Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 751/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2020-03-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 7 lit. c, art. 2 pkt 11, art. 9 ust. 1, art. 23 ust. 1
journal: Dz.U. 2019 poz 670
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit a i c, art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski, Sędziowie: Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędzia WSA Janina Guść (spr.), Protokolant: Starszy Sekretarz Sądowy Beata Kaczmar, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 marca 2020 r. sprawy ze skargi E. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 25 września 2019 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz zobowiązania do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 12 lutego 2019 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w G. zaskarżoną decyzją z 25 września 2019 r. sygn. akt [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. z 12 lutego 2019 r., nr [...], ustalającą, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego, pobrane na siebie przez pełnoletnią osobę uprawnioną E. H., za okres od października 2013 r. do września 2014 r. na podstawie decyzji [...] z 7 października 2013 r. zostały pobrane nienależnie oraz określającą wysokość nienależnie pobranego świadczenia na kwotę 6000 zł i zobowiązująca do zwrotu tego świadczenia.

Jako podstawę prawną decyzji wskazano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2096), dalej powoływanej jako k.p.a., w związku z art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit. c) pkt 11 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 670), zwanej dalej "ustawą".

Argumentując swoje rozstrzygnięcie organ odwoławczy przybliżył przebieg postępowania według chronologii zdarzeń. Po zaakceptowaniu ustaleń dokonanych przez organ pierwszoinstancyjny, organ odnotował, że decyzją z 7 października 2013 r. przyznano E. H., na jej wniosek, prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od października 2013 r. do września 2014 r. Po otrzymaniu, za pośrednictwem Sądu Okręgowego w G., informacji o zgonie dłużnika alimentacyjnego, który nastąpił 2 stycznia 2010 r., Prezydent Miasta G. wznowił z urzędu postępowanie w sprawie wyżej wskazanej decyzji ostatecznej.

W wyniku wznowienia postępowania Prezydent decyzją z 21 listopada 2017 r. uchylił w całości decyzję przyznającą świadczenie, jednocześnie odmówił E. H. prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres objęty pierwotną decyzją. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez Samorządowego Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z 4 października 2018 r., sygn. akt III SA/Gd 328/18, oddalił skargę na tą decyzję.

Zdaniem organu odwoławczego, w tych okolicznościach sprawy, organ I instancji, mając na uwadze treść art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy, prawidłowo uznał, że wypłacone E. H. świadczenia rodzinne były świadczeniami nienależnie pobranymi. Bowiem brak podstaw do świadczenia alimentacyjnego ma w rozpatrywanej sprawie charakter obiektywny i łączy się z wygaśnięciem obowiązku alimentacyjnego wskutek śmierci zobowiązanego do rat alimentacyjnych. Stwierdzenie tego nie jest uzależnione od wiedzy osoby uprawnionej o uprzedniej śmierci dłużnika alimentacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyjaśniło dodatkowo, odnosząc się do zarzutów odwołania, że przepisy ustawy mające zastosowanie w rozpoznawanej sprawie mają charakter bezwzględny i obligują organ do orzeczenia o wysokości nienależnie pobranych świadczeń, a tym samym o obowiązku zwrotu należności bez względu na sytuację dochodową, rodzinną czy zdrowotną zobowiązanego.

Nie zgadzając się z rozstrzygnięciem zawartym w powołanej na wstępie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku E. H. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę domagając się jej uchylenia oraz umorzenia postępowania.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych, który miał wypływ na jej treść, a przede wszystkim nie uwzględnienie świadomości jaką mieli w dniu wydania pierwotnej decyzji ustalającej prawo do świadczeń alimentacyjnych uprawniona E. H. i urzędnicy wydający decyzję. Z dostarczonych corocznie zaświadczeń z Sądu Okręgowego w G., który wydawał je na podstawie informacji od organów władz włoskich, wynikało że trwają ustalenia sytuacji ekonomicznej A. A. (ojca uprawnionej), natomiast w żadnym wypadku nie wynikało z nich, że dłużnik alimentacyjny nie żyje.

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że aby uzyskać świadczenie z funduszu alimentacyjnego musiała co roku dostarczać zaświadczenia z Sądu Okręgowego w G. Z tych zaświadczeń wynikało, że jej ojciec A. A., obywatel Włoch, nie łoży alimentów. Nikt, nawet Sąd, nie widział, że A. A. zmarł. Pobierała ona świadczenia w funduszu w dobrej wierze, nie wiedząc o śmierci ojca, gdyż nie utrzymywała z nim kontaktu ani z nikim z jego członków rodziny. Jak tylko otrzymała informację, że jej ojciec zmarł, od razu i z własnej woli powiadomiła o tym organ. Nadto wskazała ona, że alimenty zostały przeznaczone w całości na jej potrzeby. Ukończyła szkołę średnią, a następnie studia licencjackie w Wyższej Szkole Hotelarstwa i Turystyki w G. Rozpoczęła studia magisterskie, ale po pierwszym semestrze musiała z nich zrezygnować i podjąć pracę, z uwagi na zaprzestanie wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Skarżąca zaznaczyła, że w momencie wydania decyzji jej prawo do świadczeń alimentacyjnych nie budziło wątpliwości i brak było podstaw, aby je podważyć. Dopiero lekceważące działanie organów włoskich, które przez kilka lat, nie były w stanie ustalić, że jej ojciec nie żyje, spowodowały, że w chwili obecnej jej prawo do świadczenia alimentacyjnego zostało zakwestionowane z mocą wsteczną na jej niekorzyść. Skarżąca wskazała, że aktualnie nie jest w stanie, bez zaspokojenia podstawowych potrzeb zwrócić otrzymanego świadczenia. Nigdzie nie pracuje, a jej stan majątkowy jest zły.

Skarżąca dodała, że istnieje cała linia orzecznicza sądów administracyjnych, która w podobnych przypadkach, orzekała na korzyść skarżących, zajmując odmienne stanowisko, niż organy orzekające, np. wyrok WSA w Krakowie z 20 kwietnia 2017 r., sygn. akt III SA/Kr 205/17; wyroki WSA w Szczecinie z 27 kwietnia 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 323/17 i sygn. akt II SA/Sz 321/17; wyrok WSA w Warszawie z 17 marca 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 48/17.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w G. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zakażonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Uwzględnienie skargi, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), powoływanej w dalszej części uzasadnienia jako p.p.s.a., następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez organ przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów postępowania dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast stosownie do treści art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie stanowi decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w G. z 25 września 2019 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. z 12 lutego 2019 r., na mocy której organ ten uznał wypłacone skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od października 2013 r. do września 2014 r. w łącznej kwocie 6000 zł za świadczenie nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, wykazała, że akty te zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa.

Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organów stanowiły przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia.

Stosownie do treści art. 2 pkt 11 ustawy, osobą uprawnioną jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja stała się bezskuteczna.

Art. 2 pkt 7 lit. c ustawy stanowi, że nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia.

Natomiast z art. 23 ust. 1 ustawy stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do jego zwrotu.

W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że dłużnik alimentacyjny (ojciec skarżącej A. A.) zmarł 2 stycznia 2010 r. i z tym dniem wygasł jego obowiązek alimentacyjny, zatem od tego dnia świadczenia z funduszu alimentacyjnego skarżącej nie przysługiwały.

Kwestią sporną jest natomiast to, czy organ, w związku z tym, że - jak podnosi skarżąca - w dacie przyznania jej i pobierania świadczenia nie wiedziała o śmierci ojca, mógł stwierdzić, że pobrane przez nią za okres od października 2013 r. do września 2014 r., a więc po śmierci dłużnika alimentacyjnego, świadczenia są nienależne i żądać ich zwrotu na podstawie art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 lit. c ustawy.

Instytucja świadczenia nienależnie pobranego, została uregulowana w art. 2 pkt 7 ustawy, który stanowi, że nienależnie pobrane świadczenie to świadczenie z funduszu alimentacyjnego:

a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,

b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,

c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,

d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów,

e) (uchylona),

f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję,

g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b.

W ocenie Sądu, wykładnia art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 lit. c ustawy prowadzi do wniosku, że ocena, iż świadczenie zostało pobrane nienależnie wymaga wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych.

Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 i 23 ust. 1 ustawy obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi.

W orzecznictwie zwraca się uwagę, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinione zaniechanie). Zatem przyjąć należy, że przepis art. 2 pkt 7 ustawy wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia, zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, wyrok WSA z 26 stycznia 2010 r. sygn. akt IV SA/Gl 398/09).

Zatem, skoro przepis art. 2 pkt 7 ustawy mówi o świadczeniu nienależnie pobranym, to należy przyjąć, że świadczeniem takim jest świadczenie w każdym z przypadków wymienionych enumeratywnie w tym przepisie, o ile spełnione zostają ogólne przesłanki nienależności świadczenia - obiektywna i subiektywna. Obiektywną przesłanką jest brak uprawnień do świadczenia, przesłanką subiektywną będzie świadomość nieprzysługiwania świadczenia, którą można przypisać osobie uprawnionej w dacie otrzymania świadczenia. Dopiero zaistnienie obydwu przesłanek pozwoli na wniosek, że świadczenie zostało pobrane nienależnie. Innymi słowy, o tym czy świadczenie zostało pobrane nienależnie w rozumieniu tego przepisu nie będzie decydować sam fakt, że za dany okres się ono nie należało, ale to na ile do jego pobrania - jako nienależnego - przyczyniła się strona, przemilczając z naruszeniem prawa fakty, których skutki prawne były jej znane (zob. wyrok WSA z 10 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Op 59/18).

W kontekście powyższych rozważań, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, ocena, że pobrane przez E. H. świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy wymagało, wbrew stanowisku zajętemu przez organy, wykazania negatywnego zachowania skarżącej, ukierunkowanego na niezgodne z prawem skorzystanie ze środków publicznych, co sprowadza się do ustalenia, że skarżąca wiedziała o śmierci ojca pobierając świadczenie.

W doktrynie i judykaturze, spotkać można odmienny pogląd, zgodnie z którym w przypadku "świadczenia nienależnie pobranego", o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, czyli wypłaconego bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, ocena świadczenia jako nienależnie pobranego nie jest uzależniona od winy osoby, która pobrała to świadczenie, inaczej niż w przypadkach wymienionych w pozostałych punktach art. 2 ustawy, lecz zależy wyłącznie od wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji przyznającej to świadczenie.

Sąd stanowiska tego w okolicznościach niniejszej sprawy nie podziela.

Sąd zważył, że problem zbliżony do rozpoznawanego był przedmiotem rozstrzygnięcia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie w wyroku z 8 lutego 2018 r., sygn. akt II SA/Lu 878/17. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela zawartą w tym orzeczeniu wykładnię normy art. 2 pkt 7 lit. c ustawy oraz przedstawioną na jej poparcie argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w cytowanym wyroku wskazał, że gdy na skutek postępowań nadzwyczajnych odpadnie podstawa prawna przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, tj. gdy zostanie wyeliminowana decyzja o przyznaniu tych świadczeń, to pobrane w takich sytuacjach świadczenie można zakwalifikować wyłącznie jako "świadczenie nienależne". Skoro ustawodawca przewidział w art. 23 ust. 1 ustawy, że zwrotowi podlega "świadczenie nienależnie pobrane", a nie "świadczenie nienależne", a jednocześnie jako "świadczenie nienależnie pobrane" w art. 2 pkt 7 c potraktował także świadczenie "wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia", to oznacza, że również w takim przypadku organ orzekając następnie o zwrocie świadczenia, powinien badać, czy strona była świadoma tego, że świadczenie jej się nie należy, a więc powinien oceniać winę strony.

Postępowania nadzwyczajne (w przedmiocie wznowienia czy stwierdzenia nieważności), o których mowa w art. 2 pkt 7 c ustawy są prowadzone niezależnie od postępowania w przedmiocie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych i zwrotu tych świadczeń, a w postępowaniach tych kwestia świadomości osoby pobierającej świadczenia, że świadczenie jej się nie należy, nie jest badana. W postępowaniach tych organ ocenia jedynie to, czy zachodzą podstawy wznowieniowe, wymienione w art. 145 k.p.a. bądź przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji, o których mowa w art. 156 k.p.a. Zatem w sytuacji, gdy na skutek postępowań nadzwyczajnych odpadnie podstawa prawna przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, tj. gdy zostanie wyeliminowana decyzja o przyznaniu tych świadczeń, to pobrane w takich sytuacjach świadczenie można zakwalifikować wyłącznie jako "świadczenie nienależne".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie słusznie wskazał, że wykładnia art. 2 pkt 7 u.p.o.a. pozwalająca na różnicowanie "świadczeń nienależnie pobranych" wymienionych pod lit. "a – g" wg kryterium winy i w konsekwencji pozwalająca na orzekanie o zwrocie takich świadczeń w odniesieniu do części świadczeń w zależności od tego, czy osoba pobierająca świadczenie wiedziała, że ono się jej nie należy, a w innych przypadkach (lit. c) niezależnie od tej świadomości, naruszałaby konstytucyjną zasadę równości.

W przypadku śmierci dłużnika alimentacyjnego możemy mieć bowiem do czynienia z sytuacją, w której śmierć nastąpi po wydaniu decyzji, w trakcie pobierania świadczeń, co podlega regulacji art. 2 pkt 7 lit. a ustawy i powoduje ustanie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego; jest to sytuacja, w której stwierdzenie, że świadczenie ma charakter świadczenia nienależnie pobranego wymaga ustalenia, że osoba pobierająca świadczenie wiedziała, że dłużnik alimentacyjny zmarł.

Natomiast śmierć dłużnika, która nastąpiła jeszcze przed wydaniem decyzji przyznającej świadczenie stanowi okoliczność, o której mowa w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., tj. istotną dla sprawy nową okoliczność faktyczną istniejącą w dniu wydania decyzji, nieznaną organowi, który wydał decyzję. Śmierć dłużnika w takim przypadku stanowi podstawę wznowienia, a więc jest to sytuacja, o której mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, która w orzecznictwie sądowoadministracyjnym traktowana jest często jako uzasadniająca zwrot świadczenia niezależnie od świadomości (winy) osoby pobierającej świadczenie.

Nie można przyjąć, że ta sama okoliczność, tj. śmierć dłużnika alimentacyjnego, w zależności od tego, kiedy nastąpiła (w toku pobierania świadczeń już przyznanych bądź przed ich przyznaniem), może różne wywoływać skutki w zakresie zwrotu pobranego świadczenia i w pierwszym przypadku zwrot tak jest należny w razie stwierdzenia, że osoba która je pobrała wiedziała o śmierci, zaś w drugim przypadku – niezależnie od takiej wiedzy.

Taka wykładnia art. 2 pkt 7 u.p.o.a. stawiałaby w uprzywilejowanej pozycji świadczeniobiorców, których dłużnik alimentacyjny zmarł w trakcie pobierania świadczeń. Wówczas badaniu podlegałaby wiedza uprawnionego o śmierci dłużnika, podczas gdy okoliczność ta nie byłaby w ogóle oceniana w razie śmierci dłużnika alimentacyjnego, która nastąpiła jeszcze przed przyznaniem świadczenia.

W ocenie Sądu, w każdym z przypadków śmierci dłużnik alimentacyjnego wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a jak i lit. c ustawy, organ orzekając o nienależnie pobranych świadczeniach i ich zwrocie, ma obowiązek badać, czy osoba pobierająca świadczenie miała wiedzę na temat śmierci dłużnika i w konsekwencji świadomość, że świadczenie jej nie przysługuje.

W świetle powyższego niesprawiedliwe byłoby pominięcie braku winy skarżącej i orzeczenie o zwrocie wypłaconego z funduszu alimentacyjnego świadczenia w przypadku decyzji przyznającej świadczenie wydanej już po śmierci dłużnika alimentacyjnego, o której to śmierci skarżąca w chwili wydawania tej decyzji, nie wiedziała.

Dodatkowo zwrócić należy uwagę na szczególne okoliczności sprawy. Dłużnik alimentacyjny był obywatelem Włoch, a fakt jego zgonu został stwierdzony dopiero po kilku latach od daty śmierci jak i przyznania świadczenia, a o śmierci dłużnika alimentacyjnego nie posiadał przez szereg lat wiedzy Sąd Okręgowy w G.

O ile w przypadku śmierci osoby o ustalonej tożsamości w kraju, istnieje możliwość szybkiego ustalenia w dostępnych bazach tej okoliczności i podjęcia stosownych działań zmierzających do zapobieżenia wypłaty nienależnych świadczeń, o tyle w sytuacji zgonu obcokrajowca, możliwość i powzięcia informacji w tym zakresie i szybkiej reakcji może być utrudniona. W takiej sytuacji osoby uprawnionej do alimentów nie mogą obciążać skutki braku możliwości niezwłocznego ustalenia faktu zgonu osoby zobowiązanej. Efektem takiej interpretacji prawa będzie bowiem podjęcie wobec niej działań sprzecznych z zasadą pomocniczości, a w konsekwencji niweczących skutki udzielonej pomocy (zob. wyrok WSA w Szczecinie z 27 kwietnia, sygn. akt II SA/Sz 323/17).

Skarżąca podnosiła, że przez wiele lat nie wiedziała o śmierci swojego ojca, gdyż nie utrzymywała z nim kontaktu, ani z nikim z członków jego rodziny. Kwestia, czy skarżąca wiedziała o śmierci zobowiązanego do alimentacji ojca w dacie wydawania decyzji nie miała znaczenia dla oceny decyzji przyznającej świadczenie w postępowaniu wzwnowieniowym. Natomiast okoliczność, czy wiedziała ona o śmierci dłużnika alimentacyjnego pobierając świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od października 2013 r. do września 2014 r., miała kluczowe znaczenie dla wyniku niniejszej sprawy.

Przedstawiona interpretacja jest zgodna ze stanowiskiem wyrażonym przez tutejszy Sąd w sprawie o sygn. akt III SA/Gd 329/18 ze skargi E. H. na decyzję w przedmiocie uchylenia w postępowaniu wznowieniowym ostatecznej decyzji administracyjnej, na mocy której nabyła ona prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego za kolejny okres 2014-2015 r. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd wskazał, że decyzja weryfikująca prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego poprzedza decyzję o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a argumentacja skarżącej odnosząca się do braku świadomości co do powzięcia informacji o śmierci ojca może być podniesiona dopiero na etapie postępowania w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Argumentacja ta nie może mieć natomiast wpływu na ocenę decyzji mających za przedmiot przyznanie skarżącej prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Brak wyjaśnienia wskazanych wyżej okoliczności oznacza, że organy obu instancji dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Jednocześnie organy te naruszyły prawo materialne, przez błędną wykładnię art. 2 pkt 7 lit. c ustawy poprzez interpretację pojęcia nienależnie pobranego świadczenia w oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci winy (złej wiary) świadczeniobiorcy (skarżącej).

Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszoinstancyjny w pierwszej kolejności dokona ustalenia czy pobierając sporne świadczenia skarżąca była świadoma, że jej ojciec zmarł. Ustaleń tych organ dokona na podstawie znajdującego się w aktach sprawy materiału dowodowego, ewentualnie uzupełnionego w toku ponownego postępowania. Na ich podstawie organ wyda rozstrzygnięcie kierując się zawartymi w uzasadnieniu niniejszego wyroku wskazaniami w zakresie wykładni przepisów mających zastosowanie w sprawie.

Ustosunkowując się do zawartego w skardze wniosku skarżącej o umorzenie postępowania wskazać należy, że na tym etapie postępowania Sąd nie mógł umorzyć postępowania administracyjnego, ponieważ organ nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego na okoliczność powzięcia przez skarżącą wiedzy o śmierci ojca. Sąd w zakresie tych ustaleń nie może zastępować organu. Jeżeli w niniejszej sprawie organ w toku dalszego postępowania stwierdzi, że skarżąca w okresie pobierania świadczenia nie miała świadomości, że dłużnik alimentacyjny nie żyje, to umorzy wszczęte z urzędu postępowanie z uwagi na brak spełnienia przesłanki "nienależnie pobranego świadczenia".

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).