Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 1211/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-10-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 648  Sprawy z zakresu informacji publicznej i prawa prasowego
658
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Wójt Gminy
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska po rozpoznaniu w dniu 14 października 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W.S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 lipca 2015 r. o sygn. akt II SAB/Wa 710/15 w sprawie z wniosku W.S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi W.S. na bezczynność Wójta Gminy Klembów w przedmiocie rozpoznania wniosku o udostępnienie informacji publicznej z dnia 8 listopada 2014 r. postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

W.S. po otrzymaniu odpisu zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od wniesionej skargi, złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego.

W uzasadnieniu wniosku wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, czwórką dzieci oraz rodzicami. Oświadczył, że na dochody rodziny składają się miesięcznie: emerytury rolnicze jego rodziców w kwocie 992,93 zł oraz 930,26 zł i zasiłki rodzinne na czworo dzieci – w łącznej wysokości 584 zł. Łączny dochód w gospodarstwie domowym wynosi 2.507,19 zł brutto (2.374,19 zł netto) miesięcznie. Wskazał, że posiada dom o powierzchni 200 m² oraz nieruchomość rolną o powierzchni 10,8845 ha (5,1755 ha przeliczeniowego na potrzeby podatku gruntowego, w tym 1,6 ha lasu). Jednocześnie stwierdził, że gospodarstwo rolne, którym zajmuje się z żoną nie przynosi dochodu, a uzyskiwane plony przeznaczane są w całości na potrzeby rodziny. Również posiadany las nie zapewnia dodatkowych dochodów, ale jest z niego pozyskiwane drewno na opał. Wyjaśnił, że jego żona, jako jedyna z rodziny, posiada konto w banku, w celu otrzymywania zasiłków na dzieci. Podniósł też, że rodzina nie korzysta z sieci gazowej, a jedynie używa butli gazowych, co kosztuje 100 – 150 zł miesięcznie, opłaca również rachunki za energię elektryczną w kwocie około 400 zł miesięcznie, natomiast woda jest czerpana z własnej studni. Dodatkowo oświadczył, że jego obecny stan zdrowia nie pozwala mu na wykonywanie pracy na roli. Na powyższe okoliczności skarżący przedstawił szereg dokumentów.

Postanowieniem z dnia 13 czerwca 2015 r., sygn. akt II SAB/Wa 710/15 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił W.S. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Zachowując ustawowy termin, skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem odmówił W.S. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji w niniejszej sprawie wnioskodawca nie wykazał, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Z przedstawionych dokumentów wynika, że skarżący jest właścicielem domu, kilku gospodarstw rolnych oraz lasu. Prowadzi produkcję rolną, a uzyskiwane plony są przeznaczane na potrzeby rodziny. Natomiast deklarowany dochód rodziny skarżącego wynosi 2.374,19 zł. Odnosząc się do kwestii stanu zdrowia skarżącego Sąd stwierdził, iż cierpi on na pewne schorzenia, ale leczy się i rehabilituje. W stosunku do niego nie zostało wydane orzeczenie o całkowitej bądź częściowej niepełnosprawności. W tym świetle Sąd uznał, że skarżący nie wypełnia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł W.S.

Jego zdaniem Sąd nie rozpoznał wnikliwie jego wniosku i wszystkich wskazanych w nim szczególnych okoliczności, które mu przyświecały. Zdaniem skarżącego żyje w ubóstwie i cierpi na liczne choroby, uniemożliwiające mu dodatkowe zarobkowanie w celu uzyskania dochodów, zarazem zaś trudno o pracę umysłową na wsi.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 243 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1). Prawo to może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 i 2).

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 powołanej ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji określonej w art. 246 § 1 i 2 cytowanej ustawy.

Generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. NSA także podziela pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Należy wskazać, iż przyznanie przez Sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Istotnie, instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Jak wskazuje się w doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.

Argumenty podniesione w zażaleniu nie mogły zatem przynieść skutków w postaci przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Naczelny Sąd Administracyjny nie uznał ich za przekonujące. Skarżący od dłuższego czasu realizuje swoje konstytucyjne prawo dostępu do informacji na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej. Świadczą o tym także znajdujące się w repertoriach sądu dane. Korzystanie z ww. prawa jest konstytucyjnie zagwarantowaną możliwością, nie zaś obowiązkiem skarżącego. Jest naturalne, że korzystając z tego prawa, skarżący poświęca swój czas i energię np. na pisanie wniosków o informację publiczną czy skarg do sądów. Czas ten i energię mógłby wszelako spożytkować na podjęcie działań, które zapewnią mu dodatkowy dochód, który usunie stan określany przez niego subiektywnie jako "życie w ubóstwie". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego logicznym i racjonalnym zachowaniem człowieka znajdującego się rzeczywiście w sytuacji ubóstwa zagrażającego egzystencji podejmowanie działań, które prowadzą do wzbogacenia. Nie należy do takich działań formułowanie wniosków o dostęp do informacji publicznej, lecz np. podjęcie kursów zawodowych, rehabilitacji. Skarżący nie wykazał, aby podejmował działania mające na celu usunięcie stanu biedy, w której – jak twierdzi – znajduje się on i jego rodzina. Zarazem pracę umysłową w obecnej dobie można świadczyć na odległość, a zatem życie na wsi nie wyklucza tej formy zarobkowania. Wykazanie przez wnioskodawcę tego, że – jak wymaga art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. – nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, musi w ocenie NSA polegać na wykazaniu podejmowanych przez skarżącego działań na rzecz podniesienia swojego stanu majątkowego i ich bezowocności, bądź braku możliwości ich podjęcia. W.S. tego nie uczynił, a racjonalnie oceniane jego zachowanie nie potwierdza formułowanych przez niego twierdzeń. Sam zaś fakt choroby nie oznacza, że spełnione są przesłanki ustawowe przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 lipca 2015 r. o sygn. akt I OZ 748/15).

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.