Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 563/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-03-16 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Reforma rolna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok z art. 179a ustawy PoPPSA
Powołane przepisy: article: art. 29 art. 30 par. 1 art. 156 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 6 ust. 1 pkt 3 ust. 4 art. 11 ust. 1 art. 22 ust. 1 ust. 2
journal: Dz.U. 1959 nr 14 poz 78
law: Obwieszczenie Ministra Rolnictwa z dnia 30 stycznia 1959 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym.
article: art. 25 par. 1 art. 58 par. 1 pkt 5 art. 179a art. 183 par. 2 pkt 2 art. 206 art. 207 par. 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak Sędzia WSA Monika Świerczak Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 16 marca 2022 r. sprawy ze skarg kasacyjnych M. S., M. P., E. S., A. B., B. K., J. S., A. S., B. M., B. S., D. S., B. S., T. S., J. S., A. M., J. S., A. S. i K. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 września 2021r. o sygn. akt IV SA/Po 563/21 w sprawie ze skarg M. S., M. P., E. S., A. B., B. K., J. S., A. S., B. M., B. S., D. S., B. S., Z. S., T. S., J. S., A. M., J. S., A. S. i K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2021 roku nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania 1) uchyla wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 września 2021r. o sygn. akt IV SA/Po 563/21, 2) odrzuca skargę Z. S., 3) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji, 4) odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, wyrokiem z 22 września 2021 roku o sygn. akt IV SA/Po 563/21, oddalił skargę wniesioną przez M. S., M. P., E. S., A. B., B. K., J. S., A. S., B. M., B. S., D. S., B. S., Z. S., T. S., J. S., A. M., J. S., A. S., K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2021 roku nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania.

Od powyższego wyroku skarżący, reprezentowani przez pełnomocnika wyboru w osobie adwokata, wnieśli skargi kasacyjne i zażądali:

1) wydania na podstawie na podstawie art. 179a P.p.s.a. orzeczenia, którym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchyli w całości wyrok z dnia 22 września 2021 roku wydany w sprawie o sygn. akt IV SA/Po 563/21 oraz stwierdzi nieważność decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2021 roku, ewentualnie uchyli w całości wyrok z dnia 22 września 2021 roku o sygn. akt IV SA/Po 563/21 oraz uchyli w całości zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego,

2) w przypadku przedstawienia sprawy do rozpoznania Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, uchylenia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 września 2021 roku o sygn. akt IV SA/Po 563/21 oraz stwierdzenia nieważność decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2021 roku, ewentualnie uchylenia wskazanego wyroku oraz uchylenia w całości zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego.

Jednocześnie pełnomocnik wniósł o zasądzenie od organu na rzecz skarżących kosztów postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym oraz w postępowaniu kasacyjnym, w tym przyznanie kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania i prawa materialnego, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

1) art. 28, art. 30 § 1 oraz art. 156 § 1 pkt 2, 4 i 5 K.p.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a poprzez oddalenie skargi na decyzję administracyjną, której jednym z adresatów był Z. S., który zmarł w dniu [...], podczas gdy Sąd winien był stwierdzić nieważność decyzji organu II instancji,

2) art. 28, art. 30 § 1, § 4 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a poprzez oddalenie skargi na decyzję administracyjną, pomimo zaniechania przez organ administracji ustalenia kręgu stron postępowania administracyjnego wobec śmierci Z. S. w dniu [...] roku oraz wydania decyzji wobec osoby nieżyjącej, a z pominięciem jej następców prawnych,

3) art. 28, art. 30 § 4, art. 105 § 1 K.p.a., art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 16 czerwca 1948 roku o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 roku otrzymały we władanie grunt, wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz.U. z 1948r. Nr 33, poz. 222), art. 22 ust. 1 i ust. 2 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1955r. Nr 18, poz. 107 ze zm.) oraz art. 2, art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. poprzez odmowę przyznania interesu prawnego następcom prawnym W. N., a w konsekwencji odmowę rozpoznania sprawy kontynuowanej z udziałem skarżących, a wszczętej na żądanie W. N. w [...] roku, podczas gdy następcy prawni podmiotu, który złożył wniosek legitymują się interesem prawnym do występowania w sprawie żądania jej rozstrzygnięcia, a dalsze prowadzenie postępowania o nabycie nieruchomości rolnej możliwe jest wyłącznie z udziałem skarżących, jako następców prawnych W. N. i nie mogą on zostać pozbawieni możliwości merytorycznego rozpoznania sprawy,

4) art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. poprzez błędne przyjęcie, że umową darowizny z dnia [...] września 1957 roku W. N. darował M. S. i J. S. wyłącznie roszczenie o przeniesienia własności i wydanie działki będącej w posiadaniu M. S. i J. S., podczas gdy z treści aktu notarialnego wynika, że W. N. przeniósł swoje roszczenie do działki nr IV, której nadania dochodził w sprawie wszczętej wskutek wniosku z dnia [...] listopada 1949 roku, co do której toczyło się postępowanie administracyjne,

5) art. 7, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. w związku z art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) P.p.s.a. poprzez zaniechanie uchylenia zaskarżonej decyzji pomimo, że organ nie przeprowadził w ogóle postępowania w zakresie ustalenia czy spełniona została przesłanka, zgodnie z którą na równi z osobami gospodarującymi nieruchomością traktuje się osoby pozostające w stosunku pracy, rencistów i rzemieślników, chociażby na nieruchomości nie gospodarowali, tj. przesłanka określona art. 6 ust. 4 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1955r. Nr 18, poz. 107 ze zm.),

6) art. 6 ust. 1 pkt 3, art. 22 ust. 1 i ust. 2 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1955r. Nr 18, poz. 107 ze zm.), art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 16 czerwca 1948 roku o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 roku otrzymały we władanie grunty wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz.U. z 1948r. Nr 33, poz. 222) w związku z art. 145 §1 pkt 1 lit a) P.p.s.a. poprzez przyjęcie, że wskazane przepisy nie stanowiły materialnoprawnej podstawy załatwienia sprawy i nadania własności nieruchomości, gdy wniosek został złożony przez osobę uprawnioną w 1949 roku, w trakcie obowiązywania ustawy z dnia 16 czerwca 1948 roku (Dz.U. z 1948 r. Nr 33, poz. 222), a wnioskodawca inicjujący postępowanie zmarł w trakcie trwania postępowania i w jego miejsce wstąpili do postępowania następcy prawni, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego orzeczenia o bezprzedmiotowości postępowania,

7) art. 6 ust. 1 pkt 3, art. 22 ust. 1 i ust. 2 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1955r. Nr 18, poz. 107 ze zm.), art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 16 czerwca 1948 roku o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 roku otrzymały we władanie grunty wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz.U. z 1948r. Nr 33, poz. 222) w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ) P.p.s.a. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że w sprawie nie spełniono przesłanek uznania za właściciela ze względu na brak gospodarowania na nieruchomościach pomimo, że przesłanki ustawy z dnia 16 czerwca 1948 roku, jak i przesłanki określone w przepisach dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku zostały spełnione, a wniosek został złożony we właściwym terminie i winien zostać rozpoznany z uwzględnieniem żądania,

8) art. 6 ust. 1 pkt 3, art. 22 ust. 1 i ust. 2 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1955r. Nr 18, poz. 107 ze zm.), art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 16 czerwca 1948 roku o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 roku otrzymały we władanie grunty wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz.U. z 1948r. Nr 33, poz. 222) w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ) P.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że wnioskodawcy nie mogą skutecznie domagać się orzeczenia o uznaniu za właściciela nieruchomości rolnej, podczas gdy sanowanie sytuacji, w której obywatel złożył wniosek o nadanie mu własności nieruchomości, który nie został rozpoznany i uwzględniony wyłącznie ze względu na upływ czasu i bezczynność organów oraz wprowadzenie przez ustawodawcę przepisów zmieniających przesłanki nabycia przez niego na własność nieruchomości jest niezgodne z zasadami działania demokratycznego państwa prawa związanymi z ochroną praw nabytych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że Z. S. zmarł w dniu [...] roku (odpis skrócony aktu zgonu) w toku postępowania przed organem odwoławczym. Postępowanie administracyjne zostało zakończone decyzją SKO w P. z dnia [...] lutego 2021 roku. Spadek po zmarłym, zgodnie z aktem poświadczenia dziedziczenia, nabyli: E. M. S., która była uczestnikiem postępowania administracyjnego oraz Ł. P. S. i K. M. S., którzy nie byli stronami postępowania administracyjnego.

Postępowanie odwoławcze toczyło się bez udziału następców prawnych zmarłego, a decyzja organu odwoławczego została skierowana do osoby zmarłej.

Niezależnie od powyższych zarzutów wnoszących skargę kasacyjną wskazali również na wadliwość decyzji umarzającej postępowanie administracyjne. W ocenie autora skargi kasacyjnej nie jest trafne stanowisko, że skarżący nie mieli interesu prawnego. Ich interes prawny wynika już z tego, że byli oni następcami prawnymi pierwotnego wnioskodawcy W. N.. Odrębną kwestią, ale już niezwiązaną z przymiotem strony postępowania, a ze spełnieniem przesłanek materialnoprawnych nabycia nieruchomości rolnej, jest rozumienie znaczenia przepisu art. 6 ust. 1 pkt 3 dekretu z 1955 roku i jego stosowanie.

Skarżący wskazali, że organ nie miał podstaw do wydania decyzji o umorzeniu postępowania, a co najwyżej - jeśli wykładnia przepisu art. 6 ust. 1 pkt 3 dekretu dokonana przez organy wskazywała na niewypełnienie przesłanek - organ mógł wydać decyzję o odmowie uwzględnienia żądania wnioskodawców.

Uzasadnienie wyroku wskazuje de facto, że Sąd upatruje podstaw do odmowy stwierdzenia nabycia własności nieruchomości nie w przeszkodach formalnych, a ze względu na brak spełnienia przesłanek materialnoprawnych. Sąd przeciwnie niż organy uznał, że postępowanie administracyjne prowadzone było z udziałem prawidłowo określonych stron postępowania, tj. następców prawnych pierwotnego wnioskodawcy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi kasacyjnej.

W ocenie organu zarzuty naruszenia przepisów postępowania art. 7, art. 28, art. 30 § 1 i § 4, art. 77 §1 oraz art. 80 K.p.a. oraz zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego art. 6 ust. 1 pkt 3, art. 22 ust. 1 i ust. 2 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym są nieuzasadnione, co zostało obszernie wyjaśnione w uzasadnieniu wydanej decyzji oraz uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 179a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2022, poz. 329; dalej w skrócie P.p.s.a.), jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Od wydanego orzeczenia przysługuje skarga kasacyjna.

Dokonując oceny wniesionej skargi kasacyjnej w świetle art. 179a P.p.s.a. Sąd stwierdził, że w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające zastosowanie tego przepisu.

Analiza akt administracyjnych ujawnia, że Z. S. działał w postępowaniu administracyjnym przez pełnomocnika w osobie adwokata, który przedłożył do akt administracyjnych pełnomocnictwo z dnia [...] stycznia 2011 roku (k. 4 akt administracyjny organu pierwszej instancji).

W podaniu z dnia [...] października 2020 roku (sporządzone przez adwokata) Z. S. został wskazany, jako jeden z podmiotów korzystający z prawa do odwołania od decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia został [...] września 2020 roku (nr [...]).

Ponadto w treści pisma z dnia [...] maja 2021 roku, również sporządzonego przez pełnomocnika w osobie adwokata, Z. S. został wskazany, jako jeden z podmiotów korzystających z prawa skargi do sądu administracyjnego od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2021 roku (nr [...]).

Natomiast z dowodów załączonych do skargi kasacyjnej (skrócony odpis aktu zgonu) wynika, że Z. S. zmarł w dniu [...] stycznia 2021 roku.

W powołanych powyżej okolicznościach uznać należało, że wyrokiem z dnia 22 września 2021 roku o sygn. akt IV SA/Po 563/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu rozpoznał sprawę sądowoadministracyjną, w której status strony skarżącej posiadał także nieżyjący już Z. S..

Tymczasem wyrok, który został wydany wobec osoby zmarłej, jest obarczony wadą nieważności. To, że okoliczność śmierci skarżącego nie była znana Sądowi w dniu wydania wyroku, nie może mieć w tym kontekście żadnego znaczenia, bowiem skierowane rozstrzygnięcia do osoby nieżyjącej wywołuje konieczność jego wyeliminowania z obrotu prawnego z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a. (porównaj: wyrok NSA z 20.12.2017 r., I FSK 50/15, LEX nr 2422391, wyrok NSA z 20.12.2017 r., I FSK 50/15, LEX nr 2422391, wyrok NSA z 15.07.2021 r., III OSK 921/21, LEX nr 3198084).

Z uwagi na powyższe zakwestionowany skargą kasacyjną wyrok należało uchylić na podstawie art. 179a w związku z art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a.

Zdolność sądowa podmiotów postępowania sądowoadministracyjnego jest bezwzględną przesłanką procesową (art. 25 § 1 P.p.s.a.). Cecha ta warunkuje nie tylko możliwość przeprowadzenia ważnego postępowania przed sądem administracyjnym z udziałem danego podmiotu w charakterze strony (art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a), ale stanowi także o niemożności zawiązania stosunku prawnego postępowania sądowoadministracyjnego (art. 25 § 1 w związku z art. 58 § 1 pkt 5 P.p.s.a.).

Z. S. zmarł w dniu [...] roku. W momencie wniesienia przez pełnomocnika skargi do sądu, tj. [...] maja 2021 roku (data stempla pocztowego), Z. S. nie posiadał zdolności sądowej. Taki brak ma charakter nieusuwalny i nie można mówić o skutecznym wszczęciu postępowania sądowego. Skargę wywiedzioną przez pełnomocnika substytucyjnego w imieniu Z. S. należało odrzucić, jako wniesioną na rzecz strony, która nie miała zdolności sądowej (art. 58 § 1 pkt 5 P.p.s.a.).

Zgodnie z powołanym powyżej art. 179a P.p.s.a. zastosowanie autokontroli prowadzi do ponownego rozpoznania sprawy przez sąd pierwszej instancji w jej całokształcie. Zwrot normatywny "ponownie rozpoznaje sprawę", oznacza rozpoznanie sprawy w jej całokształcie, zgodnie z brzmieniem art. 134 § 1 P.p.s.a., a nie rozpoznanie sprawy w rozumieniu art. 183 § 1 P.p.s.a., tzn. w granicach skargi kasacyjnej (porównaj uzasadnienie wyroku NSA z dnia 9 sierpnia 2016 r. sygn. akt II FSK 1291/16).

Przedstawiony w toku postępowania sądowoadministracyjnego dowód śmierci Z. S. powoduje analogiczne konsekwencje dla odwoławczego postępowania administracyjnego. Z. S. zmarł [...] roku, czyli w toku odwoławczego postępowania administracyjnego, bo prawie dwa miesiące przed wydaniem zaskarżonej do Sądu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławcze z dnia [...] lutego 2021 roku.

Stronami postępowania administracyjnego, adresatami decyzji, mogą być w szczególności osoby fizyczne - art. 29 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2020, poz. 256 ze zm.; dalej w skrócie K.p.a.). Zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych stron ocenia się według przepisów prawa cywilnego, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej (art. 30 § 1 K.p.a.). Stroną może być wyłącznie podmiot, który ma zdolność prawną do nabywania praw lub obowiązków (wyrok NSA z 8.11.2012 r., I OSK 419/12, LEX nr 1291391).

Konsekwencją utraty zdolności prawnej (śmierci) jest to, że w stosunku do osoby zmarłej nie można wszcząć i prowadzić postępowania administracyjnego ani wydać decyzji. Decyzja taka rażąco naruszałaby prawo. Na ocenę zaistnienia wad, o których mowa w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., nie ma wpływu to, czy organ wiedział o śmierci strony postępowania oraz czy jego niewiedza była zawiniona czy też nie. Powołany przepis nie nawiązuje do wiedzy organu o okolicznościach skutkujących nieważnością decyzji (wyrok NSA z 18.02.2016 r., I OSK 1150/14, LEX nr 2114245).

Jeżeli organ administracji wydał decyzję z naruszeniem art. 30 § 4 i § 5 K.p.a., art. 97 § 1 pkt 1 K.p.a. bądź art. 105 K.p.a., jak też doręczył decyzję osobie zmarłej to wadliwość takiej decyzji pozwala sądowi administracyjnemu dokonującemu kontroli legalności na stwierdzenie nieważności takiego rozstrzygnięcia. Skierowanie decyzji do zmarłej strony jest wadliwością decyzji, która nie podlega konwalidacji (wyrok NSA z 11.03.2008 r., I OSK 1959/06, LEX nr 505429).

Z uwagi na powyższe ujawniony przy ponownym rozpoznaniu sprawy dowód śmierci jednej ze stron postępowania administracyjnego uzasadniał usunięcie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji na podstawie art. 179a oraz art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Sąd nie podziela zapatrywań autora skargi kasacyjnej, co do tego, że następcy procesowi W. N. zostali pozbawieni prawa do rozpoznania ich sprawy w postępowaniu administracyjnym.

Gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części (art. 105 K.p.a.)

Okoliczności stanowiące podstawę do umorzenia postępowania mogą pojawić się zarówno przed wszczęciem postępowania, jak i w jego trakcie. Zmiana przepisów prawa materialnego w toku postępowania administracyjnego zobowiązuje organ do uwzględnienia nowego stanu prawnego. Umorzenie postępowania nie jest zależne ani od woli organu administracji, ani tym bardziej pozostawione do uznania organu – organ jest zobowiązany do umorzenia postępowania w przypadku stwierdzenia jego bezprzedmiotowości (M. Przybysz [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz aktualizowany, LEX 2021, art. 105).

Decyzja o umorzeniu postępowania w całości nie rozstrzyga merytorycznie sprawy, ale jest wyrazem rozpoznania sprawy poprzez stwierdzenie braku podstaw do konkretyzacji praw lub obowiązków legitymowanych procesowo stron tego postępowania.

Oddalając skargę na decyzję o umorzeniu postępowania administracyjnego Sąd wyjaśnił już, że organy prowadziły postępowanie z poszanowaniem wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lutego 2019 roku o sygn. akt I OSK 1950/18. Przypomnieć zatem należy, że przedmiotem kontroli było wówczas postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania administracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zarzuty dotyczące interesu prawnego skarżących są przedwczesne, gdyż ta kwestia musi zostać ponownie rozważona przy założeniu, że wnioskodawcą inicjującym postępowanie był W. N., zaś skarżący swą legitymację wywodzą z bycia jego następcami prawnymi. Ocenie musi podlegać zarówno treść wniosku jak i następstwo prawne skarżących.

Organy z poszanowaniem oceny prawnej oraz wskazań, co do dalszego postępowania zawartych w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznały podanie skarżących z dnia [...] marca 2012 roku, jako zgłoszenie się następców prawnych W. N. do toczącego się od listopada [...] roku postępowania administracyjnego.

Dopuszczenie skarżących do postępowania wszczętego przez W. N., w charakterze jego procesowych następców prawnych dowodzi tego, że organy obu instancji działały z poszanowaniem dla argumentacji skargi wskazującej, iż "obrót prawem do nabycia nieruchomości był dopuszczalny".

Następstwo procesowe skarżących należy postrzegać, jako konsekwencję uznania tego, że umowa darowizny z dnia [...] września 1957 roku, a także dziedziczenie "prawa do nabycia nieruchomości", przesądza/rozstrzyga o możliwości wstąpienia skarżących do postępowania zainicjowanego wnioskiem W. N. w charakterze jego następców prawnych, co uzasadnione jest właśnie zbywalnością roszczenia o nadanie prawa własności nieruchomości określonego orzeczeniem Wojewody P. z dnia [...] czerwca 1939 roku nr [...] oraz deklaracją w sprawie warunków nabycia działki.

Kwestią odrębną od następstwa procesowego jest natomiast ocena istnienia interesu prawnego w "uzyskaniu aktu przewłaszczenia" (według terminologii deklaracji warunków nabycia działki), "nadania nieruchomości" (według terminologii podania o wstąpieniu do postępowania), czy "uznania za właściciela" według przepisów dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (t.j. Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78 z późn. zm.)

Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia zarzutów skargi kasacyjnej dopatrujących się wadliwość decyzji umarzającej postępowanie administracyjne oraz konieczności merytorycznej oceny oczekiwań następców procesowych W. N. powiązanej z ewentualną odmową uwzględnienia ich żądania.

Organy prawidłowo ustaliły, że ocena zasadności żądań skarżących winna zostać dokonana w oparciu o obowiązujące na dzień wstąpienia do postępowania, jak i na dzień wydania skarżonych decyzji, przepisy dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (t.j. Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78 z późn. zm.).

Sąd nie dopatrzył się naruszenia art. 22 ust. 1 i 2 powołanego dekretu. Z dniem wejścia w życie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu (...) utraciła moc ustawa z dnia 16 czerwca 1948 r. o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty, wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 33, poz. 222). Do spraw wszczętych na podstawie wskazanej ustawy, a więc także sprawy wywołanej wnioskiem i prowadzonej z udziałem W. N., należało w dalszym postępowaniu stosować przepisy wskazanego dekretu.

Przepis art. 6 ust. 1 dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym stanowi, że rolników gospodarujących na nieruchomościach państwowych uznaje się za właścicieli tych nieruchomości jeżeli oni lub ich poprzednicy prawni uzyskali posiadanie tych nieruchomości między innymi na podstawie orzeczenia o zatwierdzeniu projektu parcelacji nieruchomości państwowych i wykazu nabywców wydanego przed dniem 1 września 1939 roku.

Stosownie do powołanego przepisu nabycie nieruchomości na własność następuje więc z mocy prawa, a decyzja administracyjna wydana na jego podstawie jest jedynie aktem deklaratoryjnym. Z przepisu wynika także, iż uwłaszczenie następuje wobec rolnika (następców prawnych), który gospodarował na nieruchomości państwowej zarówno w dacie wejścia w życie dekretu, tj. 29 kwietnia 1955 roku jak i w dacie wydania decyzji. Z nazwy rozdziału 2 dekretu (Uwłaszczenie posiadaczy nieruchomości z innych tytułów) oraz z treści powołanego przepisu wyraźnie wynika, iż uwłaszczenie dotyczy wyłącznie tych rolników, którzy uzyskali posiadanie nieruchomości państwowych w określonych warunkach i którzy nadal te nieruchomości posiadają i na nich gospodarują.

Zgodnie z przepisem art. 6 ust. 4 dekretu przepisy dotyczące uznania za właścicieli nieruchomości państwowych stosuje się odpowiednio również do osób pozostających w stosunku pracy, rencistów i rzemieślników, chociażby na nieruchomościach nie gospodarowali. Przy czym, co do zasady, za własność posiadaczy wymienionych w art. 6 ust. 4 można uznać obszar nie przekraczający 1ha gruntu (art. 19 ust. 4 dekretu).

Przyjmować zatem należy, że na gruncie powołanych powyżej regulacji sprawa uwłaszczenia posiadaczy nieruchomości z innych tytułów obejmowała zaistnienie ustawowych przesłanek nabycia własności (art. 6 ust. 1 i ust. 4 dekretu) oraz wydanie decyzji o nabyciu własności nieruchomości (art. 11 ust. 1 dekretu).

Przedmiotem rozporządzeń cywilnoprawnych nie mogą być ani ustawowe warunki nabycia własność, ani postępowanie administracyjne. Źródłem roszczeń darowanych J. S. oraz M. S. jest orzeczenie Wojewody P. z dnia [...] czerwca 1939 roku (nr [...]). Z kolei nabycie praw wynikających z orzeczenia Wojewody P. z dnia [...] czerwca 1939 roku (nr [...] jest okolicznością indyferentną z punktu widzenia instytucji uwłaszczenia posiadaczy nieruchomości w trybie art. 6 oraz art. 11 dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym.

Wbrew sugestiom zawartym w skardze kasacyjnej, nabywcy roszczeń W. N., a także inni skarżący, w dacie wejścia w życie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 roku o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, nie spełniali warunku bycia poprzednikiem prawnym podmiotu, który uzyskał posiadanie nieruchomości na podstawie orzeczenia o zatwierdzeniu projektu parcelacji nieruchomości państwowych i wykazu nabywców wydanego przed dniem 1 września 1939 roku, bycia rolnikiem gospodarującymi na takich gruntach, czy bycia posiadaczem wymienionym w art. 6 ust. 4 dekretu.

Dokumenty zgromadzone w aktach administracyjnych nakazują przyjmować, że W. N. w dniu [...] listopada 1949 roku złożył wniosek o nadanie własności nieruchomości na podstawie art. 3 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 czerwca 1948 r. o uprawnieniach osób, które przed dniem 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty, wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 33, poz. 222). W treści wniosku jednoznacznie stwierdza, że po wybuchu wojny, wskutek wysiedlenia, został pozbawiony przez okupanta posiadania gruntów objętych wnioskiem.

Włączone do akt administracyjnych pismo adwokata Z. O. do Urzędu Wojewódzkiego P. z dnia [...] lutego 1948 roku oraz pismo Zarządu Miejskiego P. z dnia [...] lutego 1948 roku potwierdzają, że nieruchomości objęte orzeczeniem Wojewody P. z dnia [...] czerwca 1939 roku nr [...] oraz deklaracją w sprawie warunków nabycia działki na mocy ustawy o reformie rolnej przeszły na własność Skarbu Państwa oraz pozostawały w posiadaniu i użytkowaniu Zarządu Miasta P..

Umową darowizny w formie aktu notarialnego z dnia [...] września 1957 roku W. N. darował J. S. oraz M. S. swoje roszczenie do Skarbu Państwa o przeniesienie własności działki oraz do Państwowych Gospodarstw Rolnych o wydanie działki i przelał na obdarowanych w równych częściach wszystkie swoje prawa z orzeczenia Wojewody P. z dnia [...] czerwca 1939 roku.

Okolicznością bezsporną jest, że wnioskodawca W. N. zmarł po wejściu w życie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym. Taki wniosek potwierdza treść aktu notarialnego darowizny z dnia [...] września 1957 roku.

W powyższym stanie faktycznym i prawnym Prezydent Miasta P. uznał, że art. 6 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym adresowany jest do rolników gospodarujących na nieruchomościach Skarbu Państwa w dniu wejścia w życie dekretu, tj. 29 kwietnia 1955 roku, którzy weszli w posiadanie nieruchomości na skutek wskazanych w dekrecie zdarzeń lub są następcami prawnymi takich osób.

Organ wyjaśnił również, że możliwość uwłaszczenia w oparciu o art. 6 ust. 4 wskazanego dekretu dotyczy posiadaczy nie gospodarujących na nieruchomościach, ale będących w dniu wejścia dekretu w życie rencistami, rzemieślnikami lub pozostających w stosunku pracy. Te osoby także muszą wykazać, że oni lub ich poprzednicy prawni uzyskali posiadanie tych nieruchomości w czasie i na warunkach określonych w przepisach dekretu.

Podsumowując organ wskazał, że uprawnionym do otrzymania własności nieruchomości mógł być wyłącznie W. N. pod warunkiem, że spełniał przesłanki uwłaszczenia. Brak jest natomiast jakichkolwiek regulacji wskazujących, że z uprawnień do uwłaszczenia mogą skorzystać następcy prawni osób wymienionych w art. 6 ust. 1 i ust. 4 dekretu. Dlatego postępowanie o nadanie własności nieruchomości następcom prawnym W. N. należało umorzyć jako bezprzedmiotowe.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze podzieliło powyższą ocenę prawną i wskazało, że z uwagi na śmierć W. N. nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę, co do jej istoty. Następcy prawni wnioskodawcy otrzymali wyłącznie roszczenie do Skarbu Państwa o przeniesienie własności działki oraz roszczenie do Państwowych Gospodarstw Rolnych o wydanie działki pozostającej w posiadaniu tych osób prawnych.

Mając na uwadze powyższe Sąd uchylił zaskarżony wyrok w całości na podstawie art. 179a w związku z art. 183 § 2 pkt 2 P.p.s.a., odrzucił skargę Z. S. na podstawie art. 58 § 1 pkt 5 w związku z art. 25 § 1 P.p.s.a. oraz na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji.

Przystępując do ponownego rozpoznania sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze będzie miało na uwadze, że zgodnie z art. 30 § 4 K.p.a. w sprawach dotyczących praw zbywalnych lub dziedzicznych w razie zbycia prawa lub śmierci strony w toku postępowania na miejsce dotychczasowej strony wstępują jej następcy prawni. Powyższe rodzi konieczność ponownego rozpoznania sprawy z udziałem pomiętych następców prawnych Z. S., tj. jego synów Ł. P. S. oraz K. M. S..

W przedmiocie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego Sąd wyrokował na podstawie art. 206, art. 207 § 1 w związku z art. 179a P.p.s.a.

Sąd może w uzasadnionych przypadkach odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości lub w części, w szczególności jeżeli skarga została uwzględniona w części niewspółmiernej w stosunku do wartości przedmiotu sporu ustalonej w celu pobrania wpisu. W przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może także odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości lub w części.

W postępowaniu administracyjnym oraz sądowoadministracyjnym skarżący działali przez pełnomocnika w osobie adwokata T. P.. Do akt administracyjnych przedłożone zostało między innymi pełnomocnictwo Z. S. z dnia [...] stycznia 2011 roku potwierdzone za zgodne z oryginałem w dniu [...] marca 2012 roku. Do akt postępowania sądowoadministracyjnego przedłożone zostało pełnomocnictwo Z. S. z dnia [...] stycznia 2011 roku oraz pełnomocnictwo substytucyjne z dnia [...] maja 2021 roku oraz oba potwierdzone zostały za zgodne z oryginałem w dniu [...] maja 2021 roku przez pełnomocnika substytucyjnego adwokata M. C.-B..

Zgodnie z § 30 ust. 3 obwieszczenia Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] lipca 2021 roku w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (Kodeks Etyki Adwokackiej) w razie wygaśnięcia pełnomocnictwa adwokat powinien bezzwłocznie zawiadomić o tym fakcie sąd lub organ, przed którymi występował.

Z. S. zmarł w dniu [...]. Upoważnienie do działania w jego imieniu udzielone adwokatowi T. P. wygasło prawie dwa miesiące przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Skarga do sądu administracyjnego została wniesiona bez należytego umocowania oraz na rzecz pomiotu, który nie posiadał zdolności sądowej.

Podstawę do uwzględnienia zarówno skargi, jak i skargi kasacyjnej, stanowiły okoliczności wynikające z zaniechania poinformowania skarżonego organu oraz Sądu o śmierci Z. S.. W tych okolicznościach Sąd uznał, że obciążenia Samorządowego Kolegium Odwoławczego kosztami postępowania sądowoadministracyjnego nie da się pogodzić z zasadami słuszności i sprawiedliwości procesowej.