Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 29/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2020-03-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art.17 ust.1 i ust.1a, art.17 ust.1 pkt 4
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: art.128, art.129 par.1 i par.2, art.132
journal: Dz.U. 2017 poz 682
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (spr.) Sędziowie: Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków Protokolant: referent Krzysztof Erbel po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 11 marca 2020 r. sprawy ze skargi T. U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

W dniu 21 sierpnia 2019r. T. U. (dalej: wnioskodawca, strona, skarżący) wystąpił z wnioskiem do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią ur. [...] 1929 r.

Decyzją z dnia [...] września 2019r. nr [...] działający z upoważnienia Wójta Gminy J., p.o. Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. na podstawie art. 2 pkt 2, art. 17,art. 20 ust. 3, art 26 ust. 3, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. 2018 r., poz. 2220 ze zm.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj.: Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.) odmówił przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na babcię strony wskazując, że powodem odmowy jest niepełnosprawność powstała po ukończeniu 25 roku życia.

W odwołaniu od powyższej decyzji strona zarzuciła, że podstawę rozstrzygnięcia stanowił art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Dodatkowo skarżący podkreślił, że organ I instancji nie kwestionował faktu sprawowania przez niego opieki nad babcią.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. decyzją z dnia [...] października 2019 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji w zakresie interpretacji postanowień art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgadzając się w tym zakresie z argumentacją odwołania. Stwierdziło natomiast, że strona nie spełnia ustawowej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż nie jest osobą zobowiązaną alimentacyjnie wobec babci, w rozumieniu art. 17 ust. 1 i ust. 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia odwoławczego opisano przebieg postępowania administracyjnego i między innymi przytoczono przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nadto wskazano, że po myśli art. 17 ust. 1a tej ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Według oceny organu odwoławczego z akt postępowania wynika, że dniu 21 sierpnia 2019 r. strona wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad swoją babcią ur. [...] 1929 r., wdową, która orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. z dnia [...] października 2011 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. W orzeczeniu tym stwierdzono ponadto, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 12 września 2011 r. Orzeczenie zawiera również wskazanie o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W dniu 3 września 2019 r. przeprowadzony został wywiad środowiskowy, z którego wynika, że babcia strony jest osobą leżącą z zespołem otępiennym, bez kontaktu. Wnioskodawca potwierdził realizację zakresu opieki nad babcią wskazanego przez lekarza w zaświadczeniu z dnia 20 sierpnia 2019 r. Lekarz stwierdził, że babcia strony jest osobą niepełnosprawną z zespołem otępienia i chorą na Alzheimera, leżącą i żywioną przez PEG - bezpośrednie podawanie pokarmu do żołądka. Jest niezdolna do samodzielnego funkcjonowania. Wymaga całodobowej opieki i pielęgnacji osoby drugiej w warunkach domowych. Lekarz wskazał, że chora wymaga codziennej [...]. W pisemnym oświadczeniu z dnia 21 sierpnia 2019 r. strona przedstawiła całodobowy harmonogram opieki nad babcią, wskazując w jakich godzinach wykonuje poszczególne czynności związane z opieką nad nią.

Wnioskodawca stwierdził, że od kilku lat pomagał mamie w opiece nad babcią, jednak stan jej zdrowia i zakres sprawowanej opieki zmusił go do zawieszenia prowadzonej od wielu lat działalności gospodarczej i przejęcia opieki nad babcią. Podkreślił, że zakres opieki, jakiego wymaga babcia z uwagi na wiek i stan zdrowia jest czasochłonny i wyczerpujący, przez co nie mógł pogodzić opieki nad babcią z prowadzeniem działalności gospodarczej. Pracownik socjalny potwierdził fakt sprawowania opieki przez stronę. Ustalono również, na podstawie oświadczenia strony z dnia 21 sierpnia 2019 r., że babcia wnioskodawcy posiada ośmioro dzieci: 1) M. O. zamieszkałą w L. (emerytkę), 2) A. S. zamieszkałego w N. w N.(emeryta), 3) M. S. zamieszkałego w L. (emeryta), 4) H. S. zamieszkałego w N. w N, 5) B.U. zamieszkałą wspólnie z matką w J. (emerytkę), 6) A. C. zamieszkałą w P., 7) B. L. zamieszkałą w J. i 8) A. S. zamieszkałego w J. posiadającego status osoby pracującej. Do akt sprawy załączone zostało zaświadczenie lekarskie z [...] sierpnia 2019 r. stwierdzające, że B. U. cierpi na [...].

Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji w zakresie interpretacji postanowień art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Jak bowiem wskazano, przy rozważaniu kwestii uprawnień strony do świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13, Dz. U. z 2014r. poz. 1443; OTK-A 2014/9/104). W uzasadnieniu wyroku Trybunał wskazał, że stosowanie w dotychczasowym brzmieniu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi do sytuacji, w której osoba rezygnująca bądź niepodejmująca pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad najbliższą osobą niepełnosprawną w wieku powyżej 25 roku życia może być traktowana w odmienny sposób - z punktu widzenia prawa do świadczeń opiekuńczych - w zależności od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W ocenie Trybunału stosowanie art. 17 ust. 1b ustawy jako kryterium identyfikacji beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego, prowadzi do takiego zróżnicowania w obrębie prawa do świadczeń opiekuńczych, które traci swoje konstytucyjne uzasadnienie. Dzieje się tak wówczas, kiedy osoba wymagająca opieki zmienia status umożliwiający zaliczenie jej do kategorii dzieci w rozumieniu przyjętym przez ustawodawcę. Na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych kryterium wyróżniającym taką kategorię jest ukończenie 18 roku życia, ewentualnie ukończenie 25 roku życia w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej. Przekroczenie tak wyznaczonej granicy wieku sprawia, że od tego momentu można mówić wyłącznie o jednej grupie podmiotów podobnych. Tworzą ją wówczas opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych. Tymczasem brak jest konstytucyjnego uzasadnienia zróżnicowania podmiotów należących do tej kategorii. Z powyższego wynika, że Trybunał Konstytucyjny uznał, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później (jak w niniejszym przypadku), kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Choć w uzasadnieniu przedmiotowego wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzono, że skutkiem jego wejścia w życie nie jest, ani uchylenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa", Trybunał nie skorzystał z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej derogowanej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez art. 17 ust. 1b ustawy we wskazanym zakresie domniemania konstytucyjności z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw, a okoliczności tej - jak już wyżej wskazano - Sąd nie może nie brać pod uwagę.

Stwierdzenie niekonstytucyjności określonego przepisu ustawy ze swej istoty tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, chyba, że Trybunał skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej ustawy o świadczeniach rodzinnych. Trybunał Konstytucyjny nie skorzystał z tej możliwości. Wyrok o sygnaturze akt K 38/13 został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Skutkiem tego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, począwszy od dnia jego ogłoszenia, to jest od dnia [...] października 2014r. i ukształtowanie w tym zakresie nowego stanu prawnego. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego byłoby sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie. Analogiczną ocenę prawną prezentują sądy administracyjne.

Kolegium wskazało, że pomimo przyjęcia powyższej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy, który pozwala na stwierdzenie, że babcia strony spełnia przesłanki osoby niepełnosprawnej w rozumieniu powołanego przepisu, to jednak w sprawie zachodzą okoliczności stanowiące podstawę do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Przesłanek ustawowych warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie spełnia bowiem strona, co umknęło, w ocenie Kolegium, organowi I instancji przy orzekaniu w niniejszej sprawie.

Podkreślono, że z treści przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy wynika jednoznacznie, że uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym, który polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Zgodnie z art. 617 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, zaś stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie, itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki, itd.). Zatem np. córka i matka są spokrewnione w pierwszym stopniu, a babcia i wnuczka w drugim stopniu. Zgodnie natomiast z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Kolejność obowiązku alimentacyjnego polega natomiast na tym, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Jak zatem z powyższego wynika, opisane zasady dotyczące obowiązku alimentacyjnego obowiązujące na gruncie prawa rodzinnego zostały przyjęte przez ustawę o świadczeniach rodzinnych. Zestawienie treści art. 17 ust. 1 z treścią art. 17 ust. 1a ustawy jednoznacznie bowiem wskazuje, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje w pierwszej kolejności osobom najbliższym, tj. matce, ojcu, dzieciom, czyli osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu. Natomiast dalszym krewnym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko w przypadku, gdy nie ma osób najbliższych (spokrewnionych w pierwszym stopniu), albo gdy osoby te nie mogą wypełnić swojego obowiązku z uwagi na niepełnosprawność w stopniu znacznym stwierdzoną stosownym orzeczeniem.

Kolegium przypomniało, że zagadnienie to stało się przedmiotem rozważań poszerzonego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w uchwale z 25 listopada 2013 r., sygn. , akt I OPS 5/13 stwierdził, że osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

W ocenie składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, przywołana treść omawianych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych jest jasna, a ustalenie z niego normy prawnej nie wymaga szczególnych zabiegów interpretacyjnych i jest możliwe przy zastosowaniu wyłącznie wykładni gramatycznej.

Uwzględniając powyższe stwierdzono, że tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentów w pierwszej kolejności i możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki.

W sprawie okolicznością bezsporną jest, że strona sprawuje opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią, a zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Przenosząc jednak powyższe rozważania prawne na grunt niniejszej sprawy stwierdzono, że brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącego względem jego babci przed obowiązkiem alimentacyjnym ośmiorga jej dzieci, które w pierwszej kolejności zobowiązane są do sprawowania opieki nad swoją matką. Podstawą do zwolnienia z obowiązku sprawowania opieki nad wymagającym tego najbliższym członkiem rodziny jest legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Takie okoliczności jak odległość od miejsca zamieszkania osoby wymagającej opieki, czy też wykonywanie pracy zawodowej stanowią przeszkody prawnie obojętne względem nałożonych przez ustawodawcę obowiązków w stosunku do osób najbliższych. Również legitymowanie się zaświadczeniem lekarskim z rozpoznaniem [...] nie stanowi podstawy do zwolnienia się z obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy. Jak wykazano, tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki.

W ocenie organu odwoławczego, w sprawie nie zachodzą zatem żadne obiektywnie uwarunkowane czynniki by dzieci wypełniały swój obowiązek alimentacyjny względem matki w formie czy to bezpośredniej opieki, czy dostarczenia środków finansowych na jej sfinansowanie.

Wobec tego, że nie wykazano, aby dzieci babci strony posiadały orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, stwierdzono, że wnukowi nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W skardze skarżący wniósł o uchylenie decyzji organu II instancji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa a w szczególności art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, art. 129 i art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 2, art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP.

W uzasadnieniu skargi podniósł, że babcia niebawem skończy 91 lat i jest osobą leżącą, wymagającą całodobowej opieki. Opieka nad nią jest wyczerpująca i wymaga dużej sprawności fizycznej. Skarżący wskazał, że czworo jej dzieci jest emerytami i ze względu na wiek, zamieszkiwanie w innej miejscowości oraz różnego rodzaju schorzenia, nie są w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi alimentacyjnemu, a tym samym nie są w stanie osobiście sprawować opieki nad ciężko chorą matką. Wskazał również, że pozostałe czworo dzieci są osobami pracującymi i trudno wymagać aby w wieku przedemerytalnym rezygnowały ze swojej pracy i podejmowały się opieki nad matką, gdyż łączy się to z nadmiernymi trudnościami, tj. znacznym zmniejszeniem obecnych dochodów jak i przyszłego świadczenia emerytalnego. A w przypadku śmierci babci mogą stać się klientami pomocy społecznej.

Skarżący podkreślił również, że ma [...] lat i potrafi opiekować się babcią. Wiąże się to jednak z rezygnacją z zatrudniania, a w zamian za to oczekuje wsparcia organów państwowych. Wskazuje również, że niekorzystne rozstrzygnięcie SKO zmierza do umieszczenia babci w domu opieki. Podkreślił ponadto, że podejmując zaskarżoną decyzję, SKO zbyt literalnie podeszło do zapisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a nie brało pod uwagę zapisów Konstytucji RP, w szczególności art. 2, art. 18 i art. 71 ust. 1.

W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167).

Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności rozstrzygnięcia administracyjnego. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U z 2019 r., poz. 2325 – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako p.p.s.a.) uchyla go lub stwierdza jego nieważność.

Nadto wskazania wymaga, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.) nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone rozstrzygnięcie nie zostało podjęte z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 października 2019 r., którym to rozstrzygnięciem Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na sprawowanie opieki nad babcią skarżącego.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096).

Zgodnie z przepisem, art. 17 ust. 1 cyt. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (art. 17 ust. 1).

W niniejszej sprawie przedmiotem sporu było jedynie to, czy skarżący mieści się w kręgu podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 cyt. ustawy, tj. czy skarżący jest osobą, na której względem niepełnosprawnej babci spoczywa obowiązek alimentacyjny w rozumieniu przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: k.r.o.), gdyż argumentacja organu I instancji jest błędna.

Wyjaśnić w związku z tym należy, że zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z treści art. 129 § 1 k.r.o. wynika zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2). Z kolei przepis art. 132 k.r.o. stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Badając czy osobie wymienionej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, niespokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą wymagająca opieki, przysługuje uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, należy mieć na uwadze treść art. 17 ust. 1 a powołanej ustawy, zgodnie z którym osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wskazać należy w tym miejscu, że jak słusznie podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych, przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a cyt. ustawy nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a cyt. ustawy. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a cyt. ustawy nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym – tj., gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Powyższą argumentację podziela również Sąd orzekający w niniejszej sprawie, jednak pod warunkiem (zawsze przyjmowanym przez sądy administracyjne w tego typu sprawach), że zobowiązani do alimentacji w pierwszej kolejności z obiektywnych, a nie subiektywnych przyczyn nie mogą lub nie chcą zajmować się swoim rodzicem. Jak słusznie organ odwoławczy zaakcentował i prawidłowo zbadał w sprawie nie zachodzą żadne obiektywnie uwarunkowane czynniki, by dzieci wypełniały swój obowiązek alimentacyjny względem matki w formie, czy to bezpośredniej opieki, czy dostarczania środków na jej sfinasowanie.

W sprawie okolicznością bezsporną jest, że skarżący sprawuje opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią, a zakres sprawowanej opieki uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Z ustaleń organu dokonanych w niniejszej sprawie wynika, że babcia skarżącego ma ośmioro dzieci, które niewątpliwie zobowiązane są do alimentacji przed skarżącym. Oznacza to, że istniałyby przesłanki do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego jedynie, gdy dzieci babci skarżącego nie byłyby w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu. Nie chodzi tu tylko o brak możliwości sprawowania przez nie opieki nad niepełnosprawną matką w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale także o brak możliwości dostarczenia przez nie środków pieniężnych potrzebnych do zapewnienia odpowiedniej opieki. Słusznie wskazało Kolegium, że taką okolicznością, która mogłaby uzasadniać niemożność spełnienia obowiązku alimentacyjnego byłoby posiadanie przez dzieci babci skarżącego orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tym samym legitymowanie się zaświadczeniem lekarskim z rozpoznaniem zespołu bólowego kręgosłupa lędźwiowo – krzyżowego przez jedną z córek babci skarżącego nie może stanowić podstawy do zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego.

Niewątpliwie nie można automatycznie wykluczać wnuka (tj. skarżącego) z kręgu potencjalnych osób, którym mogłoby być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Jednakże byłoby to możliwe tylko w razie zaistnienia szczególnej sytuacji, w której dzieci babci skarżącego nie byłyby w stanie wypełniać swoich obowiązków alimentacyjnych. Takimi szczególnymi okolicznościami byłaby śmierć osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, posiadanie przez nią znacznego stopnia niepełnosprawności, które uniemożliwia sprawowanie opieki nad osobą, która tego wymaga (zob. wyrok NSA z 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16).

Podobnie sytuacja pozbawienia danej osoby władzy rodzicielskiej nad dziećmi mogłaby stanowić okoliczność wykluczenia tych dzieci z wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego wobec rodziców. Nie jest natomiast taką okolicznością fakt zamieszkiwania dzieci poza miejscem zamieszkania rodzica, czy też wykonywanie pracy zawodowej, tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie.

W niniejszej sprawie nie zaszły zatem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącego względem jego babci przed obowiązkiem alimentacyjnym jej dzieci. To dzieci są w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad rodzicami i tylko zbieg nadzwyczajnych zdarzeń może spowodować przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na kolejne zobowiązane osoby. Skoro zatem skarżący nie był osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej babci, to nie mógł on skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad babcią.

Raz jeszcze podkreślić należy, że nie istnieje bezwzględny zakaz przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego wobec osób zobowiązanych w dalszej kolejności, jednak zobowiązanie to musi wynikać z obiektywnych okoliczności.

W rozpoznawanej sprawie rzeczą pewną jest to, że babcia skarżącego ma ośmioro dzieci i z obowiązku alimentacyjnego wobec matki, która ich wychowała nie zwalnia to, że mieszkają w pewnej odległości od matki, ani to że wykonują pracę zarobkową.

Nie można jednak się zwolnić z obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica dlatego, że się mieszka względnie daleko od niego lub wykonuje pracę zarobkową.

Reasumując, w rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, czy też innego naruszenia przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a tylko takie uchybienia uprawniają sąd administracyjny do wyeliminowania z obrotu prawnego wadliwego aktu administracyjnego.

W tej sytuacji, mając powyższe na względzie, stosownie do art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę.