Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 336/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2017-07-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 153, art. 170
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2016 poz 169
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów
article: art. 7, art. 9
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 19 lipca 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędzia WSA Danuta Rzyminiak – Owczarczak (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lipca 2017 roku sprawy ze skargi I. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2017 roku nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2016 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 12.06.2014 r. B. M. - opiekun prawny całkowicie ubezwłasnowolnionego męża I. M., zwróciła się o umorzenie należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w okresach świadczeniowych [...] i [...], do których zwrotu jej mąż jest zobowiązany.

Prezydent Miasta P. decyzją z dnia [...].2014 r., nr [...], odmówił umorzenia ww. należności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 16.12.2014 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję Prezydenta. Decyzje te Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił wyrokiem z dnia 25.03.2015 r., sygn. akt II SA/Po 139/15, wskazując na braki w przeprowadzeniu oceny okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji materialnej i zdrowotnej I. M. i ich wpływu na zdolność uregulowania przez niego zobowiązań.

Po ponownym rozpoznaniu wniosku decyzją z dnia [...].2015 r. Prezydent Miasta P. kolejny raz odmówił umorzenia ww. należności. SKO w P. decyzją z 30.05.2016 r., nr [...], uchyliło tą decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia.

Rozpoznając dalej sprawę pismem z dnia 23.06.2016 r. wezwano B. M. do dostarczenia aktualnych dokumentów obrazujących sytuację dochodową i rodzinną strony. W odpowiedzi na wezwanie B. M. poinformowała, że aktualne zaświadczenia o dochodach rodziny są w posiadaniu Poznańskiego Centrum Świadczeń przy sprawie o przyznanie dodatku mieszkaniowego. Wyjaśniła również, że I. M. nigdy nie występował o obniżenie wysokości zasądzonych alimentów lub o zniesienie obowiązku alimentacyjnego, ponieważ jego choroba wykluczała możliwości rzeczowej oceny sytuacji, w której się znalazł. Ponadto wyjaśniła, z ilu osób składa się aktualnie jego gospodarstwo domowe i w jaki sposób dzielone są koszty utrzymania mieszkania.

Organ ustalił, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego były wypłacane na dzieci - J. , B. , A. i V. M. w okresach świadczeniowych [...] oraz [...], a ich wysokość została określona w decyzjach:

- z dnia 12.11.2009r. nr [...] (okres świadczeniowy [...]) na kwotę [...]zł wraz z ustawowymi odsetkami,

- z dnia 15.11.2010r. nr [...] (okres świadczeniowy [...]) na kwotę [...]zł wraz z ustawowymi odsetkami.

Na dzień wydania decyzji zadłużenie z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2008/2009 oraz 2009/2010 wynosi: należność główna - [...] zł, odsetki - [...] zł, co stanowi łącznie [...] zł.

Decyzją z dnia [...] 2016 r., nr [...], Prezydent Miasta P. ponownie odmówił umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych na rzecz uprawnionych z funduszu alimentacyjnego.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że wnioskodawca ma obecnie 55 lat, jest osobą ubezwłasnowolnioną, posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, ważne do 30 marca 2019r. Jego opiekunem prawnym jest żona B. M.. Wnioskodawca mieszka razem z żoną oraz dziećmi w mieszkaniu swojej teściowej M. K.. Gospodarstwo domowe I. M., zgodnie z oświadczeniem zawartym w wyjaśnieniu B. M. z dnia 12.07.2016 r., składa się z 5 osób. W skład gospodarstwa poza małżonkami B. i I. M. wchodzi trójka dzieci: 22 - letnia J. - studentka [...], 20 - letni syn B. M., absolwent [...] - obecnie nie pracujący i nie uczący się oraz 16 - letni syn A. - uczeń gimnazjum. Na dochody tego gospodarstwa składają się: przychody z pracy B. M. w wysokości [...] zł brutto (po odliczeniu kosztów uzyskania oraz składek na ZUS), renta I. M. w wysokości [...] zł brutto (759,13 netto), stypendium córki Julietty w łącznej wysokości [...] zł (400,00 zł stypendium socjalne i [...] zł stypendium naukowe). Na syna A. Poznańskie Centrum Świadczeń wypłaca zasiłek rodzinny w wysokości 118,00 zł miesięcznie oraz świadczenie wychowawcze w wysokości [...] zł. Łącznie rodzina posiada do dyspozycji miesięcznie kwotę [...]zł brutto, co w przeliczeniu na jednego członka gospodarstwa domowego wynosi [...] zł. W lokalu mieszka jeszcze córka Violetta, która prowadzi odrębne gospodarstwo domowe oraz teściowa skarżącego - najemca mieszkania - M. K., utrzymująca się z emerytury. Cała rodzina korzysta z dodatku mieszkaniowego. Obecnie jest on przyznany w wysokości [...] zł miesięcznie, na okres od dnia 01.07.2016 r. do dnia 31.12.201 r. Koszty utrzymania mieszkania dzielone są na 7 części i są następujące: czynsz [...] zł (po odjęciu dodatku mieszkaniowego), opłata za energię elektryczną za 1 miesiąc [...] zł, opłata za wodę, ścieki i śmieci - [...] zł. Pięcioosobowe gospodarstwo domowe I. M. ponosi w 5/7 kosztów utrzymania wspólnego mieszkania.

Organ wyjaśnił, iż rozpatrując wniosek o umorzenie należności wzięto pod uwagę całość zgromadzonej dokumentacji oraz dowody złożone do wniosku o przyznanie dodatku mieszkaniowego. Zdaniem organu trudna sytuacja materialna oraz brak stałych dochodów, jest okolicznością dotyczącą wszystkich dłużników alimentacyjnych. Wypłata świadczeń z funduszu alimentacyjnego następuje wówczas gdy egzekucja alimentów jest bezskuteczna, a dłużnik alimentacyjny nie osiąga dochodów ani nie posiada majątku, z którego mogłaby być prowadzona egzekucja alimentów. Przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie zwalnia jednak dłużnika z jego zobowiązań. Świadczenia z funduszu pokrywają bieżące świadczenia na rzecz osób, których sytuacja nie pozwala na oczekiwanie do czasu, kiedy dłużnik stanie się wypłacalny. Kwestię ulg w spłacie należności wypłaconych osobom uprawnionym z funduszu alimentacyjnego reguluje przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym organ może umorzyć należności dłużnika, biorąc pod uwagę jego sytuację dochodową i rodzinną. Uznaniowy charakter decyzji oznacza, że organ może, ale nie musi udzielić ulgi, jednak decyzja wydana w tym trybie nie może być dowolna. Umorzenie długu alimentacyjnego powinno być instytucją nadzwyczajną, gdyż zasadą powinno być płacenie alimentów. Przesłankami umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego są wyłącznie sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy. Działając w ramach uznania administracyjnego należy rozważyć, czy sytuacja dłużnika uzasadnia umorzenie długu. Z poczynionych ustaleń wynika, że I. M. mieszka ze swoją rodziną i prowadzą wspólnie gospodarstwo domowe. Obecnie jest całkowicie ubezwłasnowolniony i niezdolny do pracy. Dotychczas nie posiadał żadnych dochodów, a od 01 października 2015 r. posiada prawo do renty, od 1 marca 2016r. renta wynosi brutto [...] zł, netto [...] zł. Niepełnosprawność I. M. została orzeczona na czas określony, do dnia 30.03.2019r. Organ wskazał, że obowiązek alimentacyjny obciąża rodziców nie tylko wtedy, gdy ich sytuacja materialna jest dobra, obowiązek ten ciąży także na osobach mających problemy zdrowotne, a trudna sytuacja materialna jest okolicznością dotyczącą wszystkich dłużników alimentacyjnych, a w podobnej sytuacji pozostaje wiele osób, co nie zwalnia ich z obowiązku łożenia na utrzymanie dzieci. W ocenie organu wskazane okoliczności nie pozwalają na uwzględnienie żądania umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego i wyjątkowe potraktowanie strony w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych, poprzez uwolnienie od obowiązku zwrotu należności. Dodatkowo, odnosząc się do wyroku z dnia 25.03.2015 r. stwierdzono, że I. M. nigdy nie został "wykluczony" jako członek rodziny, a zatem rozpatrując jego sytuację trudno nie brać pod uwagę całego gospodarstwa domowego i jego członków. W takim ujęciu, prognozy na poprawienie się sytuacji rodziny są optymistyczne - chociażby ukończenie przez syna technikum i zdobycie przez niego konkretnego zawodu stwarza nowe możliwości na podjęcie pracy i uzyskanie dochodu. Ponadto uzyskanie prawa do renty od 01.10.2015 r. stwarza możliwość rozpoczęcia spłaty przedmiotowych należności, choćby w ratach. Kończąc organ wyjaśnił, że odmowa umorzenia należności nie przekreśla możliwości uwzględnienia podobnego wniosku w przyszłości, poza tym może się ubiegać o inne ulgi przewidziane w art. 30 ustawy, między innymi rozłożenie spłaty na raty. Wyjaśniono również, że w świetle art. 139 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2015 r., poz. 2082) obowiązek alimentacyjny nie przechodzi na spadkobierców zobowiązanego, zaś zobowiązania dłużnika alimentacyjnego wobec organu właściwego wierzyciela nie podlegają dziedziczeniu ani nie wchodzą do masy spadkowej.

B. M. – opiekun prawny I. M., wniosła w jego imieniu odwołanie od powyższej decyzji, zarzucając naruszenie przepisów prawa procesowego i prawa materialnego - art. 7, 9, 11, 77 § 1, 80, 107 § 3 K.p.a. polegające na braku dogłębnego wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, art. 30 ust. 1 oraz 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez błędną wykładnię sprowadzającą się do uznania, iż skarżący nie spełnia przesłanek do umorzenia jego osobie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i orzeczenie o umorzeniu należności oraz o przeprowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego, w szczególności z dokumentacji na okoliczność przewlekłości stanów chorobowych występujących u odwołującego, ich wymiaru i charakteru, okresu ich powstania oraz pozostawania w stałym leczeniu, wpływu schorzenia na możliwość znalezienia zatrudnienia, ograniczeń w podejmowaniu pracy oraz aktualnej sytuacji materialnej skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym i wspólnie z nim zamieszkujących, a także pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Z dokumentacji tej jednoznacznie wynika, iż odwołujący cierpi na chorobę afektywną dwubiegunową, przy czym stan ten utrzymuje się przynajmniej od 1998 roku i nie ulega poprawie, a wręcz ulega okresowym nasileniom, co skutkuje koniecznością hospitalizacji. Z przedmiotowej dokumentacji wynika charakter schorzenia, jak również istotne ograniczenia w zakresie możliwości znalezienia pracy, zwłaszcza biorąc pod uwagę sytuację społeczno – ekonomiczną w kraju.

Zdaniem odwołującej Prezydent nie wziął w ogóle pod uwagę wyjaśnień skarżącego oraz jego opiekuna oraz zebranej w sprawie dokumentacji, odnoszących się do stanu zdrowia skarżącego, okresu powstania stanów chorobowych, ich rodzaju, wpływu na podejmowanie decyzji. Organ orzekający nieprawidłowo ustalił również sytuację materialną skarżącego i jego rodziny. Odwołująca zarzuciła, że organ nie zastosował się do wytycznych zawartych w wyroku z 25 marca 2015 roku, sygn. akt: II SA/Po 139/15 i dokonał całkowicie sprzecznej zarówno z przedstawionym materiałem, jak i z zasadami doświadczenia życiowego interpretacji aktualnej sytuacji materialnej gospodarstwa domowego, w którym zamieszkuje odwołujący. Średni miesięczny dochód przypadający na jednego członka rodziny skarżącego oscyluje w granicach [...] zł miesięcznie (po odliczeniu wydatków na mieszkanie; [...] zł netto - 817,85 = [...] zł/5 = [...] zł), co mając na względzie uwarunkowania społeczne i gospodarcze jest kwotą bardzo niską, która nie pozwala na zaspokojenie nawet podstawowych potrzeb życiowych. Świadczenie otrzymywane przez skarżącego z tytułu renty wynosi jedynie [...] zł, co po odliczeniu wydatków na mieszkanie w zakresie przypadającym na skarżącego w kwocie ok. [...] zł, pozostawia kwotę ok. [...] zł. Ze świadczenia rentowego przysługującego skarżącemu potrącane są obecnie należności w kwocie ok. [...] zł. W konsekwencji po odliczeniu potrąceń oraz wydatków na mieszkanie, skarżącemu na życie pozostaje miesięcznie kwota ok. [...] zł, przy czym kwota ta musi być wystarczająca na zaspokojenie wszystkich usprawiedliwionych potrzeb życiowych, w tym wyżywienia, ubrań, środków higienicznych i środków czystości, leków, wizyt lekarskich itp. Nieuprawnionym jest również przerzucanie ciężaru spłaty zobowiązań objętych zaskarżoną decyzją na pozostałych członków rodziny. Stanowisko takie jest sprzeczne zarówno z zasadami słuszności, jak i przeznaczeniem świadczeń uzyskiwanych przez poszczególnych członków rodziny, w szczególności świadczenia wychowawczego i zasiłków celowych.

Organy nie odniosły się również do sytuacji osobistej i majątkowej samego zobowiązanego, w szczególności w kontekście jego choroby, jak i możliwości podjęcia pracy zarobkowej. Organ nie wziął w ogóle pod uwagę wyjaśnień skarżącego, jego opiekuna oraz dokumentacji odnoszących się do stanu zdrowia skarżącego, okresu powstania stanów chorobowych, ich rodzaju, wpływu na podejmowanie decyzji. Dotychczas zebrany w sprawie materiał nie jest kompletny i powinien zostać uzupełniony w szczególności w zakresie dotyczącym ubezwłasnowolnienia i przyczyn, które legły u podstaw takiego stanu rzeczy oraz okresu ich występowania, jak również wpływu występujących schorzeń na możliwość świadczenia pracy oraz sytuację majątkową i rodzinną skarżącego odnoszącą się w szczególności do chwili rozstrzygania wniosku o umorzenie, jak również wpływ stanu zdrowia I. M. na możliwość regulowania przez niego zobowiązań zarówno obecnie, jak i w przyszłości.

Decyzją z dnia [...] 2017 r., Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium w pierwszej kolejności wskazało, iż strona nie spełnia przesłanek z art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów bowiem wyegzekwowane od strony - dłużnika alimentacyjnego kwoty zasądzonych alimentów były niższe niż określone w art. 30 ust. 1 pkt 1 - 3 ww. ustawy. Rozpatrując natomiast możliwość umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 ww. ustawy organy administracji zobowiązane są do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, w trakcie którego należy dokonać analizy aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu należności i rozważyć, czy i w jaki sposób wydana decyzja wpłynie na warunki życiowe dłużnika.

W przedmiotowej sprawie zdaniem Kolegium organ I instancji wywiązał się z nałożonego na niego obowiązku i dokładnie ustalił i ocenił bieżącą sytuację dłużnika poprzez analizę wszystkich okoliczności, które składają się na całokształt sytuacji osobistej strony. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, iż w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki pozwalające na uwzględnienie wniosku strony i umorzenie całości zobowiązań z tytułu należności alimentacyjnych wypłaconych osobom, wobec którym na stronie spoczywa obowiązek alimentacyjny. W myśl utrwalonego orzecznictwa sądowego umorzenie należności jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinna być stosowana w szczególnie uzasadnionych, najtrudniejszych przypadkach, gdy sytuacja życiowa i dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie miał wpływu i tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie należności alimentacyjnych. Po dokonaniu wszechstronnej i całościowej analizy materiału dowodowego, w opinii Kolegium sytuacja życiowa strony nie uprawnia do udzielenia ulgi o największym stopniu pomocy dla dłużnika alimentacyjnego przewidzianej w art. 30 ust. 2 ustawy. Przede wszystkim w sytuacji strony nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, jak niepełnosprawność ograniczająca samodzielną egzystencję, kalectwo, śmierć osoby najbliższej, nieszczęśliwe zdarzenia losowe - pożar, powódź, kradzież, wypadek, problemy lokalowe, problemy żywieniowe w połączeniu z brakiem jakichkolwiek dochodów - skraj ubóstwa. Z akt sprawy i załączonych przez odwołującą dokumentów wynika, że I. M. do 30 marca 2019 r. ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, który nie pozbawia go całkowicie możliwości wykonywania jakiejkolwiek pracy, dysponuje stałym dochodem w postaci renty w wysokości kilkuset złotych (uwzględniając wskazywane przez odwołującą zajęcie komornicze), posiada problemy z alkoholem. W ocenie organu odwoławczego tylko wyjątkowe okoliczności powstałe niezależnie od dłużnika alimentacyjnego, w następstwie których jego sytuacja uległa takiemu pogorszeniu, że nie jest on w stanie na bieżąco spłacać swoich należności, oraz nie ma perspektywy poprawy i zmiany tej sytuacji, uzasadniają umorzenie całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zdaniem Kolegium spłata kwot wypłaconych z funduszu alimentacyjnego nie będzie zagrożeniem dla realizacji fundamentalnych potrzeb egzystencjalnych i bytowych (lokalowych, żywieniowych) I. M., zatem i nieuwzględnienie wniosku strony nie doprowadzi do nieodwracalnych i poważnych szkód dla funkcjonowania jego rodziny. Po dokonaniu oceny wszystkich istotnych okoliczności faktycznych w sprawie organ odwoławczy uznał, że w przypadku strony nie mają miejsca wyjątkowe okoliczności uzasadniające zastosowanie tej najdalej idącej ulgi w spłacie zobowiązań. Sytuacji strony na tle innych dłużników starających się o umorzenie, gdzie występuje trwałe kalectwo, brak jakichkolwiek dochodów, problemy lokalowe i żywieniowe - nie można uznać za szczególną, chociaż jest oczywiście trudna. Kolegium podzieliło ocenę organu I instancji, iż spłata przez stronę przedmiotowego zadłużenia nie będzie mieć wpływu na jego aktualną sytuację życiową, tym bardziej, że stosownie do art. 30 ust. 2 ustawy, strona może złożyć wniosek o rozłożenie pozostałych do spłaty należności na raty lub o odroczenie terminu ich płatności.

Kolegium nie zgodziło się z zarzutami odnośnie braku wszechstronnej oceny materiału dowodowego i okoliczności faktycznych. Zbadano stan faktyczny sprawy, całokształt położenia rodziny i organy orzekły zgodnie ze swoimi uprawnieniami, kierując się przy tym całym aspektem sprawy. Niskie dochody i problemy ze zdrowiem nie stanowią same w sobie przesłanki, która umożliwiłaby automatyczne umorzenie należności. Organy administracji podejmując rozstrzygnięcia na podstawie art. 30 ust. 2 ww. ustawy kierują się nie tylko interesem strony, ale są zobowiązane brać pod uwagę interes społeczny. W przedmiotowej sprawie, po kompleksowej ocenie całokształtu sytuacji rodziny oraz wniosków strony , organy uznały, że nie jest zasadne udzielenie najdalej idącej ulgi w spłacie należności. Uzasadnienie decyzji organu I instancji zawiera wszystkie wymagane elementy wskazane w art. 107 K.p.a.

B. M., działając jako opiekun prawny I. M., zaskarżyła w jego imieniu powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Skarżąca powtórzyła zarzuty i argumentację zawartą w odwołaniu. Zdaniem skarżącej Kolegium swoje ustalenia oparło wyłącznie na twierdzeniach organu I instancji, nie czyniąc przy tym żadnej weryfikacji tych twierdzeń, w szczególności nie odnosząc się do twierdzeń i zarzutów wskazanych w odwołaniu i mających istotne znaczenie z punktu widzenia ustalenia sytuacji osobistej i materialnej skarżącego i to pomimo zarzutów skarżącej w tym zakresie zawartych w odwołaniu oraz złożonego tam wniosku o przeprowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego. Z materiałów naprowadzonych przez skarżącą jednoznacznie wynika, iż odwołujący cierpi na chorobę afektywną dwubiegunową, przy czym stan ten utrzymuje się przynajmniej od 1998 roku (ustalenie niepełnosprawności uzasadniające konieczność wsparcia egzystencjonalnego oraz istotne ograniczenia w zakresie zdolności do podejmowania zatrudnienia występują od 2000 roku, przy czym na skutek pogorszenia się stanu zdrowia skarżący obecnie jest całkowicie niezdolny do pracy) i nie ulega on poprawie, a wręcz ulega okresowym nasileniom, co skutkuje koniecznością hospitalizacji skarżącego. Z przedmiotowej dokumentacji wynika również charakter schorzenia, jak również istotne ograniczenia w zakresie możliwości znalezienia pracy - zwłaszcza biorąc pod uwagę sytuację społeczno - ekonomiczną w kraju. Organy administracyjne nie wzięły również pod uwagę faktu, iż skarżący został uznany przez lekarza orzecznika ZUS za osobę całkowicie niezdolną do pracy, co praktycznie przekreśla jego szanse na znalezienie jakiegokolwiek zatrudnienia.

SKO w P. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje;

Skarga okazała się zasadna.

Na wstępie wskazać należy, że w analizowanej sprawie wypowiedział się już Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 25 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Po 139/15. Wskazanym wyrokiem Sąd uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16.12.2014 r., nr [...], oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia 04.08.2014 r., nr [...], którą odmówiono umorzenia I. M. należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości [...] zł, do których zwrotu jest zobowiązany. Wyrok Sądu uprawomocnił się.

Stosownie do treści art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Związanie sądu oceną prawną wyrażoną w wyroku wydanym w danej sprawie oznacza, że przy niezmienionym stanie faktycznym i prawnym nie może on formułować ocen odmiennych od wiążącej go oceny prawnej, ale musi się do niej zastosować. W razie wnoszenia kolejnych skarg z powodu niewłaściwego wykonania zapadłego wyroku uwzględniającego skargę, sąd administracyjny weryfikuje sposób wywiązania się organów ze skierowanych do nich wskazań, nie wnika natomiast w materię objętą zakresem wcześniejszych ocen. Wskazać również należy na przepis art. 170 p.p.s.a., w myśl którego orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. W kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie może być ona ponownie badana. Ratio legis art. 170 p.p.s.a. polega bowiem na tym, że gwarantuje on zachowanie spójności i logiki działania organów państwowych, zapobiegając funkcjonowaniu w obrocie prawnym rozstrzygnięć nie do pogodzenia w całym systemie sprawowania władzy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 września 2016 r. sygn. II FSK 1901/14).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż na skutek uchylenia wcześniejszych decyzji wydanych w przedmiocie wniosku o umorzenie skarżącemu należności alimentacyjnych, organ I instancji ponownie rozpoznał sprawę i po przeprowadzeniu analizy zgromadzonych materiałów decyzją z dnia 20 września 2016 r., nr [...], po raz kolejny odmówił umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych na rzecz uprawnionych z funduszu alimentacyjnego. Rozstrzygnięcie to SKO w P. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzją z dnia [...] 2017 r., Nr [...] 579.2016.

Badając legalność tych rozstrzygnięć Sąd stwierdził, że wydane zostały z obrazą przepisu art. 153 p.p.s.a. Wbrew bowiem wyraźnym wskazaniom oraz wytycznym wynikającym z uzasadnienia wyroku z dnia 25 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Po 139/15, organy ponownie nie przeprowadziły pogłębionej oceny okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji materialnej i zdrowotnej I. M. i ich wpływu na zdolność uregulowania przez niego zobowiązań. W tym miejscu zaznaczyć należy, iż w wyroku z dnia 25 marca 2015 r. Sąd nie zajął jednoznacznego stanowiska w kwestii możliwości spłaty zadłużenia przez skarżącego, choć ten nie uzyskiwał wówczas żadnych dochodów. Sąd pozostawił również organom administracji ocenę, czy stan zdrowia skarżącego daje rokowania co do możliwości spłaty zadłużenia w przyszłości. Wskazania Sądu obejmowały konieczność zbadania i oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz zweryfikowania stanowiska strony co do osób prowadzących z dłużnikiem alimentacyjnym wspólne gospodarstwo domowe i wysokości dochodów uzyskiwanych przez poszczególnych członków tego gospodarstwa.

Sąd w wyroku z 25 marca 2015 r. zarazem wyjaśnił, że na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Organ winien rozważyć, czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz. Sąd wskazał, iż jak wynika z ustaleń organu I instancji, skarżący I. M. ma 53 lata, jest całkowicie ubezwłasnowolniony, a nadto jest osobą niepracującą i legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności i niezdolności do pracy do 30 marca 2019 r. Zdaniem Sądu organy obu instancji nie wskazały na jakiekolwiek realne przesłanki, iż po tej dacie skarżący uzyska zdolność do podjęcia pracy, a nawet jeżeli ją uzyska to, że istnieją realne i duże szanse do zdobycia przez niego zatrudnienia na lokalnym rynku pracy. Zarazem Sąd stanął na stanowisku, iż przy tak wielu niewiadomych jakimi jest stan zdrowia skarżącego w przyszłości oraz warunki na lokalnym rynku pracy jakie będą występować za kilkadziesiąt miesięcy, ocena taka jest bardzo trudna, a wręcz niemal niemożliwa. W tej sytuacji twierdzenia organów obu instancji, iż nie można wykluczyć podjęcia przez I. M. zatrudnienia w przyszłości Sąd uznał za gołosłowne, a jako podstawa dla odmowy umorzenia jako całkowicie arbitralne. W stanie faktycznym objętym kontrolą Sądu I. M. nie uzyskiwał samodzielnie jakichkolwiek przychodów, był osobą całkowicie niezdolną do pracy i pozostającą na utrzymaniu pozostałych członków rodziny. To dochody pozostałych członków rodziny stanowiły jedyną podstawę dla ustalenia wysokości miesięcznego dochodu na osobę w rodzinie zobowiązanego. Wysokość tego dochodu uzasadniała zaś zdaniem organów odmowę umorzenia należności przypadających od I. M. z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. Sąd wskazał, że istotne znaczenie dla sprawy ma także zupełnie pominięta w rozważaniach organów okoliczność, iż osoby, na rzecz których wypłacono świadczenia z funduszu alimentacyjnego, to czwórka dzieci I. M.. Dochody dwójki spośród tych dzieci aktualne wnoszone są do wspólnego gospodarstwa domowego i posłużyły organom dla wykazania, iż dochód na osobę w rodzinie zobowiązanego nie uzasadniania umorzenia należności dłużnika z tytułu wypłaconych świadczeń. Organy w żaden sposób nie odniosły się zatem do okoliczności, iż wobec nieuiszczania przez I. M. należnych alimentów na rzecz dzieci, udzielono tymże dzieciom pomocy z funduszu alimentacyjnego poprzez przyznanie odpowiedniego świadczenia na rzecz dzieci ich matce B. M., a obecnie oczekuje się, iż chory, niezdolny do pracy i nie osiągający jakichkolwiek dochodów I. M., który pozostaje członkiem wspólnego gospodarstwa domowego obejmującego co najmniej jego żonę i czwórkę dzieci, będzie w stanie spłacać te należności w oparciu o dochody uzyskiwane przez żonę, samodzielnie utrzymującą się dorosłą córkę Violettę Mąderek i stypendium socjalne studiującej J. M. oraz kosztem nakładów na bieżące utrzymanie tych osób oraz uczących się jeszcze Julietty, Bogusza i małoletniego Antonio.

Z powyższego omówienia fragmentów uzasadnienia wyroku Sądu wydanego w sprawie o sygn. akt II SA/Po 139/15 wynika zatem, że ponownego rozważenia przez organ prowadzący postępowanie wymagało, czy z uwagi na chorobę skarżący realnie będzie mógł podjąć zatrudnienie, jak i to, czy można przyjąć, że żądanie spłaty należności może zostać skierowane do dłużnika alimentacyjnego, który nie uzyskuje żadnych dochodów i który jest na utrzymaniu rodziny w sytuacji, gdy wobec uczących się dzieci nadal ma zobowiązania alimentacyjne.

Na obecnym etapie stan faktyczny podlegający wcześniej kontroli sądowej uległ zmianie co do sytuacji dochodowej skarżącego, bowiem od 01 października 2015 r. posiada on prawo do renty w wysokości [...] zł netto. Powyższa okoliczność zdaniem organów pozwala uznać, że skarżący nie może skorzystać z najdalej idącej ulgi w związku z istniejącym zadłużeniem alimentacyjnym i pozwala przyjąć, że może on rozpocząć spłatę tych zobowiązań. W opinii Sądu wnioski te są jednakże co najmniej przedwczesne, a nadto nie odnoszą się do możliwości skorzystania przez organ z częściowego umorzenia zadłużenia, na co pozwalają granice sprawy wyznaczonej wnioskiem opiekuna prawnego skarżącego o umorzenie należności wraz z odsetkami. Przypomnieć należy, iż zgodnie z przepisem art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz.U. Z 2017 r. poz. 489), organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Ponadto, o tym, że w niniejszej sprawie organy procedowały w szeroko rozumianym przedmiocie umorzenia należności, świadczą również te fragmenty końcowej części uzasadnień decyzji obu instancji, w których poucza się skarżącego o możliwości złożenia wniosków o rozłożenie spłaty należności na raty lub o odroczenie spłaty. Pouczenia te nie stanowią o możliwości złożenia wniosku o częściowe umorzenie należności, a należy zauważyć, że zgodnie z art. 9 K.p.a. na organach ciąży obowiązek wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. W tym miejscu Sąd zauważa, że za zasadnością rozważenia możliwości częściowego umorzenia żądanej może przemawiać wysokość odsetek naliczonych od należności głównej, niemalże równa wysokości kwoty tej należności (odpowiednio: [...] zł i [...] zł). Ponieważ jednak organy materii tej nie rozważały, mając na uwadze uznaniowy charakter decyzji Sąd na tym etapie nie może wiążąco wypowiadać się w powyższym zakresie.

Argumentując dalej należy wskazać, że w toku postępowania ustalono dochód rodziny, ilość osób składających się na rodzinę oraz pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, comiesięczne wydatki stałe, co zostało szczegółowo opisane w decyzji organu I instancji. Na tej podstawie organy wywiodły, opierając się stanowiskach doktryny i orzecznictwa wypracowanych na gruncie szeroko pojmowanych spraw pomocowych, co do wyjątkowego charakteru instytucji ulg w spłacie zadłużenia. Nie kwestionując tych poglądów Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę uznał, że w jej okolicznościach nadal jednak istotne jest przeprowadzenie prawidłowej analizy sytuacji zdrowotnej (skarżący nadal legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, która została orzeczona do dnia 30 marca 2019r.) i dochodowej skarżącego, jak i realnych możliwości spłaty istniejącego zadłużenia, czemu nie sprostano.

Uzasadniając rozstrzygnięcia podjęte w przedmiocie odmowy umorzenia należności alimentacyjnych organy obu instancji uznały, że stan zdrowia skarżącego ma charakter czasowy, nadto dłużnik jest stosunkowo młody (55 lata) i może podejmować aktywność zawodową, tak obecnie, jak i w przyszłości. Z powyższą argumentacją w świetle argumentacji przytoczonej w odwołaniu oraz w skardze nie sposób się w pełni zgodzić. Zauważyć bowiem trzeba, że wnioski organów są oparte również na założeniu, że stwierdzony u skarżącego umiarkowany stopień niepełnosprawności nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. Tymczasem opiekun prawny skarżącego w wymienionych wyżej środkach zaskarżenia konsekwentnie wywodzi, że stan zdrowia skarżącego w związku ze zdiagnozowaną chorobą afektywną dwubiegunową nie ulega poprawie, a nadto, że pogarszał się na przestrzeni od wystąpienia pierwszych objawów, tj. od 1998 roku. B. M. podniosła również, że opisany stan chorobowy był przyczyną problemów skarżącego i jego rodziny, co skutkowało koniecznością doprowadzenia do jego całkowitego ubezwłasnowolnienia. W świetle takiej argumentacji Sąd nie może podzielić stanowiska organów, iż sytuacja dochodowa skarżącego może realnie ulec poprawie. Pamiętać należy, iż przy rozpatrywaniu wniosku w oparciu o art. 30 ust. 2 ww. ustawy badaniu powinna podlegać aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna. Ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z ustawowymi odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika. Ogólne przewidywania organu zarówno co do stanu zdrowia strony, jak i jego możliwości zarobkowania po upływie okresu ustalonego w orzeczeniach, nie mogą bowiem stanowić podstawy do orzekania w zakresie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami (por. wyrok NSA z dnia 30 czerwca 2011r., I OSK 371/11, publ.:www.nsa.gov.pl). W konsekwencji, na gruncie powołanego przepisu nie jest dopuszczalne dokonywanie oceny we wskazanym zakresie w oparciu o przypuszczalne zmiany sytuacji materialnej i zdrowotnej dłużnika. Wobec zarzutów podniesionych w odwołaniu od decyzji organu I instancji obowiązkiem Kolegium było przeprowadzenie dowodów z dokumentacji wskazywanej przez skarżącą, tj. dokumentacji z leczenia skarżącego oraz z wykorzystanej na potrzeby sprawy o jego ubezwłasnowolnienie i odniesienie się do tych kwestii w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Ponadto uznano, iż dysponując miesięcznie kwotą [...]zł skarżący jest w stanie zaspokoić swoje potrzeby życiowe, poza tymi które obejmują partycypowanie w kosztach mieszkania. Organy nie ustaliły i nie rozważyły, czy i w jakiej wysokości skarżący ma obowiązek i może partycypować w kosztach utrzymania uczących się dzieci. Nie ustalono również jakie koszty wiążą się z leczeniem skarżącego, bowiem w aktach sprawy znajduje się wyłącznie oświadczenie B. M., iż rodzina ponosi wydatki na leczenie w wysokości [...] zł miesięcznie (k.111 akt admin. organu I instancji). W konsekwencji tych braków nie ustalono i nie rozważono, czy wobec konieczności ponoszenia ww. wydatków, zachodzi niebezpieczeństwo przerzucenia na innych członków rodziny obowiązku spłaty zadłużenia, które powstało w wyniku nie wywiązywania się przez skarżącego z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci. Na powyższe wskazywał Sąd w wyroku z dnia 25 września 2015 r. W tym kontekście podnoszona przez organy okoliczność, iż skarżący funkcjonuje w ramach rodziny, która nie wyparła się go i nadal trwa, nie może przesądzać o sposobie rozpatrzenia wniosku. W opinii Sądu obecnie orzekającego należy przyjąć, że dla oceny, czy sytuacja zdrowotna i materialna skarżącego jest wyjątkowa w rozumieniu cytowanych poglądów orzecznictwa i doktryny, podstawowe znaczenie ma jego aktualna sytuacja zdrowotna i perspektywy w tym zakresie na przyszłość, związane z tym koszty leczenia oraz ciążące na nim aktualnie zobowiązania alimentacyjne. Nie do zaakceptowania jest bowiem sytuacja, gdy w sytuacji konieczności regulowania zaległości alimentacyjnych z przeszłości, koszty te będą obciążać jego rodzinę oraz instytucje, do których rodzina ta będzie zmuszona wystąpić o pomoc, co jak wynika z akt sprawy ma miejsce.

Tak więc o ile można uznać, że sytuacja materialna skarżącego w związku z uzyskaną rentą poprawiła się, bowiem w stosunku do okresu wcześniejszego obecnie nie pozostaje on na wyłącznym utrzymaniu rodziny, to nadal aktualny pozostaje wymóg ustalenia, czy sytuacja dochodowa i zdrowotna skarżącego dłużnika alimentacyjnego umożliwia przyjęcie, że będzie on w stanie realnie spłacać powstałe zadłużenie i w jakim zakresie.

Przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu świadczeń wypłacanych osobom uprawnionym z funduszu alimentacyjnego reguluje art. 30 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z treści tego unormowania wynika uznaniowy charakter decyzji wydawanych na jego podstawie, na co zresztą trafnie zwróciły uwagę organy orzekające w sprawie. Działanie organu w ramach uznania administracyjnego oznacza, jak wynika z art. 7 K.p.a., załatwienie sprawy w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Tym samym wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zależy wyłącznie od woli organu nawet wtedy, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie, z tym jednak zastrzeżeniem, iż nie może to oznaczać dowolności podjętego rozstrzygnięcia.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. W celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny, ocenić zgromadzony materiał oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu podjętych rozstrzygnięć. Wydanie decyzji o umorzeniu należności alimentacyjnych musi być więc poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach sytuacji dochodowej i rodzinnej, a uzasadnienie decyzji zawierać ocenę tej sytuacji.

Zdaniem Sądu materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż organy sprostały tym powinnościom w toku postępowania administracyjnego. W okolicznościach sprawy Sąd uznał, że organy przekroczyły granice uznania administracyjnego orzekając o odmowie umorzenia skarżącemu należności alimentacyjnych. Miało zatem miejsce naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkuje koniecznością uchylenia obu wydanych w sprawie decyzji.

Ponownie rozpoznając wniosek o umorzenie skarżącemu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego organ I instancji ponownie przeanalizuje jego aktualną sytuację zdrowotną, dochodową i rodzinną w celu ustalenia, czy realnie pozwala ona skarżącemu na uregulowanie zadłużenia. W zależności od poczynionych ustaleń, stosując się do oceny wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku, organ wyda decyzję w przedmiocie umorzenia należności mając na uwadze, że w granicach sprawy można podjąć również rozstrzygnięcie w zakresie umorzenia części należności.

Z wymienionych przyczyn na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało uwzględnić skargę i uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2016 r. nr [...]