Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1253/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2019-01-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art.30 ust. 1, ust. 2 i ust. 5
journal: Dz.U. 2017 poz 1952
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 138 par 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

|Sygn. akt III SA/Kr 1253/18 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 stycznia 2019 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Halina Jakubiec (spr.), Sędziowie: WSA Janusz Bociąga, WSA Janusz Kasprzycki, Protokolant: Tomasz Famulski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 stycznia 2019 r., sprawy ze skargi A. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 września 2018 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości i zwrot nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych skargę oddala.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 12 września 2018 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wojewody z dnia [...] 2018 r. nr [...] ustalającej A. Ż. (dalej w skrócie skarżącej) wysokość i zwrot nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych wypłaconych za okres od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 31 października 2011 r. wraz z dodatkami do zasiłku rodzinnego w wysokości łącznej 2008,00 zł przyznanych na dzieci K. Ż. i S. Ż.

Jako podstawa prawna decyzji wskazany został przepis art. 30 ust. 1, ust. 2 i ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz.U. z 2017 r., poz. 1952 ) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, w skrócie Kpa (j.t. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm.).

Z uzasadnienia powyższej decyzji wynika następujący stan faktyczny:

Wójta Gminy przyznał skarżącej decyzją z dnia [...] 2010 r. zasiłki rodzinne wraz z dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na okres zasiłkowy 2010/2011 na dzieci S. Ż. i K. Ż. Następnie decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2013 r. stwierdzono nieważność ww. decyzji z uwagi na wydanie jej z naruszeniem przepisów o właściwości. Jak bowiem ustalono w dacie wydawania decyzji Wójta Gminy wobec konieczności koordynacji świadczeń zabezpieczenia społecznego organem właściwym do wydania decyzji w sprawie był Marszałek Województwa. Mąż skarżącej w dacie wydania decyzji był bowiem zatrudniony za granicą Rzeczpospolitej Polskiej.

Organ właściwy w sprawie, Marszałek Województwa wezwał skarżącą w dniu 12 lipca 2013 r. do uzupełnienia braków formalnych wniosku z dnia 7 października 2010 r. o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego za okres od dnia 1 września 2011 r. do dnia 22 sierpnia 2010 r oraz od dnia 3 listopada 2010 do dnia 31 października 2011 r. Wobec nieuzupełnienia braków formalnych wniosek pozostawiono bez rozpoznania, informując o tym skarżącą pismem z dnia 11 października 2013 r.

Następnie, Marszałek Województwa pismem z dnia 11 grudnia 2013 r. zawiadomił skarżącą o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, które zakończyło się wydaniem przez Wojewodę z uwagi na przejęcie od dnia 1 stycznia 2018 r. zadań realizowanych uprzednio przez Marszałka Województwa), w dniu [...] 2018 r. decyzji nr [...] ustalającej skarżącej wysokość i zwrot nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych wypłaconych za okres od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 31 października 2011 r. wraz z dodatkami do zasiłku rodzinnego w wysokości łącznej 2008,00 zł przyznanych na dzieci K. Ż. i S. Ż.

Organ dokonał ustaleń, iż mąż skarżącej D. Ż. wyjechał poza granicę Rzeczpospolitej Polskiej w trakcie pobierania przez nią świadczeń rodzinnych wraz z dodatkami na terenie Polski, przyznanych decyzją nr [...] z dnia [...] 2010 r., o czym skarżąca nie powiadomiła organu wbrew obowiązkowi wynikającemu z przepisu art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Okoliczność ta miała bowiem wpływ na pobieranie świadczeń rodzinnych a świadome wprowadzenie w błąd organu przez osobę pobierającą świadczenia wypełnia przesłankę nienależnie pobranego świadczenia art. 30 ust 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Odwołując się od powyższej decyzji, skarżąca podniosła, że została wydana z rażącym naruszeniem prawa materialnego i zasady praworządności. Zarzuciła, że organ nie wskazał podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i dowodów, na których się oparł oraz nienależycie uzasadnił decyzję. Uznała, że organ I instancji w sposób nieprawidłowy rozumie definicję świadczenia nienależnie pobranego, myląc to pojęcie ze świadczeniem nienależnie wypłaconym. Zarzuciła przy tym przewlekłość postępowania, gdyż trwało ponad 5 lat.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu decyzji odwoławczej podniosło, że w niniejszej sprawie zachodzą okoliczności wskazujące na spełnienie przez skarżącą przesłanki z przepisu art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczącej pobrania nienależnie świadczenia rodzinnego (świadome wprowadzenie w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia).

Wskazano przy tym, że na tle regulacji wynikającej z przepisu art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych odróżnia się "nienależne świadczenie" od "świadczenia nienależnie pobranego". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Zwrot obciąża bowiem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla ustalenia, od kiedy świadczenie jest pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń, i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności.

Przyjmuje się, że dla zaistnienia przesłanki odpowiedzialności z art. 30 ust. 2 pkt 1 i 2 ww. ustawy - oprócz elementu obiektywnego, oznaczającego rzeczywiste pobranie nienależnego świadczenia - istotne znaczenie ma współistnienie przesłanki subiektywnej, czyli świadomości adresata przedmiotowego świadczenia, że nie przysługuje ono jemu. W konsekwencji, aby można było na taki podmiot nałożyć obowiązek zwrotu świadczenia, należy w sposób niebudzący wątpliwości wykazać, że wiedział on o tym, że pobierając określone świadczenie działał niezgodnie z prawem.

Skarżąca w dniu 7 października 2010 r. złożyła oświadczenie, iż zapoznała się z warunkami uprawniającymi o zasiłku rodzinnego, w tym o obowiązku informacyjnym w razie wyjazdu członka rodziny poza granicę Rzeczpospolitej Polskiej. Ponadto w decyzji przyznającej świadczenie skarżąca również została pouczona o konieczności zgłaszania wyjazdu członka rodziny poza granice Rzeczpospolitej Polskiej. Pomimo tych pouczeń skarżąca nie zgłosiła faktu zatrudnienia męża w Norwegii od dnia 22 sierpnia 2009. Przyznała tę okoliczność dopiero w dniu 6 listopada 2012 r. po przekazaniu przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej informacji do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej o fakcie zaistnienia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w związku z zatrudnieniem męża na terytorium Norwegii.

Fakt przebywania męża skarżącej w Norwegii był również podstawą uznania, iż decyzję w sprawie świadczeń rodzinnych w dniu 15 listopada 2009 r. wydał organ niewłaściwy w sprawie i w związku z tym w trybie stwierdzenia nieważności decyzja ta została wyeliminowana.

Skarżąca pobrała świadczenia rodzinne pomimo wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji nadającej uprawnienia do pobierania tych świadczeń. Wniosek o przyznanie świadczenia został pozostawiony przez Marszałka Województwa bez rozpoznania, bowiem skarżącą nie uzupełniła braków formalnych, o które została wezwana.

Organ wskazał, że świadome wprowadzenie w błąd organu wiąże się w takiej sytuacji z kwestią prawidłowego pouczenia we wniosku i w decyzji o konieczności zgłaszania pobytu członka rodziny za granica, brakiem takiego zgłoszenia oraz brakiem współdziałania z organem w celu przeprowadzenia postępowania w ramach koordynacji świadczeń z zabezpieczenia społecznego przez wydanie decyzji w przedmiocie świadczeń rodzinnych przez organ uprawniony do tego Marszałka Województwa. Okoliczności te , w tym fakt pouczenia ,potwierdzają akta sprawy.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi A. Ż. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, w której zarzuciła:

- nieuzasadnione zastosowanie art. 138 § 1 pkt 1 i art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 12 czerwca 1960 r. Kodeks postepowania administracyjnego (t.j., Dz.U. z 2017 r., poz. 1257) w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j., Dz.U. z 2017 r., poz. 1952) w sytuacji, gdy organy nie wyjaśniły kiedy skarżąca dowiedziała się o pobytach męża za granicą, a tym samym o utracie prawa do zasiłków,

- naruszenie art. 81 a Kpa poprzez niezastosowanie i orzekanie na niekorzyść strony o okolicznościach faktycznych,

- naruszenie art. 107 § 3 i 80 Kpa poprzez nieprawidłową ocenę lub brak wskazania dowodów , na podstawie których organy ustaliły stan faktyczny w sprawie.

W treści skargi zarzuciła organowi dezinformację, niewyjaśnianie pojęć prawnych zawartych w pouczeniach dołączanych do decyzji oraz niepodjęcie starań o ustalenie, kiedy faktycznie dowiedziała się o wyjazdach męża za granicę. Miało to miejsce w roku 2012, a nie jak przyjął organ w roku 2009. Mąż często przebywał poza domem i nie miała świadomości wyjazdu za granicę, dodając, że w małżeństwie już od roku 2007 pojawiły się problemy na tle komunikacji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Przepis art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018.2107) stanowi, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu ustawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżony akt administracyjny według kryterium zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie jego wydania. Zgodnie z treścią art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2018.1302) zwanej dalej p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, nie będąc przy tym związanymi granicami skargi (art. 134 ustawy).

Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Cytowana regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem kontroli Sądu w obecnie rozpoznawanej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 września 2018 r. sygn. akt [...] utrzymująca w mocy decyzję Wojewody z dnia [...] 2018 r. nr [...] ustalającej A. Ż. wysokość i zwrot nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych wypłaconych za okres od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 31 października 2011 r. wraz z dodatkami do zasiłku rodzinnego w wysokości łącznej 2008,00 zł przyznanych na dzieci K. Ż. i S. Ż.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że odpowiada ono prawu i nie ma podstaw do pozbawienia jej mocy wiążącej, a zarzuty skargi okazały się niezasadne.

Podstawę prawną wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1952 ze zm.). Podstawę faktyczną natomiast stanowiło ustalenie, że wypłacone na rzecz skarżącej kwoty zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami w okresie od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 31 października 2011 r. były nienależnie pobranymi świadczeniami, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 2 tej ustawy.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy do zadań wojewody w zakresie świadczeń rodzinnych należy:

1) pełnienie funkcji instytucji właściwej w związku z udziałem Rzeczypospolitej Polskiej w koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w przypadku przemieszczania się osób w granicach Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Konfederacji Szwajcarskiej;

2) wydawanie decyzji w sprawach świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego.

Wojewoda właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenia rodzinne może, w formie pisemnej, upoważnić pracownika urzędu wojewódzkiego do załatwiania w jego imieniu spraw dotyczących realizacji świadczeń rodzinnych w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego i wydawania w tych sprawach decyzji. (ust. 2)

Artykuł 30 ust. 1 ustawy stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 2 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

Sąd podkreśla, ze ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Zatem obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". Pojęcia te nie są tożsame. O "nienależnym świadczeniu" można mówić wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. "Świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej wierze (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09). Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma więc świadomość osoby pobierającej świadczenie. Niewątpliwie, przesłanki wskazane w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego.

W rozpoznawanej sprawie organy trafnie uznały, że w sprawie zaistniała podstawa określona w art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy do uznania świadczenia za nienależnie pobrane.

Składając w dniu 7 października 2010 r. wniosek o przyznanie świadczenia, skarżąca podpisała własnoręcznie pouczenie, że zasiłek rodzinny nie przysługuje członkowi rodziny, jeżeli na dziecko przysługuje zasiłek rodzinny za granicą, oraz że w przypadku wyjazdu członka rodziny poza granicę RP, z wyjątkiem wyjazdu lub pobytu turystycznego, leczniczego lub związanego z podjęciem przez dziecko kształcenia poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej – osoba jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne (k.22 akt administracyjnych)

Nadto w decyzji Wójta Gminy z dnia [...] 2010 r. zostało zawarte pouczenie o ciążącym na skarżącej obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia rodzinne o uzyskaniu dochodu przez członka rodziny, oraz o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o fakcie wyjazdu za granicę członka rodziny (k. 26 akt administracyjnych)

Skarżąca nie wskazała jednak, że jej mąż świadczy pracę poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej, mimo stosownego pouczenia o obowiązku powiadomienia organu właściwego w sprawach świadczeń rodzinnych o wszelkich zmianach mających wpływ na ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych, w tym także zmianach dotyczących dochodu rodziny.

Jak jednolicie przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, świadomym wprowadzeniem w błąd jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się o świadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności. Składając wniosek o przyznanie świadczenia i nie informując jednocześnie organu, że mąż pracuje poza granicami kraju, skarżąca zataiła w ten sposób istotne dla sprawy okoliczności, czym wypełniła przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt. 2 ustawy

Skarżąca została pouczona o obowiązku informowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń, co jest równoznaczne z pouczeniem o braku prawa do pobierania świadczenia. W sytuacji bowiem, gdy podpisała pouczenie, przyjąć należy, że została z nim w odpowiedni sposób zaznajomiona i nie ma podstaw do ustalania, czy zrozumiała treść pouczenia.

Sąd uznał za całkowicie niezgodne z zasadami doświadczenia życiowego oraz po prostu niemożliwe, że skarżąca nie wiedziała, iż w latach 2009 - 2012 mąż przebywał i pracował w Norwegii. Skarżąca oświadczyła, ze dopiero kiedy została wezwana przez organy do złożenia wyjaśnień sama zażądała wyjaśnień od męża. Z zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego wynika, iż niemożliwym jest aby skarżąca prowadząc wraz z mężem wspólne gospodarstwo domowe i wychowując dwóch synów przez 3 lata nie zapytała męża gdzie przebywa, gdy nie ma go w domu i gdzie pracuje. Sądu uznał twierdzenia skarżącej jedynie za linię obrony.

Odnośnie zarzutu skarżącej czy konieczne jest pobieranie odsetek Sąd wskazuje, że skoro art. 30 ust. 2b ustawy stanowi, że od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5 naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, to organ zobowiązując do zwrotu takich świadczeń jest tym przepisem związany i winien zgodne z nim orzec. Zbędne jest natomiast dokonywanie szczegółowych wyliczeń, ponieważ co zasady kwestie dotyczące egzekwowania należnych odsetek należą do zakresu działania organów egzekucyjnych, które działają na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postepowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2018.1314).

Wobec tego argumentu można jedynie wskazać, że po uprawomocnieniu się zaskarżonej decyzji skarżąca w trybie art. 30 ust. 9 u.ś.r. może złożyć wniosek o umorzenie bądź rozłożenie na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych z uwagi na trudną sytuację materialną i życiową rodziny. Rozpoznanie takiego wniosku należy do właściwości organu I instancji w odrębnym postępowaniu.

Mając powyższe na uwadze i nie dostrzegając wad zaskarżonej decyzji, Sąd - stosownie do art. 151 p.p.s.a. – skargę oddalił.