Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 573/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-06-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 128, art. 129 par. 1, art. 132
journal: Dz.U. 2017 poz 682
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2020 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Burmistrz T. decyzją z dnia [...] lutego 2020 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.; dalej: "K.p.a."), art. 17 w zw. z art. 3 pkt 11, art. 20 ust. 2, art. 23, art. 24 ust. 1, ust. 2a, ust. 3, ust. 4, art. 32 ust. 1 pkt 1d i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej: "u.ś.r."), po rozpatrzeniu wniosku złożonego w dniu [...] września 2019 r. przez A. D., odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią J. C..

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że w dniu [...] września 2019 r. do Urzędu Miejskiego T. wpłynął wniosek A. D. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią J. C., która na mocy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 1994 r., nr [...], została zaliczona do I grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia. Ponieważ wnioskodawczyni ma ustalone prawo do zasiłku dla opiekuna w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną babcią, we wniosku złożyła oświadczenie, że z dniem przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego rezygnuje z przyznanego zasiłku dla opiekuna.

Przechodząc do meritum organ I instancji wskazał, że z załączonej do wniosku kopii orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 1994 r. wynika, że J. C. jest zaliczana do I grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, jednakże niepełnosprawność nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Zdaniem organu I instancji wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K38/13 nie oznacza usunięcia kryterium wieku powstania niepełnosprawności z ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie kreuje także nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał wskazał, że poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki. Do dnia wydania niniejszej decyzji nie nastąpiła zmiana w art. 17 ust. 1b u.ś.r., wobec czego obowiązkiem organu jest wydanie decyzji w oparciu o przepisy prawa aktualnie obowiązujące.

Następie organ I instancji podkreślił, że osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w przypadku, gdy spełnione są łącznie następująca warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma osób, o których wcześniej mowa, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z oświadczenia A. D. złożonego w dniu [...] lutego 2020 r. wynika natomiast, że J. C. posiada dwoje dzieci, które nie legitymują się orzeczeniem o niepełnosprawności i pobierają emerytury, natomiast rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją.

Tym samym uznać należało, że wnioskodawczyni nie spełnia kryteriów określonych w art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 1b oraz art. 27 ust. 5 u.ś.r., tj. są oby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, które nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, niepełnosprawność J. C. nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia oraz wnioskodawczyni ma ustalone prawo do zasiłku dla opiekuna. W związku z powyższym Burmistrz T. odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego A. D..

W odwołaniu z dnia [...] lutego 2020 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego A. D. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wydanie decyzji o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w przepisie art. 17 ust 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, naruszenie art. 7 oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, a także naruszenie art. 6 K.p.a.

W uzasadnieniu odwołująca wskazała, że z babcią zamieszkała w 1997 roku i od tego momentu pomagała jej w czynnościach życia codziennego. Gdy jej stan się pogorszył i babcia stała się osobą leżącą i całkowicie niesamodzielną, odwołująca wykonuje przy niej wszystkie czynności pielęgnacyjne takie jak mycie, karmienie. Babcia jest osobą cewnikowaną oraz pampersowaną, więc wymaga regularnej pielęgnacji.

Odnosząc się do przyznanego jej prawa do zasiłku dla opiekuna odwołująca wyjaśniła, że w toku postępowania złożyła oświadczenia, iż zrzeknie się prawa do zasiłku dla opiekuna z chwilą pozytywnego rozpatrzenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Konieczność rezygnacji z zasiłku dla opiekuna na rzecz świadczenia pielęgnacyjnego z chwilą składania wniosku jest pozbawieniem człowieka godności i pozostawieniem bez środków do życia, gdyż na czas rozpatrzenia wniosku poprzez kolejne instancje wypłata świadczenia zostaje zawieszona.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] maja 2020 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy podkreślił, że nie zgadza się ze stanowiskiem organu I instancji w zakresie braku uprawnienia odwołującej do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że orzeczenie o niepełnosprawności zaliczające jej babcię do I grupy inwalidów wydane zostało kiedy J. C. miała 59 lat. W tym zakresie Kolegium podtrzymało swoje stanowisko szeroko uzasadnione w poprzedniej wydanej w tej sprawie decyzji nr [...] z dnia [...] grudnia 2019 r. i poparte jednolitym orzecznictwem sądowoadministracyjnym.

Tym niemniej, aby odwołująca, która jest wnuczką osoby wymagającej opieki, a więc osobą spokrewnioną z nią w linii prostej w drugim stopniu mogła uzyskać wnioskowane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, muszą być spełnione łącznie warunki wskazane w art. 17 ust. 1a w pkt. 1-3 u.ś.r. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie należącej do kategorii określonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy uzależnione jest od ustalenia m. in., czy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i czy te osoby posiadają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z ustaleń organu orzekającego niesprzecznie wynika natomiast, że J. C. posiada dwie córki, które nie sprawują opieki nad matką ze względu na obowiązki rodzinne. Żadna z córek nie legitymuje się jednak orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Biorąc powyższe pod uwagę, w ocenie Kolegium nie wykazano istnienia obowiązku o charakterze alimentacyjnym wnuczki wobec babci, bowiem wymagająca opieki posiada krewne w pierwszym stopniu, które zgodnie z art. 128 i art. 129 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2019 r., poz. 2086; dalej: "K.r.o."), są zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności, a wnuczka dopiero w dalszej kolejności. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że art. 132 K.r.o przewiduje, iż obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Kolegium wyjaśniło, że warunek niemożności sprawowania opieki przez osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu oznacza konieczność zaistnienia przyczyn o charakterze obiektywnym, niezależnym od woli danej osoby. Przyczyny te winny być na tyle istotne i poważne, że dana osoba nie jest w stanie sprawować opieki, mimo woli jej sprawowania. Brak możliwości sprawowania opieki w takim rozumieniu może wynikać, jak przewiduje ustawodawca, ze znacznej niepełnosprawności osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu. Taka sytuacja w realiach rozpoznawanej sprawy nie występuje.

Biorąc powyższe pod uwagę zdaniem Kolegium uznać należało, że obowiązek alimentacyjny wobec babci nie przeszedł na jej wnuczkę, gdyż w pierwszej kolejności to córki wymagającej opieki zobowiązane są do zapewnienia matce opieki.

W skardze z dnia [...] czerwca 2020 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A. D. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r.

W uzasadnieniu skarżąca podkreśliła, że wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

Następnie skarżąca wskazała, że w sprawie o podobnym stanie faktycznym wskutek interwencji podjętej przez Rzecznika Praw Obywatelskich Samorządowe Kolegium Odwoławcze uwzględniło skargę RPO i skierowało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Na skutek interwencji Samorządowe Kolegium Odwoławcze ustaliło, że zgodnie z prokonstytucyjną wykładnią ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazaną przez Rzecznika organy działały z naruszeniem prawa. Nie uwzględniły one celu ustawy o świadczeniach rodzinnych, która ma przecież wzmacniać więzi rodzinne i pomagać w wymagającej i czasochłonnej opiece nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Taką wykładnię przedstawiał Trybunał Konstytucyjny w wyrokach z dnia z dnia 18 listopada 2014 r., sygn. akt SK 7/11 i z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/ 13. Trybunał orzekł, że świadczenie pielęgnacyjne, jak i specjalny zasiłek opiekuńczy stanowią swego rodzaju rekompensatę finansową związaną z wyjściem opiekuna osoby niepełnosprawnej z rynku pracy. Ich celem jest zatem w ogólniejszym wymiarze częściowe uzupełnienie środków finansowych rodziny, która ponosi dodatkowe koszty związane z opieką nad osobami najbliższymi.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się niezasadna.

W rozpoznawanej sprawie A. D. ubiega się o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią, która na mocy orzeczenia Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w P. z dnia [...] maja 1994 r., nr [...], została zaliczona do pierwszej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia (k. 9 akt adm.).

Odmawiając skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią organ I instancji, powołując się na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Tymczasem z dokumentacji wynika, że daty niepełnosprawności J. C. nie da się ustalić, natomiast orzeczenie zostało wydane kiedy J. C. miała [...] lat. Odmawiając przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego organ I instancji wskazał również, że ma ona przyznane prawo do zasiłku dla opiekuna, a ponadto J. C. posiada dwoje dzieci, które nie legitymują się orzeczeniem o niepełnosprawności.

Choć przy tym organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji przyznał rację stronie skarżącej w kwestii daty powstania niepełnosprawności, albowiem w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 powstanie niepełnosprawność osoby wymagającej opieki po 18 roku życia nie mogło stanowić przesłanki do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, to uznał, że w sprawie nie ziściła się przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., tj. odmówił przyznania świadczenia z tego powodu, że J. C. posiada dwie córki, które jako osoby spokrewnione w pierwszym stopniu mogą sprawować nad nią opiekę.

W kontekście powyższego wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), a także innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W stosunku do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, ustawa przewiduje katalog przesłanek pozytywnych, których dopiero łączne spełnienie umożliwia przyznanie im świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy wskazać należy, że skarżąca jest bezspornie osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Skarżąca, jako wnuczka niepełnosprawnej, jest jej krewną w linii prostej w stopniu drugim.

Dalej wyjaśnienia wymaga, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ustalając kolejność zobowiązanych, w art. 129 § 1 stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W art. 132 wskazano przy tym, ze obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Przepis ten koresponduje z treścią art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 2 u.ś.r., albowiem przepisy te jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania (por. wyrok NSA z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3804/18 – wszystkie powołane w niniejszym wyroku orzeczenia dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jak przy tym wynika z literalnego brzmienia art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., jednym z warunków przyznania świadczenia osobie spokrewnionej w stopniu dalszym niż pierwszy z osobą niepełnosprawną, jest okoliczność, iż nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie, bądź też legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Sąd w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że co do zasady, przepis ten należy odczytywać ściśle. Tylko więc wystąpienie którejś z tych dwóch przesłanek – niepełnoletność lub legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu uprawnia do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie spokrewnionej w stopniu dalszym. Konkluzja ta uwzględnia bowiem wolę ustawodawcy uzewnętrzniającą się poprzez zmianę brzmienia art. 17 ust. 1a u.ś.r. w dniu 1 stycznia 2013 r. Przed tą datą przepis ten stanowił, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1.

W kontekście powyższego podkreślenia wymaga, że aktualne brzmienie ustępu 1a, z woli ustawodawcy, wyraźnie zawęziło przypadki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do określonych sytuacji, dając nadal prymat osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu, a w dalszym – tylko w razie kumulatywnego spełnienia warunków opisanych w punktach 1) do 3). Trzeba podkreślić, że znowelizowane od [...] stycznia 2013 roku brzmienie omawianego przepisu nie wprowadza obowiązku ustalania – tak jak miało to miejsce w poprzednim stanie prawnym – czy osoby z kręgu spokrewnionych w pierwszym stopniu nie są w stanie sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną. Omawiane unormowanie nie opiera się także na konstrukcji akceptacji (celem przyznania świadczenia) swobodnego wyboru przez potencjalny krąg osób zainteresowanych sprawowaniem takiej pieczy.

W uzasadnieniu komentowanej zmiany wskazano, że wprowadzenie takiego rozwiązania jest uzasadnione tym, że pierwszeństwo w obowiązku alimentacyjnym wobec osoby niepełnosprawnej mają osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) przed osobami spokrewnionymi w stopniu dalszym (s. 4 uzasadnienia do projektu, druk sejmowy nr 724, w zakładce proces legislacyjny -> przebieg procesu legislacyjnego, www.sejm.gov.pl). Dla osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a które nie spełniają warunków do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego na warunkach określonych w nowych przepisach, wprowadzono natomiast specjalny zasiłek opiekuńczy, którego uzyskanie jest uzależnione od spełnienia kryterium dochodowego.

Zmiany wprowadzone ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548) podyktowane były faktem, że wśród grupy świadczeniobiorców, którzy uzyskali prawo do świadczenia pielęgnacyjnego po 2010 r. w wyniku rozszerzenia katalogu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, znaczną część stanowiły osoby nadużywające pomocy finansowej ze strony państwa. Zauważono również postępującą tendencję do wyszukiwania przez osoby nieaktywne zawodowo osób niepełnosprawnych w swoich rodzinach jedynie w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, bez faktycznego sprawowania opieki nad taką osobą (s. 6 uzasadnienia do projektu). Konieczne było więc inne określenie warunków przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, aby środki z budżetu państwa były kierowane do adresatów rzeczywiście sprawujących opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.

W przypadku istnienia osób spokrewnionych z osobą niepełnosprawną w pierwszym stopniu, dopiero więc wystąpienie jednej z przesłanek wskazanych w art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. aktualizuje obowiązek alimentacyjny osób spokrewnionych w stopniu dalszym, a co za tym idzie, uprawnia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez te osoby. Co do zasady wystąpienie innych przeszkód utrudniających sprawowanie opieki nie zwalnia bowiem osoby spokrewnionej z osobą niepełnosprawną w pierwszym stopniu z obowiązku alimentacyjnego. Do tej osoby będzie należał wybór, czy właściwszym będzie utrzymanie zatrudnienia i realizacja obowiązków alimentacyjnych względem osoby niepełnosprawnej w sposób pośredni, np. poprzez opłacenie odpowiednich usług opiekuńczych, czy też rezygnacja z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania samodzielnej opieki nad niepełnosprawną i w konsekwencji uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, będącego swego rodzaju rekompensatą pieniężną związaną z rezygnują z własnej aktywności zawodowej. Rygoryzm art. 17 ust. 1a u.ś.r., którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada w sposób niebudzący wątpliwości celom ustawy. Nieuzasadnione byłoby bowiem obciążanie Skarbu Państwa (a więc w gruncie rzeczy wszystkich podatników) koniecznością wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie niż osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności, która uchyla się zadośćuczynieniu obowiązkowi alimentacyjnemu, czy to poprzez opiekę nad osobą uprawnioną, czy też poprzez opłacenie usług opiekuńczych.

Podkreślenia wymaga, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki – w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej w tym przepisie kategorii osób. To nie rodzina decyduje więc, komu spośród jej członków powinno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa [por. R. Kopania (red.), Świadczenia rodzinne. Świadczenia dla opiekunów. Komentarz. Warszawa 2017; dostęp el./Legalis]. Przykładowo, wystąpienie okoliczności, że osoba spokrewniona w pierwszym stopniu pracuje, wobec czego nie może sprawować opieki, nie uprawnia do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalnia jej z obowiązku alimentacyjnego wobec uprawnionego. W takim przypadku obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Może to być również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności.

Niemniej, z racji występowania różnych sytuacji i stanów faktycznych, orzecznictwo sądowoadministracyjne na gruncie wykładni funkcjonalnej i systemowej komentowanego przepisu wypracowało również pogląd, że mając także na uwadze uregulowanie art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz zasady konstytucyjne z art. 2, art. 18, art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, ograniczenia wynikające z ust. 1a mogą doznać odstępstwa, gdy osoba uznawana przez ustawodawcę w ujęciu ust. 1a za posiadającego legitymację materialną do prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest w stanie sprawować opieki (por. wyroki NSA z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16 oraz z dnia 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Po 307/17). W takim jednak wypadku muszą zaistnieć szczególne okoliczności i to natury obiektywnej, czyli pozostające poza sferą dowolnego kształtowania stosunków rodzinnych, i przez to opiekuńczych, wśród osób zobowiązanych (w różnym stopniu) do alimentacji, takie jak starczy wiek, ewidentne, ciężkie kalectwo, bezdomność, ubezwłasnowolnienie, przebywanie w domu pomocy społecznej, czy w zakładzie karnym. Sama zatem tylko deklarowana wola, nawet urzeczywistniona w sprawowaniu opieki nad daną osobą, czy własny, swobodny wybór (zgoda tudzież brak chęci) członków rodziny w tej mierze, które są przejawem subiektywnego nastawienia i decyzji, nie są wystarczające dla naruszenia ustawowych reguł przyznawania świadczenia.

W rozpatrywanej sprawie bezspornym jest, że dorosłe córki J. C. żyją i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – co uzasadnia odmowne załatwienie wniosku zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu. Dodatkowo, organ odwoławczy mając na względnie wyżej wskazane orzecznictwo sądowoadministracyjne, zlecił organowi I instancji przeprowadzenie postępowania dowodowego mającego na celu ustalenie, czy córki niepełnosprawnej obiektywnie są w stanie sprawować nad nią opiekę.

W rezultacie skarżąca oraz córki niepełnosprawnej złożyły oświadczenie, w którym wskazały, że więź emocjonalna pomiędzy skarżącą a jej babcią jest większa niż z córkami, babcia jest przyzwyczajona do opieki skarżącej i to jej pozwala na wykonywanie czynności pielęgnacyjnych. Starsza córka, która ma [...] lat nie jest w stanie zająć się swoją mamą, ponieważ ma męża, który choruje przewlekle na cukrzycę oraz jest po wszczepieniu rozrusznika serca. Natomiast druga córka ma [...] lata, ma pod opieką własne gospodarstwo domowe, którym się zajmuje i nie może zająć się wystarczająco swoją mamą. Obie córki nie są w stanie sprawować opieki pojedynczo, gdyż nie poradziłyby sobie z podnoszeniem oraz obracaniem chorej, ponadto nie mają możliwości przychodzenia po kilka razy dziennie, aby wystarczająco opiekować się matką (k. 56 akt adm.). Z oświadczenia skarżącej z dnia [...] września 2019 r. wynika ponadto, że obie córki niepełnosprawnej pobierają świadczenia emerytalne (k. 15 akt adm.).

Mając powyższe na uwadze, zdaniem Sądu w sporze należało przyznać rację organowi odwoławczemu. Powody niemożności sprawowania opieki nad J. C. wskazane przez osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności nie świadczą o zaistnieniu w sprawie szczególnych okoliczności, które przemawiałyby za odejściem od literalnej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r.

Jak już powyżej wskazano, to nie wola członków rodziny, która jest przejawem subiektywnego nastawienia i decyzji, jest wystarczająca dla naruszenia ustawowych reguł przyznawania świadczenia. Wobec tego ani Sąd, ani organy rozstrzygające w sprawie nie mogły wziąć pod uwagę, że zdaniem skarżącej tylko ona jest w stanie sprawować wystarczającą opiekę nad J. C.. W przepisach nie ma również nakazu, aby opieka była sprawowana pojedynczo, w sytuacji, gdy osób uprawnionych do alimentacji w pierwszym stopniu jest kilka. Nie ma więc przeszkód, aby obie córki wspólnie sprawowały opiekę nad matką.

Ponadto, z oświadczenia złożonego na etapie postępowania odwoławczego nie wynika, że córki skarżącej z powodu zaistnienia szczególnych okoliczności nie są w stanie opiekować się matką. Za tego rodzaju szczególną okoliczność z pewnością nie można uznać prowadzenia własnego gospodarstwa domowego, jak wskazała młodsza z córek. Z kolei starsza córka choć wskazała, że opiekuje się mężem, nie wykazała, że opieka nad nim wyklucza sprawowanie opieki również nad matką, chociażby poprzez wskazanie, że mąż posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Obie córki nie wskazały również, aby ich stan zdrowia uniemożliwiał opiekę nad matką.

Co przy tym istotne, jak już powyżej wskazano, obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na świadczeniu pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszym stopniu nie muszą przy tym decydować się na opłacanie usług opiekuńczych obcej osoby, skoro inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności, deklaruje chęć podjęcia opieki nad osobą niepełnosprawną, tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie. Wówczas spełnieniem obowiązku alimentacyjnego będzie opłacanie usług opiekuńczych tej osoby. Nieuzasadnione byłoby natomiast obciążanie Skarbu Państwa (a więc w gruncie rzeczy wszystkich podatników) koniecznością wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie niż osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności, która uchyla się zadośćuczynieniu obowiązkowi alimentacyjnemu, czy to poprzez opiekę nad osobą uprawnioną, czy też poprzez opłacenie usług opiekuńczych. Stąd też Sąd nie podziela stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie wyrażonego w wyroku z dnia 10 stycznia 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 1142/18, na który skarżąca powołała się w treści skargi.

Odnosząc się natomiast do przedłożonej przez skarżącą skargi Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia [...] października 2019 r. (k. 10-18 akt sąd.) wskazać należy, że stan faktyczny sprawy, w której Rzecznik Praw Obywatelskich złożył tę skargę nie przystaje do stanu faktycznego niniejszej sprawy. Jak wynika z treści przedłożonej skargi, organy rozstrzygające w sprawie odmówiły przyznania wnuczce świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią powołując się na okoliczność, że osoba niepełnosprawna ma córkę, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tym niemniej, jak wynika z opisu stanu faktycznego, córka osoby niepełnosprawnej obiektywnie nie mogła sprawować opieki nad matką, albowiem mieszkała w odległości prawie 500 km od miejsca zamieszkania osoby niepełnosprawnej, nie interesowała się matką, a co najważniejsze, opiekowała się już niepełnosprawną córką i z tego tytułu pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W istocie więc w sprawie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności, które przemawiałyby za odejściem od literalnej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. W rozpoznawanej sprawie natomiast sytuacja życiowa i materialna córek J. C. nie wyklucza sprawowania opieki nad matką czy to poprzez osobiste sprawowanie opieki, czy też poprzez opłacanie usług opiekuńczych.

Końcowo Sąd zauważa, że organ odwoławczy nie zajął stanowiska w kwestii odmowy przyznania skarżącej przez organ I instancji świadczenia pielęgnacyjnego z powodu pobierania zasiłku dla opiekuna. Tym niemniej, ze względu na odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z powodów wskazanych powyżej, uchybienie to nie miało wpływu na wynik sprawy. Ubocznie więc tylko Sąd wskazuje, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych winny być interpretowane w ten sposób, iż osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest zobowiązana zrzec się prawa do zasiłku dla opiekuna już po uzyskaniu decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne, albowiem niedopuszczalne byłoby pobieranie za te same okresy zarówno zasiłku dla opiekuna, jak i świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca złożyła natomiast oświadczenie o zrzeczeniu się prawa do zasiłku dla opiekuna w przypadku uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), oddalił skargę.

Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na mocy pkt 1 zarządzenia Zastępcy Przewodniczącego Wydziału II z dnia [...] lutego 2021 r. wydanego w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia [...] marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem [...], innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.