Wyrok NSA, sygn. akt GSK 899/04
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2004-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6461 Wynalazki
Hasła tematyczne: Własność przemysłowa
Skarżony organ: Urząd Patentowy RP
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Teza: Paragraf 5 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 kwietnia 1993 r. w sprawie postępowania spornego i odwoławczego oraz opłat związanych z ochroną wynalazków i wzorów użytkowych /Dz.U. nr 36 poz. 160/, według którego członkowie kolegiów orzekających są w rozstrzyganiu spraw niezawiśli i podlegają tylko ustawom, wykracza poza upoważnienie zawarte w art. 115 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 19 października 1972 o wynalazczości /Dz.U. 1993 nr 26 poz. 117 ze zm./.

TEZY

Paragraf 5 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 kwietnia 1993 r. w sprawie postępowania spornego i odwoławczego oraz opłat związanych z ochroną wynalazków i wzorów użytkowych /Dz.U. nr 36 poz. 160/, według którego członkowie kolegiów orzekających są w rozstrzyganiu spraw niezawiśli i podlegają tylko ustawom, wykracza poza upoważnienie zawarte w art. 115 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 19 października 1972 o wynalazczości /Dz.U. 1993 nr 26 poz. 117 ze zm./.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA - Andrzej Kisielewicz Sędziowie NSA - Jan Kacprzak - Edward Kierejczyk (spr.) Protokolant - Krystyna Stasiak po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2004 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej P. L. O. S.A. w G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 lutego 2004 r. sygn. akt 6 II SA 1209/02 w sprawie ze skargi D. M. na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z dnia [...] lutego 2001 r. Nr [...] w przedmiocie unieważnienia patentu na wynalazek oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Urzędu Patentowego RP z dnia [...] lutego 2001 r. unieważniającą patent nr 143483 udzielony na rzecz D. M.

W motywach wyroku Sąd przypominał, że D. M. uzyskał patent na wynalazek zgłoszony dnia 17 lipca 1984 r. pod nazwą "Dwukrzywiznowe (palisadowe) stępki przechyłowe dla dużych statków handlowych". Ochrony udzielono na rozwiązania opisane w trzech zastrzeżeniach patentowych oraz zamieszczonych w nim trzech rysunkach patentowych. P. L. O. z siedzibą w G. w dniu 2 czerwca 2000 r. złożyły do Urzędu Patentowego (działającego w trybie postępowania spornego) wniosek o unieważnienie w całości tego patentu. Swój interes prawny w unieważnieniu patentu z mocą obowiązującą od 19 lipca 1984 r. wnioskodawca uzasadnił toczącą się sprawą w Sądzie Wojewódzkim w G. z powództwa cywilnego D. M. o zasądzenie na jego rzecz wynagrodzenia autorskiego. Wniosek uzasadniono tym, że zgłoszenie tego wynalazku oznaczone nr 248847 nie miało zdolności patentowej z powodu oczywistości rozwiązania w stanie techniki na dzień zgłoszenia, tj. 19 lipca 1984 r., a w trakcie postępowania zgłoszeniowego istota i zastrzeżenia patentowe zgłoszonego wynalazku uległy znaczącej zmianie. Sporny patent zawierał szereg cech znanych z patentu 58713 tego samego twórcy, nie określał wielkości statku i przez to obejmował także statki duże. Wszystkie elementy dodatkowe zawarte w zastrzeżeniach były znane w dacie zgłoszenia P 248874 - w większości z wcześniej udzielonego patentu, a w dacie zgłoszenia istota wynalazku i całość zastrzeżonych środków technicznych wynikała w sposób oczywisty ze stanu techniki i nie posiadała zdolności patentowych. Wnioskodawca zarzucił również Urzędowi Patentowemu RP, że nie odszukał on patentu 58713, badając zdolność patentową zgłoszenia P 248874.

D. M. wniósł o oddalenie wniosku P. L. O. w G. i zakwestionował interes prawny wnioskodawcy uprawniający go do złożenia tego wniosku, który nie może polegać na unikaniu zapłaty należnego wynagrodzenia twórcy. Zaznaczył, że odnośnie zdolności patentowej twórczo wykorzystał niektóre elementy składowe z poprzedniego patentu nr 58713 do zupełnie nowego ukształtowania hydrodynamiczno-wytrzymałościowego w postaci dwukrzywiznowych (palisadowych) stępek przechyłowych dla dużych statków. Wdrożenie patentu 58713 dotyczyło bardzo małych statków pasażersko-zalewowych i małych statków rybackich, a rozwiązanie wynalazcze w nowym zgłoszeniu patentowych posiadało zdolność patentową na zasadzie dalszego twórczego rozwinięcia poprzedniego rozwiązania.

Decyzją z dnia [...] lutego 2001 r. wydaną na podstawie art. 114 ust. 1 pkt 1, art. 10 i 11 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm.) Urząd Patentowy unieważnił patent nr 143483 i uzasadnił swoje rozstrzygnięcie przyznaniem na rozprawie przez D. M., że główna idea rozwiązania była podana w jego wcześniejszym patencie i dostosowana do praktycznych potrzeb dużego statku handlowego. Takie zaś dostosowanie wynika w sposób oczywisty ze znanego stanu techniki i nie miało zdolności patentowej w dacie zgłoszenia (19 lipca 1984 r.).

D. M. w odwołaniu od tej decyzji zarzucił naruszenie art. 8, 68, 69 i 74 ustawy o wynalazczości i błędną interpretację istoty rozwiązania wynalazczego. W jego ocenie chodzi tu o patent zależny, skoro istota rozwiązania wkracza w zakres patentu 58713 z wyprofilowania jednokrzywiznowego powierzchni tłumiących na nowsze wyprofilowanie dwukrzywiznowe i zawiera nowości wynalazcze odnoszące się do konkretnej techniki konstrukcyjnej budowy palisadowych stępek przechyłowych dla dużych i bardzo dużych statków. Zaskarżonej decyzji zarzucił pominięcie – w stosunku do wcześniejszego rozwiązania – nadrzędnej nowości patentu 143483 odnoszącej się przede wszystkim do dwukrzywiznowego wyprofilowania wzdłużno-poprzecznego poszczególnych powierzchni tłumiących w danych segmentach palisadowych oraz osadzenie ich w odpowiednim niespotykanym układzie liniowym żebrami klinowymi, ramami usztywniającymi i płytami zaobleniowymi.

WSA biorąc pod uwagę zmiany dotyczące ustroju sądów administracyjnych rozpoznał odwołanie jako skargę kwestionującą legalność decyzji i uznał, że zasługuje ona na uwzględnienie. Zdaniem Sądu, istota sporu sprowadzała się do wyjaśnienia przez Urząd Patentowy zarzutów wniosku o unieważnienie patentu: czy zgłoszenie nowego wynalazku nie miało zdolności patentowej z powodu oczywistości rozwiązania w stanie techniki na dzień zgłoszenia (19 lipca 1984 r.) i czy w trakcie postępowania zgłoszeniowego istota i zastrzeżenia patentowe zgłoszonego wynalazku uległy znaczącej zmianie. Pierwotnie Urząd Patentowy udzielił patentu na sporny wynalazek uznając, że spełnione zostały kryteria z art. 10 ustawy o wynalazczości. W zaskarżonej decyzji popartej lakoniczną oceną zawartą w dwóch ostatnich zdaniach uzasadnienia przyjął natomiast, że tego kryterium nie spełniono, chociaż stanowiska stron były rozbieżne, a do drugiego zarzutu wnioskodawcy nie ustosunkował się w ogóle. Należało zaś ocenić żądanie unieważnienia patentu poprzez dokonanie analizy porównawczej zespołu cech technicznych rozwiązania chronionego tym patentem z przedmiotem ochrony przeciwstawionego patentu. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji takiej analizy nie zawiera.

Odnośnie nieoczywistości rozwiązania brak jest obiektywnych, w szczególności ustawowych kryteriów, co stwarza konieczność dokonywania ustaleń w oparciu o kryteria w znacznej mierze subiektywne. Z uzasadnienia decyzji nie wynika, że biorący udział w rozstrzyganiu sprawy specjalista znający najbliższy stan techniki, bez stosownych "dokonań twórczych" mógł dojść do takich ustaleń. Jest przy tym istotną kwestią, czy Urząd Patentowy może poprzestać wyłącznie na swoim własnym przekonaniu co do braku spełnienia w patencie kryterium poziomu wynalazczego. Wg Sądu "w takiej sytuacji zbadanie kwestii nieoczywistości wynalazku wymaga rozważenia przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego z danej dziedziny techniki – w myśl art. 84 § 1 k.p.a". Skorzystanie z wiadomości specjalnych pozwoli dopiero wyjaśnić kwestie nieoczywistości rozwiązania. Z tych względów Sąd dostrzegł w zaskarżonej decyzji naruszenia art. 7, 77 i 107 § 3 k.p.a. przez nienależyte wyjaśnienie sprawy i braki w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, których nie mógł usunąć w trybie art. 106 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), zwanej dalej p.s.a., i dlatego ją uchylił na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c tej ustawy.

Od tego wyroku P. L. O. wniosły skargę kasacyjną, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w szczególności:

1) art. 68 ust. 1 oraz art. 114 ust. 1 pkt 1 i art. 114 ust. 2 ustawy o wynalazczości wskutek zarzucenia Urzędowi Patentowemu, że nie może on samodzielnie zmienić swojej pierwszej błędnej decyzji, chociaż powtórna ocena zdolności patentowej spornego wynalazku została dokonana w oparciu o nowy materiał dowodowy przeciwstawiony zdolności patentowej wynalazku, a dowód braku zdolności patentowej tego wynalazku w dacie zgłoszenia był przeprowadzony przez Kolegium Orzekające Urzędu Patentowego na rozprawie, przez szczegółową analizę porównawczą wynalazku z bezspornie pozbawiającym go zdolności patentowej materiałem dowodowym ze stanu techniki;

2) § 5 ust. 2, § 6 i § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 kwietnia 1993 r. (Dz.U. Nr 36, poz. 160) w sprawie postępowania spornego i odwoławczego przed Urzędem Patentowym,

- przez bezpodstawne przyjęcie, że Urząd Patentowy nie może poprzestać na własnym przekonaniu w ocenie nieoczywistości wynalazku,

- poprzez niesłuszne, sprzeczne z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, zarzucenie Urzędowi Patentowemu, że nie przeprowadził analizy porównawczej spornego patentu z przeciwstawionym mu materiałem dowodowym ze stanu techniki i niewystarczająco wyjaśnił brak zdolności patentowej wynalazku w dacie jego zgłoszenia;

3) art. 77 k.p.a. wobec art. 80 i art. 81 k.p.a., a w szczególności przez nietrafną ocenę wnikliwości rozpatrzenia przez Urząd Patentowy materiału dowodowego ze stanu techniki, przeciwstawionego zdolności patentowej wynalazku, uzasadniającego podjęcie decyzji o unieważnieniu spornego patentu.

Z tych powodów skarżący wniósł o zmianę wyroku i utrzymanie w mocy decyzji unieważniającej patent nr 143483, ewentualnie o uchylenie wyroku i skierowanie sprawy do powtórnego rozpatrzenia przez Urząd Patentowy.

Zdaniem skarżącego, nietrafny jest zarzut Sądu, że organ patentowy nie miał legitymacji do samodzielnej oceny zdolności patentowej wynalazku w aspekcie jego nowości i nieoczywistości oraz do podjęcia na tej podstawie decyzji o unieważnieniu patentu. Legitymację do podejmowania takich decyzji ustawodawca zawarł w rozdziale 4 ustawy o wynalazczości, a orzekanie o zdolności patentowej wynalazków lub jej braku jest codziennym, rutynowym działaniem ekspertów Urzędu Patentowego w administracyjnym postępowaniu zgłoszeniowym i spornym. Wprowadzona przez art. 68 tej ustawy możliwość unieważnienia wcześniej udzielonego patentu świadczy o tym, że oparta na nietrafnej ocenie zdolności patentowej wynalazku niewłaściwa decyzja o udzieleniu patentu może podlegać weryfikacji w postępowaniu spornym przed Kolegium Orzekającym Urzędu Patentowego. Podstawą do powtórnej oceny zdolności patentowej wynalazku jest wniosek o unieważnienie patentu, zawierający w szczególności materiał dowodowy ze stanu techniki pozbawiający wynalazek zdolności patentowej, nieznany ekspertowi oceniającemu zdolność patentową tego wynalazku podczas postępowania zgłoszeniowego.

Pierwsza decyzja Urzędu Patentowego, udzielająca patent nr 143483 w postępowaniu zgłoszeniowym była podjęta na podstawie odnalezionego przez eksperta niepełnego materiału dowodowego, który nie wymieniał patentu nr 58713 i stąd decyzja o udzieleniu tego patentu była obarczona błędem merytorycznym. Powtórna ocena zdolności patentowej spornego wynalazku w rozpatrywanej sprawie została dokonana przez eksperckie Kolegium Orzekające Urzędu Patentowego na podstawie zupełnie nowego uzupełniającego stan techniki materiału dowodowego, którego nie znalazł w postępowaniu zgłoszeniowym ekspert Urzędu Patentowego.

Wobec identyczności spornego wynalazku z patentu nr 143483 z przeciwstawionym mu rozwiązaniem ze stanu techniki, udowodnionej w analizie porównawczej na rozprawie przed Kolegium Orzekającym Urzędu Patentowego nietrafny jest zarzut Sądu, jakoby do oceny braku zdolności patentowej spornego wynalazku była jeszcze potrzebna opinia biegłego. Art. 11 ustawy o wynalazczości wymienia, jako bezwzględnie szkodzące nowości wynalazku, każde udostępnienie rozwiązania do wiadomości powszechnej, w tym jawne stosowanie. Rozprawa przed Kolegium Orzekającym Urzędu Patentowego z udziałem twórcy wynalazku przeprowadzona została zgodnie z art. 77, art. 80 i art. 81 k.p.a., a § 6 ust. 2 rozporządzenia nie stawia Kolegium Orzekającemu Urzędu Patentowego obligatoryjnego wymogu zasięgania opinii biegłego w każdej sprawie spornej.

Zdaniem skarżącego, nieprawdziwe jest twierdzenie, jakoby patent nr 143483 miał jakąś nadrzędną nowość w stosunku do patentu nr 58713, co doprowadziło Sąd do błędnej oceny stanu faktycznego. W rzeczywistości wynalazek z patentu nr 143483 jest w całości skopiowany przez skarżącego ze stanu techniki. Tylko wcześniejszy patent i jego praktyczna realizacja zawierają środki techniczne obiektywnie nowe w dacie zgłoszenia tego wynalazku. Wszystkie przytoczone przez twórcę środki techniczne, mające jakoby świadczyć o nadrzędnej nowości spornego wynalazku, były przez niego wcześniej użyte w praktycznej realizacji patentu nr 58713 przez stocznię "U." na długo przed zgłoszeniem spornego wynalazku.

Skarżący nie zgodził się z poglądem Sądu, że Kolegium Orzekające Urzędu Patentowego nie przestrzegało art. 7 i art. 77 k.p.a. i nie wyjaśniło braku zdolności patentowej spornego wynalazku w stopniu wystarczającym do podjęcia decyzji unieważniającej sporny patent. Orzeczenie Sądu jest oparte na błędnej ocenie stanu faktycznego i błędnej ocenie kompletności zawartych w aktach sprawy materiałów dowodowych, przeciwstawionych zdolności patentowej spornego wynalazku.

Odnosząc się do uzasadnienia wyroku, skarżący stwierdził, że Sąd w swojej w ocenie uzasadnienia decyzji Urzędu Patentowego wykracza poza wymagania ustawowe, ponieważ § 7 ust. 7 rozporządzenia nie precyzuje, jak długie powinno być uzasadnienie decyzji, a § 5 ust. 2, § 6 ust. 4 i 6 pozwalają oprzeć decyzję na zgromadzonych dowodach i dają Kolegium Orzekającemu Urzędu Patentowego atut niezawisłości w ocenie dowodów i stanu faktycznego. Decyzja z [...] lutego 2001 r. jest więc sporządzona poprawnie i zawiera wszelkie składniki wymagane w art. 107 k.p.a.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Urząd Patentowy również wniósł o zmianę wyroku i utrzymanie w mocy jego decyzji z [...] lutego 2001 r. lub o uchylenie wyroku i skierowanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez Urząd Patentowy. Zarzucił w niej WSA merytoryczne przesądzenie o braku oczywistości spornego rozwiązania w ocenianym patencie, mimo odnotowania w protokole z rozprawy w postępowaniu spornym przyznania się twórcy wynalazku do skorzystania w nim z rozwiązań podanych w jego wcześniejszym patencie nr 58713. Zakwestionował też wskazanie Sądu odnośnie wyjaśnienia kwestii nieoczywistości rozwiązania w nowym patencie z wykorzystaniem opinii biegłego, w sytuacji gdy stosownie do art. 264 ust. 1 ustawy z 30 czerwca 200 r. – Prawo własności przemysłowej (Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.) należy to do właściwości Urzędu Patentowego działającego z udziałem ekspertów. Jednocześnie podkreślił, że skorzystanie z opinii biegłych "spowodowałoby niewątpliwie zagmatwanie sprawy merytorycznie oraz zbędną przewlekłość postępowania", co wynika z jego wcześniejszych doświadczeń.

W nawiązaniu do skargi kasacyjnej. D. M. wniósł o jej oddalenie z przyczyn ukazywanych w jego wcześniejszych pismach procesowych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Art. 174 p.s.a. dopuszcza możliwość oparcia skargi kasacyjnej na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Za błędną wykładnię prawa należy przyjmować wadliwe zrozumienie treści przepisu, natomiast przez niewłaściwe jego zastosowanie – posłużenie się przepisem zawierającym normę prawną, która nie odpowiada stanowi faktycznemu sprawy. Oba rodzaje naruszeń prawa odnoszą się nie tylko do prawa materialnego, lecz także do przepisów postępowania i mogą mieć taką samą postać, na co trafnie zwrócono uwagę w piśmiennictwie (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz. Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2004, s. 246).

Skarga wniesiona przez uprawniony podmiot określony w art. 175, musi – stosownie do art. 176 p.s.a. – czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pisma procesowego oraz zawierać oznaczenie zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem czy jest ono zaskarżone w całości, czy w części, przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany. Sąd może wzywać podmiot wnoszący skargę kasacyjną tylko do usunięcia jej wad jako pisma procesowego, natomiast po upływie terminu do wniesienia skargi, uzupełnienie jej braków w pozostałej części objętej art. 176 nie jest dopuszczalne i podlega ona odrzuceniu.

Wg art. 183 § 1 p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Sformułowana w tym przepisie zasada związania Sądu granicami skargi kasacyjnej dotyczy nie tylko rozpoznawania sprawy, lecz również orzekania, co nie pozwala na zajmowanie się z urzędu okolicznościami pominiętymi w skardze.

Stosując przypomniane rozwiązania należy jednak pamiętać, że funkcjonowanie sądownictwa administracyjnego w zmienionej strukturze i sprawującego wymiar sprawiedliwości wg zupełnie nowych rozwiązań procesowych, nadal przysparza pełnomocnikom stron (w tym i organów administracji) trudności w sprostaniu wymaganiom postępowania kasacyjnego. Z tego powodu Naczelny Sąd Administracyjny dopuszcza możliwość poszukiwania podstaw i elementów skargi kasacyjnej przedstawionych nieprecyzyjnie lub opisowo również w jej uzasadnieniu (np. wyrok NSA z dnia 22 lipca 2004 r. GSK 356/04). Potrzebę racjonalnego egzekwowania niezbędnych wymogów formalnych należy wprost wywodzić z konieczności nieograniczania prawa strony do ochrony sądowej, również na etapie oceny spełnienia warunków do wniesienia skargi kasacyjnej, gdy jest to w konkretnej sprawie możliwe.

Odnosząc te uwagi do rozpoznawanej skargi, Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że jej podstawę stanowi zarzut naruszenia przepisów wskazanych aktów procesowych jako przepisów postępowania, a nie – jak to uczynił pełnomocnik PLO – prawa materialnego. W tej sytuacji istota sporu sprowadza się bowiem do ustalenia w postępowaniu dowodowym kwestii faktycznej – czy są przesłanki do przyjęcia istnienia lub braku poziomu wynalazczego w patencie nr 143483 – a nie materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia. Chociaż w doktrynie i praktyce ustawodawczej ukształtował się podział norm prawa administracyjnego na ustrojowe, procesowe i materialne, to od początku funkcjonowania sądownictwa administracyjnego na potrzeby sprawowania przez niego wymiaru sprawiedliwości przyjmuje się dwupodział tych norm wskutek zaliczania norm ustrojowych do procesowych. Takie kwalifikacje nie zapobiegają jednak przenikaniu się norm, dostrzeganym przy analizie konkretnych instytucji prawnych, kiedy sprawa określona przepisami prawa materialnego jest załatwiana przez organ mający wg przepisów ustrojowych swoje miejsce w systemie organów administracji, działający w ramach stosownej procedury.

W skardze kasacyjnej opisowo podano, w jaki sposób WSA naruszył wymienione w niej przepisy, dostrzegając jednocześnie w motywach wyroku nieistniejące tam oceny i stwierdzenia. Otóż WSA nie zamieścił w uzasadnieniu wyroku poglądu ani stwierdzenia, że w świetle unormowań zawartych w art. 68 ust. 1, art. 114 ust. 1 pkt 1 i art. 114 ust. 2 ustawy o wynalazczości, Urząd Patentowy nie może samodzielnie zmienić swojej pierwszej, błędnej decyzji. Przepisy te kolejno stanowią, że:

- patent może być na wniosek każdej osoby, mającej w tym interes prawny, unieważniony przez Urząd Patentowy w całości lub w części, jeżeli nie zostały spełnione ustawowe warunki wymagane do jego uzyskania,

- Urząd Patentowy wydaje decyzję w trybie postępowania spornego w sprawach o unieważnienie patentu lub prawa ochronnego na wzór użytkowy,

- Urząd Patentowy orzeka w sprawach z ust. 1 w kolegiach przy współudziale organizacji, o których mowa w art. 9 (chodzi o organizacje społeczne popierające wynalazczość i organy samorządu o podobnych zadaniach).

WSA jedynie uznał, że w uchylonej decyzji Urzędu Patentowego brakowało nieodzownej argumentacji do przyjęcia, że nie zostały spełnione ustawowe warunki do uzyskania patentu (art. 10) powodujące konieczność jego unieważnienia. Uzasadnienie decyzji sprowadzono bowiem do dwóch lakonicznych zdań przy utrzymujących się w całym postępowaniu administracyjnym sprzecznych stanowiskach stron. Taka ocena decyzji dokonana przez WSA była w pełni zasadna, skoro zawarte w jednym zdaniu uzasadnienia decyzji stwierdzenie o przyznaniu się D. M. na rozprawie do przejęcia z wcześniejszego patentu głównej idei rozwiązania i jedynie dostosowania jej praktycznych potrzeb dużego statku handlowego, wyraźnie odbiegało od utrwalonego w protokole rozprawy jego oświadczenia, a drugie zdanie było tylko wypowiedzią Urzędu Patentowego o braku zdolności patentowej w spornym wynalazku.

Wg skargi kasacyjnej naruszenia pozostałych przepisów, podane również opisowo w jej uzasadnieniu, pozwoliły na sformułowanie zarzutu nieuwzględnienia przez WSA uprawnień Urzędu Patentowego do poprzestania na jego własnym przekonaniu co do nieoczywistości wynalazku i zakwestionowania wnikliwości rozpoznania sprawy. Doszło do tego w sytuacji, gdy – zdaniem PLO – podjęta decyzja zawierała wszelkie składniki wymagane w art. 107 k.p.a., natomiast przepisy powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 września 1993 r. nie określają "jak długie powinno być uzasadnienie decyzji" i pozwalają oprzeć decyzję na zgromadzonych dowodach oraz dają Kolegium Orzekającemu Urzędu Patentowego "atut niezawisłości w ocenie tych dowodów i stanu faktycznego". Biorąc również pod uwagę generalne poparcie dla tych wywodów udzielone przez Prezesa Urzędu Patentowego w odpowiedzi na skargę kasacyjną, w której dodatkowo uznał za niepotrzebne, bo uciążliwe korzystanie z opinii biegłych, konieczne jest nawiązanie do podstawowych unormowań obowiązujących przy wydawaniu decyzji w trybie postępowania spornego.

Otóż w wyniku ujednolicania procedur administracyjnych art. 107 k.p.a. odnosi się do wszystkich postępowań, w których rozstrzyganie sprawy następuje przez wydanie decyzji administracyjnej. Jego § 1 określa elementy każdej decyzji jako składniki minimalne, a § 2 stanowi, że przepisy szczególne mogą określać także inne składniki, które powinna zawierać decyzja. Z przepisów tych bezspornie wynika, że w pozakodeksowych procedurach można jedynie uzupełniać, a nie – zmieniać, unormowanie zawarte w art. 107 § 1 k.p.a., co bezwzględnie trzeba mieć na uwadze również przy ich wykładni i stosowaniu.

Przy określaniu składników uzasadnienia decyzji w art. 107 § 3 k.p.a. posłużono się zestawieniem przykładowym mającym jednak charakter wymogów minimalnych, obok których można zamieszczać dodatkowe rozważania. Chodzi zatem "w szczególności" o wskazanie w uzasadnieniu faktycznym decyzji faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a w uzasadnieniu prawnym – wyjaśnienia podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. Tych wymagań nie eliminuje ani osłabia dopuszczana w art. 107 § 4 i 5 k.p.a. możliwość odstąpienia od uzasadnienia decyzji w sytuacjach tam ściśle określonych.

Wydanie decyzji kończy przewidziany przepisami postępowania administracyjnego tryb rozpoznawania sprawy i jest aktem zastosowania określonej normy prawnej w konkretnych okolicznościach faktycznych, objaśniającym tok myślenia organu. Pozbawione tych elementów subiektywne przekonania organu lub jego inne doznania, nie mają znaczenia i nie wpływają na wynik sprawy z braku możliwości poddania ich ocenie w postępowaniu odwoławczym i sądowym. Rozstrzygnięcie i uzasadnienie decyzji są więc jej kluczowymi elementami, których wewnętrzna niespójność bądź niewystarczająca klarowność czyni z niej orzeczenie wadliwe. Może to być wynikiem błędnego rozumienia lub zastosowania normy prawa materialnego, bądź naruszenia w podobny sposób przepisów postępowania służących także zebraniu i ocenie dowodów niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy, z uwzględnieniem ich rodzajów i dowodowej rangi. Przepisy zawarte w art. 75-88 k.p.a. też mają generalne zastosowanie do postępowania we wszystkich sprawach załatwianych w drodze decyzji administracyjnej, bez wyłączenia możliwości korzystania z urzędu lub na wniosek strony z opinii biegłego, jeżeli w sprawie wymagane są wiadomości specjalne (art. 84 k.p.a.). Taka możliwość staje się obowiązkiem organu rozpatrującego sprawę, jeżeli zastosowanie innych środków dowodowych nie jest wystarczające do wyjaśnienia istotnych okoliczności, zwłaszcza na tle sprzecznych interesów stron. Ujawnia się to przy sądowej kontroli legalności decyzji, gdy nieprzekonujące jej motywy wskazują na zaistnienie jednej z dwóch sytuacji: organ nie ma potrzebnej wiedzy specjalistycznej lub nie wykorzystał jej należycie przy rozpatrywaniu sprawy. Uchylając decyzję sąd powinien wówczas zalecić organowi rozważenie celowości przeprowadzenia np. dowodu z opinii biegłego, jeżeli w inny sposób nie uniknie się powtórzenia wcześniejszych naruszeń przepisów postępowania wpływających na wynik sprawy.

Art. 115 ust. 2 pkt 2 ustawy o wynalazczości upoważnił Radę Ministrów do określenia, w drodze rozporządzenia, zasad postępowania spornego przed Urzędem Patentowym oraz zasad postępowania przed Komisją Odwoławczą. Wydane na tej podstawie i powołane w skardze kasacyjnej rozporządzenie z dnia 28 kwietnia 1993 r. w § 1-8 dokonało nieznacznych modyfikacji postępowania spornego, zamieszczając w § 11 odesłanie w pozostałych kwestiach do przepisów k.p.a. stosowanych odpowiednio. Spośród nich na potrzeby tej sprawy należy wskazać powtórzone w zarysie unormowania z art. 84 § 1 i art. 107 § 1 k.p.a. zamieszczone w § 6 ust. 2 i § 8 ust. 4 rozporządzenia, dotyczące możliwości zasięgnięcia opinii biegłego przez Urząd Patentowy i elementów jego decyzji. Wobec pominięcia w rozporządzeniu elementów, jakie powinny być zamieszczone w motywach orzeczenia, należy przyjąć, że do uzasadnienia decyzji Urzędu Patentowego w sprawie unieważnienia patentu, przewidzianych w art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy o wynalazczości, stosuje się wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a.

Wg § 5 ust. 2 omawianego rozporządzenia, członkowie kolegiów orzekających są w rozstrzyganiu spraw niezawiśli i podlegają tylko ustawom. Sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia tego przepisu przez WSA rodzi pytanie, czy mieści się on w granicach określonego w art. 115 ust. 2 pkt 2 ustawy o wynalazczości, upoważnienia dla Rady Ministrów i jakie konsekwencje wynikają z tego powodu dla rozpoznawanej sprawy.

Z braku normatywnego określenia pojęcia niezawisłości należy mu przypisywać potoczną treść, co w odniesieniu do konkretnego podmiotu oznacza, że jest on samodzielny, wolny, niezależny od nikogo, nie ulegający wpływom i nie podporządkowany innej władzy. Wg art. 178 ust. 1 Konstytucji RP sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. To rozwiązanie zostało przyjęte do art. 4 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269). Atrybutem niezawisłości obdarzono także sędziów Trybunału Konstytucyjnego i członków Trybunału Stanu przy sprawowaniu funkcji sędziego (art. 195 ust. 1 i art. 199 ust. 3 Konstytucji). W piśmiennictwie zwraca się uwagę na gwarancyjny charakter tych przepisów bazujących na konstytucyjnych i ustawowych rozwiązaniach określających ustrój, organizacje i procedury sądowe, w ramach których sędziowie sprawują swój urząd. Zapewniają one sędziom ochronę przed pozaprocesowym oddziaływaniem stron postępowania, organów państwa i innych czynników.

Przypomina się również, że niezawisłość jest wyłączną cechą sędziów (L. Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne, zarys wykładu. Liber, Wydanie 5, s. 361 i n. oraz S. Sagan: Prawo konstytucyjne Rzeczypospolitej Polskiej, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Wydanie 2, s. 187 i n.).

Od takiej niezawisłości sędziów – choć z nią powiązaną – należy odróżnić podległość sędziów tylko Konstytucji i ustawom, co daje im możliwość odmowy zastosowania sprzecznego z tymi aktami przepisu niższego rzędu. Konieczność takiego odróżnienia wynika z ustawodawczej praktyki nadawania wyjątkowego statusu osobom wykonującym zawody lub pełniącym funkcje o szczególnym znaczeniu. Gwarancja podległości takich osób tylko ustawom jest rozwiązaniem samodzielnym, bez łączenia z niezawisłością przysługującą jedynie sędziom. Przykładowo z mocy art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.) adwokat w wykonywaniu swoich obowiązków podlega tylko ustawom. Podobne uprawnienia uzyskali rzecznicy patentowi na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 11 kwietnia 2001 r. o rzecznikach patentowych (Dz.U. Nr 49, poz. 509 ze zm.). Nieco mniejsze uprawnienia mają natomiast eksperci w świetle art. 269 ust. 1 i 3 Prawa własności przemysłowej, gdyż podlegają nie tylko ustawom, lecz dodatkowo – ogólnym wytycznym Prezesa Urzędu Patentowego zawierającym dyrektywy interpretacyjne stosowania prawa. Trafnie w piśmiennictwie kwalifikuje się te dyrektywy do kategorii instrukcji dotyczących sposobu stosowania prawa (Z. Miklasiński: Prawo własności przemysłowej, Komentarz, Warszawa, 2001, s. 294). Tak więc poczynając od sędziów, przez adwokatów i rzeczników patentowych, a kończąc na ekspertach powoływanych przez Prezesa Urzędu Patentowego, chodzi o ukształtowanie ich statusu (pomijając zarysowane różnice) jedynie w drodze regulacji ustawowej, a odnośnie sędziów – i konstytucyjnej. Jest to problematyka zaliczana bezwzględnie do tzw. materii ustawowej, której nie można kształtować aktami niższego rzędu, nawet gdyby niefortunne upoważnienie ustawowe to dopuściło. Z tych powodów § 5 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 kwietnia 1993 r. stanowiący, że członkowie kolegiów orzekających są w rozstrzyganiu spraw niezawiśli i podlegają tylko ustawom, wykroczył poza upoważnienie zawarte w art. 115 ust. 2 pkt 1 ustawy o wynalazczości, dotyczące kwestii procesowych.

Z omówionych powodów WSA nie mógł naruszyć nieistniejącej niezawisłości członków Kolegium Orzekającego Urzędu Patentowego przy wydawaniu decyzji z dnia [...] lutego 2001 r. Zresztą, co do zasady, niezawisłość podmiotu realizującego funkcje organu nie chroni przed dokonywaniem kontroli instancyjnej jego orzeczenia i to łącznie z czynnościami poprzedzającymi rozstrzygnięcie sprawy, czego wyrazistym dowodem jest sądowa kontrola orzeczeń wydawanych przez niezawisłych sędziów. W taki sposób określono również uprawnienia sądu administracyjnego w art. 145 i 135 p.s.a. pozwalające mu na wydanie orzeczenia uwzględniającego rodzaje i skutki naruszeń prawa nie tylko w postępowaniu objętym skargą, lecz także w innych, wcześniejszych postępowaniach prowadzonych w granicach konkretnej sprawy.

Końcowo wymagają odnotowania nieprawidłowości zaistniałe we wnioskach zawartych w skardze kasacyjnej i odpowiedzi Prezesa Urzędu Patentowego. Nie mieszczą się one w granicach uprawnień sądu kasacyjnego określonych w art. 184 i 185 p.s.a. Może on jedynie oddalić skargę kasacyjną lub ją uwzględnić przez uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji, a nie – jak chcą strony – zmienić wyrok i utrzymać w mocy decyzję lub wyrok uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenie przez Urząd Patentowy.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że WSA w sposób zgodny z prawem dokonał oceny legalności decyzji Urzędu Patentowego z dnia [...] lutego 2001 r. wg stanu prawnego z dnia jej wydania (art. 315 Prawa własności przemysłowej) i dlatego na podstawie art. 184 p.s.a. orzekł jak w sentencji z braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej.