Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 641/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2007-07-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6292 Przymusowy zarząd państwowy
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Grzegorz Czerwiński, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Miron, asesor WSA Marian Wolanin (spr.), Protokolant Julia Dobrzańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lipca 2007 r. sprawy ze skarg R. S., M. R. i Z. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2006 r. nr [...] w przedmiocie nacjonalizacji 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2005 r.; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi solidarnie na rzecz R. S. i M. R. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] grudnia 2006 r. Nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał swoją decyzję z dnia [...] listopada 2006 r. o odmowie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] czerwca 1951 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa N. w W. pow. K., w części dot. parceli nr [...], będącej własnością F. i M. S. oraz w części dot. parceli nr [...] i [...] będących własnością F. i M. Ś.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdzono, że będąc związanym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 lutego 2005 r. sygn. akt IV SA/Wa 825/04, którym uchylono wydane uprzednio w sprawie decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, organ wyjaśnił przede wszystkim, iż przedmiotem żądania wnioskodawców jest stwierdzenie nieważności zarówno orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego nr [...] z dnia [...] listopada 1949 r. o przejściu na własność Państwa przedsiębiorstwa pod firmą N. jak i orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] czerwca 1951 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa N. w W. k/K., sporządzonego w dniach [...] maja 1950 r. oraz [...] marca 1951 r.

W związku z tym, badanie legalności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego nr [...] z dnia [...] listopada 1949 r. o przejściu na własność Państwa przedsiębiorstwa pod firmą N. zostało wyłączone do odrębnego postępowania.

Przedsiębiorstwo N. powstało na gruncie należącym do właścicieli małorolnych gospodarstw, na sześciu parcelach o łącznej pow. 6,3026 ha, w tym na parcelach: nr [...], [...] i [...]. Parcele te zostały zarekwirowane przez władze niemieckie i włączone w skład przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo przejęto na rzecz Państwa na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. nr 3, poz. 17) oraz §65 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. nr 16? poz. 62), które stanowiły, że przedsiębiorstwa nacjonalizowane przechodzą na rzecz państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami z dniem ogłoszenia orzeczenia. W rozpatrywanej sprawie ogłoszenie o terminie sporządzenia protokołu zdawczo-odbiorczego, dokonane zostało zgodnie z §73 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. poprzez umieszczenie go w Poznańskim Dzienniku Wojewódzkim z dnia 24 grudnia 1946 r. Protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa pod firmą N. sporządzony został w W. w dniu [...] maja 1950 r. oraz w dniu [...] marca 1951 r., który określił części składowe stanowiące integralną część tego przedsiębiorstwa przechodzącego na własność Państwa, w skład których wchodziła m.in. parcela nr [...] o pow. 1,5169 ha,

Sygn. akt IV SA/Wa 641/07

będąca własnością F. i M. S. oraz parcela nr [...] o pow. 0,6973 ha i parcela nr [...] o pow. 0,0549 ha - będące własnością I. i M. Ś. Do omawianego protokołu, poprzednicy prawni wnioskodawców stwierdzenia nieważności orzeczenia nie złożyli przy tym żadnych uwag ani zastrzeżeń. Ze znajdującego się w aktach sprawy planu sytuacyjnego Zakładów [...] W. koło K., sporządzonego w 1949 r. przez mierniczego przysięgłego T. W. jednoznacznie wynika, iż parcela nr [...], parcela nr [...] oraz parcela nr [...] - ze względu na swoje położenie - były funkcjonalnie, ściśle powiązane z działalnością przedsiębiorstwa N.. Na parceli nr [...] mieściła się suszarnia, ślusarnia, magazyn oraz garaże, natomiast na parcelach nr [...] i nr [...] znajdował się magazyn oraz świetlica.

Odmawiając stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] czerwca 1951 r., organ orzekający powołał się w szczególności na poglądy wyrażane w orzecznictwie sądowym, m.in. w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1951 r. sygn. akt C 152/51 (OSNCP z 1951, poz. 63, str. 8), i innych orzeczeniach tego Sądu oraz orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego, że: "stosownie do art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r. przedsiębiorstwa przejęte na podstawie art. 2 i 3 tej ustawy przechodzą na rzecz Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami. Celem cytowanego przepisu jest, aby przejęcie przez Państwo przedsiębiorstw następowało w warunkach zabezpieczających w pełni ich dalsze funkcjonowanie i zdolność produkcyjną. Przejęciu z mocy art. 2 i 3 ustawy podlegało więc całe przedsiębiorstwo wraz z majątkiem w najszerszym znaczeniu, bez wyłączenia jakichkolwiek obiektów stanowiących składniki przedsiębiorstwa w chwili przejęcia, choćby do obiektów tych służyły jakieś prawa osobom trzecim".

Uwzględniając powyższy pogląd, organ orzekający wskazał, iż zarzuty wnioskodawców stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] czerwca 1951 r. są bezpodstawne, gdyż z charakteru spornych parcel wynika, iż stanowiły one integralną cześć składników majątkowych nacjonalizowanej fabryki oraz były niezbędne w celu dalszego rozwoju tego przedsiębiorstwa.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2006 r. złożyli M. R. i R. S., jako następcy prawni F. i M. S., będących w przeszłości właścicielami parceli nr [...] oraz Z. S., jako następca prawny F. i M. Ś., będących w przeszłości właścicielami parceli nr [...] i [...].

M. R. i R. S. zarzucili w swoich skargach naruszenie art. 1, art. 2 i art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez uznanie za dopuszczalne przejęcie na własność Państwa wszystkich składników przedsiębiorstwa, także stanowiących własność osób trzecich oraz pominięcie przez organ celu nacjonalizacji. Ponadto, zarzucili naruszenie art. 40 §1 kodeksu handlowego poprzez jego pominięcie przy interpretacji pojęcia przedsiębiorstwa, jako przedmiotu nacjonalizacji, naruszenie

Sygn. akt IV SA/Wa 641/07

§73 i §75a w zw. z §74 i §75 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa poprzez zastosowanie tych przepisów, mimo iż kwestia nacjonalizacji, jako formy wywłaszczenia wymaga materii ustawowej i nie może być przedmiotem regulacji dokonanej przepisami wykonawczymi mającymi określać jedynie tryb postępowania nacjonalizacyjnego. Zatwierdzenie protokołu zdawczo-odbiorczego nastąpiło z pominięciem okoliczności wymaganych przepisem §75 ust. 3 powołanego rozporządzenia z dnia 30 stycznia 1947 r. dotyczących wskazania skąd, kiedy i na jakiej zasadzie grunty należące do małorolnych gospodarstw stanowiące własność osób trzecich zostały włączone do nacjonalizowanego przedsiębiorstwa. W skargach zarzucono również naruszenie art. 1 Protokołu 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w zw. z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP poprzez pozbawienie prawa własności mimo, iż nie wymagał tego interes publiczny i niedokonano tego w warunkach określonych przez prawo. W uzasadnieniu skargi wskazano na motywy mające uzasadniać zgłoszone zarzuty i żądanie uchylenia zaskarżonej decyzji.

W skardze Z. S. zarzucono natomiast naruszenie art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r. poprzez nieusprawiedliwione przyjęcie braku znaczenia dla nacjonalizacji faktu zajęcia w czasie okupacji gruntu obywateli polskich i ich włączenia do przedsiębiorstwa obywatela Rzeszy Niemieckiej. Wskazano przy tym, iż ustawa nacjonalizacyjna w art. 2 nie miała na celu pozbawiania majątku Polaków, których grunty zabrali Niemcy, lecz nakierowana była na przejmowanie przedsiębiorstw obywateli Rzeszy Niemieckiej, Wolnego Miasta Gdańska oraz niemieckich i gdańskich osób prawnych, a więc nakierowana była przeciwko interesom poszkodowanych Polaków za sprawą władzy niemieckiej i przedsiębiorstw niemieckich. W konkluzji skargi, wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie, podtrzymując uzasadnienie zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skargi zasługują na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn, aniżeli w nich podniesione. Zgodnie bowiem z art. 134 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, iż Sąd zobowiązany jest dokonać oceny legalności zaskarżonej decyzji niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze, zwłaszcza gdy stwierdzone przez Sąd naruszenia prawa zaskarżoną decyzją dotyczą przepisów postępowania a także przepisów materialnych, w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Sprawując bowiem kontrolę działalności administracji publicznej poprzez orzekanie m.in. w sprawach skarg na decyzje administracyjne, sąd administracyjny zobowiązany jest w pierwszej kolejności zbadać,

Sygn. akt IV SA/Wa 641/07

czy zaskarżona decyzja wydana została z zachowaniem ustawowych wymogów procesowych, w ramach których organ uprawniony jest do podejmowania decyzji administracyjnej. Stwierdzenie naruszenia tych wymogów w powiązaniu z podstawami materialnoprawnymi, w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, zobowiązuje sąd administracyjny do uchylenia zaskarżonej decyzji, niezależnie od zasadności zarzutów podniesionych w skargach.

Przedmiotem postępowania w trybie art. 156 i nast. kpa Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uczynił orzeczenie Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] czerwca 1951 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa N. w W. pow. K., wydane na podstawie §75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. nr 16, poz. 62, ze zm.), wyłączając do odrębnego postępowania ocenę legalności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego nr [...] z dnia [...] listopada 1949 r. o przejściu na własność Państwa przedsiębiorstwa pod firmą N., które wydane zostało na podstawie art. 2 ust. 1 i 7 oraz art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17, ze zm.).

Poddanie ocenie legalności w pierwszej kolejności orzeczenia z dnia [...] czerwca 1951 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa N., bez uprzedniego zbadania legalności orzeczenia z dnia [...] listopada 1949 r., stanowi istotne naruszenie przepisów postępowania w związku z przepisami art. 2 ust. 7 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej oraz §65 ust. 1 i §75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia.

Według bowiem art. 2 ust. 7 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r., o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa orzekał właściwy ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa minister. Przedsiębiorstwo było zaś przejmowane w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (prawo do firmy, patenty, licencje, znaki towarowe, użytkowe itp.), wolne jednak od obciążeń i zobowiązań z wyjątkiem zobowiązań o charakterze publiczno-prawnym, zobowiązań na rzecz polskich osób prawnych prawa publicznego, zobowiązań na rzecz osób prawnych, stanowiących własność polskich osób prawnych prawa publicznego, służebności gruntowych oraz zobowiązań, mających swe źródło w stosunku najmu pracy lub odpowiedzialności za czyny niedozwolone (art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r.). Poszczególne składniki majątkowe przejętego przedsiębiorstwa były następnie ujmowane w protokole zdawczo-odbiorczym, zatwierdzanym odrębnym orzeczeniem właściwego ministra, na podstawie §75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa. Protokół ten,

Sygn. akt IV SA/Wa 641/07

według powołanego §75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r., stanowił jednak integralną część orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa. Orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego miało zatem akcesoryjny charakter wobec orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa. Jego wydanie było bowiem uzależnione od uprzedniego wydania orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa, a więc i od uprzedniej oceny spełnienia ustawowych warunków przejścia tego przedsiębiorstwa na własność Państwa. Oznacza to, że potwierdzeniem prawnorzeczowych skutków przejścia wszystkich składników majątkowych przedsiębiorstwa na własność Państwa było orzeczenie o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa, a nie orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego tego przedsiębiorstwa.

Nie jest więc możliwa wszechstronna ocena legalności orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego, w warunkach określonych w art. 156 kpa, bez uprzedniej oceny legalności orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa, zwłaszcza gdy przedmiotem tej oceny ma być prawna dopuszczalność objęcia nacjonalizacją składników majątkowych stanowiących własność osób trzecich wobec znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, skoro ocena spełnienia ustawowych warunków dopuszczalności przejęcia tych składników związana jest z dopuszczalnością wydania orzeczenia o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa, chociażby w części obejmującej tylko te składniki, a nie z samą formalną dopuszczalnością wydania orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego.

Jeżeli zatem w rozpatrywanej sprawie skutki prawne nacjonalizacji wobec nieruchomości poprzedników prawnych skarżących potwierdzone zostały orzeczeniem Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] listopada 1949 r. o przejściu na własność Państwa przedsiębiorstwa pod firmą N., którego integralną częścią jest protokół zdawczo-odbiorczy, obejmujący te nieruchomości, zatwierdzony orzeczeniem Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] czerwca 1951 r., to ocena legalności przejęcia tych nieruchomości na własność Państwa w ramach nacjonalizacji, a więc i ocena legalności orzeczenia z dnia [...] czerwca 1951 r., jest możliwa tylko po uprzednim dokonaniu oceny legalności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] listopada 1949 r.

Wyłączając ocenę legalności orzeczenia z dnia [...] listopada 1949 r. do odrębnego postępowania, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi powinien był zatem w pierwszej kolejności przeprowadzić postępowanie wobec tego właśnie orzeczenia, do czasu zaś wydania rozstrzygnięcia w tej sprawie, powinien był na podstawie art. 97 §1 pkt 4 kpa, zawiesić postępowanie o stwierdzenie nieważności orzeczenia z dnia [...] czerwca 1951 r., skoro ocena legalności orzeczenia z dnia [...] listopada 1949 r. ma wpływ na zakres oceny legalności orzeczenia z dnia [...] czerwca 1951 r.

Wydanie rozstrzygnięcia w trybie art. 156 i nast. kpa najpierw wobec orzeczenia z dnia [...] czerwca 1951 r. narusza więc art. 97 §1 pkt 4 kpa, jak również art. 7 i art. 156 §1 pkt 2 kpa w zw. z art. 2 ust. 7 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej i §65 ust. 1 oraz §75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, skoro organ orzekający nie mógł w ocenie legalności orzeczenia z dnia [...] czerwca 1951 r. uwzględnić okoliczności prawnej dopuszczalności znacjonalizowania nieruchomości wnioskowanych przez skarżących, jako okoliczności związanej z oceną legalności orzeczenia z dnia [...] listopada 1949 r., o co wnieśli skarżący w swoich wnioskach.

Akcesoryjność orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] czerwca 1951 r. wobec orzeczenia z dnia [...] listopada 1949 r. nie wyklucza przy tym rozpatrywania legalności obu orzeczeń w jednym postępowaniu. W szczególności, nie stoi temu na przeszkodzie ocena prawna zawarta w wydanym już uprzednio w sprawie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2005 r. sygn. akt IV SA/Wa 825/04, w którym wskazano jedynie na uchylenie się przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi od rozpatrzenia całości wniosku skarżących M. R. i R. S., bez wyjaśnienia w tym względzie podstaw takiego działania, oraz potraktowanie wniosku skarżącej Z. S. wbrew jego treści, jako wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia z dnia [...] czerwca 1951 r.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi, orzeczono, jak w sentencji.

O zwrocie kosztów postępowania na rzecz skarżących M. R. i R. S. orzeczono na podstawie art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Nie orzeczono natomiast o zwrocie kosztów postępowania na rzecz skarżącej Z. S. z racji braku wniosku w tym względzie.

Ponownie rozpatrując sprawę, organ orzekający podejmie stosowne czynności procesowe w celu rozpatrzenia w pierwszej kolejności sprawy oceny legalności orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia [...] listopada 1949 r.