Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 15/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2014-06-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 216, art. 136 ust. 3
journal: Dz.U. 2004 nr 261 poz 2603
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.
article: art. 15 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2012 poz 647
law: Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym - tekst jednolity
article: art. 4 pkt 1 i 2, art. 4 pkt 3 i 4, 11a i 22
journal: Dz.U. 2007 nr 19 poz 115
law: Ustawa z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych - tekst jednolity
article: art. 153, art. 190
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędzia WSA Edyta Podrazik Protokolant St. sekretarz sąd. Katarzyna Sierszeńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 maja 2014 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] listopada 2013 r. Nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości; oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] 2012 r. nr [...] Starosta [...], na podstawie art. 104 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: k.p.a.), art. 136 ust. 3, art. 137, art. 142, art. 216 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r. nr 261, poz. 2603, z późn. zm. - dalej: u.g.n.), art. 2a ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz.U. z 2007 r. nr 19, poz. 115) – działając jako organ wyznaczony do rozpatrzenia sprawy postanowieniem Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] 2005 r. znak [...] – odmówił A. M. zwrotu nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów jako obręb [...], arkusz mapy 11, działka nr [...], zapisanej w prowadzonej przez Sąd Rejonowy [...] księdze wieczystej KW nr [...] jako własność Miasta P. Decyzja ta została wydana po ponownym rozpoznaniu sprawy, w związku z wcześniejszą decyzją kasacyjną Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] czerwca 2010 r., którą uchylona została poprzednia decyzja Starosty [...] z dnia [...] 2009 r. odmawiająca zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

Odwołanie od decyzji z dnia [...] 2012 r. wniósł A. M., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, domagając się uchylenia decyzji organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisów ustawy z dnia 21 marca 1985 o drogach publicznych, w tym art. 4 tej ustawy, a także naruszenie przepisów postępowania: art. 7, art. 77 § 1, art. 78 i art. 80 k.p.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. W odwołaniu zakwestionował przede wszystkim uznanie przez organ, że cała działka stanowi drogę publiczną w rozumieniu ustawy o drogach publicznych, w której ciągu zlokalizowane jest torowisko tramwajowe, jak i przeprowadzoną przez organ I instancji ocenę zgromadzonych w sprawie dowodów oraz zarzucił niezastosowanie przepisu art. 137 ust. 1 pkt 2 u.g.n. poprzez uznanie, że nie ma podstaw do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości w sytuacji, gdy realizacja celu wywłaszczenia miała miejsce po upływie terminów określonych w tym przepisie.

Wojewoda Wielkopolski, po rozpatrzeniu odwołania A. M., decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. znak [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, w wyniku rozpoznania sprawy ze skargi A. M., prawomocnym wyrokiem z dnia 18 grudnia 2012 r. sygn. akt II SA/Po 764/12 uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lipca 2012 r. i przekazał sprawę organowi II instancji do ponownego rozpatrzenia.

Sąd podzielił wykładnię organu odwoławczego co do rozumienia przepisu art. 137 ust. 1 pkt 1 i 2 u.g.n. w ten sposób, że nie jest możliwy zwrot nieruchomości jeżeli cel wywłaszczenia został zrealizowany i w takim przypadku nie ma znaczenia termin realizacji tego celu; użyte w tym przepisie sformułowanie "pomimo upływu" nie da się inaczej odczytywać, jak tylko jako przesłanki podlegającej badaniu aktualnie przez organ, który w sytuacji, gdy nieruchomość nie została jeszcze wykorzystana na cel wywłaszczenia, winien ustalić, czy terminy wskazane w tym przepisie upłynęły. Sąd – odwołując się do stanowiska orzecznictwa – stwierdził, że w przypadku uznania, iż cel wywłaszczenia został zrealizowany bez znaczenia pozostaje ocena, kiedy to nastąpiło, co prawidłowo przyjęły rozpatrujące sprawę organy administracji. W ocenie Sądu – uwzględniając standardy składające się na konstytucyjną zasadę demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP), w tym w szczególności zasadę lex retro non agit oraz zasadę ochrony zaufania adresatów norm prawnych do państwa i stanowionego przezeń prawa – uznać należy, że art. 137 ust. 1 pkt 2 u.g.n., w brzmieniu nadanym mu od dnia 22 września 2004 r. przez art. 1 pkt 89 lit. a ustawy przez art. 1 pkt 89 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 141, poz. 1492), nie znajduje zastosowania w przedmiotowej sprawie. Sąd podniósł, że w tej sprawie stan faktyczny i prawny nieruchomości, której dotyczy postępowanie zwrotowe, został ostatecznie ukształtowany pod rządami dawnych przepisów, a elementem tego stanu jest prawo własności do spornej nieruchomości przysługujące jednostce samorządu terytorialnego, która w dobrej wierze realizowała zaplanowane inwestycje; za takim założeniem przemawia wgląd na ochronę pewności prawa oraz na zasadę zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa, którego elementem jest trwałość stosunków prawnych i ochrona praw słusznie nabytych. W ocenie tutejszego Sądu czasowy zakres zastosowania przedmiotowego przepisu, nienaruszający zasady lex retro non agit, można (i należy) ustalić w drodze wykładni, do czego Sąd jest zobligowany. Z przedstawionych względów Sąd uznał, że w przypadku uznania, że cel wywłaszczenia został zrealizowany, bez znaczenia pozostaje ocena, kiedy to nastąpiło, co prawidłowo przyjęły rozpatrujące sprawę organy administracji. Ponadto, odnosząc się do zarzutów skargi, stwierdził, że przedmiotem oceny sądu administracyjnego jest zaskarżona decyzja z dnia [...] lipca 2012 r., zatem odmienne – w powyższym zakresie – stanowisko wyrażone przez organ odwoławczy w wydanej wcześniej decyzji kasacyjnej, nie ma znaczenia dla oceny zaskarżonej decyzji.

Zdaniem Sądu, przyjmując, że upływ terminów określonych w art. 137 ust. 1 u.g.n. nie ma znaczenia dla rozpatrzenia przedmiotowej sprawy, rozważenia wymagało, czy na nieruchomości, której dotyczy wniosek o zwrot, zrealizowany został cel wywłaszczenia; w pierwszej kolejności należało zatem ustalić, na jaki cel nieruchomość została wywłaszczona, a następnie, czy cel ten został na całej wywłaszczonej nieruchomości zrealizowany. W tym zakresie Sąd uznał, że przedmiotowa działka objęta wnioskiem o zwrot wywłaszczona została (jako część dawnej działki nr [...]) z przeznaczeniem na realizację układu komunikacyjnego: [...] oraz [...] ([...]), wraz z towarzyszącą temu układowi infrastrukturą drogową (w tym przystankami i parkingami) oraz infrastrukturą związaną z mającymi powstać osiedlami mieszkaniowymi, w tym zieleni osiedlowej. Sąd uznał, że tak określony cel wywłaszczenia jest niewątpliwie zgodny z celem wskazanym w akcie notarialnym z dnia [...] 1975 r. (planowana dzielnica [...]) i w tym zakresie zaskarżona decyzja jest trafna. Sąd wiążąco określił również, że niedopuszczalne jest orzeczenie o zwrocie nieruchomości wywłaszczonej, która w czasie orzekania o zwrocie jest częścią drogi publicznej w rozumieniu ustawy od drogach publicznych, jak również zrealizowanie na nieruchomości inwestycji celu publicznego – a takim jest położenie jezdni asfaltowej, wybudowanie chodników i ścieżek rowerowych, latarni, sieci wodociągowej, ciepłowniczej, kanalizacji deszczowej i ściekowe w ciągu drogi publicznej – stanowi przeszkodę do realizacji roszczenia o zwrot, o którym mowa w art. 136 ust. 3 u.g.n. Sąd, powołując się na treść art. 4 pkt 1 i 2 ustawy o drogach publicznych, stwierdził, że również torowisko tramwajowe jako element ulicy stanowi drogę w rozumieniu przepisów powołanej ustawy.

Tutejszy Sąd w wytycznych wskazał organowi odwoławczemu na potrzebę ustalenia w ramach uzupełniającego postępowania dowodowego stanu zagospodarowania nieruchomości objętej postępowaniem zwrotowym oraz przebiegu ul. [...] - co do linii rozgraniczających na południowym odcinku tej drogi, które to działania pozwoliłoby na ocenę, czy cel wywłaszczenia został zrealizowany na całości przedmiotowej nieruchomości i cała działka objęta postępowaniem może zostać uznana za niezbędną dla celu wywłaszczania oraz jaka część spornej nieruchomości jest zajęta pod drogę, a także zwrócił uwagę na omówienie kwestii odstąpienia od przeprowadzenia podziałów geodezyjnych tej działki. Zarazem Sąd podzielił stanowisko organów administracji co do niecelowości przesłuchania byłego pracownika organu, który prowadził postępowanie zwrotowe. Zdaniem Sądu, organ II instancji w szczególności powinien zgromadzić taką dokumentację geodezyjną, która będzie dawała czytelny obraz stanu zagospodarowania działki objętej niniejszym postępowaniem, przeprowadzić dowód z opinii biegłego geodety na okoliczność ustalenia przebiegu linii rozgraniczających ulicy [...] - z uwzględnieniem jej przebiegu również w południowej części tej ulicy oraz zbadać na jakim obszarze w chwili obecnej droga publiczna faktycznie istnieje, a także, czy jest możliwe wydzielenie takiej części działki "niezorganizowanej pod drogę" (która mogłaby podlegać zwrotowi). Dopiero te ustalenia, zdaniem Sądu, pozwolą ocenić, czy na całości przedmiotowej nieruchomości cel wywłaszczenia został zrealizowany, jak i czy wywłaszczenie nie nastąpiło ponad potrzebę.

Wojewoda Wielkopolski, w wyniku ponownego przeprowadzenia postępowania odwoławczego, decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. znak [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu organ II instancji wskazał na dotychczasowy przebieg postępowania i wyjaśnił, że w trakcie ponownie prowadzonego postępowania uzupełnił materiał dowodowy m.in. poprzez wykonanie następujących czynności: pozyskał oświadczenie Starosty [...]ego o przesłaniu organowi II instancji całości akt dotyczących przedmiotowej sprawy i dokumentację fotograficzną przedmiotowego terenu; zgromadził zaktualizowaną mapę części działki nr [...] i nieaktualizowaną mapę działki nr [...] - wraz z wykreśleniem linii rozgraniczających ul. [...]; przeprowadził oględziny nieruchomości, w trakcie których zaznaczono na mapie aktualny sposób zagospodarowania terenu; zwrócił się do wnioskodawcy z prośbą o zaznaczenie na mapie takiego obszaru, który jest w jego cienie możliwy do zwrotu. Wojewoda przedstawił następujący stan faktyczny sprawy.

Aktem notarialnym z dnia [...] 1975 r. rep. [...] Skarb Państwa nabył od A. M. w trybie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1974 r. nr 10, poz. 64) własność nieruchomości położonych w [...] przy ul. [...], obręb [...], z arkusza mapy [...], stanowiących działkę nr [...] o pow. [...] m² oraz działkę nr [...] z o pow. [...] m², zapisanych odpowiednio w księdze wieczystej KW nr [...] i KW nr [...] jako własność A. M.. Przy sporządzaniu aktu notarialnego przedłożono pismo Urzędu Dzielnicowego [...] z dnia [...] 1974 r. znak [...] stwierdzające, że granice planowanej dzielnicy [...] zostały zgodnie ze szczegółowym planem zagospodarowania przestrzennego ustalone, a nieruchomości zapisane w KW [...] oraz KW nr [...] położone są na terenie planowanej dzielnicy.

Na wniosek A. M. z dnia 10 marca 2003 r. zostało wszczęte postępowanie o zwrot nieruchomości położonych w [...] w rejonie ulicy [...], oznaczonych dawniej w ewidencji jako działki nr [...] (dawniej parcela [...]) i [...] (dawniej parcela [...]), stanowiących obecnie działki nr [...] oraz część działek nr [...] i [...] z arkusza mapy [...], a także część działki nr [..] z arkusza mapy [...] obrębu [...].

Wywłaszczonej działce nr [...] odpowiadają obecnie działki nr [...], [...] oraz części działek: [...], [...], [...], [...], a także działki nr [...] i [...]. Natomiast działce nr [...] odpowiadają obecnie części działek nr [...], [...] i [...].

W piśmie z dnia 20 marca 2006 r. pełnomocnik wnioskodawcy cofnął żądanie zwrotu w stosunku do działek powstałych po podziale działki nr [...], przejętych przez Skarb Państwa w 1975 r.

Ostateczną decyzją z dnia [...] 2010 r. znak [...] Starosta [...] umorzył, ze względu na treść art. 229 u.g.n., postępowanie o zwrot nieruchomości położonych w [...] w rejonie ul. [...], oznaczonych w ewidencji gruntów jako: dz. nr [...] cz. z ark mapy [...], dz. nr [..] cz., dz. nr [...] cz. z arkusza mapy [...], obręb [...], a pozostających w użytkowaniu wieczystym Spółdzielni A.

Obecnie prowadzone postępowanie dotyczy części działki nr [...] z arkusza mapy [...], obręb [...].

Na działce nr [...] znajdują się m.in. urządzenia służące działalności przewozowej B Sp. z o.o. - w postaci torowiska tramwajowego, [odwodnienia] liniowego powierzchniowego i wgłębnego, skarp przekopu, nasypu (wału ziemnego z nasadzeniami) stanowiącego ekran akustyczny chroniący przed hałasem emitowanym przez eksploatowane tramwaje.

Wojewoda wskazał również na wyniki oględzin, jakie miały miejsce na terenie części działki nr [...] objętej postępowaniem zwrotowym w dniach 27 lipca 2004 r. i 26 sierpnia 2005 r., jak i 16 września 2011 r. (z udziałem uprawnionego geodety), a także przedstawił stanowisko wnioskodawcy sformułowane na rozprawie administracyjnej w dniu 12 września 2005 r. co do tego, że możliwe jest wydzielenie fragmentu działki nr [...] leżący w bezpośrednim sąsiedztwie wału, gdyż analogicznie przy ul. [...] (na południe od przedmiotowej działki – wzdłuż [...]) funkcjonują\e parking, zaś przebiegająca pod tamtejszym parkingiem magistrala nie przeszkadzała wydzieleniu działki, a podobna sytuacja występuje na narożniku ul. [...] przy wiadukcie [...].

Dalej Wojewoda wyjaśnił, że w związku z wytycznymi Sądu zawartymi w wyroku z dnia 18 grudnia 2012 r. w trakcie ponownie prowadzonego postępowania uzupełnił materiał dowodowy o wskazane przez Sąd dokumenty, w tym o czytelną mapę przedmiotowego obszaru oraz szczegółową dokumentację fotograficzną; na okoliczność ustalenia aktualnego sposobu zagospodarowania przeprowadzone zostały również oględziny nieruchomości, w trakcie których naniesiono na mapie schematyczne rysunki sposobu aktualnego zagospodarowania przedmiotowego terenu. Zaznaczył, że w oględzinach uczestniczyły niemal wszystkie strony niniejszego postępowania (za wyjątkiem przedstawicieli [...]), którym umożliwiono wnoszenie uzupełnień i zastrzeżeń co do treści protokołu z oględzin, wobec czego uznał, że opisany w protokole stan zagospodarowania jest bezsporny.

Odwołując się do wyników oględzin przeprowadzonych w dniu 19 września 2013 r., organ odwoławczy stwierdził następujący stan zagospodarowania działki nr [...] (części objętej postępowaniem zwrotowym): działka w zachodnio-południowej części zagospodarowana jest zielenią niską, niepielęgnowaną; wzniesienie wału wygłuszającego rozpoczyna się zaraz za siatką ogradzającą parking znajdujący się na działce sąsiedniej; miejscowo za wałem wygłuszającym znajduje się pas zieleni o szerokości od ok. 1 do ok. 3 m zarośnięty roślinnością niepielęgnowaną – samosiejkami, natomiast w wykopie [...], na skarpie wału wygłuszającego znajduje się droga technologiczna, która na ortofotomapie wydaje się być płaskim, niezagospodarowanym terenem porośniętym roślinnością, w rzeczywistości jednak jest rozległą skarpą; w środkowej części działki od strony zachodniej znajduje się parking osiedlowy, wybrukowany, otoczony roślinnością spontaniczną niską i wysoką - większa część tego parkingu znajduje się jednak w granicach działki sąsiedniej; na północ od parkingu znajduje się budynek podstacji trakcyjnej [...] otoczony parkanem z cegły na fundamencie; za ogrodzeniem tej stacji (zachodnio-północny narożnik działki) znajduje się ugór o szerokości ok. 30 metrów porośnięty zielenią spontaniczną, niezagospodarowaną, w obrębie którego znajduje się ciepłociąg nadziemny, przy którym usytuowany jest budynek murowany o wymiarach ok. 3 m na 4 m; w wykopie wału wygłuszającego biegną tory tramwajowe [...] (dalej: [...]); pomiędzy krawędzią wału wygłuszającego a krawędzią jezdni ul. [...] przebiega pas zieleni o zmiennej szerokości ok. 15 m. Uczestniczący w oględzinach uprawniony geodeta na podstawie mapy zasadniczej podał, że zbliżona szerokość tego pasa wynosi ok. 13 m w północnej części działki do ok. 20 m w południowej części działki; w pasie rozdziału jezdni na całej długości działki usytuowane jest oświetlenie drogowe; w pasie tym umiejscowiona jest również reklama wielkoformatowa; ul. [...] jest drogą czteropasmową, miejscami trzypasmową; jezdnie dla przeciwnych kierunków jazdy oddzielone są od siebie pasem zieleni; wzdłuż wschodniej części działki (równolegle do krawędzi jezdni ul. [...]) przebiega ciąg pieszo-rowerowy oddzielony od jezdni pasem zieleni o szerokości ok. 3-4 m; w północno-wschodnim rogu działki znajduje się osiedlowa pielęgnowana zieleń niska i wysoka; na tym obszarze znajduje się komora ciepłownicza; w części północnej oraz południowej (od wschodniej części działki) znajdują się dwa wjazdy na osiedle [...]; wschodnia granica przebiega mniej więcej wzdłuż metalowego płotu otaczającego strzeżony parking; pomiędzy płotem a ciągiem pieszo-rowerowym znajduje się pas zieleni; w okolicach wjazdu osiedlowego znajduje się teren przystanku autobusowego; na wysokości drugiego wjazdu osiedlowego w pasie zieleni oddzielającym ul. [...] od [...] znajduje się reklama wielkoformatowa.

W uzasadnieniu prawnym Wojewoda wskazał na związanie wytycznymi tutejszego Sądu zawartymi w wyroku z dnia 18 grudnia 2012 r. sygn. akt II SA/Po 764/12.

Przywołując treść art. 136 ust. 3 i art. 137 ust. 1 u.g.n. stwierdził, że w myśl art. 216 ust. 2 u.g.n. przepisy o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości stosuje się również do nieruchomości nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1974 r. nr 10,poz. 64 i z 1982 r. nr 11, poz. 79).

Przechodząc do merytorycznej oceny sprawy, Wojewoda wskazał, że przedmiotowa nieruchomość została nabyta na rzecz Skarbu Państwa w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, a jako cel wywłaszczenia określono budowę planowanej dzielnicy [...]. Na podstawie zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów organ odwoławczy uznał, że celem wywłaszczenia na dawnej działce nr [...], której odpowiada m.in. działka nr [...], której dotyczy postępowanie zwrotowe, miał zostać zrealizowany układ komunikacyjny - droga oraz [...] ([...]) wraz z towarzyszącą temu układowi infrastrukturą drogową (w tym m.in. parkingami) oraz infrastrukturą związaną z mającymi powstać osiedlami mieszkaniowymi, w tym tereny zieleni osiedlowej. Wojewoda podkreślił, że poczynione ustalenia w tym względzie zyskały aprobatę tutejszego Sądu, który w wyroku z dnia 18 grudnia 2012 r. wskazał, że tak określony cel wywłaszczenia jest niewątpliwie zgodny z celem wskazanym w akcie notarialnym z dnia [...] 1975 r. jako planowana dzielnica [...].

Następnie Wojewoda podniósł, że ze zgromadzonej dokumentacji wynika, iż na przedmiotowej nieruchomości m.in. znajduje się dwupasmowa ulica [...] (po dwa pasy w każdą stronę), utwardzona kostka brukową droga pieszo-rowerowa, roślinność niska i wysoka, wjazdy dróg osiedlowych do osiedla [...], komora ciepłociągu, stacja transformatorowa, fragment utwardzonego kostka brukową parkingu, lampy oświetleniowe oraz tory [...], które przebiegają w wykopie z kanałami odwadniającymi. Zdaniem organu z powyższego wynika, że zagospodarowanie przedmiotowej działki wchodzi w skład tzw. infrastruktury osiedla i jest zgodne zarówno z celem wywłaszczenia określonym w akcie notarialnym z [...] 1975 r. jak i Planem Szczegółowym Zagospodarowania Przestrzennego Zespołu Osiedli [...].

Odwołując się do zgromadzonej dokumentacji, w tym protokołu oględzin z dnia 19 września 2013 r. wraz z rysunkiem planu z zaznaczonym sposobem zagospodarowania oraz dokumentacji fotograficznej, organ stwierdził, że na przedmiotowej części działki nr [...] znajduje się m.in. dwupasmowa ul. [...] (po dwa pasy w każdą stronę), utwardzona kostką brukową droga pieszo-rowerowa i przystanek autobusowy, roślinność niska i wysoka, wjazdy dróg osiedlowych do osiedla [...], komora ciepłociągu, stacja transformatorowa, fragment utwardzonego kostka brukową parkingu, lampy oświetleniowe oraz tory [...], które przebiegają w wykopie z kanałami odwadniającymi. Zdaniem organu z powyższego wynika, że zagospodarowanie przedmiotowej działki jest zgodne zarówno z celem wywłaszczenia określonym w akcie notarialnym z dnia [...] 1975 r., jak i Planem Szczegółowym Zagospodarowania Przestrzennego Zespołu Osiedli [...] w dzielnicy [...] z 1974 r. Wskazując, że inwestycje budowy dzielnicy mieszkaniowej [...] zostały wykonane po terminach wskazanych w art. 137 u.g.n., Wojewoda podkreślił, że nie jest możliwy zwrot nieruchomości skoro cel wywłaszczenia został zrealizowany i w takim przypadku nie ma znaczenia termin realizacji tego celu. W tym zakresie organ odwołała się do poglądów orzecznictwa, jak i zwrócił uwagę na zaakceptowanie wykładni powołanego przepisu przez tutejszy Sąd w wyroku z dnia 18 grudnia 2012 r. Wobec tego uznał, że w stosunku do nieruchomości stanowiącej część działki nr [...] nie zostały spełnione przesłanki określone w przepisie art. 137 u.g.n., które pozwoliłyby oprzeć o zwrocie tej nieruchomości; cel wywłaszczenia został zrealizowany, a nieruchomość jest nadal niezbędna na potrzeby realizacji tego celu i brak jest możliwości wydzielenia jakiegokolwiek fragmentu, który mógłby podlegać zwrotowi byłym właścicielom; okoliczność ta świadczy również o tym, że nie doszło do szeroko rozumianego wywłaszczenia ponad rzeczywistą potrzebę. Podkreślił także, że cel wywłaszczenia był bardzo szeroko zakreślony, wobec czego trudno jest zweryfikować na podstawie ówcześnie obowiązujących przepisów, czy wywłaszczeniu mógł podlegać mniejszy obszar; tym bardziej, że w niniejszej sprawie szeroko rozumiane wywłaszczenie nie nastąpiło na podstawie decyzji wywłaszczeniowej, lecz na podstawie umowy cywilnoprawnej. Niemniej jednak, w ocenie organu, uszczegółowienie w postępowaniu zwrotowym celu wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości pokrywa się z realizacją inwestycji, która do dziś istnieje, stąd też brak jest podstaw do twierdzenia, iż doszło do wywłaszczenia ponad rzeczywistą potrzebę.

Reasumując tę cześć rozważań, Wojewoda stwierdził, że skoro cel wywłaszczenia został zrealizowany, zaś nieruchomość jest nadal niezbędna dla realizacji tego celu, to rozstrzygniecie, czy cała nieruchomość wchodzi w obręb pasa drogowego drogi publicznej, tj. ul. [...] (jak to wynika z dokumentacji prowadzonej przez Zarząd C - dalej: [...]) czy też jedynie jezdnia ul. [...] winna znajdować się w tych granicach, pozostaje już jedynie kwestią poboczną. Wyjaśnił jednak, że z uwagi na wytyczne tutejszego Sądu powołał geodetę na okoliczność ustalenia przebiegu linii rozgraniczającej ul. [...].

W tym zakresie organ stwierdził, że Zarząd C wielokrotnie, w tym m.in. w piśmie z dnia 26 sierpnia 2009 r. czy z dnia 31 maja 2011 r., informował, że działka nr [...] cz. z arkusza mapy [...] obręb [...] znajduje się w liniach granicznych istniejącego układu komunikacyjnego w rejonie ul. [...], w związku z czym stanowi ona drogę publiczną w rozumieniu ustawy o drogach publicznych; ponadto w piśmie z dnia 28 stycznia 2011 r. Zarząd C poinformował, że znajdujący się w liniach granicznych ul. [...] (działka nr [...]) wał ziemny z nasadzeniami oraz torowisko tramwajowe w wykopie oddzielone pasem terenu zielonego od utwardzonej drogi, stanowi część pasa drogowego; w tym samym piśmie podkreślono, że znajdujące się w pasie drogowym urządzenia, jak i wał ziemny z nasadzeniami służą do prowadzenia, zabezpieczenia i obsługi ruchu ul. [...], a także [...]; nadto stacja zasilania [...] znajduje się również w liniach granicznych przedmiotowej działki. Wojewoda dookreślił, że taka informacja została uzupełniona w piśmie Zarząd C z dnia 21 kwietnia 2011 r., w którym wskazano, iż zieleń zlokalizowana na przedmiotowej działce spełnia ustawową definicję zieleni przydrożnej wg ustawy o drogach publicznych, a ponadto na przedmiotowej działce znajdują się dwa zjazdy z ul. [...] na [...].

Dalej organ wyjaśnił, że w orzecznictwie sądów administracyjnych w sprawach o zwrot wywłaszczonych nieruchomości przyjmuje się, iż zrealizowanie na nieruchomości objętej wnioskiem o zwrot inwestycji celu publicznego - a taką jest niewątpliwie położenie jezdni asfaltowej, wybudowanie chodników i ścieżek rowerowych, latarni, sieci wodociągowej, ciepłowniczej, kanalizacji deszczowej i ściekowej, w ciągu drogi publicznej - stanowi przeszkodę do realizacji roszczenia o zwrot, o którym mowa w art. 136 ust. 3 u.g.n.; niedopuszczalne jest orzeczenie o zwrocie nieruchomości wywłaszczonej lub nabytej na podstawie przepisów wymienionych w art. 216 u.g.n., jeśli nieruchomość objęta żądaniem wprawdzie okazała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu (umowie sprzedaży nieruchomości), lecz w czasie orzekania o zwrocie stanowi część drogi publicznej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz.U. z 2000 r. nr 71, poz. 838, z późn. zm.).

Omawiając kwestię, czy cała działka leży w liniach granicznych ul. [...] (jak to jest wkreślane na mapach przedstawianych przez Zarząd C) czy jednak jedynie część tej działki znajduje się w tych liniach, Wojewoda wyjaśnił, że na mapach nadsyłanych przez Zarząd C wkreślone były "linie graniczne" drogi, natomiast w wyroku z 18 grudnia 2012 r. tutejszy Sąd nakazał powołać geodetę na okoliczność wykreślenia "linii rozgraniczającej" drogę, a pojęcia te nie są tożsame. Odwołując się do art. 15 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (dalej: u.p.z.p.), stwierdził, że ustawa ta posługuje się jedynie terminem "linie rozgraniczające", przez które należy rozumieć linie, które rozgraniczają teren o różnym przeznaczeniu lub różnych zasadach zagospodarowania, natomiast posługuje się terminem "linie graniczne drogi" czy "granice pasa drogowego". W tym zakresie Wojewoda odwołał się do art. 4 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz.U. z 2013 r., poz. 260), wskazując na definicję drogi i pasa drogowego i stwierdził, że w liniach granicznych pasa drogowego może zawierać się grunt o różnym przeznaczeniu lub różnych zasadach zagospodarowania, np. grunt określony w zasobie geodezyjnym jako droga i tereny komunikacyjne inne i uznał, że taka też sytuacja zachodzi w przedmiotowej sprawie. Dalej wyjaśnił, że zgodnie ze wskazaniami Sądu powołał geodetę, który sporządził mapę, na której została wkreślona linia rozgraniczająca ul. [...]; "biegły wkreślił tę linię na sporządzonej przez siebie mapie kolorem niebieskim (linia przerywana) i w legendzie wskazał", że jest to granica sposobu użytkowania; linia ta nie pokrywa się z linią graniczną wskazywaną przez Zarząd C. Organ zarazem wyjaśnił, że swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie oparł na dokumentacji przedstawionej przez Zarząd C jako jednostkę posiadającą kompetencję do określania granic pasa drogowego, bowiem Wojewoda Wielkopolski ani uprawniony geodeta nie posiadają kompetencji do autorytatywnego określania przebiegu granicy pasa drogowego, tj. określenia, które drogowe obiekty inżynierskie, urządzenia czy instalacje stanowią całość techniczno-użytkową, a które ich nie stanowią, i co za tym idzie - gdzie przebiega granica pasa drogowego.

Wojewoda z uwagi na zaistniały spór co do przebiegu linii granicznych pasa drogowego i linii rozgraniczających ul. [...] od pozostałych terenów komunikacyjnych, abstrahując od tej kwestii, stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie ziściły się przesłanki uprawniające do żądania zwrotu nieruchomości i już z tego tylko względu należało orzec o odmowie zwrotu przedmiotowej nieruchomości. Podkreślił, że w niniejszej sprawie szeroko rozumiane wywłaszczenie nie nastąpiło bowiem li tylko pod budowę ul. [...], ale również na inne cele, które to cele zostały zrealizowane. Podniósł, że w trakcie ponownie prowadzonego postępowania, wypełniając zalecenia Sądu, wystąpił również do pełnomocnika wnioskodawcy z prośbą o "wkreślenie na mapie terenu, który w ich ocenie możliwy jest do zwrotu", a z "dokonanego przez stronę wkreślenia wynika, iż w ocenie wnioskodawcy możliwe jest orzeczenie zwrotu całego terenu na zachód od krawędzi asfaltowej jezdni" ul. [...], tj. zwrotu m.in. torów tramwajowych [...] osadzonych w wykopie wału wygłuszającego czy też terenu, na którym znajduje się podstacja trakcyjna [...], jednakże celem szeroko rozumianego wywłaszczenia była również budowa [...] - późniejszego [...], stąd też brak jest podstaw do żądania zwrotu torów tramwajowych wraz z towarzyszącą im infrastrukturą. Ponadto podniósł, że tutejszy Sąd w wyroku z 18 grudnia 2012 r. wskazał, że torowisko tramwajowe jako element ulicy stanowi drogę w rozumieniu przepisów ustawy o drogach publicznych.

Na zakończenie Wojewoda odniósł się do zarzutu sformułowanego w piśmie pełnomocnika wnioskodawcy z dnia 25 października 2013 r., w którym podniesiono, że organ II instancji nie wywiązał się z obowiązków nałożonych na organ w wyroku z dnia 18 grudnia 2012 r. - w zakresie przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego w wyznaczonym przez Sąd zakresie, tj. pozyskania opinii biegłego geodety na okoliczność określenia linii rozgraniczających ul. [...]. Nie zgadzając się z tym zarzutem, Wojewoda wyjaśnił, że na zlecenie organu II instancji uprawniony geodeta sporządził mapę przedmiotowego terenu, na którą została naniesiona linia rozgraniczająca teren o różnym sposobie użytkowania, tj. teren oznaczony jako dr (droga) od terenu oznaczonego jako Ti (tereny komunikacyjne inne). Zaznaczył, że "Sąd w swoim wyroku nie określił w jakiej formie geodeta ma dokonać powyższych ustaleń, w związku z powyższym wkreślenie przebiegu danej linii na mapie wydaje się być rozwiązaniem optymalnym". Ponadto podniósł, że trudno jednocześnie wyobrazić sobie formę opisową opinii geodety, w której biegły słownie miałby opisać szczegółowy przebieg linii rozgraniczającej bez umieszczania jej na mapie.

Skargę na decyzję organu II instancji wniósł A. M., reprezentowany przez pełnomocnika (radcę prawnego) działającego wcześniej na etapie postępowania odwoławczego, żądając uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1. przepisów prawa materialnego - art. 137 ust. 1 u.g.n. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy ustalono, że cel wywłaszczenia nie został zrealizowany w terminach wskazanych w tym przepisie oraz art. 4 ustawy o drogach publicznych poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, co doprowadziło do uznania, że cała nieruchomość stanowi drogę publiczną;

2. przepisów postępowania - art. 7 i art. 77, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.) poprzez niewyjaśnienie wszelkich okoliczności faktycznych istotnych dla sprawy, w tym jaka część działki stanowi drogę publiczną i wadliwą konstrukcję uzasadnienia, polegająca na wybiórczym przedstawieniu stanu sprawy i nie odniesieniu się przez organ II instancji do całości zebranego materiału dowodowego.

Skarżący zrazem w uzasadnieniu podniósł, że organ II instancji, rozstrzygając sprawę, błędnie uznał, iż:

1. cel wywłaszczenia został określony w akcie notarialnym z dnia [...] 1975 r. i celem tym była budowa dzielnicy [...], gdy w rzeczywistości dokument ten nie określa żadnego celu wywłaszczenia, a dzielnica [...] nigdy nie była planowana i nigdy nie powstała;

2. treść dokumentu - "Szczegółowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Zespołu Osiedli Mieszkaniowych [...] w dzielnicy [...]" zatwierdzonym zarządzeniem Prezydenta Miasta P. nr [...] z dnia [...] 1974 r. (Dz.Urz. Rady Narodowej m. P. nr [...] z dnia [...] 1974 r. (dalej: plan szczegółowy) jest wystarczająca dla rozstrzygnięcia jaki był szczegółowy cel wywłaszczenia, podczas gdy właściwym dokumentem powinna być decyzja o ustaleniu miejsca i warunków realizacji inwestycji oraz decyzja o lokalizacji inwestycji, konkretyzujące zadania planowe co do miejsca i określonego czasu (analiza tych dokumentów została całkowicie pominięta w decyzji);

3. obecny stan zagospodarowania przedmiotowej działki jest tożsamy z treścią wskazanego wyżej planu szczegółowego i treścią pisma Urzędu Miasta P., Wydziału [...] z dnia 15 grudnia 2010 r. (w zakresie zagospodarowania przedmiotowej nieruchomości, w szczególności w zakresie kształtowania systemu komunikacji mechanicznej), gdy w rzeczywistości system ten nigdy nie został zrealizowany w planowanym kształcie;

4. art. 137 u.g.n. nie ma zastosowania w sprawia, a jest ten przepis obowiązującym wyrazem woli ustawodawcy, by nieruchomości wywłaszczono podlegały zwrotowi w określonych w tym przepisie sytuacjach;

5. cała przedmiotowa działka stanowi drogę publiczną, gdy w rzeczywistości część działki stanowi drogę publiczną, a pozostała część działki zabudowana jest innymi obiektami, które nie są drogą w rozumieniu obowiązujących przepisów ustawy o drogach publicznych.

W dalszej części uzasadnienia pełnomocnik rozwinął wyżej sformułowane zarzuty.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, wniósł o jej oddalenie. Organ podniósł, że strona w głównej mierze zarzuciła organowi II instancji poczynienie błędnych ustaleń faktycznych co do określenia celu szeroko rozumianego wywłaszczenia nieruchomości, tymczasem w przedmiotowej sprawie tutejszy Sąd w wyroku z 18 grudnia 2012 r. zaakceptował wcześniejsze ustalenia Wojewody w tym zakresie, wskazując, że określony cel wywłaszczenia jest niewątpliwie zgodny z celem wskazanym w akcie notarialnym z dnia [...] 1975 r. Z uwagi na powyższe Wojewoda stwierdził, że na podstawie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi był związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi we wcześniejszym wyroku tutejszego Sądu, wskazując, że organ II instancji był również związany ustaleniami Sądu co do wykładni i zastosowania art. 137 u.g.n. Stąd też uznał, że zarzuty dotyczące tych kwestii są bezpodstawne, a skoro skarżący nie zgadzał się z ustaleniami Sądu, to powinien był na tamtym etapie [postępowania sądowego] wnieść skargę kasacyjną, czego jednak nie uczynił, co czyni przedstawione zarzuty spóźnionymi.

Ponadto Wojewoda podkreślił, że "wbrew twierdzeniom skarżącego w zaskarżonej decyzji wyraźnie zostało podkreślone i wytłuszczone na stronie 12", iż w ocenie organu w niniejszej sprawie "nie zachodzą przesłanki, które pozwalałyby orzec o zwrocie tej nieruchomości, gdyż cel wywłaszczenia został zrealizowany, a nieruchomość do dnia dzisiejszego jest nadal niezbędna na realizację lego celu. Celem wywłaszczenia nie była bowiem jedynie budowa ulicy.".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje.

Skarga nie jest zasadna.

Tytułem wstępu do dalszych rozważań należy podkreślić, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania sformułowane w wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego wcześniej wydanego w tej samej sprawie mają moc wiążącą względem sądu i organu orzekającego w sprawie, jak to wynika z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm. - dalej: p.p.s.a.). Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania tracą moc wiążącą w razie zmiany stanu prawnego, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy oraz z uwagi na podjęcie przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały zawierającej ocenę prawną odmienną od wyrażonej we wcześniejszym wyroku sądu administracyjnego. W podobnych okolicznościach sąd I instancji może odstąpić od wykładni wiążącej Naczelnego Sądu Administracyjnego, o której mowa w art. 190 p.p.s.a. (P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. 5, Warszawa 2012, s. 400 i s. 519, wyrok NSA z 28 marca 2012 r. sygn. akt I OSK 670/11, Lex nr 1145122; wyrok NSA z 10 stycznia 2012 r. sygn. akt II FSK 1296/10, Lex nr 1107582).

Tutejszy Sąd we wcześniejszym wyroku z dnia 18 grudnia 2012 r. sygn. akt II SA/Po 764/12 przesądził już, że w niniejszej sprawie – dotyczącej części dawnej działki nr [...] położonej w obrębie geodezyjnym [...] w [...], która nie została oddana w użytkowanie wieczyste Spółdzielni A (w odniesieniu do wydzielonych w tym celu działek postępowanie zwrotowe zostało umorzone ostateczną decyzją Starosty [...] z dnia [...] 2010 r.) – do zwrotu nieruchomości, uprzednio nabytej przez Skarb Państwa w 1975 r. w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, z przeznaczeniem pod planowaną dzielnicę [...], stosuje się na podstawie 216 ust. 1 u.g.n. przepisy art. 136 ust. 3 i art. 137 ust. 1 u.g.n. Ponadto przedstawił wiążącą wykładnię przepisu art. 136 ust. 3 i art. 137 ust. 1 u.g.n., wskazując, że upływ terminów określonych w art. 137 ust. 1 u.g.n. nie ma znaczenia dla rozpatrzenia przedmiotowej sprawy, jak również stwierdził, że na podstawie zgromadzonych w sprawie dokumentów uznać należy, iż przedmiotowa działka objęta wnioskiem o zwrot wywłaszczona została (jako część dawnej działki nr [...]) z przeznaczeniem na realizację układu komunikacyjnego: droga - [...] oraz [...] ([...]), wraz z towarzyszącą temu układowi infrastrukturą drogową (w tym przystankami i parkingami) oraz infrastrukturą związaną z mającymi powstać osiedlami mieszkaniowymi, w tym zieleni osiedlowej. Sąd uznał, że tak określony cel wywłaszczenia jest niewątpliwie zgodny z celem wskazanym w akcie notarialnym z dnia [...] 1975 r. (planowana dzielnica [...]) i w tym zakresie zaskarżona decyzja jest trafna. Sąd wiążąco określił również, że niedopuszczalne jest orzeczenie o zwrocie nieruchomości wywłaszczonej, która w czasie orzekania o zwrocie jest częścią drogi publicznej w rozumieniu ustawy od drogach publicznych, jak również, że zrealizowanie na nieruchomości inwestycji celu publicznego – a takim jest położenie jezdni asfaltowej, wybudowanie chodników i ścieżek rowerowych, latarni, sieci wodociągowej, ciepłowniczej, kanalizacji deszczowej i ściekowej w ciągu drogi publicznej – stanowi przeszkodę do realizacji roszczenia o zwrot, o którym mowa w art. 136 ust. 3 u.g.n. Sąd, powołując się na treść art. 4 pkt 1 i 2 ustawy o drogach publicznych, stwierdził również, że również torowisko tramwajowe jako element ulicy stanowi drogę w rozumieniu przepisów powołanej ustawy.

W konsekwencji wszystkie te zarzuty skargi, które dotyczą wyżej wskazanych kwestii uznać należało za całkowicie bezskuteczne. Również samo kwestionowanie nabycia nieruchomości w warunkach wywłaszczenia w rozumieniu przepisów wskazanych w art. 216 u.g.n. było niedopuszczalne. Skarżący nie może bowiem kwestionować tych okoliczności, co do których uprzednio wiążąco wypowiedział się wprost (stanowczo i jednoznacznie) tutejszy Sąd, tym samym przesądzając trafność znacznej części ustaleń faktycznych, jak i oceny prawnej tych okoliczności. W tym zakresie stanowisko wyrażone we wcześniejszym wyroku tutejszego Sądu wiązało tak organy, jak i Sąd w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę.

Dalej wyjaśnić należy, że Sąd w wytycznych wskazał organowi odwoławczemu na potrzebę przede wszystkim ustalenia w ramach uzupełniającego postępowania dowodowego stanu zagospodarowania nieruchomości objętej postępowaniem zwrotowym oraz przebiegu ul. [...] - co do linii rozgraniczających na południowym odcinku tej drogi, które to działania pozwoliłyby na ocenę, czy cel wywłaszczenia został zrealizowany na całości przedmiotowej nieruchomości i cała działka objęta postępowaniem może zostać uznana za niezbędną dla celu wywłaszczania oraz jaka część spornej nieruchomości jest zajęta pod drogę. Zarazem Sąd podzielił stanowisko organów administracji co do niecelowości przesłuchania byłego pracownika organu, który prowadził postępowanie zwrotowe. Jak już wspomniano, tutejszy Sąd był związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi we wcześniejszym wyroku własnym i nie mógł ponownie badać sprawy w tym zakresie.

Kontrolując działanie organu II instancji, który zgodnie z wytycznymi tutejszego Sądu, powinien był wyjaśnić sygnalizowane przez Sąd wątpliwości w ramach postępowania odwoławczego, przy wykorzystaniu wyników uzupełniającego postępowania dowodowego, w celu uzyskania miarodajnej (obiektywnej) podstawy rozstrzygnięcia sprawy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, Sąd stwierdził należyte wywiązanie się przez organ odwoławczy z tych obowiązków. W ocenie tutejszego Sądu Wojewoda Wielkopolski wypełnił wytyczne zawarte w wyroku z dnia 18 grudnia 2012 r. sygn. akt II SA/Po 764/12 i wyjaśnił wszystkie istotne wątpliwości dotyczące tych okoliczności faktycznych, których ustalenie było niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Rozważania prawne w tym przedmiocie należy zacząć od podkreślenia, że prawo do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, która stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu ma charakter prawa konstytucyjnego (art. 21 ust. 2 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji). Nie może być zatem ograniczane w sposób naruszający istotę tego prawa ani przez ustawodawcę, ani tym bardziej przez organy administracji publicznej stosujące prawo (patrz wyrok NSA z dnia 10 lipca 2008 r. sygn. akt I OSK 557/07, dostępny jw.). I konsekwentnie, jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości (art. 136 ust. 3 u.g.n.), ale realizacja roszczenia nie jest możliwa z przyczyn prawnych co do całości nieruchomości, obowiązkiem organu jest rozważenie dokonania zwrotu części nieruchomości. Wykładnia i stosowanie przepisów o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości nie może bowiem prowadzić do nadmiernego, a przede wszystkim nieuzasadnionego prawnie, ograniczenia realizacji roszczeń przewidzianych w art. 136 ust. 3 u.g.n. Jeżeli bowiem okazało się, że są ustawowo określone przesłanki zwrotu (zbędność nieruchomości na cel wywłaszczenia), natomiast realizacja roszczenia o zwrot z przyczyn prawnych nie jest możliwa co do całości nieruchomości, to obowiązkiem organu było rozważenie dokonania zwrotu części nieruchomości, której te ograniczenia prawne nie dotyczą (por. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 2031/11, oddalający skargę kasacyjną do wyroku WSA w Białymstoku z dnia 30[...] czerwca 2011 r. sygn. akt II SA/Bk 839/10 (orzeczenia dostępne jw.).

W niniejszej sprawie Wojewoda na podstawie okoliczności prawidłowo ustalonych i trafnie oraz wyczerpująco przedstawionych w uzasadnieniu decyzji ustalił, jaki jest stan zagospodarowania części działki nr [...] i stwierdził, że cel wywłaszczenia został zrealizowany na całości tej nieruchomości i jest ona nadal niezbędna dla realizacji takiego celu, zatem brak jest podstaw do zwrotu całości lub części tej działki. Przy tym stan zagospodarowania przedmiotowej części nieruchomości został wnikliwie zbadany i wyjaśniony, przede wszystkim w wyniku oględzin bezpośrednich, z których został spisany szczegółowy protokół. Wobec powyższego całkowicie niezasadny jest zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 107 § 3 k.p.a., skoro organ – nie tylko w tym zakresie, który powinien być uzupełniająco wyjaśniony, ale w odniesieniu do całości zebranego materiału dowodowego – wypowiedział się w uzasadnieni u zaskarżonej decyzji. Przedstawienia stanu sprawy nie można uznać za wybiórcze, skoro odnosi się ono do wszystkich istotnych aspektów, od których wyjaśnienia i oceny prawnej zależało rozstrzygnięcie sprawy. Jak już o tym była mowa, wszelkie zarzuty dotyczące ustalenia celu wywłaszczenia nieruchomości, której część jest objęta postępowaniem zwrotowym, są chybione, skoro wcześniej Sąd uznał, że cel ten wynika z Planu szczegółowego dla Zespołu Osiedli Mieszkaniowych [...] z 1974 r. oraz decyzji z dnia [...] 1975 r. znak: [...], którą zatwierdzono plan realizacyjny [...].

Ustalony ostatecznie przez Wojewodę obecny stan zagospodarowania przedmiotowej działki (części objętej postępowaniem zwrotowym) został przez ten organ trafnie scharakteryzowany jako odpowiadający w swej istocie założeniem Planu szczegółowego z 1974 r. Niewątpliwie budowa tzw. [...] i [...], infrastruktury drogowej, mediów służących obsłudze inwestycji drogowych oraz infrastruktury i mediów służących pobliskim osiedlom mieszkaniowym, a także utrzymanie zieleni pielęgnowanej lub pozostawienie zieleni spontanicznej - jako służącej tak infrastrukturze komunikacyjnej (np. utwardzaniu wałów czy izolacji akustycznej), jak i pełniącej funkcję zieleni osiedlowej – treści tego planu odpowiada. Bez znaczenia pozostaje przy tym to, czy Plan szczegółowy z 1974 r. w odniesieniu do osiedli [...]/[...] został zrealizowany w dokładnie takim kształcie i zakresie, jaki został ówcześnie przyjęty przez władze Miasta P. Kwestia ta została już w swej istocie przesądzona we wcześniejszym wyroku tutejszego Sądu z dnia 18 grudnia 2012 r.

Skarżący nie przedstawił w gruncie rzeczy takich okoliczności, które przełamałyby wniosek Wojewody, że cel wywłaszczenia został zrealizowany na całej części nieruchomości objętej postępowaniem zwrotowym i nie jest możliwy zwrot jakiejkolwiek części powierzchni tego gruntu. Szczegółowo ustalony i opisany w zaskarżonej decyzji stan zagospodarowania części dawnej działki nr [...] objętej postępowaniem zwrotowym nie pozostawia w tym względzie wątpliwości. Zagospodarowanie to w pełni odpowiada szeroko rozumianej infrastrukturze osiedla mieszkaniowego. Zgromadzona dokumentacja, w tym protokół oględzin z dnia 19 września 2013 r. wraz z rysunkiem planu z zaznaczonym sposobem zagospodarowania oraz dokumentacji fotograficznej, wskazuje, że na przedmiotowej części działki nr [...] znajduje się m.in. dwupasmowa ul. [...] (po dwa pasy w każdą stronę), utwardzona kostką brukową droga pieszo-rowerowa i przystanek autobusowy, roślinność niska i wysoka, wjazdy dróg osiedlowych do osiedla [...], komora ciepłociągu, stacja transformatorowa, fragment utwardzonego kostka brukową parkingu, lampy oświetleniowe oraz tory [...], które przebiegają w wykopie z kanałami odwadniającymi. Organ m.in. wskazał na zagospodarowanie działki w jej południowo-zachodniej części, w pobliżu parkingu urządzonego na działce sąsiedniej, stwierdzając, że ze względu na usytuowanie i ukształtowanie tej części działki – jej zachodnia granica przebiega niemalże u podstawy wału wygłuszającego, za wałem miejscowo występuje pas zieleni niepielęgnowanej, a w wykopie [...] droga technologiczna w postaci rozległej skarpy – nie byłoby możliwe urządzenie na tej części działki parkingu.

Z kolei kwestia linii granicznych pasa drogowego ul. [...] i odpowiednio linii rozgraniczającej tereny o rożnym sposobie użytkowania (przeznaczeniu) – na rozróżnienie której to terminologii organ trafnie zwrócił uwagę, odwołując się do art. 15 ust. 2 pkt 1 u.p.z.p. oraz art. 4 pkt 1 i 2 ustawy o drogach publicznych – została należycie omówiona przez organ II instancji, z odwołaniem się do materiału graficznego pochodzącego od biegłego geodety. Mimo że geodezyjnie nie została wydzielona działka, która odpowiadałaby pasowi terenu pasa drogowego ul. [...], to okoliczność ta nie stanowiła przeszkody do stwierdzenia, jak pas drogowy przebiega i oceny, czy jakaś część działki, która nie leży w liniach granicznych pasa drogowego może zostać zwrócona. Co więcej, wytyczenie linii rozgraniczającej tereny o różnym sposobie użytkowania, z którego wynika, że trasa [...] biegnąca w wykopie wraz z terenami przyległymi (w pewnym uproszczeniu: torowisko, skarpa, wał) stanowi tereny komunikacyjne inne (Ti), zaś ul. [...] drogę (dr), nie stanowiło okoliczności mogącej wpłynąć na kierunek rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie nie jest bowiem w gruncie rzeczy rozstrzygające to, czy istniejące i funkcjonujące torowisko [...] leży w liniach granicznych pasa drogowego - ulicy (drogi na terenie zabudowy), lecz to, czy został zrealizowany cel wywłaszczenia. Budowa i eksploatacja torowiska tramwajowego (pierwotnie w ramach tzw. [...], a ostatecznie trasy [...]) jest, jak już to wyjaśniono, zgodna z celem wywłaszczenia działki nr [...] i nie ma znaczenia, czy torowisko tramwajowe w konkretnym przypadku stanowi część ulicy (drogi) i znajduje się w granicach pasa drogowego. Niemniej jednak godzi się zauważyć, że Zarząd C (jednostka organizacyjna Miasta P.) w piśmie z dnia 12 lipca 2013 r. jednoznacznie [wyjaśnił], jakie jest stanowisko zarządcy drogi co do przebiegu pasa drogowego (linie graniczne pasa drogowego zostały wykreślone na mapach przesłanych przez Zarząd C przy piśmie z dnia 28 stycznia 2011 r.), argumentując, że torowisko stanowi część pasa drogowego, natomiast w tym szczególnym przypadku, jak to wynika z treści pisma z dnia 10 października 2011 r., torowisko znajdujące się przy ul. [...] zostanie oddzielone (podział nieruchomości w trakcie) od ulicy i będzie znajdowało się poza pasem drogowym i zostanie przekazane do zakładu D. Tym samym Zarząd C wypowiedział się także w kwestii dotyczącej podziałów geodezyjnych działki, która stanowiła przedmiot wywłaszczenia (pierwotnie parcela nr [...], a następnie działka nr [...]). Takie stanowisko Zarząd C znajduje swoje oparcie w treści art. 4 pkt 4 ustawy o drogach publicznych, która, który stanowi, że torowisko tramwajowe to część ulicy między skrajnymi szynami wraz z zewnętrznymi pasami bezpieczeństwa o szerokości 0,5 m każdy. Z kolei ulica, to droga na terenie zabudowy lub przeznaczonym do zabudowy zgodnie z przepisami o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, w której ciągu może być zlokalizowane torowisko tramwajowe (art. 4 pkt 3). Pas drogowy to wydzielony liniami granicznymi grunt wraz z przestrzenią nad i pod jego powierzchnią, w którym są zlokalizowane droga oraz obiekty budowlane i urządzenia techniczne związane z prowadzeniem, zabezpieczeniem i obsługą ruchu, a także urządzenia związane z potrzebami zarządzania drogą (art. 4 pkt 1), zaś droga to budowla wraz z drogowymi obiektami inżynierskimi, urządzeniami oraz instalacjami, stanowiącą całość techniczno-użytkową, przeznaczoną do prowadzenia ruchu drogowego, zlokalizowaną w pasie drogowym (art. 4 pkt 2), w tym z chodnikami lub pasami ruchu pieszych (w koronie drogi). Drogą jest również droga rowerowa (art. 4 pkt 11a). Nadto warto wspomnieć, że zgodnie z art. 4 pkt 22 tej ustawy w pasie drogowym może znajdować się zieleń przydrożna służąca szeroko pojętej ochronie uczestników ruchu drogowego, ochronie drogi i przyległego terenu.

Trafnie też Wojewoda w odpowiedzi na skargę zauważył, że wbrew twierdzeniom skarżącego w ocenie organu, co zostało podkreślone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji celem wywłaszczenia nie była jedynie budowa ulicy; nie zachodzą przesłanki, które pozwalałyby orzec w przedmiotowej sprawie o zwrocie tej nieruchomości, gdyż cel wywłaszczenia został zrealizowany, a nieruchomość do dnia dzisiejszego jest nadal niezbędna na realizację lego celu. Wobec tego zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 7 i art. 77 oraz art. 80 k.p.a. w zakresie wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, w tym jaka cześć przedmiotowej działki stanowi drogę publiczną, okazał się niezasadny. Całkowicie chybiony jest także zarzut naruszenia przepisu art. 4 [jak się można domyślać: pkt 2] ustawy o drogach publicznych, bowiem Wojewoda nie uznał, że cała część nieruchomości objęta postępowaniem zwrotowym stanowi drogę publiczną. Wręcz przeciwnie, organ – odwołując się do niewątpliwie ustalonego stanu zagospodarowania działki, jak i celu wywłaszczenia – jednoznacznie wyraził stanowisko, że nie jest możliwe ani zwrócenie samej drogi (ul. [...]), ani też pozostałych części działki nr [...], z uwagi na ich zagospodarowanie zgodne z celami wywłaszczenia, tj. infrastrukturą związaną z budową i funkcjonowaniem osiedla mieszkaniowego (zespołu osiedli).

Reasumując wszystko powyższe, Sądu stwierdza, że Wojewoda Wielkopolski nie naruszył przepisów prawa materialnego ani przepisów postępowania w stopniu, który mógłby mieć wpływ na wynik sprawy, a jej rozstrzygnięcie poprzez odmowę zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jest należycie uzasadnione pod względem faktycznym i prawnym. Rozstrzygnięcie zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym uzupełniającym postępowaniem dowodowym - z uwzględnieniem wytycznych tutejszego Sądu zawartych w wyroku z dnia 18 grudnia 2012 r.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art.151 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.