Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VIII SA/Wa 547/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-01-08 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Powołane przepisy: article: art. 24 ust. 5
journal: Dz.U. 2013 poz 1442
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Kot, Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Fularski (sprawozdawca), Sędzia WSA Leszek Kobylski, Protokolant Specjalista Ilona Obara, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 stycznia 2016 r. w Radomiu sprawy ze skargi U. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...]; 2) zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej U.R. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] maja 2015 r., [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej "organ", "ZUS" lub "Zakład") działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267, dalej jako "K.p.a.") w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1442, dalej jako "u.s.u.s."), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2015 r., [...]w sprawie odmowy umorzenia U. R. (dalej: "skarżąca") należności w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu składek na:

- ubezpieczenia społeczne osobiste za okres 11/1995r.-05/1996r., 10/1996r.-06/1997r. w łącznej kwocie [...] zł,

- ubezpieczenie społeczne za pracowników za okres 10/1996r.-08/1997r. w łącznej kwocie [...] zł.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, który został rozpatrzony odmownie decyzją z dnia [...] lutego 2015 r. Wniosek swój argumentowała tym, że zachodzą przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. oraz, że należności z tytułu nieopłaconych składek ZUS są przedawnione. Można ich zatem dochodzić jedynie z przedmiotu zabezpieczenia hipotecznego na nieruchomości należącej do skarżącej, przy czym stwierdzono, że z uwagi na wielość wpisów innych wierzycieli przed ZUS-em nie będzie to możliwe. Nadto skarżąca powołała się na wyroki WSA w Warszawie z dnia 18 grudnia 2006 r. (sygn. akt II SA/WA 2937/06) i z dnia 30 listopada 2006 r. (sygn. akt II SA/WA 2365/06), w których ww. sąd stwierdził, że przy dokonywaniu rozstrzygnięć wniosków o umorzenie należności, organy administracji publicznej obowiązane są do brania pod uwagę okoliczności bieżące, a nie odnosić się do przewidywań odnośnie do przyszłości.

Pełnomocnik skarżącej, po zapoznaniu się z aktami sprawy, oświadczył, że podtrzymuje stanowisko wyrażone we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podkreślił, że przed wpisem hipoteki ZUS wpisane są hipoteki innych wierzycieli i jest wysoce prawdopodobne, że w przypadku egzekucji z nieruchomości to one wyczerpią środki z przedmiotu hipoteki, tym bardziej, że jest to nieruchomość rolna. Nadto wskazał, że należności widniejące na koncie skarżącej są należnościami przedawnionymi, a ich dochodzenie jest możliwe jedynie z przedmiotu hipoteki, w związku z czym wnosi o ich umorzenie.

Organ wskazał, że kwestia umorzenia należności z tytułu składek została uregulowana w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Umorzenie należności z tytułu składek jest możliwe w ściśle określonych sytuacjach wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6, przy czym decyzja Zakładu w sprawie umorzenia ma charakter uznaniowy, co oznacza, że wystąpienie przesłanek o których mowa w ww. przepisach nie stwarza po stronie Zakładu obowiązku umorzenia zadłużenia. Umorzenie należności na podstawie przesłanek całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., jest możliwe m.in. w przypadku zaprzestania prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności. W przypadku skarżącej pomimo, że wykreśliła ona działalność gospodarczą to jest w posiadaniu majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Zakład posiada zabezpieczenia należności na nieruchomościach należących do skarżącej, które są przedawnione, lecz istnieje możliwość ich dochodzenia z przedmiotu zabezpieczenia.

Jednocześnie organ podniósł, że z informacji pozyskanych od Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego (dalej jako "Naczelnik I US") wynika, iż wpisy hipotek dokonanych przez ww. urząd są nadal aktualne, a powodem nie podjęcia czynności zmierzających do przeprowadzenia egzekucji z nieruchomości jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt SK 40/12. W wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z Konstytucją. W związku z trwającymi pracami dotyczącymi wykonania tego wyroku wstrzymano się z podjęciem egzekucji z nieruchomości do czasu zajęcia stanowiska w tej sprawie przez Ministerstwo Finansów. Nadto, Naczelnik I US, w pismach z 11 lutego 2015 r. oraz 15 kwietnia 2015 r. poinformował, że wpisy: dokonane przez Urząd Gminy w [...] są również aktualne, natomiast wpisy dokonane przez Izbę Celną w [...] oraz [...] Bank [...] SA są nieaktualne.

W ocenie organu, argument podniesiony we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że z uwagi na okoliczność, iż przed hipoteką Oddziału ZUS w [...] są aktualne wpisy innych wierzycieli i jest prawdopodobne, że kwoty tych wierzytelności przewyższą wartość nieruchomości, nie znajduje potwierdzenia w dokonanych ustaleniach dotyczących okoliczności bieżących sprawy, do przeprowadzenia których, Zakład jako organ administracji publicznej, jest zobowiązany przy rozpoznaniu wniosku o umorzenie należności. Z ustaleń tych wywnioskowano, że w chwili obecnej prawdopodobieństwo odzyskania należności ZUS z przedmiotu zabezpieczenia jest wyższe. Jest to tym bardziej prawdopodobne, bowiem urząd skarbowy, po zajęciu stanowiska przez Ministerstwo Finansów w sprawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r. może zrezygnować z zabezpieczenia dokonanego na nieruchomościach zobowiązanej. W przeciwnym zaś wypadku, po wszczęciu przez urząd skarbowy egzekucji z nieruchomości, możliwe będzie przyłączenie się do niej i odzyskanie należności.

Organ zauważył także, że co prawda wobec skarżącej obecnie Zakład nie prowadzi postępowania egzekucyjnego, a wcześniej prowadzona egzekucja za pośrednictwem Naczelnika I US została zakończona Protokołem Nieściągalności z dnia [...] października 2000 r., jednakże z uwagi na możliwość przeprowadzenia lub dołączenia się do egzekucji z nieruchomości, nie można na chwilę obecną stwierdzić, że oczywistym jest, iż wydatki egzekucyjne przewyższą kwotę należności głównej.

W związku z powyższym organ uznał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła skarżąca reprezentowana przez pełnomocnika – radcę prawnego, zarzucając naruszenie prawa materialnego i przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy tj.:

- art. 28 ust. 2 u.s.u.s. w zw. z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. poprzez jego niezastosowanie, co skutkowało nie uwzględnieniem wniosku o umorzenie należności z tytułu składek;

- art. 80 K.p.a. poprzez błędne ustalenie, że w przedmiotowym stanie faktycznym nie zostało udowodnione, iż brak jest możliwości wyegzekwowania zaległych składek na ubezpieczenie społeczne własne i pracowników;

- art. 77 § 1 K.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego, a w konsekwencji uznanie za wystarczające zebranych w toku sprawy dowodów świadczących o całkowitej nieściągalności dochodzonej należności i okoliczności, iż w toku egzekucji nie uzyska kwot przekraczających wydatki egzekucyjne;

- art. 8 K.p.a. poprzez niepodejmowanie w odpowiednim czasie działań zmierzających do wyegzekwowania należności, brak podjęcia decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek w sytuacji istnienia ewidentnych ku temu przesłanek.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że decyzja Zakładu została wydana z naruszeniem przepisów prawa. Jej zdaniem, za bezprzedmiotowe uznać należy przeprowadzanie przez organ działań mających na celu ustalenie aktualnego stanu majątku skarżącej. Brak było również podstaw do żądania od skarżącej dokumentów potwierdzających jej aktualną sytuację materialną. Dowody te nie mają bowiem w przedmiotowym stanie faktycznym zastosowania. Skarżąca przytoczyła brzmienie art. 24 ust. 5 u.s.u.s. wskazując, że dochodzona przez organ należność z tytułu niepłaconych składek może być dochodzona tylko z przedmiotu zabezpieczenia. Posiadanie więc przez skarżącą innego majątku bądź jego brak nie ma w przedmiotowym stanie faktycznym żadnego znaczenia.

W ocenie skarżącej w kontekście jej wniosku o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek badaniu w niniejszym postępowaniu winna podlegać okoliczność czy w przypadku egzekucji z nieruchomości, na których należność ZUS jest zabezpieczona wpisaną hipoteką uzyska się środki przewyższające wydatki potrzebne do przeprowadzenia tego postępowania. Skarżąca stwierdziła, że nie ma obecnie możliwości, iż w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne. Nadto, w dokumentach ZUS dotyczących skarżącej znajduje się informacja o bezskutecznej egzekucji oraz propozycja pracownika ZUS dotycząca umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik organu wniósł o jej oddalenie. Powtórzył, że w przypadku skarżącej, mimo wykreślenia przez nią działalności, istnieje możliwość egzekwowania należności z majątku, na którym ZUS posiada zabezpieczenie. Organ posiada możliwość egzekucji składek przedawnionych, z nieruchomości dłużnika, na których te składki są zabezpieczone wpisem hipoteki (art. 24 ust. 5 u.s.u.s). W ocenie pełnomocnika organu, to jak ZUS prowadził egzekucję należności wobec skarżącej, nie ma wpływu na niniejsze postępowanie. Ocena zebranego materiału pozwoliła na podjęcie decyzji zgodnych z obowiązującymi przepisami art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., a zaskarżona decyzja w żaden sposób nie narusza prawa ani interesu prawnego skarżącej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Nadto, stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, że Sąd ma nie tylko prawo, ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego rozstrzygnięcia, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony (wyrok NSA z dnia 10 września 2013 r., II OSK 1260/13, Lex nr 1396122).

Kontrolując w tak zakreślonej kognicji zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że w ustalonym stanie faktycznym skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja, wydana została z naruszeniem prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.)

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja organu wydana na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. o odmowie umorzenia skarżącej składek na ubezpieczenie społeczne osobiste oraz ubezpieczenie społeczne pracowników za poszczególne miesiące 1995, 1996 i 1997 r. w łącznej kwocie [...] zł. Jak wskazuje organ, należności te - pomimo ich przedawnienia - mogą być dochodzone z przedmiotu zabezpieczenia. Zakład posiada bowiem zabezpieczenie przedmiotowych należności w postaci wpisów hipotek przymusowych ustanowionych na dwóch nieruchomościach należących do skarżącej. Organ dokonał zabezpieczenia spłaty przedmiotowych zaległości przez ustanowienie hipotek przymusowych w kwocie po [...] zł każda, w prawie własności dwóch nieruchomości skarżącej. Zdaniem organu, dochodzenie powyższych należności umożliwia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. Zgodnie bowiem z ww. przepisem nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. W niniejszej sprawie spór sprowadza się przede wszystkim do oceny istnienia należności z tytułu składek objętych wnioskiem strony o umorzenie, a ściślej rzecz biorąc – czy należności te uległy przedawnieniu. Kwestia ta była kluczowa w ocenie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, gdyż jej rozstrzygnięcie rzutowało na możliwość zbadania zasadności odmowy umorzenia należności z punktu widzenia kryteriów określonych w art. 28 ust. 3 - 4 u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do art. 35 ust. 3 i ust. 4 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137, ze zm.) należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne pracowników (oraz osób prowadzących działalność gospodarczą) ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stawała się wymagalna. Bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu płatności, rozłożenie spłaty należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Składek nie można było jednak dochodzić, jeżeli od terminu ich płatności upłynęło 10 lat. Przy czym w orzecznictwie wskazywano, że przez "czynność zmierzającą do ściągnięcia należności" należało rozumieć m.in. wystawienie tytułu wykonawczego przez właściwy organ (zob. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009 r. , sygn. akt II GSK 1102/08 - LEX nr 552737) bądź sprawdzenie przez poborcę stanu majątkowego dłużnika na podstawie tytułów wykonawczych i sporządzenie z tej czynności protokołu w obecności dłużnika (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2008 r., sygn. akt I UK 392/07 – publ. OSNP 2009/21-22/296).

Od 1 stycznia 1999 r. kwestię przedawnienia ustawodawca uregulował w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Z kolei zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Stosownie natomiast do art. 24 ust. 6 u.s.u.s. bieg przedawnienia terminów określonych w ust. 4 i 5 ulegał zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy.

Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074 ze zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Ustawa zmieniająca nie zawierała wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych odnośnie do przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. Przyjmuje się, że upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. – 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r.(data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, to ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu (zob. uchwały SN: z dnia 2 lipca 2008 r., sygn. akt II UZP 5/08, Lex nr 396253, oraz z dnia 8 lipca 2008 r., sygn. akt I UZP 4/08, Lex nr 396249; ponadto zob. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt II GSK 1102/08, Lex nr 552737). Do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (tak: NSA w wyroku z dnia 30 września 2009 r., II GSK 72/09, Lex nr 597062 oraz SN w wyroku z 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt. II UK 313/10 – publ. OSNP 2012/9-10/126). Mocą powołanej ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. został także zmieniony art. 24 ust. 5, który otrzymał brzmienie: "nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia." Dodano także do art. 24 ust. 5a-5d. Przepis art. 24 ust. 5b – z dniem 1 lipca 2004 r. – uległ dalszej nowelizacji na podstawie art. 10 pkt 10 lit. b. ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 121, poz. 1264). Na podstawie tej samej nowelizacji po ust. 5d do art. 24 dodano także ust. 5e. Z kolei w oparciu o art. 1 pkt 1 lit. b-c ustawy z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 138, poz. 808), po ust. 5e omawianego przepisu dodano ust. 5f, zaś ust. 6 otrzymał nowe brzmienie.

Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od dnia 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (zob. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa 1656/12, Lex nr 1350353). Sąd stwierdza, że ZUS nie poczynił w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] lutego 2015 r. analizy pozwalającej na uznanie, że w badanej sprawie nie doszło do przedawnienia należności z tytułu składek za wskazane w decyzji okresy. Równocześnie organ nie przedstawił wnikliwych wywodów prawnych odnoszących się do problematyki przedawnienia należności z tytułu składek. Należy zaś zauważyć, że w perspektywie ukazanej powyżej przez Sąd ewolucji stanu prawnego dotyczącego regulacji problematyki przedawnienia wskazanych należności, obowiązkiem organu administracyjnego było wyjaśnienie czy nie doszło do przedawnienia należności. W okolicznościach analizowanej sprawy konieczność ta była tym bardziej uzasadniona, że w decyzji wskazano należności z lat 1995 - 1997, a w okresie do chwili wydania zaskarżonej decyzji dochodziło do licznych zmian prawnych w tym obszarze normatywnym.

Podkreślenia wymaga, że postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s., dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku wniosku o umorzenie zaległych składek niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych składek. W świetle powyższego uznać trzeba, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygnięcie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. Od tych bowiem ustaleń uzależniona jest późniejsza treść rozstrzygnięcia.

Trafnie wskazał WSA w Opolu w wyroku z dnia 29.10.2014 r., I SA/Op 531/14, którego stanowisko Sąd rozpoznający przedmiotową sprawę podziela, że oczywistym jest, iż postępowanie dotyczące umorzenia należności nieistniejących (bo np. przedawnionych) musiałoby być umorzone jako bezprzedmiotowe. Wskazane ustalenia są konieczne niezależnie od tego, czy strona się na nie powołuje. Organ powinien dać temu wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Tak więc, przystępując do rozpatrzenia wniosku strony o umorzenie należności organ obowiązany jest w pierwszej kolejności ustalić, czy są one wymagalne i przedstawić to szczegółowo w uzasadnieniu rozstrzygnięcia.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić trzeba, że brak jest takich ustaleń w treści zaskarżonego rozstrzygnięcia, jak też w decyzji ją poprzedzającej. Kluczową sprawą dla zasadności skargi jest zaś kwestia istnienia przedmiotowych należności: należności głównej i odsetek za zwłokę, jak też wyjaśnienia, czy nie upłynął termin przedawnienia należności. Ustalenie w decyzji terminu ewentualnego przedawnienia jest zaś niezbędne, bowiem organ określił wysokość odsetek za zwłokę na dzień przedawnienia poszczególnych składek.

Jak już podniesiono, ustalenie przez organ, czy istnieją należności (zaległości) składkowe, których umorzenia domagała się skarżąca ma kluczowe znaczenie dla dalszego przebiegu postępowania, bowiem za bezprzedmiotowe, i jako takie podlegające umorzeniu zgodnie z art. 105 § 3 K.p.a. uznać należy prowadzenie przez organ postępowania w sprawie umorzenia nieistniejących należności składkowych (por. wyroki NSA: z 30 stycznia 2013 r., sygn. akt II GSK 2013/11 z dnia 6 marca 2008 r., sygn. akt II GSK 421/07, z 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt II GSK 15/09, z 14 grudnia 2010 r., sygn. akt II GSK 1073/09).

W ocenie Sądu, organ zarówno w zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji nie poczynił żadnych ustaleń w powyższym zakresie. Zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala zaś dokonać jednoznacznego ustalenia w jakiej wysokości należności istnieją, czy odsetki za zwłokę zostały określone w sposób prawidłowy, skoro brak jest w treści decyzji organów administracji jakiejkolwiek analizy dotyczącej okresu przedawnienia. W konsekwencji zaskarżone rozstrzygnięcie jest co najmniej przedwczesne.

Od dokonania powyższych ustaleń nie zwalnia zaś organ treść art. 24 ust. 5 u.s.u.s. Istotnym jest bowiem, że organ w prowadzonym postępowaniu powinien przede wszystkim zwrócić uwagę na regulację ww. przepisu przez pryzmat jej zgodności ze standardami konstytucyjnymi. Nie można bowiem nie zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 8 października 2013 r. (sygn. akt SK 40/12, OTK-A 2013, Nr 7, poz. 97, Lex nr 1385861), stwierdził, że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t. j. Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W dotychczasowym orzecznictwie sądowoadministracyjnym panuje pogląd, że wykładnia obecnie obowiązującego przepisu art. 70 § 8 O.p. powinna być dokonywana w kontekście zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r. zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących bezpośrednio art. 70 § 6 O.p. w jego brzmieniu do 31 grudnia 2002 r. Mają one bowiem także zastosowanie do art. 70 § 8 O.p. Prowadzi to do wniosku, że również art. 70 § 8 O.p. należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W konsekwencji, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, z tym, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 4 kwietnia 2014 r., I SA/Op 566/13, Lex nr 1457423; wyrok WSA w Łodzi z dnia 17 grudnia 2013 r., I SA/Łd 496/13, Lex nr 1406456; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 30 maja 2014 r., I SA/Wr 524/14, Lex nr 1481257; wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r., II FSK 1197/12, Lex nr 1481436).

Powyższe uwagi wydają się istotne dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy z uwagi na zbieżność regulacji art. 24 ust. 5 u.s.u.s. z przepisami, których dotyczą wskazane przez Trybunał Konstytucyjny zastrzeżenia pod względem konstytucyjności. Przepis art. 70 § 8 O.p. (analogicznie art. 70 § 6 O.p. - w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r.) przewiduje, że "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu". Tym samym, rodzą się więc wątpliwości co do możliwości "bezterminowego" wyłączenia przedawnienia należności składkowych zabezpieczonych hipoteką.

W ocenie Sądu, art. 70 § 8 O.p. należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W konsekwencji, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, z tym, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych (zob. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r., II FSK 1197/12, Lex nr 1481436). Zarówno art. 24 ust. 5 u.s.u.s., jak i powołane przepisy Ordynacji podatkowej są zbieżne w zakresie problemów, które doprowadziły do stwierdzenia przez Trybunał niezgodności przepisu ustawy ze standardami konstytucyjnymi, tj. całkowitego wyłączenia przedawnienia należności publicznoprawnej, i równocześnie uczynienie tego na podstawie nieuzasadnionego i arbitralnego kryterium (formy zabezpieczenia należności – vide: pkt 4 – 5 uzasadnienia wyroku Trybunału).

W związku z powyższym, należało stwierdzić, że zarówno zaskarżona, jak i poprzedzająca ją decyzja narusza przepisy art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Zauważyć również wypada, że organ odmówił umorzenia należności składkowych w łącznej kwocie 26 382,97 zł, natomiast wpisy hipotek przymusowych na nieruchomościach skarżącej dotyczą jedynie dwóch kwot po [...]zł. Tym samym, ZUS orzekł o odmowie umorzenia wyższej kwoty niż ta która została zabezpieczona hipoteką. Zgodnie zaś z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uwzględni dokonaną przez Sąd ocenę prawną, wskazania co do dalszego postępowania, celem wydania nowej, zgodnej z przepisami decyzji. W pierwszej kolejności organ powinien zbadać czy objęte decyzją składki i odsetki określone zostały w prawidłowej wysokości, w szczególności z uwzględnieniem biegu terminu przedawnienia. Swoje ustalenia i przyjętą ich ocenę będzie obowiązany wyczerpująco przedstawić w uzasadnieniu rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w sprawie.

Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku. O zwrocie kosztów postępowania Sąd postanowił mocą art. 200, art. 205 § 2 oraz art. 209 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490), gdyż strona skarżąca reprezentowana była przed Sądem przez radcę prawnego.