Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 295/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2020-12-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 136 par. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz (spr.) Sędzia WSA Beata Kozicka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 5 marca 2019 r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Opola z dnia 16 lipca 2018 r., nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu na rzecz skarżącego A. G. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem niniejszego postępowania jest skarga A. G. (dalej również jako: "skarżący"), reprezentowanego przez pełnomocnika adwokata K. P., na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu (dalej również jako: "organ odwoławczy", "Kolegium" lub w skrócie: "SKO") z dnia 5 marca 2019 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Dyrektora Miejskiego Centrum Świadczeń, działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Opola, (dalej również jako: "organ I instancji" lub w skrócie: "Dyrektor MCŚ") o uznaniu, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone A. G. za okres od dnia 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6000 zł, jest nienależnie pobranym świadczeniem.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia 23 września 2011 r., nr [...] , Dyrektor MCŚ przyznał skarżącemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2011 r. do 30 wrzesienia 2012 r.

W wyniku wznowienia postępowania, rozstrzygnięciem z dnia 8 kwietnia 2015 r., nr [...], organ I instancji uchylił wyżej wymienioną decyzję z dnia 23 września 2011 r. oraz orzekł o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał, że wyszła na jaw nowa okoliczność, nieznana organowi dotycząca faktu zawarcia w dniu 28 czerwca 2010 r. związku małżeńskiego między matką skarżącego B. G. a R. R. Informację w tym zakresie organ I instancji uzyskał po otrzymaniu w dniu 10 października 2014 r. odpisu skróconego aktu małżeństwa. Dalej Dyrektor MCŚ wyjaśnił, że okoliczność ta spowodowała, iż rodzina A. G. składa się z trzech, a nie jak wskazano we wniosku dwóch osób, i przy uwzględnieniu w dochodach rodziny również dochodu R. R., dochód na osobę w rodzinie przekraczał 725 zł. W związku z powyższym organ uznał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego nie przysługuje skarżącemu.

Następnie Dyrektor MCŚ wszczął z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranych przez skarżącego świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2011/2012 w związku ze zmianą składu i dochodów rodziny. Decyzją z dnia 27 października 2016 r., nr [...], Dyrektor MCŚ, orzekł, że wypłacone skarżącemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6.000 zł, jest nienależnie pobranym świadczeniem i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W decyzji tej powołał się m.in. na art. 2 pkt 7 lit. b ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2016 r. poz. 169 ze zm.).

W wyniku wniesionego odwołania Kolegium decyzją z dnia 31 marca 2017 r., nr [...] , uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy zwrócił uwagę, że z akt sprawy nie wynika, aby strona miała świadomość odnośnie tego, jakie osoby - zgodnie z przepisami - wchodzą w skład rodziny, a w konsekwencji brak było wystarczających dowodów dla uznania, że strona świadomie wprowadziła organ w błąd, nie podając wśród członków rodziny ojczyma – R. R. W związku z tym SKO wskazało, że organ pierwszej instancji, chcąc zastosować art. 2 pkt 7 lit. b ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w ramach ponownego rozpatrywania sprawy powinien ustalić, czy w sprawie wystąpiła przesłanka umyślnego wprowadzenia organu w błąd przez stronę. Jednocześnie Kolegium zaleciło organowi I instancji zbadanie, czy nie zachodzi żadna z pozostałych przesłanek do uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Dyrektor MCŚ decyzją z dnia 23 czerwca 2017 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 23 ust. 1 i ust. 1a w związku z art. 2 pkt 7 lit. c i art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489, z późn. zm.) uznał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6.000 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem przez A. G. i podlega zwrotowi. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji opisał, że w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, co wypełniło przesłanki art. 2 pkt 7 lit. c wyżej wymienionej ustawy. W związku z tym, zgodnie z art. 23 ust. 1 i ust. 1a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów skarżący jest obowiązany do zwrotu świadczenia bez odsetek ustawowych za opóźnienie.

W wyniku wniesionego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 30 października 2017 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia SKO przedstawiło przebieg dotychczasowego postępowania w sprawie, po czym powołało się na brzmienie art. 2 pkt 7 lit. c wyżej wymienionej ustawy, zgodnie z którym, ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. Następnie zaakcentowało, że w sprawie została wypełniona ostatnia spośród wymienionych w tym przepisie przesłanek, ponieważ organ I instancji postanowieniem z dnia 2 marca 2015 r. wznowił z urzędu postępowanie w sprawie zakończonej decyzją własną z dnia 23 września 2011 r. (o przyznaniu świadczenia), a następnie decyzją z dnia 8 kwietnia 2015 r. uchylił tę decyzję. SKO przytoczyło podstawy prawne wydanego rozstrzygnięcia, podkreślając, że regulacje te nie zawierają elementu winy jak również organy nie mają podstaw do badania świadomości strony. Wprowadzenie organu w błąd uregulowane jest w innym przepisie, czyli w art. 2 pkt 7 lit. b wyżej wymienionej ustawy.

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się A. G., reprezentowany przez pełnomocnika, w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu zarzucił wyżej wymienionemu rozstrzygnięciu naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 23 ust 1 i art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez niewłaściwą wykładnię tych przepisów, sprowadzającą się do tezy, że wystarczającą przesłanką orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest wydanie decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiającej prawa do świadczenia, natomiast bez znaczenia prawnego jest stan świadomości osoby pobierającej świadczenie; naruszenie przepisów postępowania mającego wpływ na wynik sprawy, tj. art. 136 § 1, art. 77 i art. 86 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.) dalej w skrócie: ,,k.p.a.", poprzez nieprzeprowadzenie dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów oraz zaniechanie zlecenia przeprowadzenia tego postępowania organowi pierwszej instancji w celu ustalenia, czy strona w sposób "świadomy" wprowadziła organ administracyjny w błąd, podając skład rodziny, a także poprzez zaniechanie przeprowadzenia przez organ administracyjny dowodu z przesłuchania strony na powyższą okoliczność.

Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Op 57/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu uchylił decyzje organu I i II instancji. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarga zasługiwała na uwzględnienie, ale z przyczyn innych przyczyn niż w niej podane. Po przeprowadzeniu wnikliwej subsumcji przepisów mających zastosowanie w przedmiotowym stanie faktycznym, Sąd uznał, że w niniejszej sprawie nie było możliwe jednoczesne orzekanie o sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i o sprawie zwrotu tych świadczeń.

Ponownie rozpatrując sprawę Dyrektor MCŚ decyzją z dnia 16 lipca 2018 r., nr [...], orzekł, że wypłacone świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla A. G. za okres od dnia 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6.000 zł, jest nienależnie pobranym świadczeniem, ponieważ w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą to świadczenie i odmówiono prawa do niego, co wypełniło przesłanki art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Niezależnie od powyższego postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2018 r., organ I instancji sprostował wyżej wymienioną decyzję w zakresie podstawy prawnej. W wyniku wniesionego zażalenia Kolegium uchyliło zaskarżone postanowienie w części objętej tym środkiem zaskarżenia (postanowienie z dnia 5 marca 2019 r., nr [...]).

Z decyzją organu I instancji z dnia 16 lipca 2018 r. nie zgodził się skarżący, reprezentowny przez pełnomocnika. W odwołaniu zarzucił naruszenie art. 10 § 1-3 k.p.a., poprzez naruszenie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym w wyniku niedoręczenia pełnomocnikowi strony, przed wydaniem decyzji, zawiadomienia o zakończeniu postępowania wyjaśniającego wyznaczającego termin do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów, materiałów i zgłoszonych żądań; art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), dalej w skrócie: ,,p.p.s.a.", przez niezastosowanie się do oceny prawnej wskazań WSA w Opolu wyrażonych w uzasadnieniu wyroku z dnia 10 kwietnia 2018 r.; naruszenie prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 544 ze zm. - w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji - przyp. Sąd), dalej jako: ,,ustawa", przez utożsamienie pojęcia "świadczenie nienależne" z pojęciem "świadczenie nienależnie pobrane". Podnosząc powyższe zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

W uzasadnieniu pełnomocnik wskazał na brak podstaw do odstąpienia przez organ I instancji od realizacji obowiązku określonego w art. 10 § 1 k.p.a. Następnie podkreślił, że był on zobligowany do wydania decyzji ustalającej, iż świadczenie wypłacone odwołującemu jest nienależne, nie zaś, jak to uczynił Dyrektor MCŚ, do ustalenia, iż świadczenie to jest świadczeniem nienależnie pobranym. Zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do ustalenia, że strona świadomie wprowadziła organ w błąd, co do składu rodziny. Poprzez nierozróżnienie tych pojęć, zdaniem pełnomocnika, organ opuścił się naruszenia prawa materialnego, tj. art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit. c ustawy. Dalej wskazał, że WSA w Opolu w wyrokach z dnia 10 kwietnia 2018 r. o sygn. akt II SA/Op 59/18 i sygn. akt II SA/Op 58/18, uznał wyżej wymienioną interpretację pojęć "nienależne świadczenie" i "świadczenie nienależnie pobrane".

Decyzją z dnia 5 marca 2018 r. SKO utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie Dyrektora MCŚ. W uzasadnieniu przytoczyło dotychczasowy przebieg postępowania oraz podstawy prawne rozstrzygnięcia. Następnie wyjaśniło, że prawo skarżącego do świadczeń z funduszu alimentacyjnego powstało przed dniem 1 stycznia 2012 r., a zatem w sprawie zastosowanie ma stan prawny ukształtowany ustawą z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w jej brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212), dalej jako: "ustawa zmieniająca". Następnie Kolegium wskazało, że na mocy art. 153 p.p.s.a. organy orzekające w niniejszej sprawie związane są wykładnią przepisów wskazanych w wyroku WSA Opolu z dnia 10 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Op 57/18. Z orzeczenia tego wynika, że w niniejszej sprawie należy orzekać na podstawie przepisów ustawy w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2012 r., a tym samym należy m.in. wydać dwie odrębne decyzje, tj. decyzję uznającą świadczenie za nienależnie pobrane i decyzję o jego zwrocie. Po przytoczeniu pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia" SKO wskazało, że takim świadczeniem, stosownie do art. 2 pkt 7 lit. c ustawy jest świadczenia pobrane przez skarżącego. Kolegium podniosło, że brak jest podstaw do odstępowania od wykładni językowej art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, a w konsekwencji badanie świadomości strony co do wprowadzenia organu w błąd przewidziane jest w innym przepisie, tj. w art. 2 pkt 7 lit. b ustawy, i nie zostało powtórzone w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy. W konsekwencji SKO uznało, że dla ustalenia, czy występują przesłanki z art. 2 pkt 7 lit. c, jest niedopuszczalne badanie czy strona celowo wprowadziła organ administracji publicznej w błąd, co do składu rodziny, tak jak ma to miejsce w przypadku art. 2 pkt 7 lit. b ustawy. W ocenie organu odwoławczego przeciwne stanowisko powodowałoby wykroczenie poza przesłanki ustawowe i niedopuszczalnie rozszerzającą wykładnię tych przepisów.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 153 p.p.s.a. Kolegium wskazało, że zalecenia zawarte w wyroku z dnia 10 kwietnia 2018 r. zostały wypełnione, przy czym brak w nim kwestii podnoszonych w odwołaniu, tj. rozważań dotyczących rozróżnienia pomiędzy “świadczeniem nienależnym" oraz “świadczeniem nienależnie pobranym." Dalej podkreśliło, że rozstrzygnięcie to nie odnosiło się do wskazań, iż dla ustalenia, że świadczenie jest nienależnie pobrane, konieczne jest wykazanie, że było ono pobierane w złej wierze. Następnie Kolegium przypomnięło, że zalecenia zawarte w wyrokach WSA w Opolu z dnia 10 kwietnia 2018 r. o sygn. akt: II SA/Op 58/18 i II SA/Op 59/18, od których Kolegium wniosło skargi kasacyjne, nie muszą być realizowane w niniejszej sprawie.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 10 § 1 k.p.a., Kolegium zwróciło uwagę, że nie każde naruszenie tej zasady prowadzi do uchylenia decyzji wydanej w postępowaniu, w którym doszło do takiego naruszenia.

Dalej SKO odniosło się do kwestii uchylenia postanowienia z dnia 9 sierpnia 2018 r. o sprostowaniu zaskarżonej decyzji w zakresie jej podstawy prawnej i wskazało, że okoliczność ta pozostaje bez wpływu na niniejsze rozstrzygniecie. Wadliwe wskazanie podstawy prawnej orzeczenia, w sytuacji gdy podstawa taka faktycznie istnieje, a wydane rozstrzygnięcie jest z nią zgodne, nie stanowi podstawy do uchylenia aktu administracyjnego.

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu zarzucił decyzji Kolegium: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 23 ust 1 i art. 2 pkt 7 lit. c ustawy poprzez niewłaściwą wykładnię tych przepisów sprowadzającą się do tezy, iż wystarczającą przesłanką orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest wydanie decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiającej prawa do świadczenia, natomiast bez znaczenia prawnego jest stan świadomości osoby pobierającej świadczenie; naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 136 § 1 k.p.a., art. 77 k.p.a. i art. 86 k.p.a. poprzez nie przeprowadzenie dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów oraz zaniechanie zlecenia przeprowadzenia tego postępowania organowi pierwszej instancji w celu ustalenia, czy strona w sposób "świadomy" wprowadziła organ administracyjny w błąd, co składu rodziny w celu uzyskania nienależnego świadczenia oraz zaniechanie przeprowadzenia przez organ administracyjny dowodu z przesłuchania strony na powyższą okoliczność.

Podnosząc te zarzuty pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Dyrektora MCŚ z dnia 16 lipca 2018 r. i zasądzenie kosztów według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik A. G. przytoczył przebieg dotychczasowego postępowania, a następnie wskazał, że zgodnie z linią orzeczniczą, powstałą w związku z postępowaniami o zwrot nienależnego świadczenia, należy odróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od pojęcia "pobierania nienależnego świadczenia". Pierwsze z tych pojęć jest kategorią obiektywną. Dla uznania, iż świadczenie jest nienależne wystarczające jest stwierdzenie, iż obiektywnie zaistniały okoliczności przewidziane w art. 2 pkt. 7 lit a-f ustawy i wystarczające są one do wydania decyzji o uznaniu świadczenia za nienależne. Pojęcie pobierania "nienależnego świadczenia" natomiast odwołuje się do kryteriów subiektywnych związanych ze świadomością osoby pobierającej świadczenie. Do wypełnienia tego pojęcia zachodzi wówczas, gdy strona pobiera świadczenie w złej wierze tj. gdy wie lub przynajmniej w świetle okoliczności powinna wiedzieć, że świadczenie jej się nie należy. Warunkiem zatem orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia jest ustalenie, iż osoba je pobierająca była świadoma tego, iż pobiera świadczenie jej nienależne.

Dalej podkreślił, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, w wyrokach z dnia 10 kwietnia 2018 r., podzielił ten pogląd wskazując, że spełnienie obiektywnej przesłanki z art. 2 pkt. 7 lit c ustawy w postaci wydania decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiającej prawa do świadczenia nie jest wystarczające do wydania orzeczenia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia. Dla wydania takiej decyzji konieczne jest bowiem ustalenie elementów subiektywnych leżących po stronie uprawnionego tzw. "złej wiary" czyli istnienia po jego stronie świadomości, że świadczenie mu nie przysługuje.

Następnie wskazał, że w przypadku braku odpowiedniego pouczenia strony o okolicznościach skutkujących utratą prawa do świadczenia wykluczyć należy świadomość strony o tym, iż pobiera świadczenie jej nienależne. Zauważył przy tym, że orzecznictwo nie ogranicza wymogu badania stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie jedynie do przypadku, gdy świadczenie zostało przyznane lub wypłacone w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd organu przez tą osobę. Podstawą orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia musi być ustalenie złej wiary podmiotu pobierającego świadczenie również w przypadku uprzedniego wydania decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiającej przyznania świadczenia.

W ocenie pełnomocnika organ odwoławczy dopuścił się naruszenia prawa materialnego dokonując niewłaściwej wykładni art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit c ustawy, zauważył przy tym, że materiał dowodowy zgromadzony w dotychczasowym postępowaniu nie dawał podstaw do ustalenia, iż skarżący miał świadomość tego, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego mu nie przysługuje. Pełnomocnik wskazał następnie, na definicję rodziny z art. 2 pkt 12 ustawy, która odbiega od potocznego rozumienia tego pojęcia. O zaliczeniu danej osoby do rodziny w rozumieniu ustawy nie decydują kryteria pokrewieństwa, wspólnego zamieszkiwania, prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, czy istnienia pomiędzy członkami rodziny obowiązku alimentacyjnego. Definicja przyjęta w ustawie różni się także od definicji rodziny przyjętej w innych aktach prawnych. Następnie pełnomocnik wskazał, że złożony przez skarżącego wniosek o przyznanie świadczenia nie zawierał pouczenia, o tym kogo należy uwzględnić we wniosku jako członka rodziny w rozumieniu ustawy. Zauważył też, że dotychczas zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala ustalić, że skarżący wiedział o tym, iż ojczym jest uznawany za członka rodziny w świetle ustawowej definicji. Dalej zaznaczył, że taką ocenę podzielił organ odwoławczy w uzasadnieniu poprzedniej decyzji uchylającej decyzję organu pierwszej instancji. W ocenie pełnomocnika konieczne było uzupełnienie materiału dowodowego o dowód z przesłuchania strony w celu stwierdzenia czy skarżący miał, czy też nie miał świadomości tego, iż jego ojczym winien zostać uwzględniony we wniosku jak członek rodziny.

Uzasadniając zarzuty naruszenia przepisów procedury administracyjnej, wskazał, że organ odwoławczy w przypadku istniejących braków postępowania powinien je uzupełnić przez przeprowadzenie tego dowodu lub też zlecić przeprowadzenia go organowi pierwszej instancji.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów organ odwoławczy podkreślił, że stanowią one powielenia tych wskazanych w odwołaniu. Następnie wniosło o rozważenie możliwości odstąpienia od zasądzenia kosztów postępowania w części poprzez miarkowanie wysokości wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika.

Zarządzeniem z dnia 3 grudnia 2020 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 1842) i § 1 pkt 2 zarządzenia Prezesa WSA w Opolu z dnia 30 października 2020 r., nr 17/2020, w związku z § 3 zarządzenia Nr 39 Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarządził rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie 3 sędziów.

Zarządzeniem z dnia 21 grudnia 2020 r. dokonano zmiany przedmiotu sprawy z "uznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi" na "uznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (który w przedmiotowej sprawie nie miał zastosowania). Stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że na zasadzie art. 153 p.p.s.a. organy administracji publicznej obu instancji ponownie rozpatrując sprawę, były związane oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania wyrażonymi w wyroku WSA w Opolu z dnia 10 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Op 57/18. W uzasadnianiu tego orzeczenia Sąd wskazał, że organy błędnie rozpatrywały sprawę wszczętą z urzędu w przedmiocie uznania wypłaconego skarżącemu świadczenia z funduszu alimentacyjnego za niezależnie pobrane i równocześnie orzekając o jego zwrocie.

Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji jest przepis art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (obecnie: Dz. U. z 2020 r., poz. 808), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami, przy czym "nienależnie pobrane świadczenia" to m.in. wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia (por. art. 2 pkt 7 lit. c ustawy).

W rozpatrywanej sprawie w wyniku wznowienia postępowania administracyjnego doszło do uchylenia decyzji przyznającej prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, a następnie odmowy jego przyznania.

W konsekwencji decyzji I instancji z 8 kwietnia 2015 r. oraz wyroku WSA w Opolu z dnia 10 kwietnia 2018 r., organ I instancji decyzją z dnia 16 lipca 2018 r. uznał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone A. G. za okres od dnia 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r. jest nienależnie pobrane. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, (podobnie później SKO) całkowicie pominięto dokonanie oceny czy skarżący miał świadomość, że domaga się świadczenia, które jemu się nie należy. Zasadnym jest zatem zarzut podniesiony w skardze naruszenia art. 136 § 1, art. 77 oraz art. 86 k.p.a., czyli przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Wskazana instytucja świadczenia nienależnie pobranego, została uregulowana w przytoczonym powyżej przepisie art. 2 pkt 7 lit. c ustawy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, iż należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego". W nawiązaniu do powyższego przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, a z kolei ,,świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu jej świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Mając powyższe rozróżnienie na uwadze, uznać należy, że obowiązek zwrotu "świadczenia nienależnie pobranego" z art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. W związku z powyższym w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. WSA w Opolu w wyrokach z 10 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Op 58/18 i sygn. akt

II SA/Op 59/18).

Sąd nie podziela poglądu, że "świadczenie nienależnie pobrane", o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, nie jest uzależnione od badania stanu świadomości osoby, która pobrała to świadczenie, i jest wyłącznie konsekwencją wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji je przyznającej.

W przepisie tym posłużono się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego", a nie "świadczenia nienależnego". W konsekwencji przy ustalaniu, stosownie do art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, świadczenia nienależnie pobranego i orzekaniu o jego zwrocie, nie wystarczy samo stwierdzenie, że w związku z postępowaniem wznowieniowym, bądź w przedmiocie stwierdzenia nieważności, została wyeliminowana decyzja przyznająca świadczenie. Sama okoliczność usunięcia takiej podstawy prawnej przyznania świadczenia, nie może automatycznie przesądzać o konieczności wydania orzeczenia o uznaniu, że pobrane środki z funduszu alimentacyjnego są świadczeniem nienależnie pobranym. W pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie, czy osoba, która świadczenie pobierała wiedziała, że świadczenie to jej nie przysługuje.

Postępowanie nadzwyczajne w przedmiocie wznowienia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, jest prowadzone niezależnie od postępowania w przedmiocie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych i zwrotu tych świadczeń. W postępowaniach nadzwyczajnych kwestia świadomości osoby pobierającej świadczenia, że ono jej się nie należy, nie jest badana. Organ ocenia w nich tylko czy zachodzą podstawy wznowieniowe, wymienione w art. 145 k.p.a. (podobnie w procedurze stwierdzenia nieważności). Oznacza to, że gdy na skutek postępowań nadzwyczajnych odpadnie podstawa prawna przyznania świadczeń, tj. gdy zostanie wyeliminowana decyzja o przyznaniu tych świadczeń, to pobrane w takich sytuacjach świadczenie można zakwalifikować wyłącznie jako "świadczenie nienależne". Skoro jednak ustawodawca przewidział w art. 23 ust. 1 ustawy, że zwrotowi podlega "świadczenie nienależnie pobrane", a nie "świadczenie nienależne", a jednocześnie jako "świadczenie nienależnie pobrane" w art. 2 pkt 7 lit. c tej ustawy potraktował także wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, to w takim przypadku organ orzekając o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane, powinien zbadać, czy strona była świadoma tego, że świadczenie jej się nie należy. Zdaniem Sądu organ powinien w każdym wypadku oceniać winę strony. Podobnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, zauważając, że obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.

Mając powyższe na uwadze uznać należy, że w niniejszej sprawie organy miały obowiązek zbadać czy strona skarżąca, pobierając sporne świadczenie z funduszu alimentacyjnego, wiedziała o tym, że nie zachodzą przesłanki do przyznania jej wnioskowanego świadczenia, czego nie uczyniły. Jak wynika z akt sprawy, w urzędowym druku wniosku o przyznanie świadczenia, złożonym przez skarżącego w dniu 2 sierpnia 2011 r., nie było pouczenia, kto jest uznawany za członków rodziny, stosownie do przepisów ustawy. Dodatkowo podkreślić należy, że formularz wniosku o przyznanie tego świadczenia, nie obejmował konieczności uwzględnienia ojczyma A. G. Przede wszystkim zaś organ I instancji nie ustalił czy mąż matki skarżącego zamieszkał z rodziną i prowadził wspólne gospodarstwo domowe. Samo ustalenie wysokości jego dochodu nie było wystarczające.

Wreszcie zauważyć również należy, że skarżący posłużył się we wniosku swoim prawidłowo brzmiącym nazwiskiem "G.". Konfrontacja treści przedłożonych przez stronę dokumentów, z których jednoznacznie wynika, że ojciec skarżącego, obciążony obowiązkiem alimentacyjnym, nosi nazwisko "G.", winna skutkować co najmniej refleksją ze strony organu I instancji i przeprowadzeniem postępowania wyjaśniającego w zakresie ustalenia po kim skarżący i jego matka noszą podwójne nazwisko.

Skarżący przedkładając wymagane w sprawie dokumenty wypełnił ciążące na nim obowiązki. Po wydaniu pozytywnej decyzji I instancji przyznającej mu zawnioskowane świadczenie mógł utwierdzić się w świadomości jej prawidłowości i obecnie niemożliwe jest uznanie, że pobrał on "nienależnie" świadczenia przyznane decyzją z dnia 23 września 2011 r.

W konsekwencji Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c i art. 135 ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono stosownie do art. 205 § 1 p.p.s.a., w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).

Rozpatrując sprawę ponownie, organ uwzględni powyższe rozważania.