Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 669/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2021-06-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 25 ust. 2 pkt 1,  art. 25 ust. 1
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski Sędziowie Sędzia WSA Ewa Cisowska-Sakrajda Asesor WSA Anna Dębowska (spr.) Protokolant st. sekretarz sądowy Dominika Człapińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi R.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. znak: [...] w całości. dc


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., po rozpatrzeniu odwołania R.G., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z [...] r., znak: [...] o uznaniu za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych – zasiłku rodzinnego na dziecko N.G. w wysokości 124,00 zł miesięcznie za okres od 1 lutego 2019 r. do 30 czerwca 2019 r. i zwrocie zasiłku rodzinnego na dziecko N.G. za okres od 1 lutego 2019 r. do 30 czerwca 2019 r. w wysokości 620 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w wysokości 43,52 zł, co łącznie stanowi kwotę 663,52 zł.

W uzasadnieniu organ drugiej instancji przedstawiając stan faktyczny i prawny sprawy podniósł, że decyzją z [...] r. Prezydent Miasta Ł. orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych – zasiłku rodzinnego na dziecko N.G. za okres od 1 lutego do 30 czerwca 2019 r. w kwocie 124,00 zł miesięcznie oraz o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na dziecko N.G. za okres od 1 lutego do 30 czerwca 2019 r. w wysokości 620,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w wysokości 43,52 zł, co łącznie stanowi kwotę 663,52 zł.

W odwołaniu od tej decyzji R.G. zarzuciła, że organ błędnie ustalił okres przebywania dziecka poza miejscem zamieszkania. Córka skarżącej mieszkała u babki od marca do czerwca 2019 r. Dziecko przez ten okres było na jej utrzymaniu oraz pod jej opieką. Skarżąca podejmowała wszelkie czynności związane z jego wychowaniem. Odwiedzała córkę przynajmniej raz na dwa tygodnie. Zmiana adresu zamieszkania dziecka spowodowana była problemami wychowawczymi.

Organ drugiej instancji utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji podniósł, że 6 sierpnia 2018 r. skarżąca złożyła w organie pierwszej instancji wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na dziecko N.G. na okres świadczeniowy 2018/2019.

Prezydent Miasta Ł. decyzją z [...] r., znak: [...] przyznał skarżącej prawo do świadczeń rodzinnych, tj. zasiłku rodzinnego na dziecko N.G. w wysokości 124,00 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2019/2020 na dziecko N.G. w wysokości 150 zł w miesiącu wrześniu 2019 r.

Następnie w wyniku oświadczenia złożonego przez skarżącą w Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. 26 listopada 2019 r., z którego wynika, że jej córka N.G. została przekazana pod opiekę ojca i babci oraz, że jej miejscem pobytu jest miejsce zamieszkania babki macierzystej dziecka – B.G. w J.L., organ pierwszej instancji zlecił przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w celu wyjaśnienia kwestii miejsca zamieszkania N. G. 20 lutego 2020 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. wpłynął wywiad środowiskowy Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J.L., z którego wynika, że w okresie od lutego do czerwca 2019 r. N. G. przebywała u babki macierzystej, B.G..

W wyniku powyższych czynności, organ pierwszej instancji uznał, że w związku z tym, że skarżąca nie mieszka z córką N.G. i nie sprawuje nad nią opieki, nie spełnia przesłanek określonych w art. 4 ust. 1 oraz art. 3 pkt 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), powoływana dalej jako: "u.ś.r.", co powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych na dziecko od 1 lutego 2019 r. do 30 czerwca 2019 r. Z uwagi na fakt, że upłynął okres na jaki świadczenie rodzinne zostało skarżącej przyznane, w ocenie organu drugiej instancji, organ pierwszej instancji prawidłowo uznał, że zastosowanie w tej sytuacji znajdzie jedynie materialnoprawna instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za powyższy okres, a świadczenia rodzinne pobrane przez skarżącą za okres od 1 lutego do 30 czerwca 2019 r. są nienależnie pobrane i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Prawo do pobierania świadczeń winno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (w rozumieniu art. 4 ust. 2 u.ś.r.), a dziecko może być uznane za członka rodziny osoby wnioskującej (w rozumieniu art. 3 pkt 16 u.ś.r.). Nie wystarczy zatem być podmiotem mogącym wystąpić o świadczenie, ale należy być podmiotem, który po wypełnieniu przesłanek przedmiotowych staje się uprawnionym do otrzymania świadczeń rodzinnych normowanych u.ś.r. Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego z babką macierzystą N.G. – B.G. w miejscu jej zamieszkania (tj. J.L.) 11 lutego 2020 r., pracownik socjalny ustalił, że sprawowała ona opiekę nad wnuczką od miesiąca lutego do czerwca 2019 r. Zgodnie z oświadczeniem B.G. opieka była sprawowana przez jeden semestr nauki szkolnej wnuczki. Dziecko, w jej ocenie, pozostawało na utrzymaniu matki R.G.. Z oświadczenia R.G. z 26 listopada 2019 r. wynika natomiast, że córka pozostawała pod opieką babci i ojca od około 8 marca 2019 r. Pieniądze na opiekę przekazywane były przez skarżącą osobiście, gdyż raz w miesiącu skarżąca odwiedzała córkę w miejscu jej tymczasowego zamieszkania. W ocenie organu drugiej instancji, z uwagi na fakt, że skarżąca nie mieszkała z córką oraz nie sprawowała nad nią bezpośredniej opieki, nie spełnia przesłanek określonych w art. 4 ust. 2 oraz art. 3 pkt 16 u.ś.r. Kontaktów dziecka z matką raz w miesiącu, a nawet przekazania pewnych środków na potrzeby dziecka, nie można utożsamiać z pozostawaniem dziecka na utrzymaniu matki. Powyższej oceny nie może zmienić zmiana oświadczenia skarżącej zawarta w odwołaniu w kwestii dotyczącej częstszych kontaktów matki z córką. Zawarte w art. 3 pkt 16 u.ś.r. sformułowanie "pozostające na utrzymaniu", co nie może budzić wątpliwości, należy rozumieć m. in. jako faktyczne sprawowanie opieki, czyli przebywanie dziecka u rodzica, opiekuna prawnego albo opiekuna faktycznego dziecka, który sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspakaja jego potrzeby życiowe. Wskazuje na to cel na jaki przyznawany jest zasiłek rodzinny, który określony jest w art. 4 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym zasiłek rodzinny ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. W art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. ustawodawca sformułował definicję legalną wyrażenia "nienależnie pobrane świadczenie". Na pojęcie to składa się element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania ze świadczenia, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania oraz element subiektywny, czyli szczególny stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie. Ten drugi element polega na działaniu zmierzającym do naruszenia przepisów prawa wbrew udzielonemu danej osobie pouczeniu. Wyraża się on w konkretnym i celowym zachowaniu (działaniu albo zaniechaniu) tej osoby, dążącej z pełną świadomością lub godzącej się na uzyskanie nielegalnie pomocy finansowej ze środków publicznych.

W ocenie organu drugiej instancji, skarżąca była prawidłowo pouczona przez organ pierwszej instancji o konieczności niezwłocznego informowania organu wypłacającego świadczenia o wszelkich zmianach mogących mieć wpływ na prawo do tego świadczenia oraz przypadkach, w których zasiłek rodzinny nie przysługuje (oświadczenie strony zawarte w części I pkt 3 i V części wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków z dnia 6 sierpnia 2018 r. oraz pouczenie w decyzji przyznającej świadczenia). Złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przejęcie do wiadomości podpisanej treści.

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi R.G. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a w szczególności art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez zaniechanie wnikliwego i wyczerpującego zebrania oraz rozpatrzenia materiału dowodowego, prowadzące w konsekwencji do ustaleń nie znajdujących oparcia w dowodach zgromadzonych w sprawie, w tym poprzez uznanie, że małoletnie dziecko nie pozostawało na utrzymaniu skarżącej oraz nie zamieszkiwało z nią.

Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

W uzasadnieniu skarżąca zarzuciła, że organ drugiej Instancji nie zważył należycie ani stanu faktyczno-prawnego sprawy, ani też nie odniósł się rzetelnie do zgłoszonych zarzutów. Organ drugiej instancji nie zbadał należycie okoliczności wskazujących na następczą konieczność umorzenia postępowania w sprawie. Organ zaniechał przeprowadzenia wnioskowanych przez skarżącą dowodów, jak też wyjaśnienia wszelkich istotnych dla prawidłowego ustalenie stanu faktycznego okoliczności. Nie rozważył wszystkich materiałów, dowodowych znajdujących się w aktach sprawy, mających znaczenie dla jej rozstrzygnięcia, ignorując oczywistą regułę, że niewystarczające jest samo zebranie materiału dowodowego w aktach sprawy, konieczne jest jego rozpatrzenie, tj. ustosunkowanie się do niego w treści decyzji. Małoletniej zmieniono miejsce krótkotrwałego pobytu nie z przyczyn braku możliwości opieki nad nią, tylko właśnie wykonując uprawnienia rodzicielskie. W czasie, w którym przebywała u babki była pod stałą kontrolą matki, która miała regularny kontakt z nią i możliwość jej wychowywania. Nadto, jak wynika z oświadczenia babki małoletniej, ta przebywała u niej od początku marca 2019 r., nie zaś od lutego 2019 r., co organ pominął. Skarżąca w spornym okresie prowadziła wspólne gospodarstwo domowe z córką. Krótkotrwała zmiana miejsca zamieszkania dziecka nie świadczy tym samym o zerwaniu więzów gospodarczych między rodzicem a dzieckiem. W innej sytuacji bowiem należałoby przyjąć, że okres wyjazdu kolonijnego dziecka czy pobyt rodzica w delegacji również uprawnia do założenia, że strony nie mieszkają razem.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie 24 czerwca 2021 r. skarżąca oświadczyła, że dziecko przebywało poza domem z celu zagwarantowania właściwej opieki w związku z wcześniejszymi problemami wychowawczymi. Córka "wagarowała". Z tego powodu czasowo zmieniono miejsce jej pobytu, aby utraciła kontakt z grupą rówieśniczą, która miała na nią negatywny wpływ. Postępowanie przed Sądem Rejonowym dla Ł.-W. w sprawie sygn. akt [...] dotyczyło sprawy o naruszenie nietykalności cielesnej koleżanki przez córkę w związku z czym została zobowiązana do sprawowania nad nią kurateli. Skarżąca oświadczyła, że podczas pobytu córki u babci ponosiła koszty jej utrzymania, zakupu środków higieny, leków. Pobyt u babci spowodował, że córka ukończyła szkołę podstawową. Córka przebywała u babci od marca 2019 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem stosując środki określone w ustawie. Oznacza to, że sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może uchylić ją, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem, a może to uczynić, stosownie do unormowania zawartego w art. 145 § 1 p.p.s.a., jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (przepis art. 57a nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż dotyczy skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej). Jednakże zgodnie z art. 134 § 2 p.p.s.a. sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Z kolei stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Z przepisów tych wynika, że sądy administracyjne badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Stwierdzenie istnienia którejkolwiek z powyższych przesłanek skutkuje wyeliminowaniem zaskarżonej decyzji lub postanowienia z obrotu prawnego. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 p.p.s.a., skarga, zgodnie z art. 151 p.p.s.a., podlega oddaleniu odpowiednio w całości albo w części.

Kontrolując w tak zakreślonej kognicji zaskarżoną decyzję, sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja zostały bowiem podjęte z naruszeniem przepisów prawa w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie organy obu instancji uznały, że skarżąca od lutego do czerwca 2019 r. nie była uprawniona do pobierania świadczeń rodzinnych – zasiłku rodzinnego na córkę, gdyż w okresie tym z nią wspólnie nie zamieszkiwała, nie sprawowała nad nią "bezpośredniej opieki" i nie utrzymywała jej. Na tej podstawie organy administracji stwierdziły, że świadczenia rodzinne wypłacone skarżącej w okresie od 1 lutego do 30 czerwca 2019 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., które na podstawie art. 30 ust. 1 u.ś.r. podlegają zwrotowi.

Przepis art. 3 pkt 16 u.ś.r. stanowi, że ilekroć w ustawie jest mowa o rodzinie oznacza to odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25 rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2017 r. poz. 2092); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko. Kwestia interpretacji definicji rodziny (członka rodziny) była już przedmiotem wypowiedzi sądów administracyjnych, które zwracały uwagę na "kontekstowość" tej definicji. W orzecznictwie pod pojęciem rodziny rozumie się osoby wymienione w powyższej definicji legalnej. Jednakże w zależności od sprawy w skład rodziny nie muszą wchodzić wszystkie osoby wymienione w tej definicji. Na konieczność ustalania składu osobowego rodziny przy uwzględnieniu okoliczności danej sprawy wskazuje orzecznictwo (por. WSA w Poznaniu w wyroku z 9 lutego 2017 r., II SA/Po 970/16; WSA w Olsztynie w wyroku z 12 lutego 2019 r., II SA/Ol 35/19; WSA w Gdańsku w wyroku z 7 lutego 2019 r., III SA/Gd 1000/16).

Dokonując wykładni art. 3 pkt 16 u.ś.r. nie można pominąć celu zasiłku. Zgodnie z art. 4 ust. 1 tej ustawy zasiłek rodzinny ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka, a zatem przysługuje temu z rodziców, który nie tylko uiszcza wymagane środki pieniężne na utrzymanie dziecka, ale - jako członek rodziny dziecka – łączy wszystkie swoje dochody z dochodami pozostałych członków rodziny (w tym np. matki dziecka lub samego dziecka), wchodząc w ten sposób w skład "rodziny" w rozumieniu art. 3 pkt 16 u.ś.r. (por. wyrok NSA z 18 czerwca 2020 r., I OSK 2465/19).

Pobyt córki skarżącej u babki B.G., który co nie jest sporne w niniejszej sprawie, trwał tylko przez określony czas, nie musiał zatem oznaczać zerwania więzi rodzinnej. Nie można przyjąć, że z momentem wyjazdu córki skarżącej do babki ustała wspólnota dochodowa pomiędzy skarżącą a jej córką. Zgodnie z art. 26 § 1 k.c. miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania rodzica posiadającego władzę rodzicielską. Doświadczenie życiowe nakazuje przyjąć, że tymczasowy pobyt dziecka poza miejscem zamieszkania rodzica nie jest musi być równoznaczny z zaniechaniem wykonywania władzy rodzicielskiej i ustaniem wspólnoty dochodowej (por. wyrok NSA z 18 czerwca 2020 r., I OSK 2465/19).

Podkreślić należy, że z racji przysługującej władzy rodzicielskiej wynika również obowiązek opieki rodzica nad dzieckiem i jego utrzymania, co regulują przepisy k.r.o. Zgodnie z art. 93 k.r.o. władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom. Jeżeli jedno z rodziców nie żyje albo nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, władza rodzicielska przysługuje drugiemu z rodziców (art. 94 § 1 k.r.o.). Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1 k.r.o.). Władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny (art. 95 § 3 k.r.o.). Rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską (art. 98 § 1 k.r.o.). Jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka, sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej (art. 111 § 1 k.r.o.).

W okolicznościach niniejszej sprawy poza sporem jest, że skarżącej w okresie od lutego do czerwca 2019 r. przysługiwała władza rodzicielska nad małoletnią N.G. Tymczasowy pobyt dziecka poza miejscem zamieszkania rodzica nie może być równoznaczny ze zmianą miejsca zamieszkania dziecka. Organy administracji winny więc były ustalić, a następnie dopiero ocenić: jaki charakter miał pobyt córki skarżącej u babki w tym okresie i jakie były tego stanu rzeczy przyczyny, czy skarżąca utrzymywała z córką stały, regularny kontakt podczas pobytu u babki; czy miała wpływ na podejmowane przez babkę decyzje dotyczące opieki nad jej córką; czy skarżąca mogła domagać się w każdej chwili powrotu córki do domu; czy ponosiła koszty jej utrzymania.

Skarżąca w toku postępowania przed organami administracji konsekwentnie wskazywała, że przyczyną tego pobytu były problemy wychowawcze. W oświadczeniu z 26 listopada 2019 r. skarżąca wyjaśniła, że jej córka "uciekła z domu", wskutek czego przyjechała do J.-L. pod opiekę babci i ojca, aby ukończyć szkołę podstawową. Poza zakończeniu roku szkolnego 2018/2019 w czerwcu 2019 r. zabrała córkę do obecnego miejsca zamieszkania. Sprawuje osobistą opiekę nad córką. W czasie pobytu córki u babci, skarżąca często ją odwiedzała, robiła zakupy, pomagała finansowo.

W odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji skarżąca wskazała, że dziecko w J.L. przebywało od 6 marca 2019 r. Ponownie podniosła, że pobyt ten był uzasadniony względami wychowawczymi. Miał na celu odseparowanie córki od grupy rówieśniczej, która miała na nią "zły" wpływ oraz ukończenie ósmej klasy szkoły podstawowej. W tym czasie przekazywała wytyczne, co do diety córki, codziennie do niej dzwoniła, na bieżąco wykonywała czynności związane z wychowaniem córki (sprawdzała prace domowe, stan zdrowia, była w kontakcie ze szkołą), łożyła na jej utrzymanie, kupowała odzież, środki czystości, wyżywienie. Pomimo odległości 200 km często odwiedzała córkę (przynajmniej raz na dwa tygodnie, na tydzień). Spędzała wtedy z córką 2-3 dni i opiekowała się nią. Ze względu na pracę musiała wracać do Ł.. 2 marca 2019 r. córka uciekła z domu na 3 dni. Po tym zdarzeniu musiała podjąć taką decyzję. Ma pełnię władzy rodzicielskiej i została ustanowiona "kuratorem dla małoletniej". Do odwołania załączyła uzupełnienie wyjaśnień przez B.G. z 4 czerwca 2020 r. oraz zawiadomienie z 22 października 2018 r. Sądu Rejonowego dla Ł.-W. z 22 października 2018 r., sygn. akt [...] o tym, że postanowienie z [...] września 2018 r. uprawomocniło się, wobec czego jest zobowiązana do sprawowania odpowiedzialnego nadzoru na małoletnią N.G. i składania sądowi sprawozdań pisemnych, w których należy podać jak się uczy i zachowuje w domu, i w szkole. Okoliczność ucieczki z domu małoletniej N.G. potwierdza pismo prokuratora z 31 października 2019 r., z którego wynika, że została ona przez funkcjonariuszy policji przekazana pod opiekę ojca.

Z oświadczenia B.G. z 11 lutego 2020 r. oraz wywiadu środowiskowego również wynika, że N.G. przebywała u niej z powodów wychowawczych i uczęszczała do szkoły J.L.. Pozostawała na wyłącznym utrzymaniu matki. B.G. nie pobierała na nią żadnych świadczeń. Oświadczenie to podtrzymała w piśmie z 4 czerwca 2020 r.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż prawo do zasiłku rodzinnego przysługuje rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka, opiekunowi faktycznemu dziecka (art. 4 ust. 2 pkt 1 i 2 u.ś.r.), to w istocie świadczenie to służy dziecku – ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka (art. 4 ust. 1 u.ś.r.). Zatem okoliczność ponoszenia wydatków związanych z utrzymywaniem dziecka ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne. Dlatego przedwczesne było stwierdzenie organów administracji, że skarżąca nie mieszkała z córką, nie sprawowała nad nią "bezpośredniej" opieki, a córka nie pozostawała na jej utrzymaniu. Ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika bowiem w żaden sposób, aby pobyt N.G. w J.L. miał charakter stały. Nie jest sporne, że był jedynie tymczasowy. Wskazana przez skarżąca przyczyna okresowego umieszczenia małoletniej N.G. u babki w J.L. świadczy natomiast o podjęciu przez nią odpowiednich do zaistniałej sytuacji środków wychowawczych i właściwej opiece. Z pisma prokuratora z 31 października 2019 r. wynika nadto, że w wyroku rozwodowym sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią N.G. obojgu rodzicom, ustalając miejsce pobytu przy matce i zasądził od P.G. na rzecz córki alimenty w kwocie 500 zł miesięcznie, a pismo to pozostawało w związku z prowadzonym przez Prokuraturę Rejonową Ł.-G. postępowaniem w sprawie uchylania się od obowiązku alimentacyjnego na rzecz małoletniej N.G. w sprawie [...].

W ocenie sądu, organy administracji nie oceniły właściwie zebranego w aktach sprawy materiału dowodowego. Ocena ta jest pobieżna. Organy ustalając okres czasu, za jaki uznały wypłacone świadczenia za nienależnie pobrane oparły się wyłącznie na oświadczeniu B.G. z 11 lutego 2020 r., w którym wskazała ona, że córka skarżącej z nią zamieszkiwała od "lutego 2019 r.", podczas gdy z oświadczeń skarżącej, B.G. z 4 czerwca 2020 r. oraz pisma prokuratora z 31 października 2019 r. wynika, że pobyt ten rozpoczął się dopiero w marcu 2019 r. Organ drugiej instancji, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, nie w pełni odniósł się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do wskazanych przez skarżącą w odwołaniu dowodów, co do przyczyn i okresu czasu pobytu jej córki w J.L. w 2019 r. Podkreślenia wymaga, że wyłącznie ustalenie, że miejsce stałego pobytu małoletniej jest miejsce zamieszkania jej babki i ojca, zaprzestania przez skarżącą ponoszenia kosztów utrzymania córki oraz wykonywania obowiązków związanych z władzą rodzicielską miałoby wpływ na prawo skarżącej do zasiłku rodzinnego, a organy administracji powinny w sposób niebudzący wątpliwości wykazać te okoliczności. Skoro jednak organy administracji takich ustaleń nie poczyniły, to przedwczesne było również zastosowanie art. 31 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 2b u.ś.r.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Stosownie zaś do ust. 2 pkt 1 tego artykułu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

W oparciu o powyższe nie budzi wątpliwości, że wydanie decyzji w przedmiocie uznania zasiłku (zasiłku rodzinnego) za świadczenie nienależnie pobrane powinno być poprzedzone ustaleniem, czy osoba, która pobierała dane świadczenie, była prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania tego konkretnego świadczenia. Jeżeli z akt sprawy wynika, że świadczeniobiorca nie został prawidłowo pouczony o tym fakcie, to niewątpliwie pobierał świadczenie, do którego nie miał prawa, jednakże nie mamy wówczas do czynienia ze świadczeniem "nienależnie pobranym" w rozumieniu art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a zatem niedopuszczalne jest wydanie decyzji o zwrocie takiego świadczenia.

Dla oceny, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Otóż wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, że świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa we wskazanym przepisie u.ś.r., to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, że ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego. Według utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego pouczenie powinno się odnosić precyzyjnie do konkretnego świadczenia, jakie pobiera świadczeniobiorca, a nie do szerszej, ujętej abstrakcyjnie grupy świadczeń. Ponadto nie może ono ograniczać się do zacytowania przepisu prawnego, lecz powinno być sformułowane w sposób opisowy, językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata danego świadczenia. Konieczne jest więc uwzględnienie np. tego, że dane świadczenie przysługuje osobom niepełnosprawnym lub w podeszłym wieku. Pouczenie powinno także jednoznacznie wyjaśniać, w sposób zrozumiały dla przeciętnego świadczeniobiorcy, w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia. Wreszcie pouczenie nie może być udostępniane wyłącznie w chwili występowania z wnioskiem o przyznanie świadczenia – np. tylko na druku wniosku o przyznanie świadczenia, który jest składany w organie, a tym samym pozostawiany w aktach administracyjnych, i którym świadczeniobiorca nie dysponuje w okresie pobierania świadczenia (por. np. wyroki NSA z 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12; z 18 czerwca 2020 r., I OSK 2465/19).

Z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca została pouczona o obowiązku powiadomienia organu o czasowym pobycie córki poza miejscem zamieszkania na terenie Rzeczypospolitej Polskiej i o tym, że jest to okoliczność mająca wpływ na prawo do świadczeń. W decyzji z [...] r. pouczono skarżącą wyłącznie dość ogólnie o obowiązku niezwłocznego powiadomienia Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. o wystąpieniu zmian w liczbie członków rodziny, wyjazdu członka rodziny poza granice Rzeczypospolitej Polskiej, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń.

Reasumując stwierdzić należy, że organy administracji nie tylko naruszyły przepisy postępowania art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., gdyż nie ustaliły wyczerpująco, czy doszło do zmiany miejsca zamieszkania córki skarżącej, jaki miał charakter jej pobytu w J.L. i jaki to był okres czasu, czy córka skarżącej pozostawała na jej utrzymaniu i czy sprawowała nad nią opiekę, zaś organ drugiej instancji nie w pełni odniósł się do załączonych do odwołania dowodów, ale także naruszyły przepisy prawa materialnego w obu jego postaciach, tj. art. 3 pkt 16 u.ś.r. oraz art. 31 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 2b u.ś.r. Brak wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego i jego należytej oceny skutkował przedwczesnym uznaniem, że zachodzi podstawa do uznania wypłaconych w okresie luty – czerwiec 2019 r. świadczeń za nienależnie pobrane i orzeczenia o ich zwrocie.

Ponownie prowadząc postępowanie organ administracji przeprowadzi zatem postępowanie z uwzględnieniem wyrażonej w tym wyroku oceny prawnej.

Mając powyższe na uwadze sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji w całości.

dc