Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 530/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2022-01-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3 i 3a
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Gerard Czech Sędziowie: Sędzia WSA Marzena Łozowska Asesor sądowy Anna Komorowska-Kaczkowska (spr.) Protokolant: Referent stażysta Dagmara Jugo po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy, oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi P. M. (dalej: skarżący) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] Oddziału w Ł. (dalej też: Zakład, organ) z dnia [...] o nr. [...] (znak sprawy: [...]) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej, której odpis został doręczony pełnomocnikowi skarżącego dnia 8 kwietnia 2020 r.

Z akt sprawy wynika, iż w dniu 27 listopada 2019 r. adwokat A. W. z Kancelarii Adwokackiej w K. w imieniu skarżącego zwróciła się z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek. Wskazała na problemy zdrowotne skarżącego i związane z tym uciążliwości. Zaznaczyła nadto, że skarżący posiada całkowitą niezdolność do pracy, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, która pobiera emeryturę. W treści wniosku wskazano również miesięczne wydatki ponoszone przez rodzinę, tj. na zakup lekarstw, wizyty lekarskie, koszty dojazdów do specjalistów, zakup żywności, środków czystości, odzieży i obuwia. Podkreślono, że zgodnie z zaleceniami lekarza skarżący wymaga rehabilitacji, której koszty zawierają się w przedziale 250,00 zł - 400,00 zł. Nadmieniono, że pogorszeniu uległ również stan zdrowia żony skarżącego. Adwokat wskazała na treści wyroków: WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 13 czerwca 2019 r., WSA w Poznaniu z 19 września 2019 r., WSA w Rzeszowie z 30 lipca 2019 r., WSA w Poznaniu z 11 lipca 2019 r., WSA w Bydgoszczy z 5 czerwca 2019 r., WSA w Szczecinie z 21 sierpnia 2019 r. oraz WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 4 września 2019 r. Nawiązując do powyższych wyroków zaznaczyła, że uiszczenie zaległej należności z tytułu składek pozbawi skarżącego minimum socjalnego, może również spowodować korzystanie przez skarżącego z pomocy państwa. Podkreśliła, że zadłużenie wobec ZUS znacznie przekracza jego możliwości finansowe.

Decyzją z dnia [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych, [...] Oddział w Ł. nr [...] (znak sprawy: [...]) odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 69.847,21 zł. W ocenie organu nie zostały w niniejszym przypadku spełnione przesłanki do umorzenia wnioskowanych należności, o których mowa wart. 28 ust. 3 i ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 266), dalej też: "u.s.u.s." w związku z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. z 2003 r., poz. 1365), dalej jako "rozporządzenie".

W uzasadnieniu decyzji wskazano, iż przy analizie sprawy korzystano również z dokumentacji załączonej do wniosku o umorzenie należności z tytułu składek z 30 stycznia 2019 r. oraz do wniosku o zmianę warunków umowy ratalnej z 26 września 2019 r.

Wskazano, iż zadłużenie, o umorzenie którego Skarżący się ubiega zweryfikowano pod względem ewentualnego przedawnienia. Zdaniem organu, w świetle przepisu art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych do dnia złożenia wniosku nie upłynął termin, w którym wskazane zaległości mogły być dochodzone. Organ wskazał, iż zgodnie z zapisami ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie od 24 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2011 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna.

W związku z uchwaleniem ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, której przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zostały wprowadzone zmiany dotyczące m.in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat. W świetle powołanego przepisu dochodzone należności ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. W przypadku zaistnienia okoliczności powodujących zawieszenie biegu terminu przedawnienia, po ich ustaniu przedawnienie biegnie dalej. Oznacza to, że pewnego czasu nie wlicza się do okresu przedawnienia, przy czym po zakończeniu okresu zawieszenia, przedawnienie biegnie dalej, z uwzględnieniem okresu pomiędzy rozpoczęciem biegu, a powstaniem przyczyny zawieszenia. Zgodnie z art. 1 ust. 15. ustawy dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551) bieg terminu przedawnienia należności, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji. Bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy o której mowa art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty (art. 24 ust.5a u.s.u.s.).

Mając powyższe na uwadze organ wskazał, iż wobec zaległości podjęte zostały następujące czynności skutkujące zawieszeniem biegu terminu przedawnienia:

- od 5 sierpnia 2015 r. tj. złożenia wniosku o umorzenie należności w oparciu o ustawę z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność i trwa do nadal, tj. do czasu zakończenia postępowania abolicyjnego, czyli do dnia uprawomocnienia się decyzji o umorzeniu lub odmowie umorzenia,

- od 27 października 2015 r. zawarcia umowy ratalnej nr [...] i trwa do nadal.

Analizując zaś sytuację majątkową skarżącego organ wskazał, iż skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe żoną. Otrzymuje rentę rolniczą w kwocie 935,00 zł. Natomiast żona pobiera emeryturę z KRUS w kwocie 850,00 zł. Łączny dochód rodziny wynosi 1 785,00 zł. Wskazano na następujące ponoszone przez rodzinę miesięczne wydatki:

- koszty utrzymania nieruchomości ok. 350,00 zł,

- zakup lekarstw 150,00 zł,

- wizyty lekarskie ok. 100,00 zł,

- koszty dojazdów do specjalistów ok. 150,00 zł,

- zakup żywności ok. 900,00 zł,

- środki czystości ok. 100,00 zł,

- zakup niezbędnej odzieży i obuwia ok. 100,00 zł.

Dalej organ wskazał, iż z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z 26 września 2019 r. (wpływ do ZUS 27 września 2019 r.) wynika, że rodzina nie posiada zobowiązań pieniężnych wobec innych wierzycieli. W Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców figuruje skarżący jako współwłaściciel samochodu osobowego [...] z 2003 r. W Centralnej Bazie Ksiąg Wieczystych nie figuruje zaś jako właściciel czy współwłaściciel nieruchomości.

Wniosek, w ocenie organu, został rozpatrzony w oparciu o wszystkie przepisy prawne mogące mieć zastosowanie w sprawie, tj.: art. 28 ust. 3 i 3a ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Odnosząc się do art. 28 ust. 3 powołanej ustawy organ uznał, że w niniejszej sprawie nie wystąpiły przesłanki umorzenia należności z uwagi na ich całkowitą nieściągalność. Okoliczności uzasadniające stwierdzenie jej istnienia zostały w sposób wyczerpujący określone przez ustawodawcę, co wyłącza możliwość uwzględnienia przez Zakład sytuacji innych niż wymienione w powołanym artykule.

W stosunku do działalności skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s., nie zachodzą w stosunku do ww. zadłużenia.

Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie ma zastosowania.

Zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. Zakład nie wyczerpał okresu dochodzenia należności.

Dalej organ wywodził, iż należności nie były przedmiotem przymusowego dochodzenia, bowiem zobowiązania są spłacane w układzie ratalnym zgodnie z umową ratalną nr [...] z 27 października 2015 r.

Ponadto organ wskazał, iż Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

W ocenie organu Nie można zatem stwierdzić, aby okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s., zaistniały w rozpatrywanym przypadku.

Dalej organ wskazał, iż umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności zostało określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i wydanym na tej podstawie rozporządzeniu. Przepisy te zobowiązują płatnika do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Do sytuacji takich § 3 ust. 1 rozporządzenia w szczególności zalicza przypadki:

1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności Zakład podkreślił, iż należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym okresie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubranie itp.), czy trudności płatnicze mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Zgodnie z obowiązującymi przepisami ciężar udowodnienia/że nie ma żadnej możliwości spłaty zadłużenia ciąży na osobie zobowiązanej.

Odnosząc powyższe do realiów niniejszej sprawy organ zauważył, iż łączny dochód rodziny wynosi 1 750,00 zł. Miesięczne stałe wydatki przedstawione w treści wniosku wynoszą łącznie ok. 2 150,00 zł, tj. koszty utrzymania nieruchomości ok. 350,00 zł, zakup lekarstw 150,00 zł, wizyty lekarskie ok. 100,00 zł, koszty dojazdów do specjalistów ok. 150,00 zł, zakup żywności ok. 900,00 zł, środki czystości ok. 100,00 zł, zakup niezbędnej odzieży i obuwia ok. 100,00 zł, rata na rzecz ZUS 300,00 zł w miesiącu lutym 2020 r. Organ zauważył, że wykazane wydatki przewyższają dochody. Odnosząc się do tego organ podniósł, iż pomimo powołanej trudnej sytuacji finansowej rodziny i wykazanego deficytu finansowego, nie wykazano, że skarżący podjął działania, mające na celu uzyskanie dodatkowego wsparcia w formie dotacji, zasiłków lub innych form pomocy materialnej ze środków instytucji socjalnych. Nie wykazano korzystania z zasiłków stałych, okresowych czy celowych dedykowanych rodzinom znajdującym się w ciężkiej sytuacji bytowej, np. na zakup opału, niezbędnych lekarstw, opłat za media czy zakup posiłków i żywności. Pomimo deficytu finansowego nie wskazano w jaki sposób rodzina zaspokaja potrzeby życiowe. Brak stosownego materiału dowodowego uniemożliwiał – zdaniem organu - dokonanie faktycznej oceny sytuacji materialnej skarżącego.

W nawiązaniu do wykazanych w treści wniosku ponoszonych przez rodzinę stałych wydatków związanych z utrzymaniem organ wyjaśnił, że ponoszenie kosztów z tytułu miesięcznych opłat nie stanowi podstawy do umorzenia należności. Nie można uznać, że zakup żywności, opłaty np. za energię, wodę, telefon są to nadzwyczajne, czy nieprzewidziane wydatki. Są to wydatki ponoszone przez ogół społeczeństwa. Zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem.

Ponadto organ zauważył, iż w toku postępowania nie dołączono do akt sprawy dokumentów wskazujących na występowanie trudności w terminowym wywiązywaniu się z podstawowych i bieżących opłat. W związku z powyższym – zdaniem organu -można domniemywać, że realizacja tych opłat odbywa się płynnie, więc nie potwierdza trwałego lub wyjątkowego charakteru występujących trudności. Ograniczone możliwości płatnicze nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona.

Umorzenie należności naruszałoby interes publiczny poprzez przyznanie nieuzasadnionej preferencji osobie zobowiązanej względem innych podmiotów gospodarczych, które ponosiły ciążące na nich obowiązki wynikające z ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Mając na uwadze powyższe, w ocenie Zakładu, nie wystąpiły okoliczności potwierdzające istnienie przesłanki zdefiniowanej w § 3 ust. 1 pkt. 1 ww. rozporządzenia.

Dalej podkreślił organ, że stan zdrowia lub fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu przewlekłych schorzeń nie jest samoistną przesłaną do umorzenia należności w oparciu o obowiązujące przepisy, gdyż przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Mając na uwadze powyższe, w omawianej sprawie nie zachodzą przesłanki do zastosowania umorzenia należności wskazane w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.

Oceniając zasadność umorzenia należnych składek w kontekście art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z § 3 rozporządzenia Zakład stwierdził zatem, że przedstawione informacje nie wskazują, że wystąpiły w sprawie przesłanki umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Od powyższej decyzji wywiedziono skargę, w której zarzucono:

- naruszenie przepisu art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, iż w niniejszej sprawie nie zachodzi określona w powołanym wyżej przepisie przesłanka umożliwiająca stwierdzenie w stosunku do skarżącego całkowitej nieściągalności, podczas gdy mając na uwadze wysokość otrzymywanej przez skarżącego renty z KRUS (935,00 zł), a także wysokość kwoty wolnej od potrąceń i egzekucji (825,00 zł) przyjąć należy, iż w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przeciwko skarżącemu nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne;

- naruszenie przepisu prawa procesowego tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a poprzez niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, a także dokonanie dowolnej oceny przedstawionych przez skarżącego dokumentów w postaci paragonów fiskalnych, faktur VAT oraz zaświadczenia lekarskiego i ostatecznie przyjęcie, iż nie pozwalają one stwierdzić by sytuacja finansowa i materialna skarżącego przemawiała za umorzeniem należności z tytułu składek, w sytuacji gdy prawidłowa i rzetelna analiza wskazanych wyżej dowodów przemawia za odmiennym wnioskiem;

- niedokonanie przez organ porównania sytuacji materialnej skarżącego z wysokością zaległej należności i niewskazanie dochodów skarżącego, które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie powstałej z tytułu składek osoby ubezpieczonej zaległości;

- naruszenie przepisu w postaci art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez ich niezastosowanie i finalnie odmowę umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek, w sytuacji gdy sytuacja osobista, rodzinna i finansowa skarżącego przemawia za umorzeniem wspomnianych należności pomimo niestwierdzenia całkowitej nieściągalności.

W odpowiedzi na skargę Zakład podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 14 października 2020 r., sygn. akt I SA/Op 176/20 po rozpoznaniu skargi uchylił zaskarżoną decyzję. W ocenie sądu, organ nie przeprowadził wnikliwej i pełnej analizy sytuacji skarżącego oraz członka jego rodziny naruszając tym samym wskazane przepisy postępowania administracyjnego. W ocenie sądu przede wszystkim brak było dowodów uzasadniających twierdzenie organu, iż objęte wnioskiem zaległości nie uległy przedawnieniu. Stosownie bowiem do art. 24 ust. 4 u.s.u.s., należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Do 31 grudnia 2011 r. ten przepis stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Należy wskazać, że 5-letni termin przedawnienia należności składkowych wprowadzono z dniem 1 stycznia 2012 r. ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r., poz. 1378). Jednakże w art. 27 ustawy nowelizującej ustawodawca postanowił, że do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r. (a więc jak również w tej sprawie), stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. (ust. 1), zaś jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (ust. 2).

W tym zakresie ZUS wskazał, iż na zawieszenie biegu terminu przedawnienia miały wpływ: 1 ) złożenie w dniu 5 sierpnia 2015 r. wniosku o umorzenie należności na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551); w dniu [...] wydano decyzję określającą warunki umorzenia. Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 15 ww. ustawy, bieg terminu przedawnienia należności, o których mowa w ust. 1, 6, 10 i 12, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność do dnia uprawomocnienia się decyzji, o której mowa w ust. 13; 2) zawarcie w dniu 27 października 2015 r. umowy ratalnej. Powyższe okoliczności zdaniem organu wskazują, iż bieg terminu przedawnienia został zawieszony dla składek objętych wnioskiem.

W ocenie sądu jednak materiał dowodowy przedstawiony przez organ nie pozwalał na zweryfikowanie przez Sąd takich twierdzeń, a nadto organ nie ustalił również w sposób wystarczający i pełny sytuacji majątkowej skarżącego.

Naczelny Sąd Administracyjny, na skutek kasacji wniesionej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z dnia 7 września 2021 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozstrzygnięcia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu.

W uzasadnieniu wyroku Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił zarzutów dotyczących braku po stronie sądów administracyjnych kognicji do kontroli w ramach badania decyzji o odmowie umorzenia należności z tytułu składek, przedawnienia tych składek, także w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek sądy administracyjne posiadają kompetencję do oceny upływu terminu przedawnienia tych składek. Jest to nie tylko uprawnienie, ale i obowiązek sądu do skontrolowania postępowania dotyczącego umorzenia należności z tytułu składek, czy postępowanie to posiadało swój przedmiot, czy składki te istniały podczas procedowania przez Zakład w przedmiocie ich umorzenia. Obowiązek kontroli decyzji przez sąd pod kątem jej przedmiotowości, wynika z powinności Zakładu, procedowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek w stosunku do składek, które na dzień podjęcia decyzji w zakresie umorzenia nadal istnieją. W innej sytuacji doszłoby do prowadzenia postępowania, które byłoby bezprzedmiotowe. Tylko bowiem istnienie należności z tytułu składek pozwala na merytoryczną ocenę przesłanek umorzenia. W przypadku ich przedawnienia postępowanie staje się bezprzedmiotowe, co w konsekwencji winno skutkować umorzeniem tego postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a.

Odnosząc się do kwestii przedawnienia Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, odnosząc się do umowy ratalnej z 27 października 2015 r., iż zgodnie z art. 24 ust. 5a i art. 29 ust. 1a u.s.u.s., bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty. Ze względów gospodarczych lub innych przyczyn zasługujących na uwzględnienie Zakład może na wniosek dłużnika odroczyć termin płatności należności z tytułu składek oraz rozłożyć należność na raty, uwzględniając możliwości płatnicze dłużnika oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Odroczenie terminu płatności należności z tytułu składek oraz rozłożenie należności na raty następuje w formie umowy. W wykonaniu umowy ratalnej z 27 października 2015 r. skarżący spłaca w miesięcznych ratach zaległości składkowe, ratach dostosowanych do jego możliwości płatniczych. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż w tej sprawie postępowanie administracyjne zostało wszczęte 27 listopada 2019 r. na wniosek strony, która zakreśliła jego przedmiot. Najstarszy okres, którego dotyczy wniosek, to wskazany przez stronę maj 2006 r. – listopad 2006 r. Na etapie wszczęcia postępowania administracyjnego strona nie podniosła zarzutu przedawnienia, jak również w toku całego postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie umorzenia wskazanych we wniosku należności. Rozpoznając wniosek strony Zakład Ubezpieczeń Społecznych zbadał z urzędu przedawnienie. Uzasadnienie decyzji ostatecznej zawiera obszerne wyjaśnienie tej kwestii z powołaniem przepisów prawa oraz ustaleń dokonanych, co do przedawnienia. Skoro Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie odmówił wszczęcia postępowania z powodu przedawnienia najstarszych należności, lub też w toku postępowania administracyjnego nie umorzył postępowania w części przedawnionych należności, a na końcu wydał decyzję dotyczącą wszystkich wnioskowanych przez stronę okresów, to tym samym badał przedmiotowość złożonego wniosku do chwili wydania decyzji załatwiającej sprawę. Inaczej mówiąc, wniosek został rozpoznany w pełnym zakresie tj. w przedmiocie wskazanym we wniosku strony z uwzględnieniem również najstarszego okresu maj 2006 r. – listopad 2006 r.

Za trafny i uzasadniony Naczelny Sąd Administracyjny uznał również zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w powiązaniu z art. 107 § 3 k.p.a. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, zarzucając naruszenie tego przepisu kodeksu postępowania administracyjnego (uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn z powodu, których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa) ograniczył się do stwierdzenia: "W niniejszej sprawie uzasadnienie decyzji nie zawiera przekonywującej argumentacji, dlaczego Skarżącemu odmówiono umorzenia składek i wskazania dowodów, że objęte wnioskiem należności nie uległy przedawnieniu. Wskazane uchybienia pozwalają przyjąć, że ocena wystąpienia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 pkt 3 i 6 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie została właściwie przeprowadzona i uzasadniona. W konkluzji należy więc stwierdzić, że w postępowaniu administracyjnym doszło do naruszenia przepisów postępowania w tym art. 7, art. 8, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy." Sąd I instancji nie uzasadnił jednak, jakich elementów uzasadnienia nie zawiera decyzja ostateczna, ograniczając się do zastosowania pozaustawowego kryterium "przekonywalności" argumentacji. Tymczasem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych przedstawił w uzasadnieniu decyzji wyniki oceny materiału dowodowego.

Ponownie rozpatrując sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyznaczył rozprawę na dzień 26 stycznia 2022 r. Obecny na rozprawie pełnomocnik organu podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie oraz oświadczył, że ze skarżącym zawarty był i realizowany układ ratalny, tj. skarżący spłacał należność w formie rat.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Stosownie do brzmienia art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 t.j.), kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., zwanej dalej: "p.p.s.a."), sprawowana jest przez sądy administracyjne na podstawie kryterium zgodności z prawem. Ocenie Sądu podlega zatem zgodność aktów (w tym wypadku decyzji administracyjnej) zarówno z przepisami prawa materialnego, jak i procesowego. W związku z tym, w celu wyeliminowania z obrotu prawnego aktu wydanego przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, lub ustalenie, że akt taki dotknięty jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części, Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto wskazać należy, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.).

Kontroli Sądu na obecnym etapie postępowania, w związku z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 września 2021 r., sygn. akt I GSK 171/21, jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] Oddział w Ł., którą odmówiono umorzenia skarżącemu należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy w łącznej kwocie 69 847,21 zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne - za okres: 05.2006-11.2006, 02.2007-02.2009,

11.2009-12.2009, 01.2012-09.2013 w łącznej kwocie 36 522,38 zł w tym z tytułu:

składek - 20 380,38 zł, odsetek liczonych na 27 listopada 2019 r. -16 142,00 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres: 05.2006-11.2006, 02.2007-02.2009,

04.2010 - 09.2013 w łącznej 31 268,92 zł w tym z tytułu:

składek-16 375,92 zł, odsetek liczonych na 27 listopada 2019 r. -14 893,00zł,

c) Fundusz Pracy - za okres: 06.2008-02.2009, 07.2012-09.2013, w łącznej kwocie 2 055,91 zł, w tym z tytułu: składek - 1172,91 zł i odsetek liczonych na 27 listopada 2019 r. - 883,00 zł.

W związku z powyższym, wskazać należy, że zgodnie z art. 153 p.p.s.a ocena prawna wyrażona ww. orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego, wiąże w tej sprawie zarówno Sąd I instancji, jaki i organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Zaznaczyć należy, że pomimo użycia w powołanym przepisie określenia "orzeczenie" chodzi w nim nie o sentencję, lecz o uzasadnienie. Ocena prawna rozstrzygnięcia wiąże się bowiem w pierwszym rzędzie z wykładnią prawa, a ta może mieścić się jedynie w uzasadnieniu wyroku (por. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 1998 r. sygn. II SA 1560/97 niepubl.). Ocena prawna, o której stanowi analizowany przepis, może dotyczyć zarówno samej wykładni prawa materialnego i procesowego, jak i braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu istotnych okoliczności stanu faktycznego. Zarówno sąd I instancji, jak i organ administracji, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązani są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach.

Rozpoznając niniejszą sprawę z uwzględnieniem powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy Sąd nie stwierdził naruszenia przepisów prawa, które skutkowałoby wadliwością zaskarżonej decyzji, która uzasadniałaby jej wyeliminowanie z obrotu prawnego.

W ocenie Sądu - w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę - organ prawidłowo zweryfikował zadłużenie, o umorzenie którego skarżący wnosił, pod kątem jego ewentualnego przedawnienia. Organ prawidłowo przyjął, iż zgodnie z zapisami ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie od 24 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2011 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. Prawidłowo wyjaśnił, że w związku z uchwaleniem ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, której przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zostały wprowadzone zmiany dotyczące m.in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat. W świetle powołanego przepisu dochodzone należności ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. W przypadku zaistnienia okoliczności powodujących zawieszenie biegu terminu przedawnienia, po ich ustaniu przedawnienie biegnie dalej. Oznacza to, że pewnego czasu nie wlicza się do okresu przedawnienia, przy czym po zakończeniu okresu zawieszenia, przedawnienie biegnie dalej z uwzględnieniem okresu pomiędzy rozpoczęciem biegu, a powstaniem przyczyny zawieszenia. Następnie organ prawidłowo, uwzględniając stan faktyczny sprawy, wskazał, iż zgodnie z art. 1 ust 15. ustawy dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551) bieg terminu przedawnienia należności, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji oraz że bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy o której mowa art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty (art. 24 ust.5a u.s.u.s.). W uzasadnieniu decyzji wskazano, iż przy przeprowadzaniu analizy przedawnienia, korzystano także z dokumentacji załączonej do wniosku o umorzenie należności z tytułu składek z 30 stycznia 2019 r. oraz do wniosku o zmianę warunków umowy ratalnej z 26 września 2019 r. Organ wskazał, iż w przedmiotowej sprawie na zawieszenie biegu terminu przedawnienia miało wpływ złożenie w dniu 5 sierpnia 2015 r. przez skarżącego wniosku o umorzenie należności na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551), i wydanie – po rozpatrzeniu tego wniosku - w dniu [...] decyzji określającej warunki umorzenia. Organ podkreślił ponownie, że zgodnie z art. 1 ust. 15 ww. ustawy, bieg terminu przedawnienia należności, o których mowa w ust. 1, 6, 10 i 12, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność do dnia uprawomocnienia się decyzji, o której mowa w ust. 13. Następnie organ wskazał na kolejny okres zawieszenia biegu terminu przedawnienia, wynikający z zawarcia ze skarżącym układu ratalnego z dnia 27 października 2015 r.

W odniesieniu do powyższych ustaleń organu, należy wskazać, iż w ocenie Sądu nie budzą one wątpliwości i nie są kwestionowane przez skarżącego. Podkreślić należy, że postępowanie administracyjne w przedmiotowej sprawie, zostało wszczęte na wniosek skarżącego w dniu 27 listopada 2019 r., który określił jego przedmiot. Najstarszy okres, którego dotyczył wniosek, to wskazany przez skarżącego maj 2006 r. – listopad 2006 r. Na etapie wszczęcia postępowania, ani w jego toku skarżący nie podnosił zarzutu przedawnienia. Nie zgłosił takiego zarzutu również w toku całego dotychczasowego postępowania sądowoadministracyjnego. Decyzja z dnia [...] określająca warunki umorzenia została włączona przez organ do akt sprawy (wraz z adnotacją o jej prawomocności). Jeśli zaś chodzi o samą umowę ratalną z 27 października 2015 r., organ słusznie wskazał, że zgodnie z art. 24 ust. 5a i art. 29 ust.1a u.s.u.s., bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty. Nie budzi wątpliwości Sądu, w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę, i jednocześnie nie jest kwestionowane przez skarżącego, że w dniu 27 października 2015 r., skarżący zawarł układ ratalny, a następnie w wykonaniu tej umowy, spłacał w miesięcznych ratach zaległości składkowe. Powyższe okoliczności zdaniem Sądu wskazują w sposób jednoznaczny, iż bieg terminu przedawnienia został zawieszony dla składek objętych wnioskiem, a organ prawidłowo ocenił kwestie związane z ewentualnym przedawnieniem należności składkowych objętych wnioskiem o umorzenie. Okoliczności będące podstawą tej oceny, wynikają z materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy, a nadto sam fakt zawarcia umowy ratalnej wynika z treści samego wniosku skarżącego w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek.

Mając na uwadze powyższe okoliczności, istnienie należności z tytułu składek nie budzi wątpliwości Sądu, co w konsekwencji uprawniało organ do merytorycznej oceny przesłanek umorzenia należności z tytułu składek.

Przechodząc do kwestii merytorycznych związanych z oceną zasadności odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek, podkreślić należy, że w sprawach dotyczących umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek ubezpieczenia społecznego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyposażony został w kompetencję do umorzenia należności z tytułu tych składek w przypadku stwierdzenia ustalonych ustawowo przesłanek umorzenia. Jednakże decyzje te nie mają charakteru związanego, a podejmowane są w ramach uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia przesłanek ustawowych, nie obliguje organu do wydania decyzji umarzającej dane zobowiązanie. Zatem w razie stwierdzenia wystąpienia wspomnianych przesłanek organ może podjąć rozstrzygnięcie odmowne. Zwłaszcza jednak w takim przypadku powinien uzasadnić swą decyzję w sposób nie budzący wątpliwości, co do motywów, którymi się kierował przy jej wydawaniu, a więc szczegółowo przedstawić powody takiej kwalifikacji i argumenty, które legły u jej podstaw. Tylko bowiem wówczas, decyzja przezeń wydana nie będzie nosiła znamion dowolności. Jednocześnie niezbędne staje się podkreślenie, że rolą Sądu administracyjnego orzekającego w przedmiocie legalności takiej decyzji jest zweryfikowanie, czy przedstawione wymogi zostały spełnione. Sąd jest bowiem obowiązany do oceny, czy zaskarżona decyzja odpowiada standardom określonym w obowiązujących przepisach, czy też je narusza w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. W przypadku decyzji odmawiającej umorzenia należności ze względu na niezasadność zgłoszonego w tym przedmiocie żądania, zadaniem Sądu nie jest więc ocena słuszności tej kwalifikacji, lecz to, czy w świetle okoliczności wynikających z akt sprawy jej podjęcie było dopuszczalne (zgodne z prawem). Sąd bada zatem, czy w danym przypadku organ istotnie mógł wydać rozstrzygnięcie odmowne.

Obowiązujące przepisy przewidują, że umorzenie należności jest możliwe w przypadku całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., bądź istnienia uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Mając na uwadze przytoczoną powyżej regulację prawną, uznać należy, że w granicach prowadzonej na podstawie art. 28 u.s.u.s sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek ubezpieczenia społecznego, pozostaje ustalenie przesłanek, od których ustawa uzależnia umorzenie tych składek. Przedmiotem postępowania o umorzenie należności jest zatem ustalenie istnienia materialnoprawnej podstawy umorzenia, jaką jest całkowita nieściągalność, a w przypadku jej braku - zaistnienie uzasadnionego przypadku w stosunku do płatnika składek. Tym samym organ administracyjny rozstrzygając w sprawie dotyczącej umorzenia zobowiązany jest do przeprowadzenia postępowania w zakresie ustalenia przesłanek ustawowych umorzenia i w zależności od jego wyniku orzec o umorzeniu lub o odmowie umorzenia należności. W kontekście powyższego wyjaśnić trzeba, że organ jest zobowiązany tak prowadzić postępowanie, aby jak najwszechstronniej wyjaśnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy oraz jak najstaranniej wyjaśnić podstawy faktyczne i prawne rozstrzygnięcia.

W rozpoznawanej sprawie kontroli sądowej została poddana decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Podstawę analizy zasadności żądania strony o umorzenie ww. należności stanowiły prawidłowo przywołane przez Zakład przepisy art. 28 ust. 3 w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Przypomnieć trzeba, że zgodnie ze stanowiącym podstawę rozstrzygnięcia przepisem art. 28 ust. 1 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub części, z zastrzeżeniem ust. 2 - 4. W ust. 2 wskazano, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności, które to przypadki zostały enumeratywnie wymienione w art. 28 ust. 3 w punktach od 1 do 6. Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019 r., poz. 498, z późn. zm.).; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w powyższym przepisie jest wyczerpujące, a zatem stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie ma wątpliwości, co do tego, że organ wyjaśnił szczegółowo w uzasadnieniu decyzji, że nie zachodzi całkowita nieściągalność składek w rozumieniu tego przepisu. Prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności, bowiem zgromadzony materiał dowodowy nie wskazuje na wystąpienie sytuacji opisanych w art. 28 ust. 3 pkt od 1) do 6) u.s.u.s. Organ podał, że z przyczyn oczywistych nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Nadto wskazał, że w stosunku do działalność prowadzonej przez skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z czym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust.3 pkt 2,4 i 4b u.s.u.s, nie zachodzą w stosunku do zadłużenia objętego wnioskiem skarżącego. Zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że także przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie została spełniona. Następnie organ wskazał, że należności nie były przedmiotem przymusowego dochodzenia, bowiem zobowiązania są spłacane w układzie ratalny, zgodnie z umową nr [...] z dnia 27 października 2015 r. Nadto organ wskazał, że ani Naczelnik Urzędu Skarbowego ani Komornik Sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Dopóki zaś istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 3 sierpnia 2021 r., sygn. akt I SA/ Gd 474/21). Zaś jak wynika z treści samej skargi, w przypadku wszczęcia postępowania egzekucyjnego, mógłby potrącać kwotę 110 zł. W tej sytuacji nie sposób zgodzić się z zarzutami skargi, iż jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wobec powyższego organ miał podstawy, by uznać, że nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s.. Podkreślić przy tym należy, iż dopóki istnieje możliwość prowadzenia czynności egzekucyjnych, organ działając jako wierzyciel, nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 12 maja 2021 r. sygn. akt I SA/Bd 103/21).

Jednocześnie organ zasadnie przeszedł do analizy możliwość umorzenia składek mimo braku całkowitej nieściągalności, wskazując, że możliwość taka została przewidziana w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. stanowiącym, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania składek na tej podstawie określone zostały w przywołanym już rozporządzeniu z 31 lipca 2003 r. W myśl § 3 ust. 1 rozporządzenia, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Za nienapuszająca przepisów prawa Sąd uznaje również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia. Trafnie w tym względzie organ wywiódł, że przy ocenie przesłanek wskazanych w ww. przepisie należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, leki itp.), czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. W orzecznictwie na gruncie omawianego przepisu podkreśla się, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS.

W ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie organ prawidłowo przeanalizował zgromadzone dowody pod kątem wystąpienia przesłanki związanej z możliwością pozbawienia skarżącego - w wyniku opłacenia należności z tytułu składek - zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania prawidłowości ustaleń poczynionych w zaskarżonej decyzji w tym zakresie.

Jak wynika z akt sprawy, łączny dochód rodziny skarżącego, który prowadzi wraz z żoną dwuosobowe gospodarstwo domowe wynosi 1 750,00 zł. Natomiast stałe miesięczne wydatki przedstawione w treści wniosku wynoszą łącznie ok. 2 150,00 zł, tj. koszty utrzymania nieruchomości ok. 350,00 zł, zakup lekarstw 150,00 zł, wizyty lekarskie ok. 100,00 zł, koszty dojazdów do specjalistów ok. 150,00 zł, zakup żywności ok. 900,00 zł, środki czystości ok. 100,00 zł, zakup niezbędnej odzieży i obuwia ok. 100,00 zł, rata na rzecz ZUS 300,00 zł w miesiącu lutym 2020 r.

Mając powyższe na uwadze, organ słusznie zauważył, że wykazane wydatki przewyższają dochody, zaś skarżący pomimo deficytu finansowego nie wskazał, w jaki sposób zaspokaja swoje potrzeby życiowe w zakresie przewyższającym dochody prowadzonego przez niego gospodarstwa domowego. Jednocześnie organ informował skarżącego (pismo z dnia 2 grudnia 2019 r.) o zakresie uregulowań i podstawach prawnych umorzenia należności oraz o możliwości uzupełnienia wniosku o dodatkowe dokumenty, które winny umożliwiać dokonanie oceny sytuacji rodzinnej, materialnej oraz majątkowej, wskazując na możliwość dołączenia dokumentów obrazujących sytuację materialną (dokumenty potwierdzające dochody, wydatki, zadłużenie, orzeczenia lekarskie oraz zaświadczenia o stanie zdrowia) oraz innych dokumentów potwierdzających okoliczności podnoszone we wniosku o umorzenie. Organ pouczył przy tym, iż nie przedłożenie takowych dokumentów może mieć negatywny wynik na rozpatrzenie sprawy. Natomiast na dalszym etapie postępowania administracyjnego skarżący był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, który przedłożył dokumenty odnoszące się do sytuacji materialnej skarżącego. Dokumenty te stanowiły podstawę analizy organu będąc podstawą zaskarżonego rozstrzygnięcia.

W rozpatrywanej sprawie, mając na względzie całokształt jej okoliczności – w ocenie Sądu - organ zasadnie przyjął, iż pomimo trudnej sytuacji zdrowotnej i materialnej oraz wskazywanego deficytu finansowego, skarżący nie wyjaśnił w jaki sposób ów deficyt finansowy wpływa na jego sytuację bytową i możliwość zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, co w konsekwencji uniemożliwiało organowi dokonanie rzetelnej oceny sytuacji bytowej skarżącego. Materiał przedłożony przez skarżącego – w ocenie Sądu – nie pozwalał na pozytywne zweryfikowanie jego twierdzeń. W szczególności, skarżący mimo wskazywanego deficytu finansowego wynikającego z tego, iż zadeklarowane przez niego dochody przewyższają wydatki, nie wykazał skąd pochodzą środki finansowe pozwalające mu czynić wydatki przewyższające owe dochody. Skarżący w postępowaniu przed organem, nie wykazał również, aby jego podstawowe potrzeby życiowe pozostały niezaspokojone. Podkreślić należy, iż z materiału dowodowego nie wynika, aby skarżący posiadał zaległości w regulowaniu ciążących na nim zobowiązań związanych z ponoszeniem wydatków życia codziennego, a nadto reguluje zaległości względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zgodnie z zawartym układem ratalnym. W analizowanej sprawie organ zatem słusznie przyjął, iż pomimo trudnej sytuacji zdrowotnej i materialnej oraz wskazywanego deficytu finansowego, skarżący nie wyjaśnił w jaki sposób ów deficyt wpływa na jego sytuację bytową i możliwość zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, co uniemożliwiało obiektywne ustalenie, że skarżący ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnie to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności, że dalsze opłacenia składek zgodnie z zawartym układem ratalnym pozbawiłoby zobowiązanego i jego żonę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżący udowodnił, że jego podstawowe potrzeby pozostają niezaspokojone, w szczególności, aby ciążące na nim zaległości względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, uniemożliwiały mu leczenie, zakup lekarstw lub uniemożliwiały mu zaspokojenie innych podstawowych potrzeb życiowych. Z wniosku o umorzenie nie wynika również, aby skarżący posiadał oszczędności lub inne składniki majątkowe pozwalające mu chociażby na czasowe pokrywanie wykazanego niedoboru wynikającego z zadeklarowanej kwoty wydatków, które przewyższają zadeklarowane dochody. Nadto z akt sprawy nie wynika, aby skarżący podjął działania mające na celu uzyskanie dodatkowego wsparcia w formie dotacji, zasiłków lub innych form pomocy ze strony instytucji socjalnych. Nie wykazał bowiem korzystania z zasiłków stałych, okresowych czy celowych dedykowanych rodzinom znajdującym się w ciężkiej sytuacji bytowej. We wniosku zawarto jedynie informację o jednorazowej pomocy w związku z sfinansowaniem kosztów remontu przez bliskie osoby. W tym miejscu Sąd podkreśla, że co prawda korzystanie ze świadczeń pomocy nie jest warunkiem uznania, że dana osoba znajduje się w trudnej sytuacji bytowej, a samo niekorzystanie z niej, może wynikać z wielu różnych względów, wobec czego nieuzyskiwanie tego rodzaju wsparcia nie może być automatycznie utożsamiane z dobrą sytuacją materialną, niemniej jednak oceniając powyższą okoliczność w kontekście całości okoliczności sprawy, Sąd uznał, iż organ zasadnie powziął wątpliwości, co do rzetelności przedstawionej przez skarżącego sytuacji materialnej. Skarżący bowiem nie tylko nie wskazał na konieczność wsparcia ze strony pomocy społecznej, co byłoby formalnym potwierdzeniem trudnej sytuacji finansowej, albowiem z założenia udzielana jest ona osobom znajdującym się w ciężkim położeniu (trudnej sytuacji materialnej), ale i nie wskazał, że korzysta z pomocy innych osób, np. członków rodzin, a jeśli tak to w jakiej wysokości, co budzi uzasadnione wątpliwości w kontekście zadeklarowanej przez skarżącego sytuacji finansowej, z której wynika nadwyżka wydatków nad dochodami. W szczególności uwagę zwraca okoliczność, iż skarżący nie przedstawił informacji, czy aktualnie otrzymuje on wraz z żoną stała pomoc finansową od rodziny, która zamieszkuje w tej samej nieruchomości i z która, zgodnie z informacjami podanymi we wcześniejszym wniosku z dnia 30 stycznia 2019 r. prowadził wspólne gospodarstwo domowe, co może budzić istotne wątpliwości w kontekście rzeczywistej sytuacji bytowej i wykazanego deficytu finansowego. W tej sytuacji zdaniem Sądu, organ zasadnie przyjął, iż brak stosownego materiału dowodowego, uniemożliwiał dokonanie faktycznej oceny sytuacji materialnej skarżącego. Co prawda w treści skargi skarżący wskazał, iż zmuszony jest do korzystania z pomocy osób najbliższych, jednak nie przedłożył w tym zakresie żadnych dowodów – oświadczeń. Co jednak istotne nie podnosił tej okoliczności w toku postępowania przed organem, mimo że był wezwany przez organ, do przedłożenie wszelkich dowodów obrazujących jego sytuację materialną.

Nadto organ trafnie zauważył, że instytucja umorzenia przewidziana jest dla przypadków szczególnie drastycznych. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zatem w sytuacji, gdy organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne. W tej zaś konkretnej sytuacji nie bez znaczenia pozostaje okoliczność, że skarżący reguluje swoje zobowiązania względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zgodnie z zawartym układem ratalnym, a także ponosi w sposób niezakłócony inne wydatki związane z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych, w tym wydatki związane z leczeniem. Co prawda skarżący we wniosku o umorzenie należności przedstawił listę ponoszonych wydatków przekraczającą kwotę zadeklarowanych dochodów, jednak w żaden sposób nie wyjaśniając tej sytuacji, a nadto nie wykazał, że jego podstawowe potrzeby życiowe pozostają niezaspokojone. Powyższe zdaniem Sądu, stwarza uzasadnione wątpliwości co do rzetelności sytuacji majątkowej skarżącego przedstawionej we wniosku o umorzenie zaległości.

W ocenie Sądu - w świetle przedstawionych informacji oraz poczynionych ustaleń, organ uprawniony był do stwierdzenia, że skarżący wraz z żoną, mimo wykazanych stosunkowo niskich dochodów, nie są dotknięci ubóstwem, o czym świadczy chociażby niezakłócone regulowanie przez nich nie tylko zobowiązań związanych z zaspokajaniem podstawowych potrzeb bytowych, ale również wynikających z zawartego przez skarżącego z organem podatkowym układem ratalnym. W tej sytuacji – zdaniem Sądu - organ uprawniony był do uznania, iż skarżący nie wykazał spełnienia przesłanek umorzenia należności składkowych, co przesądziło o negatywnym załatwieniu jego wniosku w tym zakresie. Zgodnie z § 3 pkt 1 rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności, w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W tym wypadku nie może budzić wątpliwości to, że tylko zobowiązany - osoba domagająca się umorzenia, posiada pełną wiedze na temat swojego stanu majątkowego i sytuacji finansowej oraz rodzinnej, tak więc to on winien przedstawić tego rodzaju informacje w formie, która umożliwi organowi poczynienie na tej podstawie odpowiednich ustaleń. Z tych względów Sąd uznał za nieusprawiedliwiony zarzut skargi wskazujący, iż organ nie zebrał w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Nie budzi wątpliwości, że ustalenia w tym zakresie czynione są głównie w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę, co wprost wynika z treści § 3 ust. 1 rozporządzenia ("jeśli zobowiązany wykaże"), a więc to na nim, co do zasady, spoczywa ciężar dowodu (por.m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., II GSK 2410/11). Jakkolwiek to organ odpowiada za prawidłowość przeprowadzonego postępowania dowodowego oraz rzetelność dokonanych ustaleń, to ze względu na specyfikę spraw o umorzenie, obowiązek wynikający z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., organ realizuje szczegółowo analizując wszystkie ujawnione przez stronę dane dotyczące jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Powyższe potwierdza jednolite orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego (mi.in wyrok NSA z dnia 29 września 2021 r. sygn. akt I GSK 343/21), z którego wynika, iż w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia, to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Skoro zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych w § 3 rozporządzenia będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek na ubezpieczenia społeczne to znaczy, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na wnioskodawcy. W postępowaniu toczącym się wskutek wniosku o umorzenie należności z tytułu składek to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa obowiązek współdziałania z organem na okoliczność wykazania, czy zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 powołanego rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok NSA z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13,). Warunkiem skuteczności wniosku o umorzenie jest jednak wykazanie realnej sytuacji wnioskodawcy stosownym materiałem dowodowym we współdziałaniu z organem (por. wyrok NSA z dnia 7 czerwca 2018 r., sygn. akt I GSK 764/18).

W ocenie Sądu - okoliczności sprawy ustalone na podstawie przedłożonego przez skarżącego materiału dowodowego – uprawniały organ do stwierdzenia, iż na ich gruncie brak jest podstaw do przyjęcia, że konieczność spłaty przez skarżącego w dotychczasowej formie wynikającej z realizowanego układu ratalnego, może skutkować pozbawieniem jego samego, a także jego domowników środków utrzymania. Przede wszystkim podkreślić bowiem należy, że w związku z pominięciem w oświadczeniu istotnych z tego punktu widzenia rzetelnych informacji, dotyczących pozostających w dyspozycji skarżącego środków finansowych, usprawiedliwionym w okolicznościach tej sprawy jest stwierdzenie, że sytuacja finansowa gospodarstwa domowego skarżącego jest lepsza od deklarowanej. Potwierdza to fakt bieżącego realizowania zobowiązań służących nie tylko zaspokojeniu bieżących potrzeb bytowych, ale także zaległości podatkowych skarżącego.

Przedstawione okoliczności są w ocenie Sądu wystarczające do uznania, że w sprawie doszło do wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego. Organ przy ocenie stanu sprawy z punktu widzenia przesłanki opisanej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sposób szczegółowy przeanalizował sytuację finansową i życiową wskazując na rozbieżności i nieścisłości wynikające z przedstawionej przez skarżącego sytuacji majątkowej. Skarżący zaś nie wykazał, jakie jego podstawowe potrzeby życiowe pozostają niezaspokojone, ani też że dalsze realizacja układu ratalnego pozbawi go możliwości zaspokojenia konkretnych potrzeb życiowych. W związku z tym czynienie przez organ rozważań na temat zasadności podjęcia tego rodzaju rozstrzygnięcia, już w ramach przysługującego mu uznania, było zbędne. Zawarcie jednak w uzasadnieniu decyzji tego rodzaju rozważań nie może być rozpatrywane w kategoriach naruszenia prawa, a zwłaszcza takiego, które mogłoby mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Jednocześnie organ zasadnie wskazał, że umorzenie należności stanowi wyraz definitywnej rezygnacji organu z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczególnej staranności w procedowaniu spraw z zakresu ich umarzania. Zaś akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie z obowiązku opłacania składek nie tylko godzi w prawa innych podatników lecz również narusza zasadę równości ubezpieczonych

Za prawidłową Sąd uznał również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia (brak klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń), a także z punktu 3 tego przepisu, czyli przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Oceniając zatem na podstawie akt sprawy poczynione przez organ ubezpieczeniowy ustalenia stwierdzić należy, że organ w sposób wyczerpujący dokonał wszechstronnej oceny materiału dowodowego, uwzględniając całokształt okoliczności sprawy, wyprowadzając zasadnie z tej oceny wniosek, iż brak jest okoliczności dostatecznie wskazujących na konieczność umorzenia zaległości.

Jednocześnie, jak podkreślono, Sąd nie może ingerować w dokonany przez organ wybór sposobu merytorycznego rozstrzygnięcia danej konkretnej sprawy. Jeśli zatem Sąd nie dopatrzy się uchybień organu w sposobie procesowania i oparcia rozstrzygnięcia o kompletne dowody (w dacie wydania zaskarżonej decyzji) to nie ma podstaw prawnych do eliminowania decyzji z obrotu prawnego. W tych warunkach twierdzeniom organu o braku podstaw do zastosowania wobec skarżącego najdalej idącej ulgi w spłacie zadłużenia w postaci umorzenia w całości kwoty należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne nie można zarzucić dowolności. Końcowo podkreślić należy, że wniosek o umorzenie należności składkowych na rzecz ZUS nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej, a więc może być ponawiany w przypadku zmiany stanu faktycznego lub po uzyskaniu nowych dowodów. Z tego też względu skarżący może wystąpić do organu z nowym wnioskiem wskazując na nowe okoliczności sprawy.

Mając na względzie wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.