić, że decyzje w sprawach tego rodzaju mogą być wydawane wyłącznie w przypadku należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast procedowanie w sprawach dotyczących należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Przedawnienie jako instytucja prawa materialnego, skutkująca wygaśnięciem zobowiązania musi być bezwzględnie respektowana w toku postępowania.

W realiach rozpoznawanej sprawy, obowiązkiem ZUS było zatem w pierwszej kolejności ustalenie, czy zaległe składki, o których umorzenie wniósł skarżący są nadal wymagalne i nie uległy one przedawnieniu. Tym bardziej, że początek zaległości w opłacaniu składek datuje się na październik 2004 r. Co więcej w aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dokumentów, które wskazywałyby na przerwanie bądź zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Jedynie w decyzji z dnia [...] r. ZUS zawarł stwierdzenie, że skarżący w trakcie wykonywania działalności gospodarczej nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne a zaległości nie zostały objęte postępowaniem egzekucyjnym, co wręcz może wskazywać, że wobec zobowiązanego nigdy nie było prowadzone postępowanie egzekucyjne.

Za bezprzedmiotowe (podlegające umorzeniu zgodnie z art. 105 § 3 K.p.a.) trzeba bowiem uznać prowadzenie przez organ postępowania w sprawie umorzenia nieistniejących (przedawnionych) należności składkowych. Dopiero po prawidłowym ustaleniu okresu, którego dotyczą należności składkowe oraz ich wysokości możliwe jest wydanie przez organ prawidłowej decyzji, na podstawie art. 28 u.s.u.s.

W obecnym brzmieniu art. 24 ust. 4 u.s.u.s. stanowi, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Przepis był parokrotnie nowelizowany. Ustawa z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.) dokonała w art. 1 pkt 9 zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 ustawy systemowej, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 ustawy systemowej, ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia ust. 2 powołanego przepisu, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi, wcześniej przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu (tak: w wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa 1656/12, Lex nr 1350353).

W tym miejscu Sąd jeszcze raz podkreśla, że takich ustaleń w zaskarżonej decyzji zabrakło. ZUS w ogóle nie odniósł się do kwestii przedawnienia. Wprawdzie skarżący nie podniósł zarzutu przedawnienia, jednakże Sąd rozstrzygając w granicach danej sprawy, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302, dalej: P.p.s.a.) nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast przedawnienie jako instytucja prawa materialnego, skutkująca wygaśnięciem zobowiązania musi być bezwzględnie respektowana w toku postępowania przez organ przed którym toczy się postępowanie.

Zatem odniesienie się do przedawnienia było w rozpoznawanej sprawie konieczne, czego jednak ZUS nie uczynił w zaskarżonej decyzji.

Zdaniem Sądu niewyjaśnienie kwestii przedawnienia czyni przedwczesnym rozstrzygnięcie w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. Brak ustaleń w tym zakresie oznacza bowiem, że ZUS nie dopełnił wymogu pełnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a.

Stosownie bowiem do treści art. 7 K.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Z kolei w myśl art. 77 § 1 K.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, natomiast według art. 80 K.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Ponadto ZUS nie czyniąc żadnych ustaleń w zakresie przedawnienia naruszył także art. 107 § 3 K.p.a., ponieważ w uzasadnieniu decyzji w ogóle nie odniósł się do tego zagadnienia.

Naruszenie wskazanych przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i musiało skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji.

ZUS ponownie rozstrzygając sprawę powinien przede wszystkim wyjaśnić i wykazać to w decyzji, czy i w jakim zakresie zaległe należności składkowe uległy przedawnieniu, czy też nie, a w konsekwencji co w istocie jest przedmiotem sprawy. Jeżeli natomiast zaistniały okoliczności skutkujące przerwaniem bądź zawieszeniem biegu terminu przedawnienia ZUS powinien je ustalić i stosownie udokumentować w aktach sprawy. Dopiero kompletny materiał dowodowy ZUS powinien podać analizie i ustalić, czy w stosunku do skarżącego zachodzą przesłanki umorzenia należności z tytułu zaległych, ale nie przedawnionych składek, zważywszy również na wiek skarżącego, jego stan zdrowia i możliwości zarobkowe.

W tym stanie rzeczy Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a.