Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt III SA/Wa 1178/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-07-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6539 Inne o symbolu podstawowym 653
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Chustecka, Sędziowie Asesor WSA Jarosław Trelka (spr.), Asesor WSA Janusz Walawski, Protokolant Lidia Wasilewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lipca 2006 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej emerytury rolniczej oddala skargę


UZASADNIENIE

III SA/Wa 1178/06

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] grudnia 2002 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) wstrzymał wypłatę emerytury rolniczej M. R. z powodu równoczesnego pobierania przez nią świadczenia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Decyzją z dnia [...] stycznia 2003 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego określiła wysokość kwoty podlegającej zwrotowi z tytułu nadpłaconego przez Kasę na rzecz M. R. świadczenia emerytalnego. Wysokość ta wyniosła na dzień wydania decyzji 19 784, 08 zł.

Wyrokiem z dnia 10 lutego 2004 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. oddalił odwołanie M. R. od decyzji z dnia [...] grudnia 2002 r. Z kolei postanowieniem z dnia [...] marca 2005 r. Sąd ten odrzucił odwołanie skarżącej od decyzji z dnia [...] stycznia 2003 r.

Wnioskiem z dnia z dnia 21 czerwca 2005 r. M. R. zwróciła się do Prezesa KRUS o umorzenie swojego zobowiązania. Wskazała we wniosku, że nie posiada żadnych oszczędności, majątku ani cennych rzeczy osobistych. Jej jedynym źródłem utrzymania, jak podała, jest renta rodzinna po zmarłym mężu - kolejarzu w wysokości 800 zł. Wskazała też na swoją chorobę - chore oczy, kręgosłup, podkreśliła trudności w chodzeniu. Z renty tej, jak podała, 200 zł. przeznacza co miesiąc na leki.

W toku postępowania przedstawiła ponadto dokumentację medyczną potwierdzającą jej chorobę, w tym także chorobę wieńcową, nadciśnienie tętnicze, przebyty zawał mięśnia sercowego, osteoporozę.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2005 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego odmówił skarżącej umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Jako podstawę decyzji organ podał art. 36 ust. 1 punkt 10 oraz 41a ust. 1 punkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Organ wskazał, że skarżąca przez ponad 12 lat nieprawnie pobierała dwa świadczenia emerytalne, zataiła przed Zakładem Ubezpieczeń Społecznych fakt pobierania emerytury rodzinnej, a przed kolejowym organem rentowym - fakt pobierania emerytury rolniczej. Organ wskazał ponadto, że skarżąca pobiera nadal rentę rodzinną, zamieszkuje pod tym samym adresem, co jej syn, który zobowiązany jest do alimentacji i któremu przekazała gospodarstwo rolne.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca podniosła, że jej syn nie opiekuje się nią. Podała poza tym, że wniosła powództwo o odwołanie darowizny gospodarstwa na rzecz syna, ale sąd powództwo to oddalił. Ponownie podkreśliła swoją chorobę. Wskazała też, że należną kwotę mógłby zapłacić jej syn.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2006 r. Prezes KRUS utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2005 r. i powtórzył argumentację w niej zawartą. Uznał ponadto, że oddalenie powództwa o odwołanie darowizny gospodarstwa rolnego świadczy o wywiązywaniu się jej syna z obowiązków wynikających z umowy darowizny lub przepisów prawa.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję pełnomocnik skarżącej zarzucił organowi naruszenie art. 41a ust. 1 pkt 2 ww. ustawy oraz niezastosowanie art. 84 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Pełnomocnik skarżącej uznał, że organ nie przeprowadził wyczerpującego postępowania wyjaśniającego, a poprzestał jedynie na wyciąganiu błędnych wniosków z pewnych faktów. Podkreślił, że syn skarżącej jej nie pomaga, że nie jest on zobowiązany do żadnych świadczeń na jej rzecz. Nie zgodził się z oceną organu, iż M. R. zataiła fakt pobierania świadczeń przed poszczególnymi organami emerytalno - rentowymi, a także, iż pobierane przez nią świadczenia miały charakter świadczeń nienależnie pobranych. Podkreślił, że pobieranie przez nią drugiego świadczenia nie było działaniem świadomym, wynikającym z premedytacji, a jako takie nie odpowiadało definicji "świadczenia nienależnego" zawartej w art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie była też pouczona, jak wynika ze skargi, co do skutków pobierania dwóch świadczeń. Ponadto pełnomocnik skarżącej uznał, że organ nie uwzględnił sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżacej, która świadczy o tym, iż zasadne byłoby umorzenie należności na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wskazał, że skarżąca pomimo pobierania emerytury rolniczej wnioskiem z dnia 3 października 1990 r. wystąpiła o rentę rodzinną po zmarłym mężu. W formie pisemnej "zeznała" też wówczas, że nie pobiera emerytury z innej instytucji. Obowiązujące wtedy przepisy tylko wyjątkowo umożliwiały, po spełnieniu określonych warunków, pobieranie dwóch świadczeń. Skarżąca tych warunków nie spełniała. Organ podkreślił też, że odwołanie skarżącej od decyzji cofającej świadczenie rolnicze zostało przez sąd oddalone, a odwołanie od decyzji zobowiązującej do zwrotu nadpłaty i określającej jej wysokość - odrzucone. Organ wyraził też stanowisko, że art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie znajduje w tej sprawie zastosowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Stosownie natomiast do art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg m.in. na decyzje administracyjne. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem materialnym i formalnym obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji.

Skarga rozpatrywana pod tym względem nie zasługuje na uwzględnienie.

Zauważyć przede wszystkim należy, że w skardze w sposób nieprawidłowy przywołane zostało brzmienie art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy. Przepis ten nadaje Prezesowi KRUS kompetencję do umorzenia należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Przesłankami takiego umorzenia są jedynie, wbrew stanowisku zawartemu w skardze: ważny interes zainteresowanego, możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz pozwalający na to stan finansów funduszów KRUS. Zasadniczą kwestią jest jednak pierwotne ustalenie, czy pobierane przez skarżącą, równolegle ze świadczeniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, świadczenie rolnicze jest świadczeniem "nienależnie pobranym" w rozumieniu art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy. Na tym też tle wywiązał się między stronami spór co do zastosowania w niniejszej sprawie art. 84 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

Sąd orzekający w niniejszej sprawie zauważa, że w obrocie prawnym funkcjonuje decyzja Prezesa KRUS z dnia [...] stycznia 2003 r. określająca wysokość kwoty podlegającej zwrotowi z tytułu nadpłaconego przez Kasę na rzecz M. R. świadczenia emerytalnego. Odwołanie od tej decyzji zostało odrzucone przywołanym na wstępie postanowieniem Sądu. Istnienie tej decyzji nie może być zignorowane, wywiera ona skutki prawne inter partes i wiąże strony. W sposób jednoznaczny przesądziła ona, że skarżąca pobierała świadczenie rolnicze w sposób nieprawny, z naruszeniem obowiązującego prawa i ze świadomością, że jedno ze świadczeń jej nie przysługuje. Zasadne jest ponadto wskazanie przez organ na punkt 2, 7 i 8 jej oświadczenia z dnia 3 października 1990 r., w których zapewniła, iż nie pobiera emerytury z innej instytucji, w tym z KRUS. Oświadczenie takie nie może być potraktowane jako wypełnienie nieistotnego wymagania formalnego. Złożenie go niezgodnie z prawdą uprawnia do wniosku, że co najmniej od dnia 3 października 1990 r. skarżąca zdawała sobie sprawę z bezprawności pobierania dwóch świadczeń równolegle.

W tej sytuacji sporna między stronami kwestia zastosowania w niniejszej sprawie art. 84 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych traci na znaczeniu. Przyjmując jednak, że kwestia jego zastosowania jest w niniejszej sprawie istotna i że przepis ten znajduje takie zastosowanie, to zauważyć należy, że definicja pojęcia "kwoty nienależnie pobranych świadczeń" w nim zawarta wskazuje, iż takim świadczeniem jest m.in. emerytura wypłacona:

a) "...mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń...", jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do jej pobierania,

b) przyznana lub wypłacona "... w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia.".

Wskazać w tym kontekście należy, że skarżąca wprost pouczona została o bezprawności pobierania dwóch świadczeń - takie pouczenie zawiera pkt 6, str. 4 znajdującej się na k. 29 - 30 akt administracyjnych decyzji z dnia [...] listopada 1990 r. Ponadto, skoro skarżąca zaczęła pobierać emeryturę z ZUS, to mając świadomość bezprawności pobierania dwóch świadczeń zaniechanie poinformowania o tym KRUS może być ocenione jako świadome wprowadzenie w błąd tego organu. Nie ulega zatem wątpliwości, że skarżąca nienależnie pobierała świadczenie w rozumieniu art. 84 ust. 2 punkt 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Wobec ustalenia, że wypłacone skarżącej świadczenie KRUS było nienależne, Sąd orzekający w niniejszej sprawie dokonał oceny zasadności odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia. Sąd ocenił taką odmowę w świetle przywołanego wyżej art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy. Przepis ten przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie umorzenia nakazuje organowi kierować się m.in. ważnym interesem zainteresowanego oraz jego możliwościami płatniczymi. O ile pojęcie "ważnego interesu" nie zostało przez ustawę bliżej zdefiniowane, to możliwości płatnicze należy wywieść z otrzymywanej przez skarżącą renty rodzinnej po jej mężu. Z zaświadczenia ZUS znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy wynika, że otrzymuje ona z tego tytułu ponad 1200 zł. netto miesięcznie (tak w sierpniu 2005 r.). Uwzględniając fakt, że - jak wynika z wniosku skarżącej - przeznacza ona co miesiąc ok. 200 zł. na leki Sąd podzielił ocenę organu, że skarżąca nie jest pozbawiona środków utrzymania. Zamieszkuje z synem, korzysta z 3 pokoi w jego domu. Zdając sobie sprawę, że spłata kwoty zadłużenia stanowić będzie dla skarżącej uciążliwość, ocenić jednak należy, że jej możliwości płatnicze pozwalają na systematyczne, stopniowe uregulowanie tej należności. Ponadto należy podkreślić, iż umorzenie takich należności ma charakter absolutnie wyjątkowy, zarezerwowany dla sytuacji nadzwyczajnych. Mimo choroby i trudnej sytuacji rodzinnej skarżącej ocenić wypada, że w niniejszej sprawie taki nadzwyczajny przypadek nie zachodzi. Nie można też uznać, że wystąpił "ważny interes" skarżącej w umorzeniu kwoty należności. Interesu takiego nie należy bowiem odczytywać w oderwaniu od relatywnie wysokiej emerytury skarżącej i stanu finansów KRUS.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela ocenę skarżącej, iż jej syn nie jest obecnie zobowiązany do alimentacji swojej matki. Pobiera ona przecież rentę rodzinną po swoim mężu i z tej racji nie jest pozbawiona środków utrzymania. Niemniej kwestia obowiązku alimentacyjnego jej syna oraz relacji osobistych między nimi ma dla sprawy znaczenie drugorzędne.

Zauważyć też należy, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] grudnia 2005 r. jest dość lakoniczne. Organ w sposób niewystarczający uzasadnił swoje stanowisko, sposób zaprezentowania motywów odmowy umorzenia należnej kwoty nie w pełni odpowiada wymogom art. 107 § 3 Kpa. Zgromadzony jednak w sprawie materiał dowodowy pozwala uznać, iż podjęte przez organ samo rozstrzygnięcie było prawidłowe. Wskazana wada uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie uprawniała do jej uchylenia.

Niezależnie od powyższego przypomnieć trzeba uznaniowy charakter decyzji o umorzeniu należności KRUS. Nawet w razie wystąpienia przesłanek umorzenia zależnych od zainteresowanego (brak środków utrzymania, brak majątku) należności takie jedynie mogą być umorzone. Organ nie jest do tego zobligowany. Stąd też kontrola sądu administracyjnego w takich wypadkach jest ograniczona i sprowadza się do badania, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Ocenić należy, że takiego przekroczenia w niniejszej sprawie nie było.

Z powyższych względów, na podstawie art. 151 przywołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd skargę oddalił uznając, że nie zasługuje ona na uwzględnienie.