Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 631/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2010-10-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 61, art. 154,  art. 145, art. 145 a
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Bohdanowicz Sędziowie Sędzia WSA Michał Ruszyński Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Anna Lisowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 października 2010 r. sprawy ze skargi Z.B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...], II. stwierdza, że zaskarżone decyzje nie podlegają wykonaniu, III. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego Z.B. kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną skargą decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. Nr [...] Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych , działając na podstawie przepisów art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 i art. 151 § 1 i 2 ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego z dnia 14 czerwca 1960 r. ( tekst jednolity: Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm. z 2000 r. – dalej jako: Kpa ) oraz art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. Nr 8, poz. 395 ze zm.) - po rozpoznaniu wniosku Z.B. o ponowne rozpoznanie sprawy - utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2010 r. Nr [...], odmawiającą uchylenia decyzji organu z dnia [...] marca 2004 r. Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej.

Wynikający z akt administracyjnych stan sprawy przedstawia się następująco:

Ostateczną decyzją z dnia [...] marca 2004 r. Nr [...] Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił Z.B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej ze względu na fakt, iż strona nie spełniała określonego przepisami art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (... ) warunku deportacji do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r.

Pismem z dnia [...] lutego 2010 r. Fundacja " Polsko – Niemieckie Pojednanie" przekazała organowi skierowane do niej pismo Z.B. z dnia [...] lutego 2010 r. w sprawie możliwości ubiegania się o "dodatek do emerytury z tytułu wykonywania pracy przymusowej również na terenie Polski".

W dniu 2 kwietnia 2010 r. do organu wpłynął ( nadany 30 marca 2010 r. ) wniosek Z.B. o przyznanie świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (...) w okresie: od [...] maja 1942 do [...] maja 1944 z miejscowości [...] do prac w młynie i tartaku w miejscowości [...] oraz w okresie od [...] maja 1944 do [...] grudnia 1944 przy budowie umocnień wojskowych w miejscowościach [...] wraz z opinią Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych – z powołaniem się na przepis art. 154 § 1 i 2 Kpa oraz art. 2 , 4 ust. 1 , 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku w sprawie K 49/07 - odmówił wnioskodawcy uchylenia własnej decyzji z dnia [...] marca 2004 r. Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w art. 3 ust. 1 przywołanej ustawy.

W uzasadnieniu organ wskazał na istnienie decyzji z dnia [...] marca 2004 r. odmawiającej przyznania wnioskowanego świadczenia oraz fakt wpływu w dniu 2 kwietnia 2010 r. ponownego wniosku o jego przyznanie, w którym wnioskodawca nie sprecyzował żądanego trybu jego załatwienia. Wyjaśnił, iż wniosek ten zakwalifikowany został jako wniosek o uchylenie decyzji własnej organu w trybie art. 154 Kpa. Odnosząc się zaś do przesłanek warunkujących uchylenie decyzji w tym trybie Kierownik stwierdził, iż została spełniona jedynie przesłanka dotycząca ostateczności decyzji, która ma być uchylona. Wywiódł, iż wnioskodawca nie wskazał by za uchyleniem decyzji przemawiał - jak tego wymaga przepis art. 154 Kpa - interes społeczny lub jego słuszny interes jako strony. Organ stwierdził, że okoliczności na które powołuje się strona we wniosku takiej oceny nie uzasadniają uchylenia decyzji odmownej gdyż od dnia jej wydania stan prawny i orzecznictwo organu nie uległo zmianie. Organ powołał się także na swe związanie przepisami prawa stwierdzając, iż słuszny interes strony nie może sprowadzać się do obchodzenia obowiązujących przepisów. Zauważył także, iż przepis art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (...) definiujący pojęcie represji i ograniczający je jedynie do deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego. Wskazał, iż w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07 Trybunał stwierdził niezgodność powołanego przepisu z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie w jakim pomija on przesłankę deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Powołując się na wywody zawarte w uzasadnieniu wyroku Trybunału Kierownik UdsKiOS wywiódł, iż niezbędnym warunkiem uzyskania świadczenia jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem ( wyrwaniem ) z dotychczasowego środowiska wyjaśniając, że nie każda praca przymusowa wykonywana w okresie okupacji uprawnia do uzyskania świadczenia pieniężnego. Stwierdził, iż ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika wykonywanie przez stronę pracy przymusowej w pobliżu stałego miejsca zamieszkania tj. w miejscowości [...]. Uznał w związku z tym, iż praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, na którą wskazywał Trybunał, gdyż nie była połączona z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Co do drugiego okresu wskazywanego przez wnioskodawcę organ stwierdził, iż "stronie nie zaliczono także okresu robót przymusowych przy pracach fortyfikacyjnych ze względu na brak udokumentowania".

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy Z.B. wywodził, iż okres w którym był deportowany i wykonywał jako małoletni pracę przymusową zarówno w [...] jak i w [...] został zaliczony przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych do emerytury. Zarzucał, iż organ całkowicie pominął, udokumentowany zaświadczeniem ZUS-u okres pracy przymusowej przy budowie fortyfikacji wykonywanej w miejscowościach położonych ok. 200 km od jego rodzinnej miejscowości.

Powołaną na wstępie decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. organ utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2010 r.

W uzasadnieniu, powołując się na przepis art. 145a Kpa, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07 organ wskazał , iż w wyniku postępowania, ponownie przeprowadzonego po wznowieniu, mając na uwadze zakresowy charakter orzeczenia Trybunału i wywody zawarte w jego uzasadnieniu nie można, w oparciu o materiał dowodowy, uznać by strona wykonywała pracę przymusową. Wprawdzie bowiem Trybunał uznał niezgodność przepisu art. 2 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie w jakim pomija on przesłankę deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego pastwa polskiego, to jednak nie zgłosił zastrzeżeń do zasady, aby świadczenia z tego tytułu otrzymywały tylko osób, wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę tj. był połączony z wysiedleniem ( przymusową zmianą miejsca pobytu ) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska i zaakcentował, że sytuacja tych osób była odmienna od tych, które pracę przymusową świadczyły w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu, w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Organ wskazał, iż wnioskodawca wykonywał pracę przymusową w miejscowości [...] tj. w pobliżu miejsca zamieszkania ([...]). Tym samym praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy na którą wskazywał Trybunał, bowiem nie była połączona z deportacją ( przymusową zmianą miejsca pobytu i z "wyrwaniem z dotychczasowego środowiska". Organ podkreślił, iż ustawodawca nie przewidział prawa do świadczeń dla wszystkich osób wykonujących pracę przymusową, ale jedynie dla tych podmiotów wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie ( deportacja ) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Z.B. domagał się ponownego rozpoznania sprawy. Ponownie też wyrażał przekonanie, iż wykonywana przez niego praca w podanych we wniosku okresach miała charakter przymusowy. Przedstawiał okoliczności ubiegania się o świadczenie i składania odwołań oraz aktualny stan zdrowia. Jako dowód, iż pozostaje osobą poszkodowaną przez okupanta w wyniku świadczonej pracy przymusowej powoływał złożone w kserokopiach, jako załączniki do skargi, zaświadczenia ZUS-u i postanowienia Instytutu Pamięci Narodowej o umorzeniu śledztw w sprawie zmuszania obywateli polskich do prac przy budowie fortyfikacji i okopów na rzecz okupanta hitlerowskiego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swe stanowisko wyrażone w decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga podlegała uwzględnieniu jednakże zasadniczo nie z przyczyn w niej podniesionych.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ) sąd administracyjny właściwy jest do kontroli decyzji administracyjnych tylko w oparciu o kryterium zgodności z prawem. Uchylenie decyzji administracyjnych następuje więc w przypadku naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy ( art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm. dalej powoływanej jako: ppsa ). Dodać także należy, iż sąd administracyjny nie rozstrzyga sprawy merytorycznie tj. nie orzeka bezpośrednio o prawach i obowiązkach strony wnoszącej skargę, gdyż stanowi to wyłączną kompetencję organu właściwego w sprawie administracyjnej. Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonego skarga aktu administracyjnego, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Kontrola sprawowana jest wg stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydania badanego aktu.

Rozpatrując sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd uznał, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności rozważenia wymagało czy wniosek Z.B. został rozpatrzony przez Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych we właściwym trybie. W tej kwestii należy wskazać, że w dniu wpływu do organu ( 2 kwietnia 2010r.) wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej, w obrocie prawnym pozostawała ostateczna decyzja tego organu z dnia [...] marca 2004 r. o odmowie przyznania świadczenia z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Przyczyną odmowy było niespełnianie przez wnioskodawcę "kryterium geograficznego", a to z uwagi na fakt, iż deklarowana praca przymusowa ( w okresach i miejscowościach wskazanych następnie w ponownie złożonym wniosku ) miała być wykonywana w granicach państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r.. W ponownie złożonym wniosku skarżący nie nawiązywał do wcześniejszej decyzji odmownej, a organ nie wzywał strony o uzupełnienie go o sprecyzowanie żądania w tym zakresie. Bez wątpienia pismo skarżącego nadesłane 2 kwietnia 2010 r. stanowiło wniosek o wszczęcie postępowania w rozumieniu przepisu art. 61 § 1 Kpa. Zgodnie zaś z przepisem art. 63 ust. 2 Kpa wniosek strony powinien zawierać co najmniej wskazanie osoby, od której pochodzi, jej adres oraz żądanie, którego przedmiot określa sam wnioskodawca. Oceny zasadności wniesionego żądania organ dokonuje jednak wówczas, gdy zakres tego żądania zostanie w sposób jednoznaczny określony przez stronę postępowania. Dodatkowo też zwrócić należy uwagę na przepis art. 235 § 1 Kpa, zgodnie z którym skargę w sprawie w której w toku postępowania administracyjnego została wydana decyzja ostateczna, uważa się - zależnie od jej treści - za żądanie wznowienia postępowania lub za żądanie stwierdzenia nieważności albo jej uchylenia lub zmiany z urzędu. Mając na uwadze wskazane przepisy podkreślić trzeba, że stosownie do art. 61 § 1 Kpa zgłoszone żądanie wszczęcia postępowania administracyjnego określa przedmiot tego postępowania, a w razie wątpliwości sprecyzowanie żądania należy do strony, nie zaś do sfery ocennej organu administracji ( por. wyrok NSA z dnia z dnia 11 czerwca 1990 r., sygn. akt I SA 367/90, ONSA z 1990, Nr 2-3, poz. 47, wyrok NSA z dnia 31 marca 2009 r. II OSK 1755/07, cbois.nsa.gov. pl ). Wniosek wszczynający postępowanie administracyjne, w przypadku wątpliwości co do treści żądania, stanowi podstawę do podjęcia przez organ ustaleń w zakresie rzeczywistej woli osoby, od której pochodzi. Jeżeli więc organ ma wątpliwości co do charakteru pisma, a w szczególności co do zamiaru i intencji strony, powinien wezwać ją do sprecyzowania żądania udzielając przy tym stosownych wyjaśnień. Odstąpienie od tej czynności stanowi naruszenie zasady ogólnej z art. 9 Kpa. Postępowaniu administracyjnemu powinno towarzyszyć bowiem należyte i wyczerpujące poinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Odpowiednio bowiem do art. 9 Kpa organy zobowiązane są do czuwania nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy uznać jednak należało, iż zaniechanie wezwania strony do sprecyzowania wniosku i potraktowanie go jako żądania zmiany lub uchylenia decyzji ostatecznej w trybie art. 154 Kpa nastąpiło – co do zasady – zgodnie ze słusznym interesem skarżącego ( art. 7 Kpa ). Wniosek skarżącego nadany został bowiem w urzędzie pocztowym w dniu 30 marca 2010 roku, zaś jego poprzedni wniosek skierowany do "Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie" i przekazany organowi nosił datę [...] lutego 2010 r. Oznacza to, iż we wskazanych datach upłynął już 1- miesięczny termin do wystąpienia z podaniem o wznowienie postępowania ( art. 145 a § 1 pkt 1 i 2 Kpa ). Wyrok Trybunału Konstytucyjnego wszedł bowiem w życie po upływie 1 miesiąca od ogłoszenia go w Dzienniku Ustaw, co nastąpiło z dniem 23 grudnia 2009 r. ( vide: Dz.U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009r. ). Nadto zauważyć należy, że decyzja z dnia [...] marca 2004 r. odmawiająca prawa do świadczenia została skarżącemu doręczona w dniu 18 marca 2004 roku. Upływ ponad 5 lat od tej daty wyklucza zgodnie z art. 146 § 1 Kpa możliwość uchylenia decyzji w postępowaniu wznowionym z przyczyn o jakich mowa w art. 145 § 1 pkt 3-8 i art. 145a.

Uznając, iż w okolicznościach sprawy formalna kwalifikacja wniosku skarżącego, jako żądania weryfikacji decyzji ostatecznej w trybie art. 154 Kpa, nie naruszała prawa, to wskazać należy, że organ rozpoznając wniosek strony w sposób niedopuszczalny połączył dwa, konkurencyjne, nadzwyczajne tryby postępowania ( wznowienie postępowania z art. 145 i n. Kpa oraz uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznej z art. 154 Kpa ). Świadczy o tym fakt powołania w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji przepisu art. 151 § 1 i 2 Kpa , powołanie w uzasadnieniu decyzji przepisu art., 145 a Kpa oraz wynikający z tegoż uzasadnienia zakres rozpoznania sprawy.

Przypomnieć zatem należy specyfikę trybu weryfikacji decyzji ostatecznej uregulowanego w art. 154 Kpa. Zgodnie z tym przepisem wzruszenie ( zmiana lub uchylenie ) decyzji ostatecznej, na podstawie której strona nie nabyła prawa możliwe jest tylko wtedy, gdy za zmianą ( lub uchyleniem ) przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Z omawianej regulacji wynika więc, że do organu orzekającego w sprawie należy ocena czy w konkretnej sytuacji interes społeczny lub słuszny interes strony przemawia za wzruszeniem decyzji ostatecznej. Należy także zauważyć, że postępowanie prowadzone na podstawie art. 154 Kpa jest postępowaniem nadzwyczajnym, którego przedmiotem - w przeciwieństwie do postępowania głównego ( rozpoznawczego ) - nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, lecz przeprowadzenie weryfikacji wydanej już decyzji ostatecznej z jednego tylko punktu widzenia, a mianowicie ustalenia czy za jej zmianą ( uchyleniem ) przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Badanie interesu społecznego i słusznego interesu strony nie może polegać na ocenie prawidłowości zastosowania przepisów prawa przy wydawaniu decyzji ostatecznej. W przeciwnym wypadku wszczęcie postępowania z art. 154 Kpa stawałoby się konkurencyjne dla innych trybów postępowania. W postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 154 Kpa również postępowanie dowodowe winno być prowadzone jedynie pod kątem ustalenia czy za zmianą ( uchyleniem ) decyzji przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Jak przyjmuje się w literaturze prawniczej, postępowanie w sprawie zmiany lub uchylenia decyzji w trybie art. 154 Kpa dotyczy zarówno decyzji prawidłowych, jak i wadliwych, ale dotkniętych innymi wadami niż wady kwalifikowane – to znaczy takie, które dają podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji lub wznowienia postępowania. Przesłanki wymagania interesu społecznego lub słusznego interesu strony muszą być ustalone w konkretnej sprawie i muszą zyskać zindywidualizowaną treść wynikającą ze stanu faktycznego i prawnego sprawy ( por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 lutego 2007r., I OSK 553/06, LEX 348253 ). Wskazać też trzeba, że co do zasady przyjmowało się i przyjmuje w dalszym ciągu, że zmiana lub uchylenie decyzji w trybie art. 154 kpa, jak również w trybie art. 155 kpa nie może być dokonana z naruszeniem przepisów prawa materialnego. Zaakcentowania wymaga także, iż organ rozstrzygając w przedmiocie zmiany lub uchylenia decyzji w trybie art. 154 Kpa działa na zasadzie uznania administracyjnego. Do organu należy tym samym, po wszechstronnym rozważeniu okoliczności sprawy, ocena czy wzruszyć decyzję ostateczną czy też pozostawić ją w obrocie prawnym bez zmian. Za naruszenie prawa , mogące mieć wpływ na wynik sprawy, uznać należy sytuację w której organ, rozpoznając sprawę w trybie art. 154 Kpa, nie poddaje ocenie celowości zmiany ( uchylenia ) decyzji ostatecznej. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 19 kwietnia 2000 r., sygn. III SA 915/99 ( niepublik. ) badanie interesu społecznego czy słusznego interesu strony nie może polegać na ocenie prawidłowości zastosowania prawa przez organ wydający decyzję ostateczną. Konieczne jest zindywidualizowanie interesu społecznego lub ( i ) słusznego interesu strony w odniesieniu do stanu faktycznego konkretnej sprawy. Warunkiem dopuszczalności uchylenia lub zmiany decyzji w omawianym trybie jest stwierdzenie, że stan prawny jaki powstanie wskutek uchylenia lub zmiany decyzji będzie zgodny z prawem ( wyrok NSA z 9 maja 2005 r., OSK 1746/04, Lex Polonica nr 1158382 - Pal. 2006, nr 1-2, s. 241; teza druga wyroku NSA z 23 marca 2000 r., IV SA 391/98, Lex Polonica nr 351724 - ONSA 2001, nr 2, poz. 93).

W tym miejscu zwrócić należy też uwagę na poczynione przez Trybunał w uzasadnieniu powoływanego już wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., wywody odnoszące się do skutków tego orzeczenia dla adresatów zaskarżonej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. ,obejmujących dwie kategorie podmiotów: osoby, którym odmówiono przyznania świadczenia deportacyjnego ze względu na niespełnienie kryteriów "geograficznych" i osoby, które nigdy nie składały wniosku o jego przyznanie. Trybunał wskazał, iż podmioty należące do pierwszej kategorii osób mają prawo do wznowienia postępowania w swoich sprawach na zasadach określonych w art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz w Kodeksie postępowania administracyjnego ( zwłaszcza art. 145a ) oraz alternatywnie ( w tym zakresie TK przytoczył stanowisko Kierownika UdsKiOR ), mogą one żądać wzruszenia dotychczasowej decyzji w trybie art. 154 § 1 Kpa. Zauważył przy tym Trybunał Konstytucyjny, że przepis ten umożliwia również UdsKiOR dokonanie z urzędu zmian wszystkich dotychczas wydanych decyzji, odmawiających przyznania świadczenia deportacyjnego ze względu na niespełnienie kryteriów "geograficznych". Zadaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, te uwagi Trybunału nie zwalniają jednakże organu z obowiązku przestrzegania omówionych powyżej reguł przy rozpoznawaniu rozpoznawania wniosku strony.

W ocenie Sądu, wydane w sprawie rozstrzygnięcie organu nie odpowiada przesłankom nadzwyczajnego trybu weryfikacji decyzji ostatecznej - określonym w analizowanym przepisie art. 154 Kpa. Mając na uwadze konkurencyjny charakter, służących wzruszaniu decyzji ostatecznych, nadzwyczajnych trybów postępowania wyjaśnić należy, iż stwierdzenie przez TK niezgodności z Konstytucją przepisu stanowiącego podstawę wydania decyzji ostatecznej stanowi, co do zasady, podstawę do wznowienia postępowania i dla zastosowania tego trybu jest wystarczające. Do zastosowania trybu z art. 154 Kpa potrzebne są odrębne przesłanki. Zmiana okoliczności faktycznych, jak nastąpiła po dniu wydania dotychczasowej decyzji, może mieć w tym trybie znaczenie jednakże tylko dla oceny występowania jego przesłanek, czyli interesu społecznego lub słusznego interesu strony. Natomiast zmiana obowiązującego prawa powoduje, że w powstaje nowa sprawa nie tylko w sensie procesowym, lecz również w znaczeniu materialnoprawnym ( vide: wyrok NSA z dnia 20 grudnia 1991 r., II SA 893/91, ONSA 1993, nr 2, poz. 33). Związek między orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego a zakresem rozpoznania wniosku skarżącego o uchylenie lub zmianę decyzji ostatecznej w trybie art. 154 § 1 Kpa polega więc na tym, że organ powinien uwzględnić – obowiązujący na dzień wydawania decyzji - stan prawny, a zatem respektujący derogację niezgodnego z Konstytucją przepisu i z tej perspektywy samodzielnie i odrębnie ocenić występowanie w sprawie obu przesłanek wymienionych w § 1 art. 154 Kpa, odnosząc ustalone pod ich kątem okoliczności faktyczne, do treści decyzji ostatecznej. Wymaga to ustalenia i rozważenia indywidualnie występujących okoliczności faktycznych odpowiadających kryteriom przepisu § 1 art. 154 Kpa. Postępowanie prowadzone w tym trybie zmierzać bowiem powinno do wyjaśnienia czy za uwzględnieniem wniosku o zmianę lub uchylenie decyzji przemawia wzgląd na interes społeczny lub ( i ) słuszny interes strony. Mieć przy tym należy na względzie , iż przepis art. 154 Kpa ma charakter aksjologiczny, nacechowany potrzebą stworzenia gwarancji ochrony praw jednostki w takich przypadkach, które nie są objęte innymi trybami kwalifikowanymi. Dlatego w szczególnie uzasadnionych wypadkach - odpowiadających desygnatom przesłanek, możliwość uchylenia lub zmiany decyzji ostatecznej może służyć temu celowi w sytuacji, gdy wznowienie postępowania z przyczyn określonych w art. 146 § 1 Kpa nie jest już dopuszczalne ( vide: wyrok WSA w Gorzowie z w sprawie II SA/Go 1020/09 ).

W powoływanym wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wskazać należy, że przytoczony wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy. Oznacza to w konsekwencji, iż uznany za niekonstytucyjny przepis art. 2 pkt 2 ustawy w określonym w tym orzeczeniu zakresie nie został, w dosłownym sensie derogowany ( usunięty ) z systemu prawnego. Fakt stwierdzenia niekonstytucyjności powołanego przepisu, w określonym przez Trybunał zakresie, nie jest okolicznością obojętną dla rozstrzygania spraw o świadczenia pieniężne osób deportowanych do pracy przymusowej. Wyrok zakresowy powoduje, że usuwane jest z systemu prawnego jego niekonstytucyjne rozumienie. Posłużenie się przez Trybunał formułą "wyroku zakresowego" powoduje, że nawet przy stwierdzeniu niekonstytucyjności lub nielegalności przepisu, formalnie pozostaje on w systemie prawa natomiast ustanowiony zostaje powszechnie obowiązujący zakaz interpretacji zawartej w tym przepisie normy prawnej , w sposób, który mógłby doprowadzić do jej "odczytania" i zastosowania w sposób sprzeczny z wyrokiem sądu konstytucyjnego. ( por. Roman Hauzer, Janusz Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego", Lexis Nexis, Warszawa 2008 r., s. 42 , Piotr Radziewicz – glosa do wyroku TK z dnia 20 II 2006r., - K. 9/05).

Skoro zatem na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. utraciła byt prawny, zawarta w przepisie art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym, norma prawna w zakresie w jakim pomijała przesłankę deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, należało uznać, że w interesie strony jak i w interesie społecznym pozostaje weryfikacja decyzji ostatecznej w trybie art. 154 Kpa. Przypomnieć należy, iż przyczyna dla której decyzją z dnia [...] marca 2004 r. odmówiono skarżącemu prawa do wnioskowanego świadczenia sprowadzała się do niespełnienia "kryterium geograficznego" tj. wykonywania pracy w granicach państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. Nie można w tych okolicznościach zgodzić się ze stanowiskiem organu, że skarżący nie wykazał istnienia swego słusznego interesu w rozumieniu art. 154 § 1 kpa. Wadliwe też w niniejszej sprawie pozostawało stanowisko organu, iż nie zaistniał interes społeczny przemawiający za weryfikacją decyzji ostatecznej ze względu na stan prawny zaistniały w wyniku wyroku Trybunału stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. w zakresie mającym znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

W związku z wnioskiem skarżącego nadesłanym 2 kwietnia 2010 r. obowiązkiem organu było zbadanie i wszechstronne rozważenie czy praca skarżącego w młynie i w tartaku w miejscowości [...] w okresie od [...] maja 1942 do [...] maja 1944 r. była "zwykłą" pracą przymusową czy też pracą wykonywaną na skutek deportacji (wywiezienia) i nosiła cechy na które wskazał Trybunał Konstytucyjny, a które organ akcentował w uzasadnieniu swej decyzji. Kierownik Urzędu wprawdzie stwierdził, iż analiza materiału dowodowego nie pozwala na przyjęcie, iż jej wykonywanie pracy przymusowej w [...] w sytuacji zamieszkiwania strony w pobliskim [...] nie przybrało szczególnie dotkliwej formy "wyrwania" gdyż nie było związane z wysiedleniem tj. przymusową zmianą miejsca pobytu. To stanowisko organu opiera się wyłącznie o kryterium odległości (zresztą bez konkretnego sprecyzowania) między obiema miejscowościami. Jest wynikiem założenia, że o dotkliwości pracy przymusowej świadczy jedynie odległość miejsca pracy od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Organ nie rozważył szeregu istotnych okoliczności mających znaczenie dla rozstrzygnięcia czy praca jaką wykonywał skarżący może być uznana za pracę wykonywaną w warunkach deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu ustawy, ukształtowanym orzeczeniem TK. W szczególności pominięty został fakt, iż w maju 1942 roku skarżący liczył jedynie 13 lat . Organ, badając czy doszło do deportacji w granicach państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. ( w rozumieniu przyjętym przez TK ) nie ocenił jaka była sytuacja rodzinna skarżącego przed rozpoczęciem wykonywania pracy oraz jak na nią wpłynęła praca przymusowa, szczególnie czy nastąpiło oderwanie od rodziców, rodzeństwa i dotychczasowego środowiska i miejsca zamieszkania, jaka odległość dzieliła miejsce wykonywania pracy od dotychczasowego miejsca zamieszkiwania i gdzie oraz w jakich warunkach zamieszkiwał on w czasie pracy w [...]. Wszystkie te okoliczności ujmowane łącznie, w powiązaniu z oceną charakteru pracy skarżącego powinny być przez organ rozważone w kontekście przepisu art. 2 pkt 2 ustawy i jego rozumienia wynikającego z powoływanego wyroku Trybunału. Przedmiotem podobnej oceny w kontekście przesłanek weryfikacji decyzji ostatecznej w trybie z art. 154 Kpa powinno być też rozstrzygnięcie organu w zakresie w jakim odnosi się ono do wskazywanego przez skarżącego okresu od [...] maja 1944 do [...] grudnia 1944 r. przy budowie umocnień wojskowych w miejscowościach [...] przy budowie umocnień wojskowych. W tym zakresie organ w decyzji z dnia [...] kwietnia 2010 r. powołuje się na brak "udokumentowania", w decyzji zaskarżonej ta część rozstrzygnięcia decyzji ostatecznej jest pominięta w kontekście oceny możliwości jej zmiany. W szczególności brak w niej odniesienia się do zarzutów wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podnoszących, iż miejscowości też znajdowały się ok. 200 km od miejsca zamieszkania strony.

Tym samym zaskarżona i poprzedzająca ją decyzja organu nie zawierają wszechstronnej oceny sytuacji w jakiej znajdował się skarżący w okresie wykonywania pracy przymusowej. W przekonaniu Sądu, Kierownik Urzędu powinien był rozważyć wyżej przedstawione okoliczności, co stanowiłoby podstawę do rozpatrzenia wniosku strony i wydania rozstrzygnięcia stosownie do art. 154 § 2 kpa.

Mając na uwadze naruszenie przez organ art. 7, 77, 107 § 3 Kpa w zw. z art. , 145a , 151 § 1 i 2 , 154 § 1 i 2 Kpa, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa w związku z art. 135 ppsa Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji uznając przy tym, iż zaistniałe uchybienia wskazują również na konieczność wyeliminowania z obrotu decyzji ją poprzedzającej (art. 135 ppsa ). Na podstawie art. 152 ppsa stwierdzono, iż zaskarżone decyzje nie podlegają wykonaniu

Konsekwencją wyroku uwzględniającego skargę stało się rozstrzygnięcie o kosztach ( art. 200 i 205 § 1 ppsa ), obejmujące zwrot uiszczonego wpisu i kosztów dojazdu do Sądu .

Ponownie rozpoznając sprawę rzeczą organu będzie - z uwzględnieniem uwag poczynionych w uzasadnieniu ( art. 153 ppsa ) rozpoznać wniosek skarżącego z dochowaniem reguł dotyczących stosowania trybu z art. 154 Kpa.