Wyrok NSA, sygn. akt OSK 1518/04
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2005-10-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Sprostowano omyłkę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 184
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Teza: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13/ nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a tylko nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie - nieruchomości ziemskich. Jeżeli zaś uwzględni się ponadto cel przepisów tego dekretu, którym było przeprowadzenie reformy rolnej (a nie innej reformy), a także brzmienie niektórych jego przepisów i przepisów rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. nr 10 poz. 51/, to należy przyjąć, że przejęciu podlegały te nieruchomości, które były lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie.

TEZY

Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13/ nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a tylko nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie - nieruchomości ziemskich. Jeżeli zaś uwzględni się ponadto cel przepisów tego dekretu, którym było przeprowadzenie reformy rolnej (a nie innej reformy), a także brzmienie niektórych jego przepisów i przepisów rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. nr 10 poz. 51/, to należy przyjąć, że przejęciu podlegały te nieruchomości, które były lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Runge – Lissowska, Sędziowie NSA Jerzy Bujko, Andrzej Jurkiewicz (spr.), Protokolant Iwona Sadownik, po rozpoznaniu w dniu 18 października 2005 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2004 r. sygn. akt IV SA 3476/02 w sprawie ze skargi J. P.-B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2002 r. (...) w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość ziemska obejmująca zespół pałacowo – parkowy w N. nad P. podlega działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 22 stycznia 2004 r. IV SA 3476/02 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę J. P.-B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2002 r. (...) w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość ziemska obejmująca zespół pałacowo-parkowy w N. nad P. podlega działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i uchylił zaskarżona decyzje oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Wyrok ten wydano w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lipca 2002 r. (...) utrzymał w mocy decyzję Wojewody M. z dnia [...] stycznia 1999 r. stwierdzającą, że nieruchomość ziemska obejmująca zespół pałacowo-parkowy w N. nad P., stanowiąca własność G. T. B. podlega działaniu art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13/.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podniósł, że powierzchnia ogólna majątku ziemskiego "Dobra ziemskie N. nad P." wynosiła w dniu 1 września 1939 r. i w dniu 13 września 1944 r. powyżej 100 ha - tj. około 600 ha, spełniała więc warunki wymienione w art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944 r., zaś kwestią sporną w tej sprawie pozostaje zasadność przejęcia wraz z majątkiem ziemskim tzw. zespołu pałacowo-parkowego o powierzchni 13,9340 ha.

Zdaniem organu na podstawie cytowanego dekretu przejmowane były poza nieruchomościami rolnymi także zabudowania wchodzące w skład majątków ziemskich, które po przejęciu były przeznaczane np. na szkoły, ośrodki krzewienia kultury itp. Znacjonalizowana nieruchomość ziemska jest zatem pojęciem szerszym od nieruchomości rolnej. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy stanowił własność tego samego podmiotu, który był właścicielem pozostałego majątku ziemskiego o powierzchni ogólnej powyżej 100 ha. Skarżący nie przedłożył dokumentów np. wypisów z księgi wieczystej, że przed dniem 1 września 1939 r. zespół pałacowo-parkowy stanowił własność innego podmiotu niż pozostała część majątku ziemskiego. Spełnione wiec były warunki dotyczące stanu prawnego nieruchomości /ten sam podmiot/ jak i powierzchni ogólnej majątku ziemskiego, którego sporny zespół pałacowo-parkowy stanowił część składową, kwalifikując go do podpadania pod działanie dekretu o reformie rolnej. Wykorzystywanie części pałacowo-parkowej tzw. ośrodka majątku ziemskiego na cele mieszkalne jak podkreślono nie oznacza, że ta część majątku została prawnie oddzielona od majątku ziemskiego, w skład którego wchodziła podlegająca przejęciu na cele reformy rolnej i w związku z tym nie oznacza, że nie miał do niej zastosowana art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu o reformie rolnej. Konkludując przyjęto, że z przeprowadzonego postępowania zdaniem organu wynika jednoznacznie, że zespół pałacowo-parkowy był funkcjonalnie /w tym i organizacyjnie, terytorialnie i finansowo/ powiązany z gospodarstwem rolnym należącym do tej samej osoby G. B.

Skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powołaną wyżej decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł J. P.-B., spadkobierca G. B. domagając się uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji. W skardze zarzucono przede wszystkim naruszenie prawa materialnego a to art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i przepisów postępowania administracyjnego w tym art. 7 i 77 par. 1 oraz art. 107 par. 3 Kpa.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznając skargę za zasadną podkreślił, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania art. 7, art. 77 par. 1 i art. 107 par. 3 Kpa. Sąd uznał bowiem, że organy orzekające nie poczyniły w sprawie ustaleń mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie.

Przede wszystkim jak podkreślono nie wyjaśniono czy przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy był funkcjonalnie powiązany z pozostałą nieruchomością ziemską. Ponieważ łączna powierzchnia gruntów, wchodzących w skład majątku ziemskiego należącego do ojca skarżącego przekraczała wielkości określone w art. 2 ust. 1 lit. "c" dekretu o reformie rolnej, to w ocenie organów orzekających w sprawie majątek w całości i bez wyłączeń przeszedł z mocy prawa na własność Państwa. Ocena taka zdaniem Sądu nie jest zasadna, ponieważ dekret nie dawał podstaw do konfiskowania całego nieruchomego majątku właścicieli ziemskich, lecz stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie i tylko takie nieruchomości przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego odszkodowania, w całości na własność Skarbu Państwa na cele określone w art. 1 dekretu. Istota problemu sprowadza się zatem do wyjaśnienia, czy przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy położony był w granicach administracyjnych miasta N., jak to twierdzi skarżący i czy miał charakter nieruchomości ziemskiej. Organy orzekające zdaniem Sądu nie wyjaśniły tej kwestii.

Zaznaczono, iż pojęcie "nieruchomości ziemskiej" nie zostało zdefiniowane w dekrecie o reformie rolnej natomiast uczyniono to w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 - OTK 1990 nr 1 poz. 26, w której stwierdzono, że definiując pojęcie "nieruchomości ziemskiej" z art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu przyjąć należy, że ustawodawca, poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie", miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu /o przeprowadzeniu reformy rolnej/, jak też w treści niektórych przepisów dekretu oraz rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. nr 10 poz. 51/ w tym w art. 1 ust. 2 lit. "a i b" oraz art. 6 dekretu. Wywiedziono, iż intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym, że przez inne podmiot. Z tych przepisów nie wynika natomiast ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczane nieruchomości nie mające takiego charakteru, nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym wydzielone prawnie lub fizycznie przed dniem 1 stycznia 1939 r. Natomiast na tle przepisów prawa cywilnego i prawa dotyczącego ustroju ksiąg wieczystych obowiązujących w 1944 r., dla wyodrębnienia części nieruchomości rolnej z przeznaczeniem na inny niż rolniczy cel nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej /hipotecznej, gruntowej/ jak to podnosi organ odwoławczy. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego "oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie muszą być one uwidocznione w terenie. Wystarczy, że są one uwidocznione na urzędowych mapach albo też gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone".

Podzielając w pełni pogląd prawny wyrażony w uchwale Trybunału Konstytucyjnego, Sąd stwierdził, że istotne dla rozstrzygnięcia w tej sprawie jest ustalenie, czy część przedmiotowej nieruchomości, tzw. zespołu pałacowo-parkowego był w dniu wejścia w życie reformy rolnej wykorzystywany do prowadzenia działalności rolniczej. Przy orzekaniu na podstawie par. 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu o reformie rolnej tej części nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym a więc i nie mogła być przeznaczona na cele dekretu. Przy dokonywaniu oceny, czy określona nieruchomość, w tym zespół pałacowo-parkowy podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej niezbędne było zatem ustalenie czy istniał związek funkcjonalny, /który zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego i odwrotnie/ a nie związek podmiotowy pomiędzy tą częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. Wskazując na potrzebę prawidłowego przeprowadzenia postępowania dowodowego na podstawie art. 145 par. 1 pkt 1 c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ w związku z art. 97 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1271/ Sąd I instancji uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożył Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Zaskarżając ten wyrok w całości zarzucono mu naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię a przede wszystkim art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13 ze zm./ polegającego na przyjęciu, że dla oceny, czy określona nieruchomość, w tym zespół pałacowo-parkowy podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej niezbędne jest ustalenie, czy istnieje związek funkcjonalny, /który zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowego i odwrotnie/, a nie związek podmiotowy pomiędzy tą częścią a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym.

Powołując się na powyższy zarzut wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi.

W motywach skargi kasacyjnej powołując się na cele reformy rolnej określone w art. 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej podniesiono, że wskazują one na to, iż pojęcie "nieruchomości ziemskiej znacjonalizowanej" jest znacznie szersze od nieruchomości "parcelowej" na rzecz rolników. Ustawodawca za nieruchomość ziemską uznawał więc nie tylko użytki rolne, ale również tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi wchodzącymi w skład majątku o charakterze rolnym. Dla tworzenia wymienionych w art. 1 dekretu ośrodków przejmowane były także zabudowania, w tym pałace, dwory czy wille, z reguły położone w parku stanowiące przed przejęciem na własność Państwa tzw. ośrodek majątku, będący siedzibą jego właściciela. Za taką definicją nieruchomości ziemskiej przemawia treść art. 6 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej zgodnie z którym Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmował niezwłocznie zarząd nad nieruchomościami ziemskimi, wymienionymi w art. 2 dekretu, wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych terenach nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. W artykule tym jak wyjaśniono mowa jest o zabudowaniach ogólnie, a więc także o zabudowaniach mieszkaniowych, do których zalicza się pałace i dwory. Przejęciu na cele reformy rolnej podlegały także jak wykazano parki, zabudowania dworskie lub przemysłowe, zabytki architektoniczne choć nie mogły podlegać podziałowi. Jak konstatowano żaden przepis dekretu nie wskazuje jakoby pałac z otaczającym go parkiem podlegał wyłączeniu spod działania przepisu art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu a wręcz przeciwnie, zarówno z art. 2 ust. 1 dekretu jak i rozporządzeń wykonawczych wynika, że przejęciu podlegała cała nieruchomość, bez wyłączeń powierzchniowych w tym budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości. Dodano także, że zarówno z dekretu jak i rozporządzeń wykonawczych płynie wniosek, iż wywłaszczonym właścicielom nie można było nie tylko zamieszkiwać lecz wręcz nawet przebywać na terenie znacjonalizowanej nieruchomości a nieruchomości rolną na ogólnych zasadach wynikających z dekretu o reformie rolnej mogli oni otrzymać dopiero w powiecie sąsiednim. Dowodzi to, że dekret w ogóle nie dopuszczał dalszego zamieszkiwania przez właściciela i jego rodzinę w pałacu czy też willi znajdującej się w ramach znacjonalizowanej nieruchomości ziemskiej, po przejęciu przez Skarb Państwa. Skoro zespoły pałacowo-parkowe powiązane były z majątkiem poprzez osobę jego właściciela w więc w sensie podmiotowym a przy tym powiązanie to wypełniało przesłankę art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu to brak jest przesłanki konieczności istnienia związku funkcjonalnego czy też związku gospodarczego czego dekret nie przewidywał to zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie jest możliwe wyłączenie części składowej nieruchomości np. pałacu czy dworu z przejętej nieruchomości ziemskiej.

Zauważono nadto, że dekret jak i wydane do niego rozporządzenia wykonawcze nie zawierają ścisłej definicji pojęcia "nieruchomości ziemskiej", zaś Trybunał Konstytucyjny uchwałą z dnia 19 września 1990 r., jako nieruchomości ziemskie uznał tylko te mające charakter rolniczy. Podniesiono jednak, iż uchwała ta zapadła w całkowicie odmiennym stanie faktycznym i prawnym, niż ma to miejsce w tej sprawie. Ponadto, po wejściu w życie Konstytucji RP tj. z dniem 16 października 1997 r. uchwały Trybunału Konstytucyjnego utraciły moc powszechnie obowiązujących przepisów prawa /art. 239 ust. 3 Konstytucji/.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W myśl art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1/ naruszenia prawa materialnego przez błędna wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2/ naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 par. 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jedynie pod uwagę nieważność postępowania. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym zdaniem skarżącego - uchybił Sąd, uzasadnienia ich naruszenia a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wskazania dodatkowo, że wytknięte naruszenie mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Kasacja nie odpowiadająca tym wymogom pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności. Ze względu na to, że skarga kasacyjna jest bardzo sformalizowanym środkiem prawnym jest obwarowana przymusem adwokacko-radcowskim /art. 175 par. 1-3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi/. Opiera się on na założeniu, że powierzenie tej czynności wykwalifikowanym prawnikom zapewni skardze odpowiedni poziom merytoryczny i formalny.

Skarga kasacyjna wniesiona w przedmiotowej sprawie przez pełnomocnika skarżącego Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oparta została o zarzuty wskazane w art. 174 pkt 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi a to naruszenia prawa materialnego tj. art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13 ze zm./. Przepis ten stanowi, że na cele reformy rolnej przeznaczane będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenach województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Przystępując do oceny zgłoszonego zarzutu skargi kasacyjnej na wstępie zauważyć należy, iż słuszne jest stanowisko zawarte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, według którego uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. /W 3/89 - OTK 1990 nr 1 poz. 26/ zapadła w sprawie o odmiennym stanie faktycznym i prawnym niż występuje w niniejszej sprawie. Wynika to z sentencji tej uchwały. Jej brzmienie wskazuje bowiem, że odnosiła się do nieruchomości, które przed 1 września 1939 r. zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki budowlane po uprzednim zatwierdzeniu projektu parcelacji przez właściwy organ administracji państwowej. To samo dotyczy twierdzenia zawartego w uzasadnieniu skargi kasacyjnej o utracie mocy powszechnie obowiązującej uchwał Trybunału Konstytucyjnego zawierających wykładnię przepisów. Nastąpiło to bowiem, jak słusznie podkreślono w skardze kasacyjnej, z dniem wejścia w życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. tj., z dniem - 16 października 1997 r. Przewidziana w art. 239 ust. 3 Konstytucji utrata mocy powszechnie obowiązującej uchwał Trybunału Konstytucyjnego w sprawie wykładni ustaw, nie pozbawia jednak tych uchwał waloru wykładni istniejącej według reguł przyjętych w teorii prawa a polegającej na ustaleniu rzeczywistego sensu normatywnego przepisów prawnych. Inaczej mówiąc, nie wyposażenie Trybunału Konstytucyjnego w obecnie obowiązującej Konstytucji w szczególną kompetencję do ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni prawa i utrata takiego charakteru wykładni przez uchwały Trybunału Konstytucyjnego wydane przed wejściem w życie tej Konstytucji, nie pozbawia wspomnianych uchwał charakteru, obok innych metod i rodzajów wykładni, wskazówek interpretacyjnych przy stosowaniu prawa między innymi przez sądy administracyjne. Tym samym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podzielając w pełni pogląd prawny i rozważania prawne przytoczone w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. uznał je jako właśnie wskazówki interpretacyjne przy wykładni przepisu art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Natomiast przepis artykułu 2 ust. 1 dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej zarówno w tekście zamieszczonym w Dzienniku Ustaw z 13 września 1944 r. /nr 4 poz. 17/, jak i w późniejszym tekście z 1945 r. stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie. Ani przepisy tego dekretu, ani przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. nr 10 poz. 45 ze zm./ nie określały pojęcia nieruchomości ziemskiej.

Jak wiadomo art. 46 par. 1 Kodeksu cywilnego odróżnia trzy rodzaje nieruchomości: gruntowe, budynkowe i lokalowe. Określenie pojęcia nieruchomości rolnych w Kodeksie cywilnym nastąpiło w art. 46[1] nowelą z dnia 28 lipca 1990 r. /Dz.U. nr 55 poz. 321/.

Obowiązujące w Polsce przed unifikacją prawa cywilnego w tym prawa rzeczowego, tj. przed 1 stycznia 1947 r. a w czasie obowiązywania już dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, przepisy prawa cywilnego także przewidywały różne rodzaje nieruchomości. Chodzi tu między innymi o przepisy Kodeksu Napoleona, Kodeksu cywilnego austriackiego, Kodeksu cywilnego niemieckiego. Tak np. Kodeks cywilny Napoleona w art. 517 i nast. określał różne nieruchomości a m.in. grunty i budynki. Podobnie par. 293 i następne Kodeksu cywilnego austriackiego. Jeżeli przeto, według przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, przejęciu na cele reformy rolnej podlegały nieruchomości ziemskie, to nie dotyczyło to wszelkich, innych, ze względu na rodzaj nieruchomości. To stwierdzenie nie pozostaje bez wpływu na wykładnię przepisów omawianego dekretu, a w szczególności na ustalenie znaczenia użytego w tych przepisach pojęcia nieruchomości ziemskiej.

W brzmieniu zamieszczonym w Dzienniku Ustaw z 1944 r., art. 2 ust. 1 zdanie 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej miał następujące brzmienie: "na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym". Późniejsza nowelizacja dokonana 17 stycznia 1945 r. polegała na skreśleniu słów: "o charakterze rolniczym". Brzmienie zawarte w tekście jednolitym zamieszczonym w Dzienniku Ustaw 1945 nr 3 poz. 45, art. 2 ust. 1 zdanie 1 dekretu nie obejmowało więc skreślonych nowelą słów: "o charakterze rolniczym". Zwraca na to uwagę skarga kasacyjna przytaczając ważkie argumenty dla uzasadnienia twierdzenia o podleganiu przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, obok nieruchomości rolnych, również innych nieruchomości, które "nie posiadały charakteru rolniczego". Twierdzenia tego nie można jednak podzielić. Jak wyżej zaznaczono, dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a tylko nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie - nieruchomości ziemskich. Jeżeli zaś uwzględni się ponadto cel przepisów tego dekretu, którym było przeprowadzenie reformy rolnej /a nie innej reformy/, a także brzmienie niektórych jego przepisów i przepisów rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, to należy podobnie jak to uczynił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu omawianej uchwały przyjąć, że przejęciu podlegały te nieruchomości, które były lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie.

Podstawę do odmiennego wniosku nie może stanowić zawarte w skardze kasacyjnej twierdzenie, że dla realizacji celów reformy rolnej w postaci tworzenia określonych ośrodków "przejmowane były także zabudowania, w tym pałace, dwory czy wille, z reguły położone w parku, stanowiące przed przejęciem na własność Państwa tzw. ośrodek majątku, będący siedzibą jego właściciela". Była to bowiem kwestia praktyki stosowania ogólnie pojmowanych przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej przez odpowiednie organy, co nie może, ani w sensie negatywnym ani pozytywnym, stanowić argumentu w zakresie obecnie dokonywanej wykładni tych przepisów.

Wykładnia zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r. zyskała aprobatę w orzecznictwie sądowym. Można tu przytoczyć szereg orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego np. wyrok z dnia 6 listopada 2000 r. /IV SA 801/99 - Lex nr 53402/, wyrok z dnia 22 sierpnia 2000 r. /IV SA 2582/98 - Rejent 2001 nr 12 str. 193/, wyrok z dnia 22 kwietnia 2004 r. /OSK 46/04 - ONSAiWSA 2004 Nr 1 poz. 20/. Przedstawione w skardze kasacyjnej inne orzeczenia NSA podjęte w oparciu o przepisy omawianego dekretu nie pozostają w sprzeczności z wyżej wyrażonym poglądem.

Również Sąd Najwyższy między innymi w wyroku z dnia 8 maja 1992 r. /III ARN 23/92 - OSP 1993 z. 3 poz. 47/ zwrócił uwagę na potrzebę przyjęcia ścieśniającej wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej bowiem jak przyjęto w tym wyroku, brak jest podstaw do tego, ażeby przepisy nacjonalizacyjne, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności, wyjaśniać jeszcze głębiej w kierunku ograniczania prawa, i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu. Jest to więc wykładnia przyjęta nie tylko w omawianej uchwale Trybunału Konstytucyjnego, ale również w ustalonym orzecznictwie sądowym.

Skarżący J. P.-B. kwestionował w odwołaniu i skardze rozstrzygnięcie organów administracji co do tzw. zespołu płacowo-parkowego w N. nad P. /dwór wraz z otaczającym go parkiem/ o powierzchni 13,9340 ha. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawierało więc przede wszystkim stwierdzenia dotyczące tej nieruchomości. Sąd I instancji wyraził pogląd, iż zachodzi w tej sprawie potrzeba ustalenia związku funkcjonalnego /a nie podmiotowego/ pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a pozostałymi gruntami o charakterze rolniczym. Zaskarżony wyrok nie przesądził przy tym czy ta nieruchomość podlega pod działanie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej czy nie. Rozstrzygnięcie organów administracji zostało bowiem uchylone przez Sąd I instancji wobec braku wymaganych ustaleń. Okoliczność ta łagodzi ostrość zawartego w skardze kasacyjnej zarzutu o naruszeniu prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przy uwzględnieniu zaś argumentacji wiążącej się z określeniem pojęcia nieruchomości ziemskiej należy stwierdzić, że zarzut ten stanowiący podstawę skargi kasacyjnej nie jest usprawiedliwiony w okolicznościach tej sprawy. Zatem nie można było dokonać eliminacji z obrotu prawnego zaskarżonego wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny z wyżej podanych powodów, stosownie do treści art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./, orzekł jak w sentencji.