Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 393/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2020-11-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski Sędziowie Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca) Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 listopada 2020 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku okresowego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Sąd przyjął następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

Wnioskiem z dnia [...] października 2019 r. J.B. (dalej: strona, wnioskodawczyni, skarżąca) zwróciła się do Prezydenta W. o przyznanie zasiłku okresowego na okres od października do grudnia 2019 r.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2020 r. (nr [...]) Prezydent W. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia powołując się na brak możliwości ustalenia przesłanek warunkujących przyznanie pomocy ze środków pomocy społecznej, z przyczyn leżących po stronie wnioskodawczyni.

Jak wynika z uzasadnienia tej decyzji, w toku wywiadu środowiskowego jaki przeprowadzono w dniu [...] listopada 2019 r., ustalono, że wnioskodawczyni jest bezdzietną panną, która nie pracuje i nie posiada własnego dochodu. W przeszłości wnioskodawczyni pracowała na stanowisku księgowej (posiada wykształcenie wyższe ekonomiczne), jednak pomimo tego ma trudności w znalezieniu zatrudnienia. Dawniej legitymowała się również statusem osoby niepełnosprawnej w stopniu lekkim. Obecnie nie stara się o orzeczenie stopnia niepełnosprawności (w trakcie wywiadu nie zgłaszała żadnych chorób przewlekłych). Nie jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy (dalej: PUP) jako osoba bezrobotna. Była zarejestrowana w PUP w okresie od [...] kwietnia do [...]października 2019 r., ale ponownie nie stawiła się na wyznaczony termin i nie powiadomiła w okresie do 7 dni o uzasadnionej przyczynie tego niestawiennictwa, wobec czego została wyrejestrowana. W dniu [...]października 2019 r. zarejestrowała się w PUP jako osoba poszukująca pracy.

Strona zajmuje poniemiecki dom przy ul. [...]we W., którego jest współwłaścicielem w wysokości 1/3 z całości. Oprócz niej, właścicielami posesji są również – jej ojciec strony i siostra. Na posesji znajduje się także drugi, nowy budynek mieszkalny. Strona odmówiła jednak udzielenia informacji dotyczących tego budynku. Oświadczyła, że mieszka w starym budynku (który jest w złym stanie technicznym), zajmując jeden pokój z dostępem do kuchni (bez możliwości korzystania z łazienki oraz z wc znajdującym się na zewnątrz budynku).

Przedstawiając wyniki wywiadu środowiskowego organ pierwszej instancji zaznaczył, że wywiad środowiskowy został przeprowadzony ze stroną w kuchni starego domu, albowiem strona nie udostępniła i nie pokazała pracownikom socjalnym innych pomieszczeń. Nie wyrażając zgody na oględziny miejsca zamieszkania, strona nie zgodziła się również na oględziny drugiego domu (który znajduje się na jej posesji), oświadczając że dom ten nie jest zamieszkały (nie jest użytkowany). Wedle oświadczenia strony, w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku nie poniosła ona żadnych opłat, a nadto, nie pamiętała, kiedy poniosła ostatnie opłaty za utrzymanie nieruchomości.

Organ zwrócił przy tym uwagę, że od dłuższego czasu wyjaśniana jest kwestia wspólnego zamieszkiwania jej z ojcem. Wskazał, że strona, która jest znana ośrodkowi pomocy społecznej, podaje sprzeczne informacje co do miejsca zamieszkania ojca wskazując, że ojciec mieszka naprzemiennie raz u niej, raz u siostry. Rozwijając ten wątek organ podniósł, że wnioskodawczyni poinformowała pracownika socjalnego o tym, że nie mieszka z ojcem od stycznia 2017 r., gdyż przebywa on u drugiej z córek. Jednocześnie odmówiła podania adresu siostry, wobec czego organ z urzędu ustalił ten adres i zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z prośbą o przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego z ojcem strony. Zwrócił uwagę, że z informacji uzyskanej w dniu [...] listopada 2018 r. od siostry wnioskodawczyni wynika, że ojciec przebywa u niej sporadycznie, na stałe zamieszkując we W..

Z kolei podczas wywiadu środowiskowego strona oświadczyła, że nie wie, gdzie aktualnie przebywa jej ojciec i wskazała, że "gdzieś u znajomej".

Organ ustalił nadto, że jedynym źródłem utrzymania strony jest – wedle złożonego przez nią oświadczenia – pomoc finansowa od ojca w kwocie 200 zł, a także, pomoc rzeczowa. Zgodnie z jej twierdzeniami, żywi się ona w publicznej jadłodajni na mieście, jednak zapytana o adres tej placówki nie potrafiła go podać stwierdzając, że nie ma to żadnego związku ze sprawą.

W sprawie ustalono również, że strona w dniu [...] października 2018 r. otrzymała spadek w postaci 1/2 lokalu mieszkalnego. Wartość spadku wyniosła [...]zł. Strona nie poinformowała pracownika socjalnego ani o fakcie, ani o wysokości nabytego spadku.

Bazując na informacji uzyskanej z Urzędu Miasta W. organ stwierdził ponadto, że w dniu [...] grudnia 2018 r. stronie została wypłacona dotacja w wysokości [...]zł, jako dofinansowanie do wymiany ogrzewania węglowego na elektryczne (w ramach programu realizowanego przez Gminę W.) w lokalu przy ul. [...], którego strona jest właścicielką w wysokości 5/12 udziału. Organ zaznaczył, że strona została uprawniona do przeprowadzenia inwestycji i otrzymania dotacji na podstawie pełnomocnictwa udzielonego przez współwłaścicieli lokalu. Zgodnie z art. 8 ust. 11 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, (Dz. U. z 2019 r., poz. 1507 ze zm., dalej: u.p.s.) dochód jednorazowy z tytułu dotacji w wysokości [...] zł (5/12 z [...]zł) organ rozliczył w równych częściach na kolejne dwanaście miesięcy.

Podsumowując dochody strony organ wyliczył, że w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku uzyskała ona dochód w wysokości 614,30 zł (1/12 dotacji, tj. 414,30 zł oraz 200 zł jako pomoc finansowa od ojca).

Analizując zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, a także oceniając zachowanie wnioskodawczyni podczas wywiadu przez pryzmat zasady współdziałania organ skonstatował, że strona utrudnia ośrodkowi pomocy społecznej ustalenie stanu faktycznego udzielając jedynie takich informacji, jakie chce ujawnić. Unika natomiast podania informacji istotnych z punktu widzenia jej sytuacji materialno-bytowo-rodzinnej. Organ zwrócił uwagę, że pomimo zebranych w sprawie dowodów, na skutek braku współdziałania strony, nie można stwierdzić, czy znajduje się ona w trudnej sytuacji, uzasadniającej przyznanie pomocy ze środków pomocy społecznej.

Za brak współpracy organ uznał nieudostępnienie przez stronę innych – poza kuchnią – pomieszczeń w starym budynku oraz odmowę wstępu do drugiego (nowego) budynku na tej posesji.

Końcowo organ wskazał, że obowiązek współdziałania wynika m.in. z art. 4 oraz art. 11 u.p.s. Organ zwrócił również uwagę na szczególną istotność dowodu z wywiadu środowiskowego w sprawach pomocowych. Akcentował, że na jego podstawie pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji osoby ubiegającej się o pomoc oraz formułuje wnioski dotyczące planowania pomocy, które są podstawą rozstrzygnięcia sprawy.

Z tych powodów organ odmówił stronie przyznania wnioskowanego zasiłku, o czym orzekł w decyzji z dnia [...] stycznia 2020 r.

Na skutek wniesionego przez stronę odwołania, decyzją z dnia [...] maja 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej także: Kolegium, SKO, organ drugiej instancji) we W.utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W pierwszej kolejności organ drugiej instancji zwrócił uwagę, że mimo kwestionowania przez stronę w odwołaniu ustaleń dotyczących uzyskiwanego przez nią dochodu, organ pierwszej instancji uznał, że strona spełnia kryterium dochodowe z art. 8 ust. 1 pkt u.p.s., wynoszące 701 zł. Ustalenia w tym zakresie podzielił także organ drugiej instancji, który następnie wskazał, że okolicznością sporną w sprawie jest to, czy w sprawie zaistniały przesłanki odmowy przyznania stronie wnioskowanego przez nią świadczenia, na które się powołał organ pierwszej instancji, a o których mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s. Dalej przytoczył brzmienie tego przepisu konstatując, że z treści art. 11 ust. 2 u.p.s. jasno wynika, że brak współdziałania z pracownikiem socjalnym i inne wskazane w tym przepisie okoliczności mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Zaakcentował przy tym, że jedną z postaci odmowy współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozumieniu art. 11 ust. 2 u.p.s. jest odmowa lub uniemożliwienie pracownikom socjalnym przeprowadzenia środowiskowego wywiadu rodzinnego w miejscu zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej. Zwrócił uwagę, że ta postać odmowy współdziałania może przybrać formę odmowy przeprowadzenia wywiadu w ogólności, odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania pracownika socjalnego, względnie, niewywiązywania się z uzasadnionych żądań złożenia dokumentów.

Akcentując rolę wywiadu środowiskowego w sprawach z zakresu pomocy społecznej organ drugiej instancji wskazał, że wywiad środowiskowy jest szczególnie doniosłym i obligatoryjnym rodzajem dowodu, pozwalającym na zebranie informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu pomocy społecznej konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenie. Zaznaczył, że istotność wywiadu środowiskowego potwierdza art. 106 ust. 4 u.p.s., ustanawiający wymóg jego przeprowadzenia przed wydaniem decyzji o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia. Na tle tych uwag stwierdził brak podstaw do kwestionowania rzetelności przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego. Za wiarygodne (w świetle zasad doświadczenia życiowego) uznał twierdzenia pracownika socjalnego, dotyczące odmowy przedstawienia przez stronę jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej i finansowej. Organ II instancji skonstatował, że w sprawie nie jest możliwe ustalenie w sposób nie budzący wątpliwości okoliczności istotnych z punktu widzenia wnioskowanego świadczenia i jest to wynikiem braku współpracy strony z pracownikiem socjalnym w trakcie wywiadu środowiskowego. W uznaniu Kolegium, spełniona została zatem przesłanka odmowy przyznania zasiłku okresowego o której mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. skarżąca wniosła o uchylenie w całości decyzji SKO i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji.

Zaskarżonej decyzji strona zarzuciła:

naruszenie art. 8 i art. 11 u.p.s. poprzez uznanie, że organ w kontrolowanym postępowaniu w sposób dokładny zbadał sytuację skarżącej;

naruszenie art. 80 k.p.a. poprzez podtrzymanie stanowiska organu, że w sprawie nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek z art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s., opierając swój osąd jedynie na lakonicznych stwierdzeniach organu biorącego udział w postępowaniu, który nie został poparty wnikliwym zbadaniem sprawy;

rażącą sprzeczność z zasadami współżycia społecznego, a zwłaszcza z zasadą "nie wolno postępować w sposób sprzeczny z wywołanym przez siebie zaufaniem i dotychczasowym postępowaniem" (łac. "venire contra fatum proprium").

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że ustalenia SKO są nieprawdziwe. Zdaniem strony, prawidłowości tych ustaleń przeczą fakty, a także przedłożone w MOPS – w toku postępowania – dokumenty. Skarżąca zarzuciła również, że przedstawiła pracownikowi socjalnemu dowód opłaty za wodę (podkreśliła, że co miesiąc otrzymuje od MPWiK fakturę), a zatem nie może ponosić negatywnych konsekwencji związanych z brakiem odnotowania tego faktu podczas wywiadu środowiskowego. Odnosząc się do rachunków za inne media podniosła, że nie płaci ich sama oraz że nie płaci ich co miesiąc. Wyjaśniła, że w kosztach utrzymania partycypują także – jej ojciec oraz siostra. Wskazała również, że udostępniła pracownikom socjalnym – piwnicę oraz komórkę, natomiast nie miała zgody ojca na wpuszczenie kogokolwiek do pomieszczeń, z których on korzysta. Nadmieniła, że to ojciec jest właścicielem posesji. Podniosła, że ojciec zabronił jej wpuszczania osób nieuprawnionych na teren budowy. Za osoby nieuprawnione strona uznała pracowników MOPS-u. Nadmieniła także, że pracownicy MOPS-u nie byli zainteresowani sprawdzeniem czy strona posiada opał.

Końcowo skarżąca podniosła, że dotacja jaką otrzymała w ramach programu [...], nie stanowi dochodu, gdyż jest to kwota wolna od podatku dochodowego (takie wyjaśnienie strona uzyskała od KIS). Zarzuciła nadto, że SKO błędnie ustaliło, że jest ona właścicielem lokalu przy ul. [...] w wysokości ½ udziału we wspólnym prawie. Podała, że z przekazanych do MOPS dokumentów wynika, że wraz z siostrą są współwłaścicielkami tej nieruchomości w wysokości 5/12, zaś ich ojciec w wysokości 1/6.

Do skargi strona załączyła oświadczenie swojego ojca z dnia [...] sierpnia 2020 r., w którym wyraził on sprzeciw wobec działań MOPS-u, obejmujących m.in. wypytywanie o jego miejsce pobytu, żądanie wyjawienia jego aktualnego adresu zamieszkania, żądanie umożliwienia wejścia na budowę oraz do lokalu starego domu, z którego , będąc na miejscu, korzysta. Działania MOPS-u uznał on za ingerencję w jego prywatne życie.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) sąd uchyla decyzję w całości albo w części jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a stwierdza jej nieważność, gdy zachodzą przyczyny określone w k.p.a. lub w innych przepisach.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji wykazała, że obie w/w decyzje odpowiadają prawu.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy o pomocy społecznej (dalej: u.p.s.). Zgodnie z art. 2 ust. 1 u.p.s. pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Zadaniem pomocy społecznej jest wspieranie osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwianie im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka, a także zapobieganie wskazanym w art. 2 ust. 1 u.p.s. trudnym sytuacjom przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem (art. 3 ust. 1 i ust. 2 u.p.s.).

Jedną z form pomocy społecznej jest zasiłek okresowy, który - zgodnie z art. 38 ust. 1 u.p.s. - jest przyznawany w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego: osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, a także rodzinie, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego rodziny.

Zgodnie z art. 106 ust. 4 u.p.s. decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego oraz decyzji w sprawach cudzoziemców, o których mowa w art. 5a, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Stosownie do art. 107 ust. 1 u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej (...). W przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych (art. 107 ust. 4 u.p.s.). Niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (art. 107 ust. 4a u.p.s.).

Z przytoczonych przepisów wynika, że rodzinny wywiad środowiskowy lub jego aktualizacja jest nieodzownym elementem postępowania prowadzącego do wydania decyzji przyznającej lub odmawiającej przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga od strony szczególnej aktywności, bowiem z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej, nie można jej zastąpić innymi środkami dowodowymi. To, jaką wagę ustawodawca nadał temu dowodowi, wynika z art. 11 ust. 2 oraz art. 107 ust. 4a u.p.s., które zawierają sankcję w postaci odmowy udzielenia pomocy lub uchylenia decyzji przyznającej pomoc w przypadku braku wyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu.

W tej kwestii jednolicie wypowiadały się sądy administracyjne (tak m. in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. w wyroku z dnia [...] lutego 2017 r., sygn. akt III SA/Gd [...] i Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia [...] marca 2017 r., sygn. akt I OSK [...]; dostępne na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Niemożność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego uniemożliwia organowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej osoby ubiegającej się o świadczenie. Przeprowadzenie wywiadu środowiskowego wymaga współpracy beneficjenta pomocy społecznej z organem, a uchylanie się od tej współpracy, z mocy ustawy o pomocy społecznej, jest traktowane jako naruszenie przez beneficjenta obowiązku współdziałania z organem pomocy społecznej w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej (por. wyrok NSA z [...] grudnia 2016 r. sygn. akt I OSK [...], dostępny na powołanej stronie internetowej).

W ocenie Sądu, nie powinno budzić zatem wątpliwości, że na równi z brakiem współpracy osoby wnioskującej o świadczenie z pomocy społecznej należy traktować sytuację, w której wywiad środowiskowy wprawdzie przeprowadzono, jednak wobec postawy beneficjenta czynność ta odbyła się w warunkach uniemożliwiających rzetelną i pełną ocenę sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. Z taką sytuacją mamy natomiast do czynienia w rozpoznawanej sprawie, na co trafnie zwróciły uwagę organy obu instancji.

Przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy pozwala – w ocenie Sądu – stwierdzić, że wnioskodawczyni nie współpracowała z pracownikami organu w sposób pozwalający uznać podawane przez nią dane o stanie rodzinnym i majątkowym za pełne, rzetelne i dające podstawę do właściwej oceny jej sytuacji rodzinnej i majątkowej. W protokole wywiadu z [...] listopada 2019 r. odnotowano, że skarżąca zajmuje dom składający się z czterech izb. Tymczasem wizytujący posesję urzędnicy wskazali, iż strona nie wyraziła zgody na udostępnienie do wglądu innych pomieszczeń poza kuchnią, gdzie odbywał się wywiad środowiskowy. Ponadto pracownicy opieki społecznej stwierdzili, że na posesji zamieszkanej przez nią znajduje się także drugi dom i również na oględziny tego budynku strona nie wyraziła zgody. W istocie, nie można z całą pewnością stwierdzić, czy strona zamieszkuje, jak to zadeklarowała, w tzw. starym, czy też może nowym budynku.

Niewiadomą pozostają również warunki mieszkaniowe strony (skoro strona udostępniła pracownikom socjalnym tylko pomieszczenie kuchenne), a w końc, także fundamentalna w sprawach zasiłkowych kwestia tego, czy strona prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, czy też gospodarstwo to prowadzi wspólnie z ojcem. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że ustawodawca różnicuje na gruncie ustawy o pomocy społecznej kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej od kryterium osoby w rodzinie. Strona wprawdzie w toku wywiadu środowiskowego oświadczyła, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, jednak wobec utrudniania przez nią możliwości dokonania w sprawie wyczerpujących ustaleń faktycznych w zakresie jej sytuacji bytowej nie można ponad wszelką wątpliwość wykluczyć tego, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z ojcem. Sąd podziela pogląd wyrażany w literaturze (I. Sierpowska: Pomoc społeczna. Komentarz, Lex 2014) oraz zaprezentowany w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W.z dnia [...] kwietnia 2017 r., sygn. akt IV SA/Wr [...] (CBOSA), że w sytuacjach wątpliwych, tj.: czy mamy do czynienia z osobą samotnie gospodarującą, czy prowadzącą gospodarstwo z osobami wspólnie zamieszkującymi, powinien rozstrzygać wywiad środowiskowy. To pracownik przeprowadzający wywiad jest najwłaściwszą osobą do oceny rzeczywistej odrębności gospodarstw, w szczególności tego, czy osoby mające ten sam adres zamieszkania nie zaspokajają wzajemnie swoich potrzeb, nie ponoszą wspólnych wydatków, nie czerpią wzajemnych korzyści, nie przyczyniają się do funkcjonowania tworzonej przez nich wspólnoty, nie zarządzają czymś wspólnie itp.

Skarżąca wprawdzie w toku wywiadu środowiskowego oświadczyła, że ojciec zamieszkuje u znajomej, niemniej, odmówiła jednocześnie wskazania adresu jego pobytu celem przeprowadzenia z nim wywiadu alimentacyjnego. Niewpuszczenie pracowników socjalnych do innych poza kuchnią pomieszczeń uniemożliwiło natomiast zweryfikowanie tego stanu rzeczy. O tym, że stan faktyczny sprawy mógłby inny niż przedstawiany przez skarżącą w toku wywiadu jedynie potwierdza, trafnie akcentowana przez organ, niewiedza skarżącej w odniesieniu do większości kosztów utrzymania domu. W wywiadzie środowiskowym odnotowano, że strona nie potrafiła sprecyzować kiedy i jakie opłaty eksploatacyjne poniosła po raz ostatni w związku z zajmowaną przez siebie nieruchomością. Skarżąca wymieniła wyłącznie wydatek poniesiony w związku z zakupem butli gazowej, którą zakupiła za 50 zł. Podała, że zalega z opłatami za energię elektryczną w lokalu przy ul. [...] (nabytym w wyniku dziedziczenia), którego jest współwłaścicielem od października 2018 r. Tymczasem, co wydaje się kwestią oczywistą, koszty ponoszone w związku z opłatami za prąd, gaz, wodę, ścieki, czy wywóz nieczystości stałych to wydatki podstawowe, ponoszone przez każde gospodarstwo domowe. Są to zatem niewątpliwie wydatki czynione powszechnie i regularnie, znane – co do zasady – każdej osobie prowadzącej gospodarstwo domowe. Zresztą w protokole wywiadu środowiskowego odnotowano, że budynek zajmowany przez skarżącą jest wyposażony w instalację wodną (woda ciepła i zimna) oraz ogrzewanie piecem węglowym. Media te pozostają zatem do dyspozycji osób przebywających w budynku a korzystanie z nich generuje – co oczywiste – stałe koszty. Trudno w tej sytuacji dać wiarę twierdzeniom skarżącej, jakoby nie mogła ona (choćby w przybliżeniu) określić wysokości opłat eksploatacyjnych poniesionych w okresie poprzedzającym wywiad środowiskowy.

Wobec tak dalece rysujących się niejasności, wynikających w zasadzie wyłącznie z faktu nieudzielenia żądanych informacji przez potencjalną beneficjentkę świadczenia, trafnie przyjęto w zaskarżonej decyzji, że brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia z pomocy społecznej. W ocenie Sądu, postawa prezentowana przez skarżącą w toku wywiadu środowiskowego daleka jest od ustawowej powinności współdziałania beneficjenta świadczenia z organami rozstrzygającymi w kwestiach świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

Przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy jednoznacznie potwierdza, że wnioskodawczyni nie udzieliła pracownikom organów wszystkich informacji, na podstawie których możliwe byłoby obiektywne i rzetelne dokonanie weryfikacji jej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Niewątpliwie bowiem takie dane jak stan izb w zajmowanym budynku oraz w budynku sąsiednim, aktualne koszty utrzymania nieruchomości, czy też miejsce stałego pobytu ojca (z którym – jak wskazała wnioskodawczyni – utrzymuje ona częsty kontakt, uzyskując od niego zresztą pomoc finansową), to informacje istotne dla postępowania, przy czym, wyraźnie należy podkreślić, że występując o pomoc ze środków publicznych wnioskodawca musi się liczyć z koniecznością ujawnienia danych osobistych, w tym takich, których nie chciałby ujawnić. Należy w tym miejscu wskazać, że w art. 11 ust. 2 u.p.s. mowa jest o obowiązku współdziałania strony i jej rodziny.

Omówione wątpliwości co do wiarygodności podnoszonych przez stronę – w toku wywiadu środowiskowego – twierdzeń potęguje także okoliczność, że skarżąca zapytana przez pracowników socjalnych o adres jadłodajni publicznej, z której usług żywieniowych, wedle oświadczenia strony, ma ona korzystać, nie potrafiła go podać stwierdzając, że nie ma to żadnego związku ze sprawą.

Podsumowując należy zatem stwierdzić, że mimo braku obiektywnych przeszkód do udzielenia pełnej informacji o sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawczyni nie wykazała dostatecznej woli rzetelnej i pełnej współpracy z organem. Wskutek nieokazania wszystkich izb w zajmowanym domu, niewyrażenia zgody na wizytację drugiego budynku w granicach posesji oraz wobec niepodania pełnych informacji o ponoszonych kosztach utrzymania nieruchomości niemożliwa okazała się weryfikacja tak warunków, w jakich przebywa na co dzień strona, jak i tego, czy faktycznie samodzielnie prowadzi ona gospodarstwo domowe, przy rzeczywistych dochodach tej wysokości, co podane w toku wywiadu środowiskowego.

W ocenie Sądu postawa skarżącej wypełnia hipotezę art. 11 ust. 2 u.p.s., jako że w toku wywiadu środowiskowego trafnie stwierdzono daleko idący brak woli współdziałania z osobami reprezentującymi organ pomocowy. Należy podkreślić, że dane jakich żądali pracownicy wizytujący miejsce zamieszkania strony nie stanowiły danych trudnych do uzyskania, wymagających długotrwałej kwerendy, czy też czynienia żmudnych ustaleń. Były to informacje typowe, związane z życiem codziennym i dotyczące wydatków czynionych powszechnie w każdym gospodarstwie domowym. W tych okolicznościach wnioski zaprezentowane przez pracownika dokonującego wywiadu środowiskowego, które legły u podstaw zaskarżonej decyzji, należało uznać za w pełni trafne. W opinii Sądu, wykładnia powołanego art. 11 ust. 2 u.p.s. powinna być dokonywana w powiązaniu z art. 107 ust. 4a tego aktu. Brak współdziałania wnioskodawcy z instytucjami odpowiedzialnymi za przyznawanie i dystrybucję środków z pomocy społecznej powinien być uznawany za sytuację podobną do niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. W konsekwencji więc, o ile dane których nie ujawnił lub nie przekazał (mimo obiektywnej możliwości) ubiegający się o świadczenie z pomocy społecznej warunkują możliwość rzetelnej oceny sytuacji rodzinnej i majątkowej strony, przyznanie świadczenia nie będzie możliwe. Tego rodzaju postawa jest bowiem równoważna brakowi współdziałania, którego skutki muszą sprowadzać się do odmowy przyznania świadczenia.

Przedstawionej oceny w żadnym razie nie zmienia wzmiankowana w końcowej części skargi kwestia udziału we współwłasności lokalu położonego przy ul. [...]. Skarżąca podnosi, że SKO błędnie określiło wymiar przysługującego jej ułamkowego udziału w prawie do tej nieruchomości. Tymczasem zagadnienie to w żadnym razie nie miało wpływu na odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia. Zaskarżona decyzja nie upatruje bowiem braku podstaw do pozytywnego załatwienia wniosku strony w zakresie czy też w wartości rynkowej praw składających się na mienie wnioskodawczyni, a wyłącznie w fakcie nieprzedstawienia przez nią pełnych i rzetelnych danych o sytuacji rodzinnej i majątkowej oraz w okolicznościach ujawnionych w toku wywiadu środowiskowego, obejmujących przede wszystkim brak możliwości rzetelnej oceny warunków lokalowych i kosztów ponoszonych w związku z utrzymaniem zajmowanej nieruchomości. Kwestia wymiaru ułamkowego udziału we współwłasności nieruchomości lokalowej pozostaje zatem obojętna dla istoty rozpoznawanej sprawy, wobec czego kwestionowane ustalenia SKO nie mogły mieć wpływu na rozstrzygnięcie skargi.

W świetle dotychczasowych rozważań niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 80 k.p.a. oraz kwestionowanie dokładnego zbadania sytuacji skarżącej, skoro właśnie postawa skarżącej w toku przeprowadzonego w dniu [...] listopada 2019 r. wywiadu uniemożliwiła poczynienie w sprawie kompletnych i wyczerpujących ustaleń faktycznych odnośnie do szeroko pojętej sytuacji życiowej strony. W nawiązaniu do argumentacji skargi, że w sprawie nie przyjęto, że zachodzi "szczególnie uzasadniony przypadek" należy wskazać, że organ drugiej instancji instancji nie wykluczył tego, że w sprawie mogą istnieć wyjątkowe okoliczności, jednak strona ich nie podała.

Odnosząc się do podniesionego w skardze zarzutu uwzględnienia w dochodzie strony kwoty dotacji związanej z dofinansowaniem wymiany ogrzewania (z węglowego na elektryczne) w ramach programu [...] należy wyjaśnić, że z przepisu art. 8 ust. 3 i ust. 4 u.p.s. wynikają dwie zasady. Po pierwsze, dochodem w rozumieniu ustawy jest każdy rodzaj dochodu, każda suma uzyskana przez beneficjenta, bez względu na źródło uzyskania. Po drugie, odliczeniu od dochodu podlegają jedynie te rodzaje dochodów, które zostały enumeratywnie wyliczone w art. 8 ust. 4 ww. ustawy. Powyższe oznacza, że zawarty w art. 8 ust. 4 u.p.s. katalog wyłączeń ma charakter zamknięty. W nawiązaniu do argumentacji strony, że uzyskana przez nią kwota dotacji korzysta ze zwolnienia z podatku dochodowego należy zwrócić uwagę, że dotacja jaką otrzymała pozostaje poza zakresem normowania z art. 8 ust. 4 u.p.s.a. Po drugie, pojęcie dochodu w rozumieniu przepisów u.p.s. oraz przepisów podatkowych nie jest tożsame, a obie regulacje nie pozostają ze sobą wzajemnie powiązane. Na gruncie przepisów u.p.s. pod pojęciem dochodu rozumieć należy wszelkie dochody bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, z wyłączeniem odliczeń i pomniejszeń enumeratywnie w przepisach wymienionych (art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s.). Wskazane w u.p.s. wyjątki nie przewidują wyłączeń jakiejkolwiek grupy przychodów z tego tylko tytułu, że nie podlegają opodatkowaniu (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia [...] października 2012 r., sygn. akt III SA/Gd [...], CBOSA). Wliczenie do dochodu kwoty dotacji, przy uwzględnieniu regulacji z art. 8 ust. 11 u.p.s., nie narusza zatem prawa. W tym miejscu należy jednocześnie wyraźnie zaznaczyć, w sprawie organy nie kwestionowały tego, że strona spełnia kryterium dochodowe do objęcia ją pomocą społeczną. Odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia nastąpiła z uwagi na brak współdziałania strony w ustaleniu niezbędnych ustaleń faktycznych odnośnie do jej sytuacji rodzinnej i materialno-bytowej. Sama kwestia wliczenia kwoty dotacji do dochodu miała zatem dla kierunku rozstrzygnięcia sprawy charakter drugorzędny.

Odnosząc się do podniesionego przez stronę zarzutu, że przedstawiła ona w toku wywiadu środowiskowego rachunek za wodę, co nie zostało odnotowane przez pracowników przeprowadzających wywiad, należy wskazać, że z kwestionariusza wywiadu środowiskowego wynika, że "jedyną opłatą poniesioną przez stronę we wrześniu był zakup butli gazowej" w kwocie 50 zł. Z akt sprawy nie wynika, by strona przy podpisywaniu tego kwestionariusza (z którym powinna była się zapoznać) zgłaszała zastrzeżenia co do informacji tam zawartych. Należy też dodać, że trafnie zauważa organ drugiej instancji w odpowiedzi na skargę, że dopiero w skardze strona wskazała na (niepodnoszoną wcześniej) okoliczność partycypacji w kosztach opłat za media przez jej siostrę i ojca.

Ustosunkowując się końcowo do podniesionego w skardze zarzutu naruszenia zasady współżycia społecznego trzeba wyjaśnić, że zasada ta nie ma zastosowania w prawie publicznym stąd też nie mogło dojść w sprawie do jej naruszenia. Na marginesie już tylko należy dodać, że podnosząc ten zarzut strona nie rozwinęła argumentacji w tym zakresie i nie wskazała, w czym upatruje działań organu jako rażąco sprzecznych z zasadami współżycia społecznego.

Podsumowując, zaskarżona decyzja odpowiada prawu, zaś odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia ma źródło wyłącznie w nieusprawiedliwionym okolicznościami braku współpracy strony z osobami przeprowadzającymi wywiad środowiskowy z ramienia organu.

Kierując się przedstawioną argumentacją, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd skargę w całości oddalił.

Sąd orzekł w sprawie na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.). Stosownie do tego przepisu, przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.