Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 497/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2010-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Kolejnictwo
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 37 ust. 1-2, art. 37 ust. 7, art. 37a ust. 7
journal: Dz.U. 2000 nr 84 poz 948
law: ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe"
article: art. 156 ust. 1
journal: Dz.U. 2010 nr 102 poz 651
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 138 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 21
journal: Dz.U. 1989 nr 30 poz 163
law: Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne.
Teza: 1) Dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy konieczne było kolejno prawidłowe ustalenie w szczególności dwu okoliczności faktycznych: czy osoby ubiegające się o odszkodowanie były dotychczasowymi współwłaścicielami gruntu w rozumieniu art. 37a ust. 7 zd. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. z 2000 r., nr 84, poz. 948 ze zm., dalej ukPKP). Tylko bowiem dotychczasowy właściciel gruntu może skutecznie domagać sie odszkodowania. Dopiero po ustaleniu owej przesłanki pozytywnej konieczne było ustalenie przesłanki negatywnej - czy grunt o którym mowa w ust. 1 pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat (art. 37a ust. 7 zd. 3 ukPKP).

2) Organy obu instancji błędnie ograniczyły się do badania stanu prawnego działek jedynie w okresie od 1948 r. Na konieczność uwzględnienia stanu prawnego istniejącego w całym okresie funkcjonowania na tej działce linii kolejowej - począwszy od podjęcia działan prawnych dla pozyskania owej nieruchomości dla budowy linii kolejowej - wskazał Trybunał Konstytucyjny w części II punkcie 3 uzasadnienia postanowienia z 24 maja 2010 r., P 13/09.

3) Zgodnie z doświadczenierm życiowym, budowa linii kolejowej w Rzeczypospolitej Polskiej w Województwie Poznańskim, w XX-leciu międzywojennym, według systemu niemieckiego prawa, odziedziczonego po państwie zaborczym, nie odbywała się na gruncie, do którego inwestor nie miał prawa własności.

4) Państwowa osoba prawna może zaliczyć sobie okres posiadania sprzed 1 lutego 1989 r. na poczet okresu zasiedzenia, którego termin upływa po tej dacie, gdy Skarb Państwa podczas biegu okresu zasiedzenia, przeniósł na nią posiadanie (art. 176 par. 1 kc).

5) Pojęcie posiadania, ze względów systemowych użyte w innych ustawach (np. art. 207 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - j. t. Dz. U. z 2010 r., nr 102, poz. 651 ze zm. i art. 37a ust. 7 ukPKP), jest tożsame z pojęciem posiadania z art. 336 kc. W szczególnosci nic innego nie wynika z dyspozycji ustawy o komercjalizacji PKP ani z jej celu. Sprawa o odszkodowanie jest bowiem sprawą cywilną, która na podstawie przepisów szczególnych (art. 37a ust. 7 ukPKP w zw. z art. 2 par. 3 kpc) przekazana została do właściwości organów administracji publicznej.

TEZY

1) Dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy konieczne było kolejno prawidłowe ustalenie w szczególności dwu okoliczności faktycznych: czy osoby ubiegające się o odszkodowanie były dotychczasowymi współwłaścicielami gruntu w rozumieniu art. 37a ust. 7 zd. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. z 2000 r., nr 84, poz. 948 ze zm., dalej ukPKP). Tylko bowiem dotychczasowy właściciel gruntu może skutecznie domagać sie odszkodowania. Dopiero po ustaleniu owej przesłanki pozytywnej konieczne było ustalenie przesłanki negatywnej - czy grunt o którym mowa w ust. 1 pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat (art. 37a ust. 7 zd. 3 ukPKP).

2) Organy obu instancji błędnie ograniczyły się do badania stanu prawnego działek jedynie w okresie od 1948 r. Na konieczność uwzględnienia stanu prawnego istniejącego w całym okresie funkcjonowania na tej działce linii kolejowej - począwszy od podjęcia działan prawnych dla pozyskania owej nieruchomości dla budowy linii kolejowej - wskazał Trybunał Konstytucyjny w części II punkcie 3 uzasadnienia postanowienia z 24 maja 2010 r., P 13/09.

3) Zgodnie z doświadczenierm życiowym, budowa linii kolejowej w Rzeczypospolitej Polskiej w Województwie Poznańskim, w XX-leciu międzywojennym, według systemu niemieckiego prawa, odziedziczonego po państwie zaborczym, nie odbywała się na gruncie, do którego inwestor nie miał prawa własności.

4) Państwowa osoba prawna może zaliczyć sobie okres posiadania sprzed 1 lutego 1989 r. na poczet okresu zasiedzenia, którego termin upływa po tej dacie, gdy Skarb Państwa podczas biegu okresu zasiedzenia, przeniósł na nią posiadanie (art. 176 par. 1 kc).

5) Pojęcie posiadania, ze względów systemowych użyte w innych ustawach (np. art. 207 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - j. t. Dz. U. z 2010 r., nr 102, poz. 651 ze zm. i art. 37a ust. 7 ukPKP), jest tożsame z pojęciem posiadania z art. 336 kc. W szczególnosci nic innego nie wynika z dyspozycji ustawy o komercjalizacji PKP ani z jej celu. Sprawa o odszkodowanie jest bowiem sprawą cywilną, która na podstawie przepisów szczególnych (art. 37a ust. 7 ukPKP w zw. z art. 2 par. 3 kpc) przekazana została do właściwości organów administracji publicznej.


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie WSA Karol Pawlicki WSA Donata Starosta Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 03 listopada 2010 r. sprawy ze skargi "A" w W. na decyzję Wojewody W. z dnia [...] kwietnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania o ustalenie odszkodowania za nieruchomość wchodzącą w skład linii kolejowej oddala skargę WSA/wyr.1-sentencja wyroku


UZASADNIENIE

sygn. IV SA/Po 497/10

U Z A S A D N I E N I E

Decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] (dalej decyzja z 31 lipca 2009 r.) Prezydent Miasta P. (dalej Prezydent) na podstawie art. 105 § 1 kpa w zw. z art. 37a ust. 7 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. 84/00/984 ze zm., dalej ukPKP bądź ustawa o komercjalizacji PKP), umorzył jako bezprzedmiotowe, postępowanie wszczęte na wniosek J. T. i G. A. o ustalenie odszkodowania za wchodzącą w skład linii kolejowej nieruchomość położoną w P., zapisaną w księdze wieczystej nr [...], oznaczoną w ewidencji gruntów: obręb Komandoria, arkusz mapy [...], działki nr [...] i [...].

W uzasadnieniu Prezydent wskazał, że na wniosek J. T. i G. A. (dalej Wnioskodawczynie), złożony dnia [...] listopada 2007 r., wszczęto postępowanie o ustalenie odszkodowania za wchodzącą w skład linii kolejowej nieruchomość położoną w P., zapisaną w księdze wieczystej nr [...], oznaczoną w ewidencji gruntów: obręb K., arkusz mapy [...], działki nr [...] o powierzchni [...] m2 i nr [...] o powierzchni [...] m2, która z dniem [...] czerwca 2003 r., stała się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym spółki "A" SA z siedzibą w W. Od dnia [...] stycznia 2008 r. G. A. działa przez pełnomocnika, J. T. (pełnomocnictwo z dnia 21 stycznia 2008 r.). Prezydent ustalił, że ostateczną decyzją z dnia [...] października 2007 r., nr [...] (dalej decyzja z 5 października 2007 r.), Wojewoda W. (dalej Wojewoda) potwierdził nabycie przez Skarb Państwa, z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. prawa własności gruntów wchodzących w skład linii kolejowej, położonych w P., oznaczonych w ewidencji gruntów: obręb K., arkusz mapy [...], działki nr [...] o powierzchni [...] m2 i nr [...] o powierzchni [...] m2, zapisanych w księdze wieczystej nr [...], stanowiących do dnia [...] maja 2003 r. współwłasność J. T. w [...] części i G. A. w [...] części. Jednocześnie decyzją tą Wojewoda potwierdził nabycie z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. przez "A" SA z siedzibą w W. (dalej "A" SA bądź Spółka) prawa użytkowania wieczystego gruntów wyżej opisanych i prawa własności urządzeń znajdujących się na tych gruntach. W uzasadnieniu decyzji Wojewoda wyjaśnił, że owa nieruchomość w dniu 31 maja 2003 r. stanowiła współwłasność J. T. w [...] części i G. A. w [...] części. Organ fakt ten uznał za udowodniony na podstawie odpisu zwykłego księgi wieczystej nr [...] i postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] listopada 2001 r., [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po L. B. Wyjaśnił, że obie działki w dniu [...] lutego 2003 r. pozostawały we władaniu "A" SA, co organ ten stwierdził na podstawie wypisów z ewidencji środków trwałych i oświadczenia strony złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej. Decyzja Wojewody została wydana na podstawie art. 37a ust. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. 84/00/984 ze zm.), zgodnie z którym grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu "A" SA, niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub PKP SA, stają się z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7. Art. 37a ust. 7 ukPKP stanowi, że odszkodowanie za takie nieruchomości ustala się i wypłaca według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia [...] czerwca 2003 r. do dnia [...] grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym "A" SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Zgodnie z art. 129 ust. 5 pkt 3 w związku z art. 4 pkt 9 b ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami [j.t. Dz.U. 261/04/2603 ze zm., dalej ugn], prezydent miasta na prawach powiatu, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Sprawy z tego zakresu, zgodnie z uchwałą Rady Miasta Poznania z dnia [...] stycznia 1999 r., nr [...], zmieniającą uchwałę Rady Miejskiej Poznania z dnia [...] czerwca 1991 r., nr [...] w sprawie przekształcenia Poznańskiego Przedsiębiorstwa Geodezyjno - Kartograficznego GEOPOZ w Zarząd Geodezji i Katastru Miejskiego GEOPOZ, należą do zadań Zarządu. Prezydent Miasta Poznania upoważnił Dyrektora Zarządu i Zastępcę Dyrektora do spraw Orzecznictwa Administracyjnego do wydawania w jego imieniu decyzji w tym przedmiocie.

Z badania księgi wieczystej nr [...] wynika, że w dniu [...] maja 2003 r., jako współwłaściciele nieruchomości oznaczonej jako działki nr [...] i [...] z arkusza mapy [...] obrębu K., ujawnione były L. B. w [...] części, J. T. w [...] części i G. A. w [...] części. L. B. zmarła [...] września 2001 r., a spadek po niej zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] listopada 2001 r., [...], nabyła J. T.

Na podstawie ewidencji gruntów i budynków ustalono, że obecne działki nr [...] i [...] z arkusza mapy [...] obrębu K. odpowiadają dawnym parcelom nr [...] i [...] z obrębu K., zapisanym w księdze wieczystej K. tom [...] karta [...]. Z dokumentów pozyskanych z Sądu Rejonowego P. – S. M. w P.: postanowienia Sądu Grodzkiego [w P.] z dnia 12 maja 1949 r., l.dz. [...] i wyciągu z matrykuły z [...] r. wynika, że parcele te stanowiły użytek: tor kolejowy. W [...] r. zostały one przeniesione z księgi wieczystej Komandoria tom [...] karta [...] do nowej księgi wieczystej Kw nr [...], w której sposób zagospodarowania tych parcel określono również jako tor kolejowy. Ustalono, że od momentu utworzenia ewidencji gruntów i budynków, czyli od [...] r., działki nr [...] i [...] z arkusza mapy [...] obrębu K., figurują w niej jako użytek: tor kolejowy.

W piśmie z dnia [...] kwietnia 2008 r., nr [...], J. N. Zastępca Dyrektora ds. eksploatacyjnych Oddziału Gospodarowania Nieruchomościami w P. "A" SA, działający na podstawie pełnomocnictwa z dnia [...] marca 2007 r. rep. [...], udzielonego przez J. A. i J. M. - Członków Zarządu Spółki, oświadczył, że linia kolejowa usytuowana na działkach nr [...] i [...] powstała w okresie przedwojennym i od tego czasu była nieprzerwanie użytkowana przez "A" SA i jej poprzedników prawnych. "A" SA były posiadaczem samoistnym nieruchomości, gdyż zabudowały obie działki, korzystały z nich przez prowadzenie ruchu kolejowego na tym terenie i czerpały pożytki z tego tytułu. Przez cały okres użytkowania działek "A" SA miały pełną świadomość konieczności ponoszenia opłat publiczno-prawnych za ową nieruchomość z racji jej posiadania, a nie wnosząc opłat działały zgodnie z obowiązującym prawem, gdyż w myśl przepisu art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (t.j. Dz.U. z 2002 r. nr 9, poz. 84 ze zm., dalej upol), zwolnione są od podatku od nieruchomości. Z wypisów z ewidencji środków trwałych dla przedmiotowych działek i umowy bocznicowej z dnia 19 lipca 1951 r., przedstawionych przez Spółkę, wynika, że tory stacyjne linii S. – S. wybudowane zostały na nich w okresie przedwojennym.

Pismem z dnia [...] czerwca 2008 r., J. T. poinformowała Zarząd, że za nieruchomość położoną w P., oznaczoną w ewidencji gruntów: obręb K., arkusz mapy [...], działki nr [...] i [...], zapisaną w księdze wieczystej nr [...], do 2007 r. tj., do czasu wydania przez Wojewodę decyzji w przedmiocie potwierdzenia nabycia przez Skarb Państwa własności tej nieruchomości, płaciła wraz z G. A. podatki i w związku z tym "A" SA nie posiadały obu działek w posiadaniu samoistnym. Do pisma tego Wnioskodawczyni dołączyła decyzje Prezydenta Miasta P. nr [...] i z dnia [...] marca 2003 r., nr [...] w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości za rok 2001 i 2003. J. T. dostarczyła kopię pozwu z dnia [...] listopada 2006 r., przeciwko Oddziałowi Gospodarowania Nieruchomościami w Poznaniu "A" SA o zapłatę kwoty [...] zł tytułem odszkodowania za bezumowne korzystanie z działek nr [...] i [...] w okresie od [...] listopada 1996 r. do [...] stycznia 2000 r. Przed Sądem Okręgowym w P. dnia [...] stycznia 2008 r. strony zawarły ugodę w sprawie [...], w której ustalono, że pozwana "A" SA zapłaci Powódkom w terminie do [...] marca 2008 r. wyszczególnione kwoty wraz z ustawowymi odsetkami od dnia [...] września 2006 r. do dnia zapłaty. Postanowieniem z dnia [...] stycznia 2008 r., [...], Sąd Okręgowy w Poznaniu umorzył postępowanie z powództwa J. A. i G. A. przeciwko Oddziałowi Gospodarowania Nieruchomościami w Poznaniu "A" SA.

W dniu [...] czerwca 2008 r. Wnioskodawczynie wniosły do Sądu pozew przeciwko Oddziałowi Gospodarowania Nieruchomościami w Poznaniu "A" SA o zapłatę kwoty [...] zł tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z działek nr [...] i [...] w okresie od [...] lutego 2000 r. do [...] maja 2003 r. W zażaleniu z dnia 7 stycznia 2007 r. na niezałatwienie przez ZGiKM GEOPOZ w terminie sprawy ustalenia odszkodowania, J. T. jako załącznik przekazała kopię postanowienia Sądu Okręgowego w P. z dnia [...] listopada 2008 r., [...] o umorzeniu postępowania z powództwa J. T. i G. A. przeciwko Oddziałowi Gospodarowania Nieruchomościami w Poznaniu "A" SA i ugody z dnia [...] listopada 2008 r., [...], w której "A" SA także uznały roszczenia Powódek. Postępowanie wykazało, że nieruchomość zapisana w księdze wieczystej nr [...], stanowiąca działki nr [...] i [...] z arkusza mapy [...] obrębu K., pozostawała przynajmniej od roku [...] do dnia [...] maja 2003 r., nieprzerwanie w posiadaniu samoistnym "A" SA i jej poprzedników prawnych, czyli przez co najmniej [...] lata. Świadczą o tym dokumenty katastralne i ewidencji gruntów, dokumenty dostarczone przez "A" SA, a także dokumenty dostarczone przez J. T., dotyczące wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości. Na podstawie tych ostatnich można stwierdzić, że między nominalnymi Współwłaścicielkami nieruchomości a "A" SA nie istniała umowa, upoważniająca "A" SA bądź jej poprzedników prawnych do faktycznego władania nieruchomością. W związku z tym, że nieruchomość pozostawała do [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym "A" SA i jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres [...] lat, zgodnie z powołanym wcześniej przepisem art. 37a ust. 7 ukPKP, nie przysługuje roszczenie o odszkodowanie za nią. Wobec powyższego postępowanie administracyjne, wszczęte w dniu [...] listopada 2007 r., na wniosek J. A. i G. A., stało się bezprzedmiotowe. Zgodnie z art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz.U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa), gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ administracji publicznej wydaje decyzję o jego umorzeniu. Przed wydaniem decyzji umożliwiono stronom postępowania wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (pismo ZGiKM GEOPOZ z dnia [...] maja 2009 r., nr [...]; art. 10 § 1 kpa). Dnia 2 czerwca 2009 r. z aktami sprawy zapoznała się J. T.

Wojewoda W. decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] (dalej decyzja z 21 kwietnia 2010 r.), na podstawie art. 138 § 2 kpa, po rozpatrzeniu odwołania J. T. i G. A., działających przez pełnomocnika adwokata E. G. (dalej Pełnomocnik), od decyzji Prezydenta Miasta P., działającego jako prezydent miasta na prawach powiatu, wykonującego zadanie z zakresu administracji rządowej, z [...] lipca 2009 r. znak [...] o umorzeniu, jako bezprzedmiotowego, postępowania wszczętego na wniosek J. T. i G. A. o ustalenie odszkodowania za wchodzącą w skład linii kolejowej nieruchomość położoną w P., zapisaną w księdze wieczystej KW nr [...], oznaczoną w ewidencji gruntów: obręb K., arkusz mapy [...], działki nr [...] i nr [...], uchylił decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji.

W uzasadnieniu Wojewoda przedstawił przebieg postępowania. Wojewoda w szczególności wskazał, że Pełnomocnik Odwołujących się podniosła, że twierdzenie o samoistnym posiadaniu tej nieruchomości, w tym okresie przez "A" SA nie odpowiada prawdzie. Posiadaczem samoistnym jest ten, kto faktycznie włada rzeczą jak właściciel (art. 336 kc), a do obowiązków właściciela należy m.in. opłacanie podatków. Prezydent poprzestał na oświadczeniu zastępcy dyrektora Oddziału Gospodarowania Nieruchomościami w Poznaniu "A" SA, że owe działki były zwolnione od podatku od nieruchomości, nie badając, czy zachodziły, określone w ustawie z 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz.U. z 1991 r. nr 121 poz. 844) warunki, od spełnienia których takie zwolnienie zależy. Wnioskodawczynie natomiast opłacały wszystkie podatki od nieruchomości, także w 2003 r. Z powyższego, zdaniem Pełnomocnika, należy wnioskować, że w dacie [...] maja 2003 r. i wcześniej, Wnioskodawczynie wykonywały czynności właścicielskie wobec owej nieruchomości. Nikt inny nie może być uznany za posiadacza samoistnego tych działek, a tylko samoistność posiadania w dniu [...] maja 2003 r. powoduje brak roszczeń odszkodowawczych. Pełnomocnik wskazała, że przepisy wywłaszczeniowe jako istotnie ograniczające konstytucyjne prawo własności, nie mogą być interpretowane rozszerzająco.

Na podstawie całości akt zgromadzonych w sprawie Wojewoda ustalił, co następuje:

Pismem z [...] listopada 2007 r. J. T. i G. A. jako dawne współwłaścicielki nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...], prowadzonej przez Sad Rejonowy w P., oznaczonej w ewidencji gruntów obręb [...] K., arkusz mapy [...], działki nr [...] i nr [...], wniosły o ustalenie i wypłatę odszkodowania za owe grunty, wchodzące w skład linii kolejowej, które z dniem [...] czerwca 2003 r., z mocy prawa, stały się własnością Skarbu Państwa (k. 8 akt [...]). Wojewoda W. decyzją z [...] października 2007 r. znak [...] stwierdził nabycie przez Skarb Państwa, z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. prawa własności nieruchomości oznaczonej jako działki nr [...] i nr [...], stanowiącej do dnia [...] maja 2003 r. współwłasność J. T. w [...] części i G. A. w [...] części (k. 5-7 akt [...]). Decyzją tą stwierdzono również nabycie z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. przez Polskie Koleje Państwowe SA z siedzibą w W. prawa użytkowania wieczystego wyżej opisanej nieruchomości. Dawna parcela nr [...] odpowiada obecnej działce nr [...] o pow. [...] m2, a parcela nr [...] działce nr [...] o pow. [...] m2. Dla działek tych Sąd Rejonowy w P. prowadzi księgę wieczystą KW nr [...] (dawnej KW nr 3630 - k. 78 akt [...]). W wyciągu z matrykuły z [...] r. parcele nr [...] i nr [...] oznaczone są jako tor kolejowy (k. 43-45 akt [...]). "A" SA Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P. w piśmie z [...] kwietnia 2008 r. podały, że: "(...) roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje, gdy grunt pozostawał do dnia 31 maja 2003 roku w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych przez okres co najmniej 30 lat. Z zebranych dokumentów jednoznacznie wynika, ze na w/w działkach zlokalizowane są tory stacyjne linii Swarzędz-Starołęka. Dokładny rok budowy środków trwałych nie jest możliwy do określenia. (...) Linia Kolejowa, która biegnie przez omawiane działki powstała w okresie przedwojennym i od tego czasu była nieprzerwanie użytkowana przez PKP SA i jej poprzedników prawnych.(...) Wobec powyższego PKP SA Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w Poznaniu stoi na stanowisku, iż spełnione zostały przesłanki zawarte w art. 37a ust. 7, dlatego roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje". Do pisma dołączono nieuwierzytelnione kopie wypisów z ewidencji środków trwałych (k. 30-37 akt [...]). Odnosząc się do kwestii opłat publiczno-prawnych za owe działki z racji ich posiadania, PKP SA powołało art. 7 ust. 1 pkt 1 upol (Dz.U. z 2002 r. nr 9, poz. 84), zgodnie z którym: zwalnia się od podatku od nieruchomości budowle kolejowe stanowiące całość techniczno - użytkową wraz z instalacjami i urządzeniami, służące do ruchu pojazdów kolejowych, organizacji i sterowania tym ruchem, umożliwiające dokonywanie przewozów osób lub rzeczy - wykorzystywane wyłącznie na potrzeby publicznego transportu kolejowego, a także zajęte pod nie grunty. Pismem z [...] stycznia 2008 r. G. A. upoważniła J. T. do reprezentowania Jej w tej sprawie i składania w Jej imieniu oświadczeń związanych z wypłatą odszkodowania (k. 20 akt [...]). W piśmie z 16 czerwca 2008 r. J. T. podała, że do dnia wydania przez Wojewodę decyzji z [...] października 2007 r. znak [...] o nabyciu z mocy prawa z dniem [...] czerwca 2003 r. prawa własności nieruchomości oznaczonej jako działki nr [...] i nr [...], przez Skarb Państwa, płaciła wraz z G. A. podatki od tej nieruchomości, i w związku z tym Polskie Koleje Państwowe nie posiadały działek tych w samoistnym władaniu (k. 52 akt ZG-ARZ.7222-17/07).

Przedmiotem postępowania odwoławczego jest ponowne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy administracyjnej rozstrzygniętej decyzją organu pierwszej instancji. Z zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 kpa wynika obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy administracyjnej.

Z uwagi na powyższe organ odwoławczy poddał wnikliwej analizie całość materiału dowodowego, zgromadzonego przez organ pierwszej instancji, stanowiącego podstawę wydania kwestionowanej decyzji. Owa nieruchomość, jako grunt zajęty pod linię kolejową, z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. stała się własnością Skarbu Państwa, co potwierdzono decyzją Wojewody z [...] października 2007 r. Zgodnie z art. 37a ust. 1 i ust. 2 ukPKP, grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu "A" SA, niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub "A" SA, stają się z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7 i przedmiotem użytkowania wieczystego "A" SA, a budynki, lokale i inne urządzenia znajdujące się na tych gruntach - własnością "A" SA. Przesłanką uwłaszczenia "A" SA był fakt władania nieruchomością w dniu [...] lutego 2003 r. Odrębnym przedmiotem jest ustalenie przez organ administracji kwestii uprawnień zainteresowanego do otrzymania odszkodowania za grunt przejęty na własność Skarbu Państwa i w tym zakresie należy rozpatrywać to na podstawie art. 37 ust. 7 ustawy o brzmieniu: "odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1, będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym "A" SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat".

Równocześnie trzeba mocno zaakcentować, że w odróżnieniu od przepisu art. 37a ust. 1, który posługuje się pojęciem władania, art. 37a ust. 7 rozstrzyga kwestię przyznania uprawnień do odszkodowania przez pryzmat przesłanki samoistnego posiadania przez PKP gruntów zajętych pod linie kolejowe. By właściwie ocenić zarzuty podniesione przez Odwołujące się, w pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie, co ustawodawca rozumie przez pojęcie posiadanie samoistne nieruchomości. Wojewoda podzielił stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 23.X.2008 r., II SA/Gd 543/08 zgodnie z którym mimo, że w przepisach ustawy o komercjalizacji PKP, brak jest odesłania do przepisów kodeksu cywilnego, dla właściwego ustalenia treści pojęcia posiadanie samoistne konieczne jest sięgnięcie do definicji zawartej w art. 336 kc. Zgodnie z tym przepisem, posiadaczem samoistnym jest ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel. Przepis art. 339 kc formułuje domniemanie, że ten, kto rzeczą faktycznie włada jest posiadaczem samoistnym. Z art. 340 kc wynika domniemanie ciągłości posiadania. Niemożność posiadania wywołana przez przeszkodę przemijającą nie przerywa posiadania. Przepisy te określają zarówno istotę jak i elementy posiadania samoistnego. Stan posiadania tworzą łącznie fizyczny element władania rzeczą (corpus) i element zamiaru władania rzeczą dla siebie (animus). Najogólniej rzecz biorąc corpus oznacza, że pewna osoba znajduje się w sytuacji, która pozwala na korzystanie z rzeczy w taki sposób, jak to mają prawo czynić osoby, którym przysługuje do rzeczy określone prawo, dzięki czemu to co uprawnionemu wolno, to posiadacz faktycznie może. Animus oznacza wolę wykonywania względem rzeczy określonego prawa dla siebie. Inaczej mówiąc, posiadaczem rzeczy jest ten, kto włada rzeczą i postępuje z nią jak osoba, której przysługuje do niej prawo własności lub inne prawo. Z art. 336 k.c. wynika, że kodeks zna dwa rodzaje posiadania: posiadanie samoistne i posiadanie zależne. Posiadaczem samoistnym rzeczy jest ten, kto włada nią jak właściciel, natomiast posiadaczem zależnym jest ten, kto włada rzeczą w zakresie innego prawa aniżeli prawo własności. Posiadaczem samoistnym jest więc ten, kto tak z rzeczą postępuje jak właściciel, wyrażając przy tym wolę wykonywania względem niej prawa własności, posiadaczem zaś zależnym jest ten, kto władając rzeczą nie rości sobie prawa własności, lecz postępuje z rzeczą tak jak osoba, której przysługuje do niej inne prawo (Jerzy Ignatowicz "Prawo rzeczowe" PWN 1979, s. 274). Kluczowym w niniejszej sprawie jest zagadnienie obowiązywania w polskim systemie prawa cywilnego zasady jednolitego funduszu własności państwowej (zniesionej z dniem 1 lutego 1989 r. przez ustawę z 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny, Dz. U. z 1989 r., nr 3, poz. 11). Zgodnie z powyższą konstrukcją przedsiębiorstwo państwowe w stosunku do nieruchomości niepaństwowej mogło wykonywać jedynie dzierżenie w imieniu Skarbu Państwa (art. 338 kc) przy czym posiadaczem samoistnym takiej nieruchomości był wyłącznie Skarb Państwa. W czasie obowiązywania ww. zasady, samoistne posiadanie nieruchomości przez przedsiębiorstwo państwowe nie było możliwe, ponieważ samoistnym posiadaczem nieruchomości państwowych był Skarb Państwa a przedsiębiorstwo państwowe wykonywało tylko władztwo faktyczne i uprawnienia wynikające z tzw. zarządu operatywnego w zakresie odpowiadającym pojęciu posiadania zależnego (Sąd Najwyższy w orzeczeniu z: 7 września 1993 r., III CRN 73/93, niepubl.; 17 września 1993 r., II CRN 76/93, niepubl.; "Komentarz do kodeksu cywilnego" pod redakcją S. Rudnickiego, Warszawa 2006, s. 198-199). Nie można uznać, że owe działki pozostawały do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA nieprzerwanie przez 30 lat bowiem, w świetle ww. zasady, przed dniem 1 lutego 1989 r. posiadaczem samoistnym ww. nieruchomości mógł być wyłącznie Skarb Państwa. Poprzednicy prawni "A" SA jedynie władali ową działką w jego imieniu jako dzierżyciele. Wojewoda poddał w wątpliwość ustalenia Prezydenta co do okresu posiadania samoistnego przez "A" SA, poczynione w niniejszej sprawie. Kwestia zgodności z Konstytucją art. 37a ust 7 zd. ostatnie ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. z 2000 r. nr 84, poz. 948 ze zm.) jest przedmiotem badania ze strony Trybunału Konstytucyjnego (sygn. P 13/09). W ocenie organu odwoławczego zebrany materiał dowodowy nie pozwala na wydanie decyzji merytorycznej w sprawie. Istnieje bowiem konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w znacznej części. Stwierdzone wady postępowania skutkują tym, że decyzja z [...] lipca 2009 r. narusza naczelną zasadę postępowania administracyjnego - zasadę dochodzenia prawdy obiektywnej. Organ administracyjny jest obowiązany do wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą, by w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz i uzyskać podstawę do trafnego zastosowania przepisu prawa materialnego. Wskazane uchybienia Wojewoda zakwalifikował jako nieprzeprowadzenie przez organ I instancji postępowania wyjaśniającego w znacznej części (k. 40-42 akt Wojewody).

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. Polskie Koleje Państwowe SA Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P. (dalej Spółka bądź Skarżąca) wniosła o: "utrzymanie w mocy decyzji Prezydenta Miasta P. nr [...] z [...] lipca 2010 r." i zasądzenie kosztów sądowych (k. 4 akt sądowych). Skarżąca zarzuciła decyzji Wojewody z [...] kwietnia 2010 r. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, a polegający na przyjęciu, że organ I instancji nie zebrał materiału dowodowego pozwalającego na wydanie decyzji (k. 3-6 akt sądowych).

Wojewoda Wielkopolski wniósł o oddalenie skargi (k. 8 akt sądowych).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się niezasadną.

1. Zgodnie z art. 3 § 1 i art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 153/02/1270 ze zm.- dalej ppsa) sądowa kontrola decyzji administracyjnej polega wyłącznie na ocenie jej legalności, tj. zgodności z przepisami prawa materialnego i procedury administracyjnej w danym postępowaniu. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa). Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów wydanych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 ppsa).

2. Trafnie Wojewoda wskazuje, że z zasady prawdy obiektywnej wynika obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy administracyjnej (art. 7 kpa). Trafnie Wojewoda uznał, że organ I instancji obowiązkom wynikającym z tej zasady tej w niniejszej sprawie nie sprostał.

3. Prezydent ustalił, że "nieruchomość zapisana w księdze wieczystej nr [...], stanowiąca działki nr [...] i [...] z arkusza mapy [...] obrębu K., pozostawała przynajmniej od roku [...] r. do dnia [...] maja 2003 r., nieprzerwanie w posiadaniu samoistnym "A" SA i jej poprzedników prawnych, czyli przez co najmniej [...] lata" (s. 3-4 uzasadnienia decyzji z [...] lipca 2009 r.; k. 122-122v akt ZG-ARZ.7222-17/07). Zarówno Prezydent, jak i Wojewoda, w istocie pominęły twierdzenia "A" SA o tym, że "na ww działkach zlokalizowane są tory stacyjne linii S.-S."..."linia kolejowa użytkowana na działkach nr [...] i [...] powstała w okresie przedwojennym i od tego czasu była nieprzerwanie użytkowana przez "A" SA i jej poprzedników prawnych" (pismo PKP SA z 02.04.2008 r.; k. 36-37 akt ZG-ARZ.7222-17/07). Do twierdzeń tych Starosta i Wojewoda nie odnieśli się; wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 7 i art. 77 § 1 kpa nie dokonali żadnych ustaleń, które te twierdzenia potwierdziłyby bądź w sposób prawem przewidziany im zaprzeczyły. Uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa).

4. Dla prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy konieczne było kolejno prawidłowe ustalenie w szczególności dwu okoliczności faktycznych: czy rzeczywiście J. T. i G. A. były dotychczasowymi współwłaścicielkami gruntu w rozumieniu art. 37a ust. 7 zd. 1 ukPKP (tylko bowiem dotychczasowy właściciel gruntu może skutecznie domagać się odszkodowania); dopiero po ustaleniu owej przesłanki pozytywnej, konieczne było ustalenie, czy nie zachodzi przesłanka negatywna – czy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym "A" SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat (art. 37a ust. 7 zd. 3 ukPKP). W niniejszej sprawie bezspornym jest, że J. T. i G. A. złożyły wniosek o odszkodowanie, dochowując terminu, o którym mowa w art. 37a ust. 7 zd. 2 ukPKP.

5. Organy obu instancji błędnie ograniczyły się do badania stanu prawnego działek nr [...] i [...] jedynie w okresie od [...] r. (k. 122 akt ZG-ARZ.7222-17/07; k. 41 akt Wojewody). Na konieczność uwzględnienia stanu prawnego, istniejącego w całym okresie funkcjonowania na tej działce linii kolejowej – począwszy od podjęcia działań prawnych dla pozyskania owej nieruchomości dla budowy linii kolejowej – wskazał Trybunał Konstytucyjny w części II punkcie 3 uzasadnienia postanowienia z 24 maja 2010 r. I P 13/09. Trybunał Konstytucyjny wskazał na istnienie sytuacji, w której wnioskodawcy domagający się odszkodowania, nie byli dotychczasowymi właścicielami gruntu w rozumieniu art. 37a ust. 7 zd. 1 ukPKP, skoro nieruchomość w sprawie II SA/Gd 504/08 była już uprzednio własnością Skarbu Państwa ex lege.

Państwo Polskie odrodziło się 11 listopada 1918 r., a ziemie byłego zaboru pruskiego – w szczególności Województwo P., wraz z P., S. i S., weszło w skład Rzeczypospolitej Polskiej w 1919 r., na mocy Traktatu pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r. (Dz.U. RP nr 35 z 1920 poz. 200; dalej Traktat Wersalski), ratyfikowanego ustawą z dnia 31 lipca 1919 r. o ratyfikacji traktatu pokoju (Dz.U. RP nr 35 z 1920 poz. 199; B. Wasiutyński "Encyklopedja prawa obowiązującego w Polsce" pod red. Prof. dra Peretiatkowicza cz. I zesz. 2 Poznań 1929 Fiszer i Majewski Księgarnia Uniwersytecka s. 4-5). Po ratyfikacji Traktatu Wersalskiego dnia 1 sierpnia 1919 r. Sejm uchwalił ustawę o tymczasowej organizacji zarządu byłej dzielnicy pruskiej (Dz.Pr. 64 p. 385). Na mocy tej ustawy b. dzielnica pruska została poddana władzy organów centralnych RP. Administracja należała tymczasowo do utworzonego wówczas Ministerstwa b. dzielnicy pruskiej. Minister ten był członkiem Rady Ministrów. Zadaniem Ministra b. dz. pr. było przygotowanie przejścia wszystkich władz i urzędów tej dzielnicy pod bezpośrednie kierownictwo właściwych Ministrów oraz przeprowadzenie reorganizacji tych władz stosownie do zasad przyjętych dla całego państwa. W tym zakresie organizacyjnym miał ów Minister władzę ustawodawczą, będąc uprawnionym do wydawania rozporządzeń, zaprowadzających zmiany ustaw niemieckich i rozporządzeń, potrzebnych celem zupełnego odłączenia władz i urzędów od Niemiec i przystosowania ich ustroju i procedury do nowych warunków politycznych, wypływających z przyłączenia do Rzeczypospolitej Polskiej. W pozostałej części Poznańskiego i na Pomorzu objęcie władzy nastąpiło po ratyfikacji Traktatu Wersalskiego przez trzy główne mocarstwa sprzymierzone (dnia 10 stycznia 1920 r.).

Po odbudowie Państwa Polskiego, cechą charakterystyczną było zachowanie z woli nowego suwerena, 5 systemów prawnych, odziedziczonych po państwach zaborczych, o różnym poziomie kultury prawnej, stopniowo zmienianych regulacjami ogólnopolskimi bądź regulacjami dotyczącymi poszczególnych byłych zaborów. Na terenie Województwa Poznańskiego (byłej dzielnicy pruskiej), zachowano spójny i sprawdzony porządek prawny, odziedziczony po państwie zaborczym. Dotychczasowe przepisy były uzupełniane nowymi, ogólnopolskimi regulacjami prawnymi, choć w zakresie prawa kolejowego, nowe regulacje prawne w głównej mierze dotyczyły terenu byłego zaboru rosyjskiego (bowiem na terenie byłego zaboru austriackiego także zachowano dotychczasowy, spójny i sprawdzony porządek prawny byłego państwa austrowęgierskiego). Przykładowo – wobec niedostatków regulacji prawa kolejowego w byłym zaborze rosyjskim przejmowanie zarządu następowało na podstawie dekretu Naczelnika Państwa o przejściu kolei zbudowanych przez b. władze okupacyjne pod zarząd Ministerstwa Komunikacji (Dz.U. z 1919 nr 14 poz. 155), a następnie na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1920 r. o przejęciu kolei, zbudowanych przez byłe władze okupacyjne, pod zarząd Ministerstwa Kolei Żelaznych (Dz.U. z 1921 r., nr 3, poz. 5), a wywłaszczenia odbywały się na podstawie dekretu Naczelnika Państwa z 7 lutego 1919 r. w przedmiocie przepisów tymczasowych o wywłaszczeniu przymusowem na użytek dróg żelaznych i innych dróg komunikacyjnych lądowych i wodnych oraz wszelkich urządzeń użyteczności publicznej (Dz.U. z 1919 r. nr 14 poz. 162).

Zgodnie doświadczeniem życiowym, budowa linii kolejowej w Rzeczypospolitej Polskiej w Województwie Poznańskim, w XX - leciu międzywojennym, według systemu niemieckiego prawa, odziedziczonego po państwie zaborczym, nie odbywała się na gruncie, do którego inwestor nie miał prawa własności. Na obszarze byłego zaboru pruskiego obowiązywała wówczas ustawa o wywłaszczeniach nieruchomości z 11 czerwca 1874 r. (Zb. U. str. 221), która obowiązywała również po odrodzeniu Państwa Polskiego (dr J. Panejko w: K.W. Kumaniecki, B. Wasiutyński, J. Panejko "Polskie prawo administracyjne w zarysie" Kraków Księgarnia Powszechna b.d.w., s. 375). Wszystkie wpisy dotyczące własności nieruchomości w Województwie Poznańskim, odbywały się w latach 1918-1946 na podstawie: ustawy z dnia 24 marca 1987 r. o księgach wieczystych w brzmieniu obwieszczenia z 20 maja 1898 r. (Dz.u. Rzeszy s. 754); pruskiej ustawy wykonawczej do ustawy o księgach wieczystych z dnia 26 września 1899 r. (Zb. u. prusk. s. 307), rozporządzenia króla pruskiego z dnia 13 listopada 1899 r. o księgach wieczystych (Zb. u. prusk. s. 519), które uległy uchyleniu dnia 1 stycznia 1947 r. (art. V § 1 pkt 4-6 dekretu z 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające Prawo rzeczowe i Prawo o księgach wieczystych Dz.U. z 1946 r. nr 57 poz. 321 ze zm.). W szczególności zgodnie z § 873 Kodeksu cywilnego niemieckiego, obowiązującego w zaborze pruskim, a następnie na ziemiach zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej, do przeniesienia własności gruntu, do obciążenia gruntu jakiem prawem, jako też do przeniesienia lub obciążenia takiego prawa, potrzebną jest, o ile ustawa inaczej nie postanawia, zgoda uprawnionego oraz drugiej strony na to, aby zmiana w prawie nastąpiła, tudzież aby wpisano tę zmianę w księgę wieczystą. ("Kodeks cywilny niemiecki, obowiązujący w zaborze pruskim, a następnie na ziemiach zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej" (przekład urzędowy) Wydawnictwa Ministerstwa Sprawiedliwości Zbioru Ustaw Zachodnich tom X. Warszawa-Poznań Z polecenia Ministerstwa Sprawiedliwości 1923). Zgodnie z doświadczeniem życiowym, w kulturze prawnej obowiązującej na terenie byłego zaboru pruskiego, do 1946 r. wszelkie zdarzenia prawne, dotyczące prawa na gruntach, musiały być i były każdocześnie ujawniane w księgach wieczystych.

Państwo Polskie, przyjmując po byłych państwach zaborczych sieć kolei żelaznych, weszło faktycznie (z małymi wyjątkami - nie mającymi znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy – nieliczne odcinki kolei prywatnych na terytorium b. Królestwa Kongresowego i drobne koleje prywatne na terytorium b. Galicji, pozostawały w XX-leciu międzywojennym pod administracją państwową) w monopol w dziedzinie kolejnictwa. Odpowiadało to ówczesnym tendencjom ogólnoeuropejskim, bowiem państwa wówczas istniejące występowały bądź same jako przedsiębiorstwa kolejowe, bądź w wypadkach dopuszczenia prywatnych przedsiębiorstw kolejowych, zastrzegały dla siebie specjalne uprawnienia w stosunku do tych przedsiębiorstw. Na obszarze b. zaboru austriackiego obowiązywała ustawa o wywłaszczeniu na rzecz kolei z 18 lutego 1878 r. (D.u.p. nr 30 z 1878 r.); obszarze b. zaboru pruskiego nadal obowiązywała ustawa o wywłaszczeniach nieruchomości z 11 czerwca 1874 r. (Zb. U. str. 221), a na obszarze b. zaboru rosyjskiego dekret Naczelnika Państwa z 7 lutego 1919 r. (Dz.U. z 1919 r. nr 14 poz. 162; J. Panejko – op. cit. s. 370-375).

W tym stanie rzeczy, pobudowanie torów stacyjnych linii Swarzędz – Starołęka w okresie przedwojennym musiało poprzedzić przejęcie prawa własności gruntu w drodze wywłaszczenia (w przypadku inwestycji publicznej) bądź uregulowanie statusu prawnego gruntu (np. w przypadku budowy bocznicy kolejowej do prywatnego przedsiębiorstwa - w postaci zawarcia z ówczesnym inwestorem odpowiednich umów prawnorzeczowych) i podlegało ujawnieniu w księgach wieczystych.

Dnia 28 września 1926 r. weszło w życie rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe (Dz.U. R.P. z 1926 r., nr 97, poz. 568). Od samego początku istnienia PKP miało obowiązek ewidencjonowania wydzielonych temu przedsiębiorstwu nieruchomości, przy czym w Województwie Poznańskim na podstawie wyżej powołanych aktów prawnych, nadal obowiązujących w byłym zaborze pruskim, a w byłym zaborze rosyjskim - w trybie określonym w rozporządzeniu Prezydenta RP z dnia 25 września 1932 r. o wpisywaniu do ksiąg hipotecznych na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości będących w zarządzie przedsiębiorstwa PKP (w zakresie własności byłych rosyjskich kolei państwowych; Dz.U R.P. 81/32/714). W okresie II wojny światowej przejęcie własności nieruchomości przez Rzeszę Niemiecką, stanowiących własność Skarbu Państwa i obywateli polskich, odbyło się na podstawie zdarzeń prawnych, bezwzględnie nieważnych (jako naruszających prawo międzynarodowe). W szczególności wpisy hipoteczne i rejestrowe, wniesione na podstawie orzeczeń z mocy dekretu nieważnych, podlegały z urzędu, a także na wniosek osób zainteresowanych wykreśleniu, z jednoczesnym przywróceniem wpisów nieprawnie wykreślonych (art. 151 ust. 1 dekretu z 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych, wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej – Dz.U. 25/45/151 ze zm.).

Organy obu instancji z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 kpa nie ustaliły, czy na działkach oznaczonych obecnie nr [...] i [...], pobudowano tory stacyjne linii S.-S. (k. 37,36,31,30 akt ZG-ARZ.7222-17/07), czy też przed II wojną światową bocznicę kolejową łączącą się z torami szlaku P. S. – P. K. (k. 35-33 akt [...]), czy też na tym odcinku doszło do rozbudowy bocznicy po 31 sierpnia 1939 r., a owa rozbudowa bocznicy na długości [...] mb odbyła się poza gruntem kolejowym ( 343 m – 325 m = 18 m; k. 35 - § 1 – k. 33 § 9 Umowy bocznicowej; twierdzenia Uczestniczek o faktach – k. 57 – w aktach [...]).

Uprawnienia do odszkodowania ustawodawca przyznał wyłącznie dotychczasowemu właścicielowi gruntu (art. 37a ust. 7 zd. 1 ukPKP). Organy obu instancji przedwcześnie przyjęły, że dotychczasowymi współwłaścicielkami gruntu były J. T. i G. A. Mimo, że organy dysponowały: notatką służbową z [...] kwietnia 2007 r. z badania księgi wieczystej: Komandoria t. 2 k. 35, KW nr [...]0, odpisem postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] listopada 2001 r. [...] i odpisami dokumentów z akt księgi wieczystej KW [...] (k. 10-11, 19, 43-46 akt ZG-ARZ.7222-17/07), nie dysponowały odpisem księgi wieczystej KW [...].

Organy z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 kpa nie poszukiwały dowodów dla ustalenia, czy nie istnieje bądź nie istniała księga wieczysta, w której jako właściciela gruntu, obecnie stanowiącego działki nr [...] i [...], w okresie 1920 do września 1939 r. ujawniono Skarb Państwa, a uprawnienia do tego gruntu nabyło i ujawniło przedsiębiorstwo Polskie Koleje Państwowe, działające na podstawie rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe (Dz.U. z 1926 r. nr 97 poz. 568 ze zm.; odpowiednio – uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6.9.2010 r. I OSK 1430/09). Gdyby tak było, wobec nieprzerwanego korzystania przez PKP i jej poprzedników prawnych z owych działek, po których przebiegają tory stacyjne linii S.-S. (k. 30-31 akt ZG-ARZ.7222-17/07), wówczas sprzeczne z doświadczeniem życiowym jest, by w jakikolwiek prawem przewidziany sposób, J. T. i G. A. bądź Ich poprzednicy prawni, mogli nabyć prawo własności gruntu, obejmujące działki nr [...] i [...]. Organy nie rozważyły konieczności ustalenia przy pomocy dokumentów źródłowych i ewentualnie opinii biegłego z dziedziny geodezji (art. 84 § 1 kpa), czy nie doszło do błędów w oznaczaniu działek (obecnie noszących nr [...] i [...]), przy zmienianiu numeracji działek.

Należy ustalić, czy istnieje (bądź istniała) księga wieczysta, w której uprawnienia do działek, obecnie oznaczonych nr [...] i [...], zostały ujawnione na rzecz Skarbu Państwa bądź PKP czy jej poprzedników prawnych. Ustawodawca przewidział dla takiej sytuacji postępowanie przed Sądem powszechnym. W razie zaistnienia takiej sytuacji, organ administracji publicznej winien zawiesić postępowanie do czasu zakończenia postępowania przed Sądem powszechnym. W takiej sytuacji zachodziłaby przesłanka unieważnienia decyzji Wojewody z [...] października 2007 r. (bo nie zachodziłaby wówczas przesłanka uwłaszczenia) i odpadłaby przesłanka pozytywna do odszkodowania, a postępowanie z wniosku J. T. i G. A. jako bezprzedmiotowe od początku, należałoby – po wnikliwym wyjaśnieniu sprawy - umorzyć (art. 105 § 1 kpa).

Przeszkodą dla takiego działania nie mogłoby być przeświadczenie J.T. i G. A. o opłacaniu przezeń podatku od nieruchomości, z uwzględnieniem działek nr [...] i [...]. Zgodnie z art. 21 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne (w brzmieniu pierwotnym Dz.U. 30/89/163; obecnie art. 21 ust. 1 tej ustawy – j.t. Dz.U. 10/10/19, dalej pgk) – w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy – podstawę wymiaru podatków i świadczeń, stanowią dane zawarte w ewidencji gruntów i budynków. Skoro w ewidencji gruntów działki nr [...] i [...] oznaczone były od 1962 r. symbolem "Tk" (tereny kolejowe), to nie było podstawy prawnej dla opłacania za te działki podatku od nieruchomości.

6. Wojewoda wskazuje, że w czasie obowiązywania konstrukcji tzw. jednolitego funduszu własności państwowej samoistne posiadanie nieruchomości przez przedsiębiorstwo państwowe nie było możliwe, ponieważ samoistnym posiadaczem nieruchomości państwowych był Skarb Państwa, a przedsiębiorstwo państwowe wykonywało tylko władztwo faktyczne i uprawnienia wynikające z tzw. zarządu operatywnego w zakresie odpowiadającym pojęciu posiadania zależnego (orz. Sądu Najwyższego z: 7.9.1993 r. III CRN 73/93; 17.9.1993 r. II CRN 76/93). Co do zasiedzenia nieruchomości niepaństwowej, to przedsiębiorstwo państwowe, nie mogąc samo nabyć własności, mogło wykonywać w stosunku do tych nieruchomości tylko dzierżenie w imieniu Skarbu Państwa (art. 338 kc), przy czym posiadaczem samoistnym był Skarb Państwa. Z upływem terminu zasiedzenia nabywcą przez zasiedzenie stawał się Skarb Państwa (S. Rudnicki, G. Rudnicki "Komentarz do Kodeksu cywilnego. Własność i inne prawa rzeczowe" LexisNexis 2009 s. 227-228 uw. 19). Jednakże Wojewoda pominął w swych rozważaniach to, że państwowa osoba prawna może zaliczyć sobie okres posiadania sprzed 1 lutego 1989 r. na poczet okresu zasiedzenia, którego termin upływa po tej dacie, gdy Skarb Państwa podczas biegu zasiedzenia przeniósł na nią posiadanie (art. 176 § 1 kc; S. Rudnicki, G. Rudnicki s. 228 uw. 19 akapit 2).

W orzeczeniu z 15.04.1966 r., I CR 80/66, OSNC 1967, z. 2 poz. 24, Sąd Najwyższy wskazał, że jeżeli rzecz znajduje się w posiadaniu państwowej osoby prawnej w szczególności przedsiębiorstwa państwowego, które przejawia animus rem sibi habendi, za posiadacza w stosunku do osób trzecich należy uważać tę osobę prawną, a nie państwo jaki jedyny podmiot własności państwowej. Wynikało to z art. 128 kc, który należało stosować odpowiednio do pousiadania (z aprobującą glosą A. Stelmachowskiego NP 1967, z. 6 s 826, akceptowane przez J. Ignatowicza w: "Kodeks cywilny. Komentarz" W. Pr. 1972 t. I, s. 767 uw. 2).

Dla oceny poszczególnych zdarzeń nie może pozostać obojętne to, że po II wojnie światowej PKP traktowane były bardziej jako składnik państwowej administracji gospodarczej niż jako przedsiębiorstwo. Pod rządem ustawy z dnia 2 grudnia 1960 r. o kolejach (Dz.U. z 1960 r. nr 54 poz. 311 ze zm.), Minister Komunikacji był w istocie dyrektorem PKP (art. 16 ust. 1; P. Świątecki "Nowe prawo kolejowe. Praktyczny komentarz" Kolejowa Oficyna Wydawnicza 2000 s. 6).

Brak zatem podstaw do przyjęcia, że w przypadku ustalenia, że Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego bądź PKP SA, nie był właścicielem owych działek, nie będzie możliwe ustalenie, że Skarb Państwa był poprzednikiem prawnym, posiadającym samoistnie ową działkę przez co najmniej 30 lat (art. 37 ust. 7 zd. 3 ukPKP). Przeszkodą dla takiego ustalenia nie może być ewentualne opłacanie podatku od nieruchomości w latach 2001 i 2003 przez J. T. W żadnej z przedłożonych decyzji wymiarowych Prezydenta Miasta P. z: [...] marca 2003 (k. 50) i 2001 r. (bez daty dziennej; k. 51-52 akt [...]) nie wskazano na objęcie opodatkowaniem [...] m2 i [...] m2 w zakresie objętym "Tk" (tereny kolejowe), ani na pominięcie tych części działek z podstawy opodatkowania. W odpisie postanowienia z 12 maja 1949 r. i odpisie wyciągu z matrykuły z 1948 r., z kolei są wpisy "tor kolejowy" (k. 47, 45-44 akt). Płacenie podatków od nieruchomości jest jednym z przejawów animus rem sibi habendi, lecz nie jest warunkiem ani koniecznym, ani wystarczającym, by wykazać posiadanie samoistne nieruchomości – tym bardziej, gdy nieruchomość objęta w ewidencji gruntów opisem tereny kolejowe, w ogóle jest od obowiązku płacenia podatku od nieruchomości zwolniona. W doktrynie wskazuje się, że okoliczność, że wola posiadania nie zawsze występuje, nie wyłącza uznania, że wtedy gdy istnieje, może być istotnym wskaźnikiem dla oceny charakteru władztwa. Istnienie wyjątków od reguły nie powinno prowadzić do jej odrzucenia, skoro reguła ta pozwala na rozstrzyganie wypadków typowych, choć nie ma charakteru bezwzględnego (W. Czachórski "Pojęcie i treść posiadania według obowiązującego prawa rzeczowego" NP. 5/57/40; J. Ignatowicz "Ochrona posiadania" Wwa 1963 s. 73 uw. 46; E. Janeczko "Zasiedzenie" ZCO 2000 s. 115). W praktyce spotyka się również przypadki, gdy na skutek błędu organu podatkowego bądź zainteresowanego, dany podmiot opłaca podatek od innej nieruchomości, bądź nie opłaca go w odpowiednim rozmiarze od danej nieruchomości, i nie wpływa to na ustalenie animus. Tym bardziej nie może wpływać na ustalenie istnienia animus rem sibi habendi sytuacja, w której posiadacz nie opłaca podatków, gdy jest on z ich płacenia zwolniony z mocy prawa, a przejawia animus w inny sposób – w tym pobierając pożytki z nieruchomości, prowadząc na niej swobodnie i bez ingerencji osób trzecich działalność gospodarczą (w tym polegającą na przewozie osób i rzeczy), prowadząc remonty torów i urządzeń, etc.

7. Przystępując do ponownego rozpatrzenia sprawy organ I instancji winien mieć na względzie, że jego obowiązkiem jest zebranie w sposób wyczerpujący i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa). Organ czyni to z własnej inicjatywy, jeśli uzna to za konieczne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, bądź gromadzi w aktach sprawy dowody wskazane lub dostarczone przez strony, jeżeli mają one znaczenie w sprawie.

Dla obrony przed roszczeniem odszkodowawczym Wnioskodawczyń (wskazujących, że są dotychczasowymi współwłaścicielami nieruchomości) "A" SA winna wykazać, że grunt stanowiący działki nr [...] i [...] w P., został fragmentem drogi żelaznej w okresie poprzedzającym 1 września 1939 r. i że uległ on wywłaszczeniu dla budowy torów stacyjnych linii S.-S. Spółka może ów fakt wykazywać wszelkimi dowodami, dopuszczanymi przez prawo (art. 75 § 1 kpa; odpowiednio – wyrok NSA z 6.9.2010 r. I OSK 1430/09). Najbardziej pomocne mogą okazać się między innymi zapisy w księdze wieczystej (ewentualnych księgach wieczystych) dotyczących działek nr [...] i [...] (bądź nieruchomości, obejmującej te działki, uprzednio oznaczone innymi numerami), prowadzonej przez Sąd Rejonowy w P. na potrzeby budowy drogi żelaznej – w tym w okresie międzywojennym. Księgi wieczyste (także te zamknięte) są jawne, co oznacza, że każdy jego uprawniony do przeglądania akt i otrzymywania z nich odpisów (art. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tj. Dz.U. z 2001 r. nr 124, poz. 1361 ze zm.). Przy każdej księdze wieczystej prowadzi się akta księgi wieczystej. Do akt tych składa się dokumenty i pisma dotyczące nieruchomości (art. 28 tej ustawy). Prawdopodobnie w archiwach państwowych, znajduje się dokumentacja związana z wytyczeniem drogi żelaznej S.-S., wywłaszczeniami dla jej budowy i samą budową, ewentualnie przejęciem jej przez Skarb Państwa bądź "A". Informacje na temat budowy samej linii kolejowej mogą znajdować się także w publikacjach naukowych, np.: red. J. Topolski, L. Trzeciakowski "Dzieje Poznania" t. 2 cz. 2. 1918-45 PWN 1994 bądź w tomie 4 "Bibliografia Poznania"; J. Topolski "Wielkopolska poprzez wieki" Wyd. Poznańskie 1999, M. Rezler "Kalendarium poznańskie" Poznań 1993; w kwartalniku "Kronika Miasta Poznania" bądź tomach biblioteki KMP. Wykazanie nabycia własności przez Państwo Polskie bądź "A" własności owej nieruchomości przed dniem 1 marca 2003 r., uczyni konieczność gromadzenia dowodów dla ustalenia charakteru posiadania nieruchomości przez "A" SA bądź jej poprzedników prawnych zbędnym, a postępowanie bezprzedmiotowym (art. 105 § 1 kpa).

Na wypadek nie wykazania tych przesłanek przez "A" SA, rzeczą Wnioskodawczyń będzie naprowadzenie dowodów wskazujących na niesamoistny charakter posiadania i brak przesłanki nieprzerwanego posiadania owego gruntu przez "A" SA lub jej poprzedników prawnych przez 30 lat (do końca maja 2003 r.).

Zawarcie przed Sądem Okręgowym w P. ugód dnia: [...] stycznia 2008 r. w sprawie [...] i [...] listopada 2008 r. [...], obejmowały świadczenia z tytułu bezumownego korzystania z owych nieruchomości (art. 225 w zw. z art. 224 § 2 kc), nie skutkuje powagą rzeczy osądzonej. Nie wpływa na ocenę przesłanek z art. 37 a ust. 1, 2, 7 ukPKP.

Nie wyłącza to obowiązku wyjaśnienia przez organ okoliczności sprawy. Należy pamiętać o tym, że wyciąganie dla strony negatywnych skutków, w razie nieprzedstawienia przez nią określonych dowodów, jest możliwe po uprzednim zakreśleniu stronie terminu do dostarczenia tych dowodów (wyrok NSA z 1.8.2007 r. I OSK 1516/06 - Lex nr 360142).

Dopiero w przypadku ustalenia, że zachodzą pozytywne przesłanki odszkodowania i brak przesłanek negatywnych ustalenia odszkodowania, organ I instancji obowiązany będzie ustalić wysokość odszkodowania w oparciu o operat szacunkowy rzeczoznawcy majątkowego (k. 43 akt sądowych; art. 156 ust. 1 ugn).

Wojewoda trafnie uznał, że rozstrzygnięcie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w znacznej części, co skutkować musiało decyzją kasacyjną (art. 138 § 2 kpa).

Nietrafnie Skarżąca podnosi, że organ administracji publicznej nie ma kompetencji do rozważania, czy użycie przez ustawodawcę sformułowanie posiadanie samoistne, może mieć zastosowanie do przedsiębiorstwa państwowego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyrok z 27.08.2003 r., I CKN 665/00) i doktrynie wskazuje się, pojęcie posiadania, ze względów systemowych, użyte w innych ustawach (np. art. 207 ugn), jest tożsame z pojęciem posiadania z art. 336 kc (S. Rudnicki, G. Rudnicki – op. cit.; J. Ignatowicz w: "Kc. Komentarz" t. I s. 766 uwaga 1). W szczególności nic innego nie wynika z dyspozycji ustawy o komercjalizacji PKP ani z jej celu. Sprawa o odszkodowanie jest bowiem sprawą cywilną, która na podstawie przepisów szczególnych (art. 37 ust. 7 ukPKP w zw. z art. 2 § 3 kpc), przekazana została do właściwości organów administracji publicznej.

Mając na uwadze powyższe, mimo częściowo nietrafnych uwag w zakresie wykładni prawa, na podstawie art. 151 ppsa, należało orzec o oddaleniu skargi.

jh