Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 749/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2020-12-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, ust. 3 i ust. 3a
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Eugeniusz Christ, Sędzia WSA Agata Ćwik-Bury, Asesor WSA Katarzyna Stuła-Marcela (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 8 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi W. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

1. W. G. (dalej: skarżący) wniósł skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej.

2. Stan sprawy.

2.1. Dnia 18 marca 2020 r. do ZUS wpłynął wniosek skarżącego o umorzenie zadłużenia na ubezpieczenia społeczne za 2017 r. oraz ubezpieczenie zdrowotne za 2017 rok wraz z odsetkami. W rozmowie telefonicznej z pracownikiem ZUS z 29 kwietnia 2020 r. skarżący oświadczył, że wnosi o umorzenie całości zadłużenia.

2.2. Zaskarżoną decyzją ZUS odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 4.468,50 zł na ubezpieczenia społeczne oraz zdrowotne.

W uzasadnieniu wskazał, że na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 266, ze zm. - u.s.u.s.), należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

Całkowita nieściągalność zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019 r. poz.498);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem należności na podstawie ww. przepisów.

W stosunku do działalności skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s., nie zachodzą w stosunku do zadłużenia skarżącego.

Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s.

Zobowiązanie skarżącego przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust.3 pkt 4a u.s.u.s. również nie zachodzi.

Nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej. Jednocześnie nie wystąpił brak majątku. Skarżący uzyskuje dochód z tytułu pobieranego świadczenia, którego wysokość pozwala na wdrożenie skutecznego postępowania egzekucyjnego. Aktualnie wobec skarżącego nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne. Zakład podjął działania przedegzekucyjne, jednakże nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Z uwagi na to, wykluczeniu podlegają przesłanki o których mowa w art. 28 ust.3 pkt 3,5 i 6 u.s.u.s.

Z tych powodów nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Zgodnie z ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

W Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141, poz. 1365 – rozporządzenie) zostały zawarte przesłanki umożliwiające pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie, tj. ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy, ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia należności w oparciu o zapisy ww. rozporządzenia.

W ocenie ZUS okoliczności w nim wymienione (pkt 1-3) nie zachodzą.

W sprawie nie zaszły przesłanki umorzenia w postaci poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub nadzwyczajnego zdarzenia, powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić skarżącego możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej.

Przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia w stosunku do skarżącego nie zachodzi, ponieważ nie prowadzi on już działalności gospodarczej.

Okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w stosunku do skarżącego również nie zachodzą, ponieważ nie udowodnił, że nie może uzyskiwać dochodów ze względu na własny stan zdrowia lub w związku z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.

We wniosku o umorzenie należności z tytułu składek skarżący powołał własną sytuację zdrowotną. Wskazał, że choruje na [...] oraz leczy się [...] i z tego powodu zażywa leki. Wskazał także na stan zdrowia swojej żony, informując że choruje ona na [...], [...], [...] i [...]. Do akt sprawy skarżący przedłożył dwa zaświadczenia lekarskie - dotyczące własnego stanu zdrowia oraz małżonki, potwierdzającego posiadane schorzenia. Jednakże nie przedłożył orzeczenia stwierdzającego niepełnosprawność lub niezdolność do pracy, która ograniczałaby lub uniemożliwiałaby zarobkowanie. Nie wykazał również konieczności sprawowania osobistej opieki nad członkiem rodziny.

W przypadku gdy zobowiązany mimo istnienia choroby uzyskuje dochody, wspomniana podstawa umorzenia nie ma zastosowania. Celem wspomnianego przepisu, tak jak całej instytucji umorzenia należności z tytułu składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jest udzielenie pomocy zobowiązanym, którzy znaleźli się w szczególnie trudnym położeniu. W takiej sytuacji skarżący aktualnie się nie znajduje, co prawda cierpi on na określony zespół chorób, lecz mimo to osiąga dochód (emeryturę), która jest przyznawana niezależnie od stanu zdrowia.

W związku z powyższym analizowana przesłanka nie zachodzi.

ZUS rozważył możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia zadłużenia pozbawiałaby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia).

Ze zgromadzonej dokumentacji wynika, że w kwietniu 2020 r. skarżący dokonał wykreślenia działalności gospodarczej z CEiDG. Pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.868,05 zł brutto, tj. 1.570,93 zł netto. Ze świadczenia aktualnie nie są dokonywane potrącenia - we wniosku o umorzenie poinformował, że od kilku miesięcy pobiera pełną emeryturę (wcześniej potrącenia na rzecz kosztów sądowych). Wskazał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną, która nie osiąga żadnego dochodu. Według ustaleń własnych ZUS małżonka od 7 marca 2018 r. nie posiada tytułu do ubezpieczenia, aktualnie to skarżący zgłasza ją do ubezpieczeń.

Zgodnie z danymi Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalne w 2019 r. (dane za VI kwartał 2019 r.) dla 2 osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 1.989,83 zł, tj. 994,91 zł na osobę. Minimum egzystencji dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego stanowi kwota 993,22 zł, tj. 496,61 zł na osobę (dane za 2019 rok). Na tej podstawie można stwierdzić, że dochód gospodarstwa domowego skarżącego jest niższy niż minimum socjalne określone przez IPiSS, natomiast wyższy od minimum egzystencji.

Podkreślono, że w miesiącu kwietniu zostało skarżącemu wypłacone dodatkowe świadczenie w postaci tzw. "trzynastki" w wysokości 981,00 zł netto, co dodatkowo wpłynęło na poprawę jego sytuacji finansowej.

Wskazał, że wydatki związane z utrzymaniem wynoszą od 812,91 zł do 942,91 zł miesięcznie. Poinformował, że posiada także inne zobowiązania pieniężne z tytułu podatków za okres 2013, 2014 w kwocie 1.418,00 zł, u osób fizycznych w kwocie 850,00 zł, miesięcznie 142,00 zł oraz inne w kwocie 26.500,00 zł, które nie są spłacane. Forma spłaty to egzekucja prowadzona przez komornika sądowego. Podkreślono, że fakt posiadania zadłużenia z tytułu zobowiązań cywilnoprawnych nie jest okolicznością przemawiającą za umorzeniem należności. W orzecznictwie sądowym ugruntowany jest pogląd, że za umorzeniem należności publicznoprawnych nie może przemawiać preferowanie wykonywania zobowiązań cywilnoprawnych, nawet jeśli niewykonanie tych zobowiązań wiązałoby się z daleko idącymi konsekwencjami dla zobowiązanego. Aprobowanie takiej sytuacji byłoby nieuprawnionym uprzywilejowywaniem podmiotów prawa cywilnego kosztem Skarbu Państwa, czyli kosztem ogółu obywateli. Instytucja umorzenia zaległości służy bowiem wsparciu obywateli w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi, chorobą czy innymi niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami.

Ponadto, zgodnie z oświadczeniem skarżącego nie korzysta on z pomocy opieki społecznej, co daje podstawy sądzić, że jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez pomocy państwa.

W ocenie ZUS skarżący nie udowodnił, aby sytuacja materialno-bytowa, rodzinna i zdrowotna całkowicie i trwale uniemożliwiała spłatę zaległych należności wobec ZUS.

Rozpatrując wniosek o umorzenie ZUS bierze pod uwagę nie tylko interes dłużnika, ale również Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z uwagi na szczególny zakres świadczonych usług i odpowiedzialności za środki wpływające do budżetu państwa Zakład zobowiązany jest do rozpatrywania tego typu spraw ze szczególną ostrożnością, bowiem przedmiotem podlegającym decyzji są należności publicznoprawne. A zatem, mając na uwadze interes wnioskodawcy kieruje się również zabezpieczeniem interesu społecznego, bowiem środki uzyskane przez ZUS z tytułu opłaconych składek przeznaczane są w znacznej części na wypłaty świadczeń społecznych osobom ubezpieczonym, w tym wypłaty rent inwalidzkich i emerytur. Korzystanie przez dłużnika z systemu ubezpieczeń społecznych (pobieranie świadczeń długo i krótkoterminowych), czy z ubezpieczenia zdrowotnego (leczenie się w publicznych placówkach służby zdrowia) i jednoczesne nieregulowanie zaległości w odprowadzaniu składek, narusza interes społeczny i uderza w solidarność ubezpieczonych, albowiem osoba z jednej strony korzysta ze świadczeń, a poprzez zaległości składkowe nie dokłada się w pełni do systemu, z którego mają korzystać pozostali.

Ponadto, z uwagi na posiadany majątek, tj. świadczenie emerytalne, nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności, a to z kolei nie wyklucza możliwości odzyskania należności w drodze postępowania egzekucyjnego, które jest prowadzone.

Mając na uwadze powyższe, a w szczególności brak stwierdzenia całkowitej nieściągalności oraz przesłanek zawartych w rozporządzeniu, ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu składek.

3.1. Powyższa decyzja ZUS została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.

Skarżący wskazał, że zaskarżona decyzja "wpycha go w najgorszy obszar nędzy i nie postawia minimum socjalnego". Podał, że wraz z żoną znajduje się w bardzo trudnej sytuacji, gdyż tylko on otrzymuje emeryturę. Obydwoje posiadają wiele chorób, które potwierdzają zaświadczenia lekarskie przesłane do ZUS.

Z pomocy MOPS nie korzysta ponieważ nie kwalifikuje się do otrzymania pomocy. Faktem jest, że otrzymał trzynastą emeryturę, ale pieniądze te w kwocie 920 zł przeznaczył na zakup odzieży, obuwia, garnków oraz zakup dodatkowych środków ochrony zdrowia w związku z trwającą pandemią. Nie stać go na zakup witamin czy suplementów diety, co jest mu potrzebne gdyż bardzo odczuwa bóle stawów czy mięśni. Podał również, że gdy w momocie gdy komornik zlicytował jego samochód dostawczy, musiał zakończyć działalność gospodarczą, wówczas zaczęła się straszna bieda i załamanie nerwowe.

3.2. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

4. Na wstępie wskazać przyjdzie, że instytucja umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne obwarowana została przez ustawodawcę szczególnymi wymogami, a Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych przyznano w tym zakresie szerokie kompetencje.

W celu ustalenia, że postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy, Sąd bada, czy w jego toku organy zachowały rządzące nim i określone w Kodeksie postępowania administracyjnego zasady. Zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U z 2020 r. poz. 256, ze zm. - k.p.a.) w toku postępowania organy administracji zobowiązane są podjąć wszelkie niezbędne działania dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy oraz są też zobowiązane, na mocy art. 77 § 1 k.p.a. do zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Postępowanie w przedmiocie ulg płatniczych wszczynane jest na wniosek podatnika, a decyzje wydawane w tym postępowaniu oparte są na tzw. uznaniu administracyjnym.

Natomiast z samym uznaniem będziemy mieli do czynienia dopiero wówczas, gdy organ podatkowy stwierdzi istnienie jednej z tych przesłanek lub obu łącznie. Jeżeli jednak nie stwierdzi wystąpienia sytuacji odpowiadających użytym pojęciom ważnego interesu podatnika tudzież interesu publicznego, wówczas w ogóle nie będzie wchodziło w grę zastosowanie przez ten organ uznania administracyjnego. Oznacza to, że w takim przypadku organ nie będzie dysponował wyborem, tylko decyzja będzie miała charakter związany. Uznanie nie wyraża się w swobodzie oceny w danym stanie faktycznym sprawy okoliczności odpowiadających użytym pojęciom ważnego interesu podatnika lub interesu publicznego, ale w możliwości negatywnego dla podatnika rozstrzygnięcia nawet przy ich ustaleniu" (por. wyrok NSA z dnia 26 lipca 2011 r., II FSK 426/10, Lex nr 1083134). Ponadto wskazać przyjdzie, iż organ obowiązany jest także do wyważenia interesu społecznego z indywidualnym interesem strony, gdyż zobowiązuje go do tego art. 2 Konstytucji RP w każdym przypadku, w którym w sprawie ma zastosowanie norma prawna uzależniająca załatwienie sprawy od tzw. uznania administracyjnego (por. wyrok WSA z dnia 16 marca 2017r., I SA/Gl 707/16, LEX 2268743).

Przybliżona powyżej specyfika orzekania organów administracji w przedmiocie ulg płatniczych determinuje zakres sądowej kontroli tych rozstrzygnięć.

5. Podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowił art. 28 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 cyt. wyżej rozporządzenia.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2 - 4.

Ustęp 2 stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

Przepis art. 28 ust. 3 u.s.u.s. doprecyzowuje w tym względzie ust. 2 tego artykułu, zawiera bowiem zamknięty katalog sytuacji, w których zachodzi całkowita nieściągalność:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Odnosząc się do tego przepisu - art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wskazać należy, że zasadne okazało się twierdzenie organu, że nie ziściła się przesłanka całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1-5 u.s.u.s.

Jednakże w ocenie Sądu, ZUS zaniechał przeprowadzenia jakiejkolwiek analizy wystąpienia przesłanki zawartej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., zgodnie z którą jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Z przepisu tego wynika, że to ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując powyższej samodzielnej oceny organ winien mieć nadto na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również, czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (zob. wyrok WSA w Olsztynie z 5 stycznia 2012 r., I SA/Ol 707/11; wyrok WSA w Krakowie z 18 września 2014 r., I SA/Kr 1176/14).

W sprawie niniejszej z faktu nie prowadzenia wobec skarżącego postępowania egzekucyjnego organ wywiódł, że nie można stwierdzić, iż w tym postępowaniu nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (a więc zaistnienia przesłanki określonej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.). Jest to istotna okoliczność i powinna zostać dokładnie zbadana przez organ prowadzący postępowanie o zastosowanie ulgi. Niedopuszczalna jest bowiem sytuacja, w której organ prowadzi postępowanie egzekucyjne, w trakcie którego w istocie nie ma szans na wyegzekwowanie dochodzonej należności. Celem bowiem postępowania egzekucyjnego nie jest jedynie jego prowadzenie, lecz wyegzekwowanie dochodzonych kwot (por. wyrok WSA w Warszawie z 22 lutego 2018 r., VIII SA/Wa 751/17).

6. Nadto dokonując kontroli legalności rozstrzygnięcia ZUS w zakresie art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 rozporządzenia wskazać przyjdzie, że również w tym względzie narusza ono prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie zaskarżonej decyzji.

Artykuł 28 ust. 3a u.s.u.s. stanowi, że należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Przesłanki umorzenia należności określone zostały w § 3 rozporządzenia, zgodnie z którym Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności.

Nie można jednakże zaakceptować sposobu dokonania w niniejszej sprawie przez ZUS, oceny występowania przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

W tym zakresie proces decyzyjny organu został przeprowadzony wadliwie. Ocena dokonana przez organ w powyższym zakresie okazała się dowolną, przekraczającą granice określone przepisem art. 80 k.p.a.

Zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

W orzecznictwie sądowym wskazano, że przy ocenie wniosku o umorzenie zaległości z tytułu składek należy brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (por. wyroki WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. I SA/Ol 707/11).

W rozpoznawanej sprawie ZUS ustalił, że skarżący pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.868,05 zł brutto, tj. 1.570,93 zł netto. Wskazał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną, która nie osiąga żadnego dochodu. Wydatki związane z utrzymaniem wynoszą od 812,91 zł do 942,91 zł miesięcznie (z tytułu miesięcznych opłat - 1/3 czynszu 300,00 zł, opłaty eksploatacyjne - 262,91 zł, koszty związane z leczeniem - od 250,00 zł do 380,00 zł). Po odliczeniu ww. wydatków do dyspozycji skarżącego i jego małżonki pozostaje miesięcznie kwota 628,02 zł. Jednocześnie organ jako fakt powszechnie znany powinien był uwzględnić okoliczność, iż w skład kosztów zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych wchodzą przede wszystkim koszty wyżywienia, a także w pewnym zakresie koszty ubrania. Do tego rodzaju kosztów należy też uwzględnić koszty zakupu podstawowych środków higieny i czystości.

Nadto zgodnie z treścią art. 140 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 53, ze zm.) potrącenia, o których mowa w art. 139, mogą być dokonywane, z zastrzeżeniem art. 141, w następujących granicach:

1) świadczeń alimentacyjnych, o których mowa w art. 139 ust. 1 pkt 3 - do wysokości 60% świadczenia;

2) należności egzekwowanych związanych z:

a) odpłatnością za pobyt w domach pomocy społecznej,

b) odpłatnością za pobyt w zakładach opiekuńczo-leczniczych,

c) odpłatnością za pobyt w zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych,

do wysokości 50% świadczenia;

3) innych egzekwowanych należności - do wysokości 25% świadczenia.

Zatem mając na uwadze powyższe z emerytury skarżącego można dokonać potracenia do wysokości 25% świadczenia. Zatem na skutek potencjalnej egzekucji do dyspozycji skarżącego pozostanie kwota 1.178 zł, tj. 589 zł na osobę.

Zatem organ winien rozważyć czy w wyniku egzekucji, mając na uwadze ww. wydatki, które nadto nie uwzględniają wydatków na wyżywienie, odzież i środki czystości, powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika.

W wyroku NSA z dnia 28 września 2017 r., sygn. akt II GSK 1490/17 wskazano m.in., że w każdej sprawie dotyczącej umorzenia należności organ powinien wskazać, na czym opiera przekonanie o realnej możliwości spłaty zadłużenia bez narażenia strony na niezaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Zatem organ powinien dokonać zestawienia faktycznej wysokości dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami utrzymania jego i najbliższych w celu ustalenia, czy jest w stanie spłacić zadłużenie bez wstąpienia zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. Nie wskazanie sposobu wyliczenia kwoty pozostającej realnie skarżącemu "na życie" mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a pogłębiona ocena mogła doprowadzić organ do odmiennych wniosków, w tym w zakresie uznania, czy przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia została spełniona.

W ocenie Sądu organ nie wykazał, że pomimo egzekwowania należności skarżący będzie w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich dla niego skutków. W konsekwencji nie ocenił, czy kwota, jaką dysponuje skarżący na codzienne utrzymanie, pozwala mu na spłatę ciążących na nim zaległości. Tymczasem, jak już wyżej wskazano, przewidziana w art. 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, dopuszczalność umorzenia zaległych składek uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia nie wystąpi niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej.

W konsekwencji Sąd stwierdza, że ocena organu w zakresie tego, czy w wyniku spłaty zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla skarżącego została dokonana w sposób niepełny, powierzchowny, a także z pominięciem istotnych dla sprawy ustaleń. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji wskazuje, że organ nie przeprowadził należycie postępowania merytorycznego, którego wynik uprawniałby do zaakceptowania jego stanowiska, co do nie wystąpienia w sprawie przesłanki do umorzenia należności, w szczególności na podstawie rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r.

7. Organ ponownie rozpatrzy sprawę, w pierwszej kolejności dokonując oceny istnienia przesłanki całkowitej nieściągalności, uwzględniając wykładnię przepisu art. 28 ust. 3 u.s.u.s wskazaną przez Sąd.

W przypadku stwierdzenia braku spełnienia tej przesłanki, mając na uwadze aktualną sytuację materialną i życiową skarżącego, organ dokona oceny, w oparciu o zgromadzony względnie uzupełniony materiał dowodowy, czy spłata zobowiązania (egzekwowanie zadłużenia) mogłaby pociągnąć zbyt ciężkie skutki dla skarżącego i jego rodziny i dopiero wówczas rozstrzygnie merytorycznie sprawę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, organ powinien mieć na względzie, że wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, jednakże okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania stosowania tej instytucji, uczynienia jej instytucją martwą, poprzez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie – (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 28 maja 2020 r., II SA/Go 80/20).

8. Mając na uwadze wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm. - p.p.s.a.), uchylił zaskarżoną decyzję.

9. O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ skarżący działający osobiście i zwolniony z mocy ustawy od kosztów sądowych (art. 239 § 1 pkt 1 lit. e. p.p.s.a.), nie wykazał, że poniósł jakiekolwiek wydatki w związku z niniejszym postępowaniem, niezbędne do celowego dochodzenia jego praw (art. 200 p.p.s.a.).