Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 908/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1 i 3 ust. 1
journal: Dz.U. 1949 nr 46 poz 339
law: Dekret z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego.
article: art. 156 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 101 ust. 1 lit.a i b
journal: Dz.U. 1928 nr 36 poz 341
law: Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem.
article: art. 188
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie sędzia NSA Janina Antosiewicz (spr.) sędzia del. WSA Marian Wolanin Protokolant Marcin Rączka po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.D. i A.D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 20 lutego 2009 r. sygn. akt II SA/Lu 6/09 w sprawie ze skargi M.D. i A.D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia [...] października 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia w sprawie przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia [...] sierpnia 2008 r., nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie na rzecz A.D. kwotę 417 (słownie: czterysta siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 20 lutego 2009 r. sygn. akt II SA/Lu 6/09, oddalił skargę M.D. i A.D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia [...] października 2008 r. nr [...], w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia w sprawie przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa.

W uzasadnieniu wyroku Sąd przedstawił następujący stan faktyczny: A.D. działając w imieniu własnym i swej matki M.D. pismem z [...] listopada 2007 r. wystąpił do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie o stwierdzenie nieważności orzeczenia Starosty Powiatowego we Włodawie z dnia [...] kwietnia 1950 r., przejmującego na rzecz Skarbu Państwa grunty położone we wsi H. gm. K., tj. gospodarstwo rolne, las, budynek mieszkalny wraz z budynkami gospodarczymi, stanowiącymi integralną część gospodarstwa rolnego o pow. 16,8 ha, należącego do S.D. oraz orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej we Włodawie z dnia [...] listopada 1950 r. przejmującego na własność Skarbu Państwa mienie pozostałe po osobach przesiedlonych do ZSRR, położone w gromadzie L. gm. K. stanowiące nieruchomość rolną o pow. 4,19 ha należącą do M.D..

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Chełmie decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. wobec cofnięcia wniosku przez A.D., a odnośnie orzeczenia z dnia [...] listopada 1950 r. dotyczącego nieruchomości M.D., umorzyło postępowanie nadzorcze w tej sprawie natomiast decyzją z [...] sierpnia 2008 r. odmówiło stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu nieruchomości rolnej S.D..

Decyzję tę następnie utrzymało w mocy w dniu [...] października 2008 r. po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W uzasadnieniu decyzji SKO powołało się na podstawę prawną weryfikowanego orzeczenia, którą stanowił art. 1 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 46, poz. 339 zw. dalej dekretem z 27 lipca 1949 r.). Na podstawie tegoż przepisu przejęto na własność Państwa wszelkie mienie położone w gromadzie H. gm. K. pow. włodawski, pochodzące z gruntów ukazowych, niemające urządzonej hipoteki, składające się z gospodarstw rolnych wraz z zabudowaniami, drzewostanem, inwentarzem żywym i martwym, stanowiąc własność osób wymienionych w decyzji. Jedną z nich był S.D., który w orzeczeniu widnieje pod nr 3 z opisem "gospodarstwo rolne o powierzchni 16,80 ha z budynkami". Na postawie wykazu osób przesiedlonych znajdujących się w Archiwum Państwowym w Lublinie ustalono, że S.D. wskazany został w tym wykazie pod nr 175 o numerze karty przesiedleńczej 25093. Pod pozycją inwentarz żywy i martwy podano: 1 koń, 2 krowy, 1 świnia, 1 wóz, 1 inne, natomiast pod pozycją inwentarz pozostawiony – 1 dom, 1 stodoła, ziemia ogółem 12 ha, w tym 7 ha ornej.

Nie uznał organ za zasadny zarzutu naruszenia przepisu art. 75 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta z 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym, nakazującego powołanie w decyzji podstawę prawną, jej datę, osnowę, oznaczenie organu, podpis władzy i pouczenie. Weryfikowana decyzja zawiera wszystkie, niezbędne elementy. Błędny jest zarzut braku określenia obszaru nieruchomości, oznaczenia działek i ich granic, gdyż grunty znajdujące się na obszarze b. zaboru rosyjskiego nie posiadały katastru gruntowego, a nie istniała także ewidencja gruntów, wprowadzona rozporządzeniem Ministra Budownictwa z 6 grudnia 1950 r. w sprawie postępowania przy organizacji, zakładaniu i prowadzeniu katastru gruntowego i budynkowego (Dz. U. Nr 57, poz. 520). Z tych względów orzeczenie nie mogło zawierać takich danych. Nietrafnie wnioskodawca przypisał orzeczeniu zarzut niewykonalności z powodu niemożności uzyskania ekwiwalentu w postaci zarachowania wartości gruntów na poczet nabycia innych gruntów, a to dlatego, że wartość nieruchomości była szacowana na innej podstawie prawnej, tj. art. 7 ust. 3 tegoż dekretu, zaś brak pewnych elementów nie stanowiło przeszkody w uzyskaniu nieruchomości na ziemiach odzyskanych.

Ponadto Kolegium uznało, iż tylko takie wady decyzji mają charakter rażący, gdy czynności zmierzające do wydania decyzji oraz treść załatwienia sprawy w niej wyrażona stanowią zaprzeczenie stanu prawnego w całości lub części. Taka sytuacja w sprawie tej jednakże nie zachodzi.

Nie uznał także za istotne organ braku udziału w sprawie Nadleśnictwa Włodawa, gdyż nie ma danych o tym, iż niektóre grunty stanowiły lasy. Nie stanowił podstawy do stwierdzenia nieważności zarzut podpisania orzeczenia przez Wicestarostę Powiatu Włodawskiego, gdyż wprawdzie ustawa z 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130), która weszła w życie 14 kwietnia 1950 r. znosiła stanowisko starosty, to jednak wydana na podstawie art. 41 tej ustawy uchwała Rady Ministrów z 17 kwietnia 1950 r., zatwierdzająca instrukcje nr 3 w sprawie tworzenia wydziałów i referatów prezydiów rad narodowych (MP A-57, poz. 655) stwierdziła, że do czasu przejęcia przez odpowiednie wydziały (referaty) prezydiów rad narodowych agend podlegających zniesieniu na podstawie przepisów nowej ustawy, obowiązane są pełnić nadal dotychczasowe czynności i ponoszą pełną odpowiedzialność za prawidłowy tok sprawy. Oznacza to, że w dniu wydania orzeczenia nie działały jeszcze organy rad narodowych i obowiązki wykonywały dotychczasowe organy.

W skardze do Sądu A.D. zarzucił:

– naruszenie art. 28 K.p.a. w związku z art. 77 K.p.a. przez brak ustalenia, czy integralną część nieruchomości S.D. przejętej orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 1950 r. stanowił las, a tym samym zaniechanie wezwania do udziału w postępowaniu Lasów Państwowych Nadleśnictwa Włodawa;

– art. 101 ust. 1 pkt. d/ rozporządzenia Prezydenta z dnia 28 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U Nr 36, poz. 341, zw. dalej rozporządzeniem Prezydenta z 1928 r. o p.a.), gdyż zdaniem skarżącego orzeczenie Starosty Powiatu Włodawskiego z dnia [...] kwietnia 1950 r. nie zawiera żadnego uściślenia w przedmiocie usytuowania przejętej nieruchomości rolnej w przestrzeni – gromadzie, gdy grunty nie były scalone, a więc brak indywidualizacji decyzji, co stanowiło o jej niewykonalności. Oznacza to, że decyzja ta była niewykonalna i nie mogła być tytułem wykonawczym na odebranie nieruchomości. Zdaniem skarżącego orzeczenie ogólne było działaniem władz administracyjnych w sferze imperium z naruszeniem prawa stanowionego, pomimo, że przepisy rozporządzenia taką formę decyzji dopuszczały;

– art. 33 i art. 35 w związku z art. 46 ustawy o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U z 1950 r. Nr 14, poz. 130) poprzez wydanie orzeczenia przez organ zniesiony i podpisanie orzeczenia przez wicestarostę, które to stanowisko i organ administracji zostało z dniem 13 kwietnia 1950 r. zniesione. Oznacza to, że organ ustawowo zniesiony nie miał żadnej legitymacji decyzyjnej do działania, biorąc pod uwagę, że uchwała Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1950 r. instrukcja nr 3 w sprawie tworzenia wydziałów i referatów prezydiów rad narodowych została opublikowana i otrzymała moc prawną po ogłoszeniu w Monitorze Polskim (nr A-57, poz. 655) z dnia 20 maja 1950 r. Zatem w okresie od dnia 13 kwietnia 1950 r. do dnia 20 maja 1950 r. istniała luka prawna, która uniemożliwiała korespondujące z prawem działanie zniesionego organu. W istocie rzeczy okoliczność ta, sama przez się skutkuje nieważnością wydanego w sprawie orzeczenia ogólnego Starostwa Powiatowego we Włodawie;

– art. 77 K.p.a. poprzez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego , w szczególności czy przedmiotem przejęcia był las oraz rozbieżności w przedmiocie obszaru przejętej nieruchomości, jako że przedmiotowa decyzja podaje obszar 16, 8 ha, natomiast z karty przesiedleńczej wynika, że był to obszar 12 ha w tym 7 ha ziemi ornej. Zdaniem skarżącego wspomniana rozbieżność nie ma jednak istotnego znaczenia, ponieważ powinna być uznana powierzchnia wykazana w orzeczeniu.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o jej oddalenie.

Dodatkowo w piśmie z dnia [...] lutego 2009 r. skarżący zarzucił orzeczeniu Starosty Powiatu Włodawskiego, że zostało ono wydane w stosunku do osoby nieżyjącej, ponieważ S.D. zmarł w dniu [...] stycznia 1948 r. Decyzja zatem powinna zostać skierowana do jego spadkobierców.

Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny przywołał liczne orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego charakteryzujące cechu rażącego naruszenia prawa.

Zdaniem Sądu rażące naruszenie prawa to naruszenie wyraźnej niebudzącej wątpliwości normy prawa materialnego lub procesowego. Oczywistość naruszenia prawa polega zaś na oczywistej sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia, a przepisem prawnym stanowiącym jego podstawę. Organ zaś stwierdzając nieważność winien wskazać jaki konkretny przepis został naruszony i dlaczego naruszenie to ocenił jako rażące.

Sąd jako zasadne ocenił stanowisko organów, iż powyższe przesłanki w tej sprawie nie zachodziły. I tak: nie stanowi rażącego naruszenia prawa nieprecyzyjny opis przejmowanej nieruchomości i brak opisu jej usytuowania, a to wobec podania powierzchni i wskazania, ze zostaje przejęte wraz z budynkami. Akt prawny umożliwiający określenie przejmowanych nieruchomości został wydany dopiero 16 września 1950 r. – rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie sposobu określania przejmowanych na własność Państwa nieruchomości ziemskich w razie gdy ich granice zostały zatarte oraz trybu postępowania gdy właściciel jest nieznany (Dz. U. Nr 45, poz. 416), na podstawie art. 3 ust. 2 dekretu, które to rozporządzenie zaczęło obowiązywać z dniem 7 listopada 1950 r. Według § 1 tego rozporządzenia przejmowane na własność państwa nieruchomości ziemskie (lub ich części) w razie , gdy granice ich zostały zatarte, określa się w orzeczeniu przez opis granic zespołu gruntów, składających się na te nieruchomości lub przez wymienienie nieruchomości o ustalonych granicach, które bezpośrednio otaczają ten zespół gruntów. Zauważyć jednak trzeba, że powyższe rozporządzenie dotyczy sposobu określania jedynie tych nieruchomości, których granice zostały zatarte lub gdy właściciel przejmowanych nieruchomości jest nieznany. Nie miało ono zatem zastosowania do nieruchomości, których granice były ustalone lub właściciele znani. Z treści orzeczenia nie wynika, aby granice opisanej w niej nieruchomości S.D. uległy zatarciu, nie wskazywał na tę okoliczność także skarżący. Jest też oczywiste, że wspomniane rozporządzenie weszło w życie już po dacie wydania orzeczenia Starosty Powiatu Włodawskiego z dnia [...] kwietnia 1950 r., nie mogło mieć zatem zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Skoro zatem przepisy dekretu z 27 lipca 1949 r. nie wspominały o konieczności ścisłego określania granic przejmowanych nieruchomości, to organy słusznie przyjęły, że nie zachodzi tu rażące naruszenie prawa rozumiane jako oczywiste naruszenie wyraźnej, nie budzącej wątpliwości normy prawa materialnego lub normy prawa procesowego. Z rażącym naruszeniem prawa o jakim mowa w art. 156 § 1 pkt.2 K.p.a. nie może być natomiast utożsamiane każde, nawet oczywiste naruszenie prawa. Sąd powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 listopada 1999 r. (IV SA 1632/97 LEX 48665) w którym, przyjęto, że zgodnie z art. 3 dekretu to właścicielom nieruchomości przejętych na własność Państwa przysługiwała możliwość nabycia gruntów rolnych, a na poczet ceny nabycia zaliczana była wartość nieruchomości przejętej (art. 7), stąd dla zapewnienia właścicielom możliwości ubiegania się o grunty rolne na zasadach wymienionych w art. 5 niezbędnym było wskazanie w decyzji o przejęciu gruntów danych dotyczących przejmowanej nieruchomości przez podanie danych co do ich powierzchni. Wskazanie w orzeczeniu z dnia [...] kwietnia 1950 r. danych co do powierzchni przejmowanych nieruchomości, których właścicielem był S.D. z zaznaczeniem, że przejęcie obejmuje także budynki spełniało wymogi osnowy decyzji, a w konsekwencji umożliwiało uzyskania przez osobę, której odjęto tym orzeczeniem tytuł własności, możliwość uzyskania ekwiwalentu w postaci zarachowania wartości przejętych gruntów na poczet ceny nabycia innych gruntów rolnych zgodnie z art. 5 wspomnianego dekretu. Bez znaczenia pozostaje przy tym, że w orzeczeniu nie wskazano numerów ewidencyjnych przejętych nieruchomości, co zarzuca skarżący. Niezależnie od powyższego przypomnieć należy, na co zwrócił uwagę organ administracji, że kataster nieruchomości, z którego wynikałby szczegółowy opis nieruchomości, funkcjonował jedynie na obszarach byłego zaboru niemieckiego i austriackiego. Konieczność sporządzenia jednolitego katastru na ziemiach polskich ustanowił dekret z dnia 24 września 1947 r. o katastrze gruntowym i budynkowym (Dz. U Nr 61, poz. 344). Jednak przepisy wykonawcze umożliwiające dokonywanie wpisów do katastru zostały wprowadzone dopiero rozporządzeniem Ministra Budownictwa z dnia 6 grudnia 1950 r. w sprawie postępowania przy organizacji, zakładaniu i prowadzeniu katastru gruntowego i budynkowego (Dz. U. Nr 57, poz. 520). Stosownie do § 11 pkt.1 i 2 rozporządzenia prowadzenie katastru polega m.in. na zakładaniu rejestrów gruntów i budynków zawierających dane wymienione w art. 4 dekretu, uzyskane w wyniku dokonanego spisu i opisu i wpisywaniu do tych rejestrów wszelkich zmian co do danych wymienionych w art. 4 dekretu. Przepisy te nie obowiązywały jednak w dacie wydawania przedmiotowego orzeczenia, stąd też dla oceny prawidłowości opisania przejętych nieruchomości nie mogą mieć one decydującego znaczenia.

Podstawą stwierdzenia nieważności może być rażące naruszenie również przepisu procesowego. W każdym jednak przypadku musi to być wada tkwiąca w samej decyzji, a tego rodzaju wada na ogół jest następstwem rażącego naruszenia prawa materialnego. Ponadto zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie sądowym i doktrynie prawa administracyjnego poglądem, nie każde naruszenie prawa nosi znamiona naruszenia rażącego, stanowiącego przyczynę wyeliminowania danej decyzji z obrotu prawnego w trybie art. 156 § 1 pkt. 2 K.p.a. Nie może stanowić o rażącym naruszeniu prawa okoliczność, że przedmiotowe orzeczenie zostało wydane po śmierci S.D.. Z treści przepisów dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. wynika jednoznacznie, że jedyną przesłanką przejęcia nieruchomości na rzecz Państwa było ustalenie, że nie pozostawały one w faktycznym władaniu właścicieli. Samo zaś orzeczenie stanowiło podstawę do ujawnienia w księgach wieczystych i zbiorach dokumentów na wniosek powiatowej władzy administracji ogólnej przejścia własności na rzecz Skarbu Państwa i umożliwiało właścicielowi ubieganie się o nieruchomość zamienną. Fakt śmierci właściciela nieruchomości, przy spełnieniu powyższej przesłanki nie miał znaczenia dla wspomnianego orzeczenia, tym bardziej, że postanowienie o stwierdzeniu spadku po S.D. zostało wydane dopiero 27 września 2007 r. Jego spadkobiercy mogli natomiast domagać się przyznania nieruchomości zamiennej.

Zdaniem Sądu nie stanowi przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1950 r. ten powód, że zostało ono wydane przez Starostę Powiatu Włodawskiego. Bezspornym w sprawie jest, że zgodnie z art. 33 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej z dniem 13 kwietnia 1950 r. zniesiono stanowiska wojewody, wicewojewody, starosty, wicestarosty, prezydenta i wiceprezydenta miasta, burmistrza, wiceburmistrza oraz wójta i podwójciego. Zniesiono także urzędy wojewódzkie i starostwa (art. 35), a ich dotychczasowy zakres właściwości przejęły rady narodowe i ich organa (art. 37). Podzielił Sąd pogląd Kolegium, że art. 41 tej ustawy umożliwiał Radzie Ministrów za zgodą Rady Państwa wydanie szczegółowych przepisów uzgadniających, przejściowych i wykonawczych, które okażą się niezbędne dla wprowadzenia życie przewidzianej w ustawie nowej organizacji organów jednolitej władzy państwowej. Wydana na tej podstawie uchwała Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1950 r. Instrukcja nr 3 w sprawie tworzenia wydziałów i referatów prezydiów rad narodowych (Monitor Polski nr A 57/ poz. 655 ) w § 22 stwierdzała, że do czasu przejęcia przez odpowiednie wydziały (referaty) prezydiów rad narodowych agend podlegających zniesieniu na podstawie przepisów nowej ustawy obowiązane są one pełnić nadal swoje dotychczasowe czynności i ponoszą pełną odpowiedzialność za prawidłowy tok spraw. Nie uznał Sąd stanowiska skarżącego, że przepis ten nie miał zastosowania w sprawie jako, że został ogłoszony dopiero 20 maja 1950 r., a zatem od dnia wejścia w życie ustawy, tj. od dnia 13 kwietnia 1950 r. do dnia 20 maja 1950 r. istniała luka prawna, która uniemożliwiała działanie Starosty. Kolegium zasadnie zwróciło uwagę w odpowiedzi na skargę, że do dnia 1 stycznia 1951 r. wydawanie Monitora Polskiego regulowało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 marca 1932 r. w sprawie Statutu Przedsiębiorstwa Państwowego Polska Agencja Telegraficzna (MP Nr 74, poz. 104). Według § 5 rozporządzenia Monitor Polski zawierał materiał urzędowy, którego ogłoszenie jest przewidziane przez przepisy prawne jak również publikacje i ogłoszenia płatne drukowane w nim obowiązkowo jako w Dzienniku Urzędowym Państwa. Poza tym Monitor Polski mógł zawierać z upoważnienia Prezesa Rady Ministrów materiał informacyjny. Przepisy Statutu nie uzależniały wejścia w życie materiałów urzędowych od ich publikacji w Monitorze Polskim. Istotną zmianę co do charakteru Monitora Polskiego wprowadziła ustawa z dnia 30 grudnia 1950 r. o wydawaniu Dziennika Ustaw Rzeczpospolitej Polskiej i Dziennika Urzędowego Monitor Polski (Dz. U. Nr 58, poz. 524). Zgodnie z art. 3 ust. 1 tej ustawy na każdym numerze dziennika należało oznaczać dzień jego wydania, który był dniem prawnego ogłoszenia aktów zamieszczonych w numerze (ust. 2). Art. 4 stanowił natomiast, że akty prawne, ogłoszone w dzienniku, wchodzą w życie po upływie czternastu dni od dnia ich ogłoszenia, jeżeli same nie stanowią inaczej. W tym zakresie zasady publikacji w Monitorze Polskim nie różniły się od zasad publikacji w Dzienniku Ustaw. Różnica między jednymi i drugimi dotyczyła tylko charakteru prawnego samego aktu. Ustawy, dekrety, rozporządzenia i umowy międzynarodowe, zawarte przez Państwo Polskie, podlegały ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw (art. 1 ustawy), zaś w Monitorze Polskim ogłaszano akty prawne wyliczone w art. 2 ustawy. Oznacza to, że wspomniany przepis Instrukcji nr 3 obowiązywał od dnia 18 kwietnia 1950 r.

W ocenie Sądu podstawy do stwierdzenia nieważności orzeczenia nie sposób doszukać się w odmiennym określeniu powierzchni nieruchomości przejętych na rzecz Państwa podanych w orzeczeniu Starosty Powiatu Włodawskiego oraz karcie przesiedleńczej, tym bardziej że skarżący nie podał, która z nich jest prawidłowa. W żadnym jednak razie nie można wspomnianą rozbieżnością uzasadniać nieważności samego orzeczenia, brak jest bowiem podstaw, aby uznać ją za rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt. 2 K.p.a., o czym wspomniano już wcześniej. Podobnie należy ocenić zarzut strony według której organ powinien zbadać, czy w skład przejętych nieruchomości wchodził las. W postępowaniu dotyczącym stwierdzenia nieważności decyzji organ ogranicza się jedynie do badania samej decyzji, nie prowadzi natomiast postępowania w trybie odwoławczym, mającym na celu ustalenie wszystkich okoliczności rozpoznawanej sprawy.

Nie stanowi także podstawy do stwierdzenia nieważności zarzut braku udziału Nadleśnictwa, gdyż nie wykazano ab y miało ono przymiot strony w rozumieniu art. 28 K.p.a.

Z powyższych względów Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zw. dalej P.p.s.a.).

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli S.D. i M.D. i zaskarżając wyrok w całości zarzucili naruszenie prawa materialnego art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy P.p.s.a.

– w zw. z art. 1 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie uogólniającej błędnej tezy, że jedyną przesłanką przejęcia nieruchomości na rzecz Państwa było ustalenie, że nie pozostawały one w faktycznym władaniu właścicieli z pominięciem wymogu wynikającego z tego przepisu – właściciele nieruchomości ziemskiej, nieuwzględnienie, że właściciel zmarł 4 stycznia 1948 r., więc w dniu [...] kwietnia 1950 r. nie był właścicielem nieruchomości, lecz jego spadkobiercy, którzy nabyli spadek w dniu zgonu,

– w zw. z art. 3 dekretu przez jego niewłaściwe zastosowanie i wydanie orzeczenia przez Starostę z pominięciem trybu i zasad przewidzianych w rozporządzeniu Prezydenta z dnia 22 marca 1928 r. o p.a.,

– w zw. z art. 33 i 46 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej i § 22 uchwały Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1950 r. przez niewłaściwą wykładnię i zastosowanie i przyjęcie w zaskarżonym wyroku, że uchwała ma zastosowanie do zmienionego, a więc zlikwidowanego stanowiska Starosty i wicestarosty, a nie do struktury organizacyjnej powiatowych rad narodowych,

– w zw. z art. 3 pkt 1 i art. 11 dekretu z 26 października 1945 r. o utworzeniu Polskiej Agencji Prasowej przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie w związku z tym, że akty prawne inne niż podlegające ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw obowiązują z datą ich podjęcia,

– w zw. z art. 67, 68 i 69 rozporządzenia Prezydenta z dnia 19 stycznia 1928 r. o organizacji i zakresie działania władz administracji ogólnej, art. 13, 22 i 23 dekretu PKWN z dnia 23 listopada 1944 r. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i pominięcie, że powyższe przepisy różnicują stanowisko starosty i starostwa powiatowego jako przydanego mu do działania urzędu.

Nadto skarga kasacyjna zarzuca naruszenie przepisów postępowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy P.p.s.a. w zw. z art. 24 ust. 3 rozporządzenia Prezydenta z 1928 r. o p.a. przez usankcjonowanie surogatu doręczania przez obwieszczenie w widocznym miejscy w urzędzie wysyłającym skoro strona znajdowała się w miejscowości Lelkowo woj. Olsztyńskie po wysiedleniu w ramach akcji "Wisla",

– naruszenie art. 44 ww. rozporządzenia przez usankcjonowanie przez Sąd braku jakiegokolwiek postępowania wyjaśniającego, co w ocenie strony miało istotny wpływ na wynik sprawy,

– naruszenie art. 75 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta z 1928 r. przez pominięcie braku osnowy decyzji, braku wskazania przedmiotu odjęcia własności,

– naruszenie art. 156 § 1 pkt 1, 2 K.p.a. przez utożsamianie ustawowego zapisu – organ niewłaściwy z terminem prawa materialnego – organ zmieniony, co powoduje, że decyzja taka dotknięta rażącym naruszeniem prawa,

– art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a. przez przyjęcie, iż skierowanie do nieżyjącego właściciela decyzji o odjęciu prawa własności jest prawnie skuteczne w zakresie określenia osoby nieżyjącej, jako strony w sprawie,

– naruszenie art. 156 § 1 pkt 7 K.p.a. przez pominięcie, iż orzeczenie o odjęciu prawa własności podjęte przez organ zmieniony jest dotknięte nieważnością z mocy samego prawa.

Nadto skarga kasacyjna wymienia jako naruszone przez Sąd pierwszej instancji przepisy art. 134 § 1 ustawy P.p.s.a. przez orzekanie z pominięciem właściwego zastosowania i wykładni norm prawa materialnego oraz procesowego i art. 151 tej ustawy przez oddalenie skargi mimo naruszenia prawa.

Skarga kasacyjna domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości oraz uchylenia obu decyzji SKO i zasądzenie kosztów postępowania.

Powyższe zarzuty powtórzono w obszernym uzasadnieniu wywodząc, iż zarówno naruszenie norm prawa materialnego jak i procesowego zawartych zwłaszcza w rozporządzeniu Prezydenta z 1928 r. o p.a. miały charakter rażącego naruszenia prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. i uzasadniały stwierdzenie nieważności orzeczenia o przejęciu nieruchomości. Kasator przywołuje nadto obszerne orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego na poparcie zasadności postawionych zarzutów.

Po wniesieniu skargi kasacyjnej M.D. zmarła, zaś w jej prawa wstąpił A.D..

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy, a zamieszczone w niej zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego Sąd odwoławczy uznał za uzasadnione.

Za zasadne uznał Naczelny Sąd Administracyjny zarzuty naruszenia przepisów art. 1 ust. 1, art. 3 ust. 1 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r., art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. oraz związane z tymi przepisami naruszenie przepisów art. 75 ust. 1, art. 101 ust. 1 lit. a/ i b/ rozporządzenia Prezydenta z dnia 22 marca 1928 r. o p.a.

Trafnie skarga kasacyjna zauważa, iż na podstawie art. 1 ust. 1 dekretu z 27 lipca 1949 r. mogły być przejmowane na własność Państwa nieruchomości ziemskie położone w określonych województwach i terenach jeżeli nie pozostawały w faktycznym władaniu właścicieli. Odjęcie własności na podstawie orzeczenia starosty (art. 3 ust. 1) następowało w odniesieniu do właściciela, któremu następnie na podstawie art. 5 ust. 1 służyło prawo otrzymania tytułem ekwiwalentu na własność gospodarstwa miejscu ponownego osiedlenia lub mienia nierolniczego.

W dniu wydania weryfikowanego orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1950 r. obowiązywało rozporządzenie Prezydenta z dnia 22 marca 1928 r. o p.a., w myśl którego przebiegać powinno postępowanie administracyjne (art. 44 i następne), którego przepisom winna odpowiadać decyzja (art. 75) oraz które przewidywało sankcje nieważności w odniesieniu do decyzji, wydanych z naruszeniem przepisów (art. 101 ust. 1).

W niniejszej sprawie w sposób niebudzący wątpliwości ustalono, iż w trakcie postępowania (akta nie zawierają żadnych dokumentów poprzedzających orzeczenie z dnia [...] kwietnia 1950 r., stąd nie można określić czy postępowanie takie w ogóle było wszczęte), a niewątpliwie w dacie wydania orzeczenia – właściciel nieruchomości S.D. nie żył. Zmarł on bowiem w dniu 4 stycznia 1948 r.

Rozporządzenie Prezydenta z dnia 22 marca 1928 r. w art. 10 nakazywało oceniać zdolność prawną według przepisów prawa cywilnego, a tę uzyskuje człowiek z chwilą urodzenia, zaś ustaje ona z chwilą jego śmierci. Z tą chwilą zmarły traci prawa podmiotowe, zaś w jego miejsce z datą otwarcia spadku wstępują jego spadkobiercy.

Organ wydając decyzję o przejęciu własności gospodarstwa nie badał tej okoliczności, a skąpe materiały związane z wydaniem orzeczenia jak m.in. rozbieżność w przyjętej powierzchni gospodarstwa, brak wskazania miejsca położenia gruntów, opisu budynków, adresu stron wskazują, iż pozostawało to poza wszelkim zainteresowaniem organu.

Prowadzenie postępowania i skierowanie decyzji do osoby zmarłej, która nie mogła mieć statusu strony, w rozumieniu ówczesnego art. 9 ust. 1 i 2 rozporządzenia z 1928 r. o p.a., stanowi naruszenie prawa. Według obowiązującego w dacie wydania weryfikowanego orzeczenia rozporządzenia stanowiło to przesłankę z art. 101 ust. 1 lit. a/, a więc wydanie decyzji bez jakiejkolwiek podstawy prawnej. W stanie prawnym obowiązującym aktualnie według którego prowadzono postępowanie nadzorcze odpowiada to przesłance z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. – czyli wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa.

Podkreślić należy, iż powyższe stanowisko prezentowano w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prawie od początku jego istnienia. Przykładowo: wyroki NSA z dnia 27 kwietnia 1983 r. sygn. akt II SA 261/83 (OSPiKA z 1984 r. z. 5, poz. 108 wraz z glosą M. Stahl), z dnia 18 stycznia 2001 r. sygn. akt I SA 1821/99 (niepubl.), z dnia 20 września 2002 r. sygn. akt I SA 428/01 (OSP 2004 z. 3, poz. 33).

Ten kierunek orzecznictwa podziela Sąd w składzie rozpoznającym przedmiotową skargę kasacyjną.

Powyższa kwalifikowana wada prawna orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1950 r. uzasadniała stwierdzenie nieważności orzeczenia.

Nie sposób odmówić trafności zarzutom skargi, iż brak jakichkolwiek ustaleń postępowania co do wartości przejętego gospodarstwa, jego elementów składowych, właściwych stron postępowania, ich miejsca pobytu, stanowiło również rażące naruszenie prawa. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 maja 1992 r. sygn. akt III ARN 23/92 w sprawie o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego przyjął, iż orzeczenie takie, wydane z rażącym pogwałceniem zasad postępowania administracyjnego stwarza niebudzącą wątpliwości podstawę do wyeliminowania jego z obrotu prawnego, jako wydanego z rażącym naruszeniem prawa art. 156 § 1 K.p.a.(OSP 1993, nr 3, poz. 47).

Niewątpliwie wadą prawną orzeczenia było także wydanie go w dniu [...] kwietnia 1950 r. przez Wicestarostę powiatu, który to organ został zniesiony przepisami ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej.

Należy zważyć, iż wada ta mieściła się w przesłance z art. 101 ust. 1 lit. a/ rozporządzenia Prezydenta z 1928 r. o p.a., a więc orzeczenie zostało wydane przez władzę oczywiście niewłaściwą.

W odniesieniu do tej przesłanki art. 101 ust. 2 rozporządzenia wprowadzał trzyletni termin przedawnienia, a zatem po upływie 3 lat od daty uprawomocnienia orzeczenia nie mogło z tych przyczyn nastąpić wyeliminowanie orzeczenia z obrotu prawnego.

Skutek upływu tego terminu rozciąga się także na niemożność stosowania art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a. jako podstawy do stwierdzenia nieważności orzeczenia, a jedynie ma zastosowanie jako przesłanka do stwierdzenia niezgodności z prawem w rozumieniu art. 156 § 2 i art. 158 § 2 K.p.a.

W odniesieniu do zarzutów naruszenia przepisów postępowania z uwagi na ewidentne powiązanie ich przez autora skargi kasacyjnej ze stosowaniem przez Sąd pierwszej instancji przepisów materialnoprawnych, Naczelny Sąd Administracyjny uznał iż zachodzi sytuacja przewidziana w art. 188 ustawy P.p.s.a. i uchylając zaskarżony wyrok uchylił na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ również obie decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 ustawy P.p.s.a. uznając, iż zasądzona kwota stanowi równowartość poniesionych przez A.D., który po śmierci M.D. wstąpił w jej prawa, opłat sądowych i opłaty skarbowej.