Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 304/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-07-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c, art. 200, art. 205
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski /spr./ Sędziowie WSA Paweł Zaborniak AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 lipca 2022 r. sprawy ze skargi L. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 4 stycznia 2022 r. nr SKO.4115.1445.2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia 8 listopada 2021 r. nr MOPS-ŚR.5232.552.2021.MK.odm.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 304/22

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi L.M. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z 4 stycznia 2022 r. nr SKO.4115.1445.2021 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z uzasadnienia tej decyzji i akt administracyjnych sprawy, wnioskiem z 12 października 2021 r. L.M. wystąpiła do Burmistrza Miasta [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem S.D.

W toku prowadzonego postępowania ustalono, że S.D. (ur. [...] 1946 r.) legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w J. z [...] czerwca 2021 r. nr [...] o znacznym stopniu niepełnosprawności (z treści orzeczenia wynika, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 kwietnia 2021 r.). Orzeczenie wydano do 31 maja 2024 r.

Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynikało, że S.D. zamieszkuje wspólnie z żoną S.D.1 na parterze domu jednorodzinnego, na piętrze zamieszkuje córka L.M. ze swoją rodziną. S.D. ze względu na swój stan zdrowia i niepełnosprawność jest niezdolny do samodzielnej egzystencji. Wymaga stałej opieki i pomocy w zakresie codziennego funkcjonowania. L.M. sprawuje opiekę nad ojcem i zabezpiecza wszystkie jego potrzeby, tj. higienę otoczenia i higienę osobistą, przygotowuje i podaje posiłki, leki, pomaga w poruszaniu się, zapewnia domową rehabilitację oraz kontakt ze służbą zdrowia i otoczeniem.

Do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawczyni dołączyła orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] z [...] marca 2021 r. nr [...], utrzymujące w mocy orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] stycznia 2021 r. nr [...] o zaliczeniu jej matki S.D.1 do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności.

L.M. oświadczyła, że jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy, na co dzień opiekuje się rodzicami, mieszka z nimi i pomaga we wszystkich czynnościach, nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, posiada rodzeństwo które ma swoje rodziny i pracuje.

Mając na uwadze poczynione ustalenia, Burmistrz decyzją z 8 listopada 2021 r. nr MOPS-ŚR.5232.552.202l.MK.odm odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia. Jako okoliczności wyłączające wskazał, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała w wieku 75 lat, zatem nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r. (Trybunał Konstytucyjny wprawdzie orzekł o niezgodności tego przepisu a art. 31 ust. 1 Konstytucji RP, jednak nie usunął spornego zapisu z ustawy, przez co nadal on obowiązuje).

Brak jest także związku przyczynowo - skutkowego polegającego na rezygnacji przez stronę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad ojcem, przez co nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (ostatnie zatrudnienie wnioskodawczyni ustało 30 kwietnia 2021 r.).

Osoba wymagająca opieki pozostaje również w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - art. 17 ust. 5 pkt 2 a) u.ś.r.

W odwołaniu L.M. zakwestionowała decyzję Burmistrza, wskazując na krzywdzący dla niej charakter rozstrzygnięcia.

Podniosła, że data powstania niepełnosprawności ojca, przypadająca po 25 roku jego życia, nie może stanowić podstawy do odmownego załatwienia wniosku, podobnie jak niepodejmowanie przez nią zatrudnienia i posiadanie statusu osoby bezrobotnej. Jej ojciec przeszedł wiele ciężkich operacji ratujących życie i wymaga stałej opieki, natomiast matka od 10 lutego do 2012 r. do 31 marca 2018 r. również miała przyznany znaczny stopień niepełnosprawności, ale orzeczeniem z [...] kwietnia 2018 r. zaliczono ją do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, mimo że stan jej zdrowia pogarsza się i wymaga ona przewlekłego leczenia i rehabilitacji (konieczne jest używanie przez nią przy poruszaniu się [...]). Mimo "tylko" umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie jest ona w stanie zajmować się chorym mężem.

Po rozpatrzeniu odwołania Kolegium wskazaną na wstępie decyzją z 4 stycznia 2022 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję Burmistrza z 8 listopada 2021 r.

Przytaczając przepisy art. 17 u.ś.r. normujące instytucję świadczenia pielęgnacyjnego Kolegium nie podzieliło podglądu organu I instancji w zakresie, w jakim organ ten uznał, że powstanie niepełnosprawności podopiecznego po 25 roku życia stanowi przesłankę odmowy przyznania wnioskującej świadczenia pielęgnacyjnego. Wywiodło, że w sprawie należy uwzględnić skutki wynikające z wyroku TK z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w którym stwierdzono, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78 poz. 483 ze zm.). Mimo braku modyfikacji tej normy prawnej przez ustawodawcę, brak jest podstaw do jej stosowania; w tej sprawie jednoznacznie wypowiedział się m.in. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 14 grudnia 2016 r. I OSK 1614/16, LEX nr 2190248. W konsekwencji, wbrew stanowisku organu I instancji, nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z Konstytucją RP.

Odnosząc się do drugiej z wskazanych przyczyn odmownego załatwienia wniosku – tj. braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną opieką, Kolegium wyjaśniło, że pojęcie opieki o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. utożsamiane jest z koniecznością sprawowania stałej troski nad osobą podopiecznego i pomagania mu w czynnościach dnia codziennego w mniej lub bardziej zaawansowany sposób. Podstawową przesłanką jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (wyrok NSA z 13 maja 2015 r. I OSK 2820/13). Przy czym przez rezygnację z zatrudnienia w znaczeniu art. 17 ust. 1 należy rozumieć faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W związku z tym organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu I instancji o braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją wnioskodawczyni z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad ojcem z uwagi na fakt, że w chwili składania wniosku posiadała ona status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku (zgodnie z poglądem wyrażonym w wyroku NSA z 2 marca 2017 r. I OSK 2407/16, osoba bezrobotna, będąc z definicji jedynie "gotową do zatrudnienia", spełnia obie przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Ponadto pracownik socjalny nie miał wątpliwości, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem.

Kolegium podzieliło natomiast stanowisko organu I instancji odnośnie przyczyn odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. Pozostawanie ojca wnioskodawczyni w związku małżeńskim z żoną nielegitymującą się orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności skutkuje tym, że to żona jest zobowiązana do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych dotyczących stanu zdrowia i sprawności małżonka wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy. Orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydawane przez wyspecjalizowany w tym zakresie podmiot, posiadający wiadomości specjalne z zakresu medycyny, których to wiadomości nie posiadają organy orzekające w sprawie przyznania przedmiotowego świadczenia, stanowi obiektywne kryterium oceny stanu zdrowia współmałżonka.

We wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skardze na decyzję Kolegium z 4 stycznia 2022 r. L.M. zarzuciła:

I. rażące naruszenie przepisów postępowania - art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. - mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na braku wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a zwłaszcza zaniechanie podejmowania działań (czynności dowodowych) zmierzających do ustalenia czy małżonka S.D. może faktycznie sprawować opiekę nad chorym mężem, która to okoliczność była kluczowa dla prawidłowego rozstrzygnięcia wniosku,

II. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17. ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że do odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem S.D. wystarczające jest ustalenie, że małżonka osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w sytuacji, w której prawidłowa wykładnia przepisu (wg reguł językowych, celowościowych i systemowych) nakazywała organowi ustalić, czy małżonka S.D. jest w rzeczywistości zdolna sprawować opiekę nad współmałżonkiem, a w okolicznościach sprawy nie ma wątpliwości, że jest to wykluczone, co nakazywało przyznać skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nad chorym ojcem;

III. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie skutkujące brakiem przyznania skarżącej prawa do świadczenia, w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacji wobec ojca.

Stawiając powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, zobowiązanie przez WSA w Rzeszowie organów do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w sprawie poprzez zobligowanie do przeprowadzenia dowodów na okoliczność braku możliwości sprawowania opieki nad S.D. przez jego żonę S.D.1 oraz dokonanie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. z uwzględnieniem reguł celowościowych. W oparciu o art. 106 § 3 P.p.s.a. wniosła o dopuszczenie dowodu z dokumentu - zaświadczenia lekarskiego z 1 lutego 2022 r. dla ustalenia, że stan zdrowia S.D.1 uniemożliwia sprawowanie opieki nad S.D.

W ocenie skarżącej, prezentowana przez organ II instancji stricte literalna wykładnia art. 17 ust 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. jest rażąco wadliwa i podważona została w najnowszym orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym przez WSA w Rzeszowie, który m.in. w wyroku z 22 września 2021 r. II SA/Rz 709/21 (Legalis nr 2611703) uznał, że przepis ten należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolna sprawować jego współmałżonka, a nie wyłącznie od ustalenia, że podopieczny pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonka legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

Organ wydający zaskarżoną decyzję nie przeprowadził żadnych czynności dla ustalenia, czy pomimo braku legitymowania się przez S.D.1 orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ma ona możliwość sprawowania opieki nad chorym mężem. Tymczasem okoliczność ta ma w sprawie kluczowe znaczenie. Z obszernej dokumentacji medycznej małżonki S.D. wynika, że nie jest ona osobą samodzielną i sama potrzebuje pomocy w wykonywaniu codziennych czynności. S.D.1 od wielu lat cierpi na szereg poważnych schorzeń – [...] Choroby te znacząco obniżają jej sprawność, upośledzając układ nerwowo - ruchowy, determinują konieczność korzystania z [...]. S.D.1 sama wymaga pomocy w codziennej egzystencji, a przedłożone wraz ze skargą zaświadczenie lekarskie z 1 lutego 2022 r. nie pozostawia żadnych wątpliwości, że stan zdrowia S.D.1 obiektywnie uniemożliwia jej sprawowanie opieki nad chorym mężem. To wyłącznie skarżąca sprawuje (i jest w stanie sprawować) opiekę nad swoim ciężko chorym ojcem, wskutek czego zmuszona była zrezygnować z pracy. Pomimo zatem braku legitymowania się przez matkę orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie ma wątpliwości, że spełnione zostały przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona.

Decyzjami tymi organy odmówiły przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem.

Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na skarżącej L.M. - jako córce - ciążył obowiązek alimentacyjny wobec ojca S.D. oraz nie podejmowała ona zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem nad nim opieki.

1. Organ I instancji odmawiając przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia jako przyczynę – wywodzoną z art. 17 ust. 1b u.ś.r. - wskazał brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (wg znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] czerwca 2021 r. nr [...], przy ustalonym znacznym stopniu niepełnosprawności datowanym od [...] kwietnia 2021 r. nie da się ustalić, od kiedy niepełnosprawność istnieje).

Odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o tę okoliczność trafnie zweryfikował organ odwoławczy, prawidłowo wywodząc w oparciu o wyrok TK z 21 października 2014 r. K 38/13 (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r.), że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do takiej odmowy (zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia). TK we wskazanym wyroku stwierdził, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W tej sytuacji, mimo że art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, wywodzenie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na literalne brzmienie tego przepisu nie znajduje uzasadnienia.

2. Prawidłowo uznało także Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż organ I instancji odmowę przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego oparł na błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r., wskazując brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją przez nią z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Z zawartej w tym przepisie normy prawnej rzeczywiście wynika, że podstawowym warunkiem jaki musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej (lub traktowane równorzędnie niepodejmowanie jej) wynikająca z konieczności sprawowania opieki nad wymagającą jej bliską osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, która niezależnie od obowiązku moralnego ma swoje prawne oparcie w regulacji art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; zgodnie z jego treścią, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stanowi konsekwencję faktycznego braku możliwości podjęcia zatrudnienia (rezygnacji z niego) z powodu konieczności sprawowania opieki. Świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jego celem jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej aby opiekować się bliską osobą niepełnosprawną. Stanowi ono rekompensatę za sprawowanie faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, związaną z brakiem możliwości wykonywania przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

Między rezygnacją z zatrudnienia lub z jego podjęcia a wykonywaniem opieki nad osobą wskazaną w art. 17 ust. 1 u.ś.r. musi więc faktycznie istnieć związek, jednak jego spełnienie podlega ocenie przez pryzmat daty wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wynika to pośrednio z art. 24 ust. 2 u.ś.r., zgodnie z którym prawo do świadczeń rodzinnych (a więc i świadczenia pielęgnacyjnego) ustala się począwszy od miesiąca w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. W u.ś.r., a tym bardziej w jej art. 17 normującym instytucję świadczenia pielęgnacyjnego, brak jest uregulowań nakazujących doszukiwać się bezpośredniego związku czasowego między rezygnacją z zatrudnienia a podjęciem się sprawowania opieki, a tym samym pozwalających kwestionować prawo strony do wyboru momentu, w którym chce ona wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia. Nie można zatem podważać prawa do uzyskania świadczenia nawet w sytuacji, gdy strona wnioskująca wcześniej nie podejmowała aktywności zawodowej z innych przyczyn niż opieka, jednak u podstaw jego niepodejmowania (przy obiektywnej zdolności do podjęcia zatrudnienia) jest na dzień składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną. Odmienne uznanie w zasadzie wykluczałoby możliwość stwierdzenia zaistnienia przesłanki niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, w praktyce ograniczając się jedynie do akceptacji rezygnacji z zatrudnienia /innej pracy zarobkowej.

Jak wskazano w wyroku WSA w Łodzi z 24 czerwca 2020 r. II SA/Łd 218/20 (LEX nr 3029117), art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki.

Jest to świadczenie przyznawane na wniosek, od wnioskodawcy zależy więc, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia o nie wystąpi. Nie wyklucza przyznania świadczenia rezygnacja z zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad niepełnosprawnym, która miała miejsce miesiąc, rok, czy 25 lat przed złożeniem wniosku pod warunkiem oczywiście, że ten stan w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwa (tak WSA w Poznaniu w wyroku z 28 listopada 2019 r. II SA/Po 827/19 – LEX nr 2752278).

Ubocznie Sąd stwierdza, że w kontekście powyższego, w jego ocenie między rezygnacją przez skarżącą z dalszego podejmowania pracy (wobec ustania zatrudnienia z dniem 30 kwietnia 2021 r.) a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem (wynikającej z wydania [...] czerwca 2021 r. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności) zachodzi pełna korelacja czasowa, mimo że jak wynika z akt sprawy, takie orzeczenie zostało już w stosunku do niego wydane [...] lutego 2012 r. (na okres do [...] lutego 2015 r.), zaś [...] lutego 2017 r. orzeczeniem [...] Rejonowej Komisji Lekarskiej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych został z uwagi na trwałe inwalidztwo uznany za całkowicie niezdolnego do służby w Państwowej Straży Pożarnej.

3. Przechodząc do trzeciej wskazanej przez orzekające w sprawie organy administracji przyczyny odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego - wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. - należy wskazać, że zgodnie z jego treścią, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wg organu I i II instancji, skoro żona osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (posiadając jedynie stopień umiarkowany), to nie ma prawnych możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom obwiązanym do alimentacji w dalszej kolejności (w rozpoznawanym przypadku skarżącej - córce). Dopiero stwierdzony odpowiednim orzeczeniem u współmałżonka osoby wymagającej opieki znaczny stopień niepełnosprawności – przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych - uprawniałby właściwy organ do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Zdaniem Sądu, fakt braku posiadania przez żonę S.D. i jednocześnie matkę skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (lub mu równoważnego – art. 3 pkt 21 u.ś.r.) nie może jednak automatycznie sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania skarżącej świadczenia.

Sąd co do zasady zgadza się ze stanowiskiem, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. - sprawujące opiekę nad osobą pozostającą w związku małżeńskim - wyłącznie do sytuacji w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać wykładni rozszerzającej (por. m.in. wyroki NSA z 23 stycznia 2020 r. I OSK 2462/19, z 20 stycznia 2016 r. I OSK 3283/14 i z 27 listopada 2014 r. I OSK 1219/13 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jednocześnie Sąd stoi jednak na stanowisku, że formalne nielegitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wyklucza w sposób bezwzględny przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie sprawującej faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, która jest obciążona względem niej obowiązkiem alimentacyjnym, w tym zwłaszcza jej dziecku. Ograniczenie się bowiem w takiej sytuacji – jak uczyniły to organy administracji - wyłącznie do wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. kłóciłoby się z zasadami sprawiedliwości społecznej, jak również celem ustawy i samej instytucji świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym Sąd dopuszcza w szczególnie uzasadnionych przypadkach możliwość odstąpienia od ścisłej językowej wykładni tego przepisu, prezentując pogląd, że nie w każdym przypadku kiedy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, osoby spokrewnione w dalszej kolejności nie mają prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przyznanie tego świadczenia wiąże się bowiem z realnym wykonywaniem opieki nad osobą jej wymagającą, przy jednoczesnym obiektywnym braku możliwości jej sprawowania przez współmałżonka takiej osoby.

Zdaniem Sądu, w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy w sposób nie budzący żadnych wątpliwości wynika zatem, że współmałżonek pomimo nielegitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest w stanie z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z jego woli zapewnić współmałżonkowi wymaganej opieki, mogą zaistnieć uzasadnione podstawy do uznania możliwości skorzystania z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez inne osoby z kręgu uprawnionych w dalszej kolejności. Tym samym Sąd akceptuje stanowisko prezentowane przez skarżącą, że przyznanie tego świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam wprawdzie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie – w sposób nie budzący wątpliwości - nie jest w stanie z tego obowiązku się wywiązać i opiekę tę - niejako w zastępstwie tego małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki.

Jak wskazano m.in. w wyroku WSA w Rzeszowie z 23 lutego 2021 r. II SA/Rz 1417/20, poprzestanie na językowym i pozornie kategorycznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., niezależnie od wskazanego wyżej naruszenia zasad konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (zasada uwzględniania dobra rodziny w zakresie polityki społecznej i gospodarczej), mogłoby w określonych stanach faktycznych doprowadzić do zapewnienia iluzorycznej opieki osobom dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności przez przyjęcie szkodliwej fikcji, że tego rodzaju opiekę może sprawować każdy małżonek powyższej osoby który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nawet jeśli nie może on zapewnić tej osobie realnej i efektywnej opieki ze względu na stan swojego zdrowia, co dodatkowo może narazić tę osobę na określone zagrożenia życia lub zdrowia (np. w sytuacji wymaganej sprawności w celu udzielenia pomocy w stanach nagłych); zbieżne z tym stanowisko wyrażono także w innych wyrokach WSA w Rzeszowie (m.in. z 27 kwietnia 2021 r. II SA/Rz 358/21, z 23 marca 2021 r. II SA/Rz 189/21 i z 18 marca 2021 r. II SA/Rz 186/21) oraz wyrokach innych sądów administracyjnych (w tym WSA w Szczecinie z 15 kwietnia 2021 r. II SA/Sz 1086/20, WSA w Krakowie z 23 marca 2021 r. III SA/Kr 1277/20 i WSA w Łodzi z 19 marca 2021 r. II SA/Łd 900/20).

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela stanowisko, w myśl którego w konkretnych indywidualnych stanach faktycznych, w związku z tak istotną i wrażliwą materią jak zapewnienie koniecznej opieki niepełnosprawnej w stopniu znacznym osobie spokrewnionej, mogą wystąpić szczególne i wyjątkowe sytuacje, wymagające szerszego uwzględnienia wykładni systemowej i celowościowej wskazanych przepisów, w zgodzie z przepisami Konstytucji RP. Nie można bowiem wykluczyć, że małżonek osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym i wymagającej stałej opieki, mimo niedysponowania orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, znajdzie się w sytuacji wymagającej zapewnienia jej opieki, której sam nie jest w stanie w żaden sposób zapewnić.

W związku z tym należy zgodzić się ze prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym stanowiskiem, zgodnie z którym pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a niezbędnej pomocy i wsparcia jest w stanie udzielić osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić więc tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Taki pogląd wyrażono m.in. w wyrokach NSA z 25 stycznia 2021 r. I OSK 2103/20, z 11 stycznia 2017 r. I OSK 1113/15, z 18 listopada 2015 r. I OSK 1200/14, z 13 listopada 2015 r. I OSK 1230/14, z 6 listopada 2014 r. I OSK 251/14, z 20 września 2013 r. I OSK 46/13 i z 13 lutego 2013 r. I OSK 1526/12 (CBOSA).

Nie kwestionując ustaleń orzekających w sprawie organów co do braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności po stronie S.D.1 (liczącej w dacie wydawania decyzji przez organ I i II instancji 74 lata), nie można wobec powyższych uwag pominąć, że już w treści przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego wskazano wprost, że "nie jest w stanie zająć się mężem ponieważ sama wymaga opieki osoby drugiej" (koresponduje z tym treść zaświadczenia lekarskiego z [...] października 2021 r., w którym wskazano, że ze względu na stan zdrowia nie może opiekować się mężem).

Jak wynika z przedłożonej przez wnioskodawczynię w toku postępowania administracyjnego dokumentacji medycznej oraz zaświadczeń lekarskich z [...] listopada 2020 r., [...] sierpnia i [...] listopada 2021 r., jej matka wymaga stałego leczenia i rehabilitacji z powodu chorób przewlekłych związanych przede wszystkim ze zmianami zwyrodnieniowymi kręgosłupa (zaawansowana [...]), objawową [...], wtórną niestabilnością kolana prawego wynikającą z uszkodzenia [...]. Ponadto jak wynika z odwołania od decyzji organu I instancji, porusza się obecnie o kuli. Nie można w związku z tym pominąć, że S.D.1 legitymuje się obecnie orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z [...] stycznia 2021 r., które poprzedzało takowe orzeczenie z [...] kwietnia 2018 r. i orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z [...] marca 2015 r.; ze wszystkich wynika, że wymaga ona korzystania z przedmiotów ortopedycznych, środków pomocniczych oraz pomocy technicznych ułatwiających funkcjonowanie, a także korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji (od utrzymującego w mocy orzeczenie z [...] stycznia 2021 r. orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] z [...] marca 2021 r. S.D. wniosła odwołanie do Sądu Rejonowego w [...] – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych).

Zestawienie powyższego z informacjami nt. stanu zdrowia S.D. liczącego w dacie wydawania decyzji przez organ I i II instancji 75 lat (m.in. stan po [...]) poddaje w wątpliwość przyjęte przez organy założenie (w rzeczywistości wykluczając je), że jego żona może sprawować nad nim opiekę, skoro sama jej wymaga w codziennym funkcjonowaniu.

Mimo zatem że niewątpliwie posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez małżonka osoby wymagającej opieki jest decydującym kryterium pozwalającym w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wywieść prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla zstępnego takiej osoby (a ani organy, ani Sąd - co do zasady - nie mają wiadomości specjalnych które pozwalałyby im trafnie wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki), to nie można jednocześnie wykluczyć pewnych skrajnych przypadków pozwalających jednak organom administracji samodzielnie i w sposób nie budzący żadnych wątpliwości obiektywnie stwierdzić, że małżonek osoby wymagającej opieki absolutnie nie jest w stanie tej opieki z uwagi na swój wiek i /lub stan zdrowia sprawować. W takich przypadkach, zdaniem Sądu, do uznania braku takiej zdolności nie jest więc konieczne legitymowanie się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a okoliczność braku możliwości sprawowania przez niego opieki może zostać wykazana innymi dowodami (np. z dokumentacji medycznej, wywiadu środowiskowego).

W rozpoznawanej sprawie, mimo dysponowania wskazaną wyżej dokumentacją medyczną oraz wynikającą z wywiadu środowiskowego wiedzą nt. stanu zdrowia S.D. – wobec konieczności zapewnienia jej mężowi stałej, właściwej i kompleksowej opieki oraz pomocy w codziennej egzystencji, okoliczności związane ze stanem zdrowia jego żony i możliwością sprawowania przez nią opieki nad mężem nie zostały w ogóle rozważone, a organy administracji poprzestały na literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

W opisanej sytuacji odmowa przyznania więc skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem tylko z tej przyczyny, że jej matka – jako zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności – nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jawi się nie tylko jako przedwczesna, ale także jako niemożliwa do pogodzenia z celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego i przedstawionym wyżej sposobem wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Jako niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności jawi się bowiem wymaganie od osoby o obiektywnie bardzo złym stanie zdrowia, która sama z uwagi na związane z tym ograniczenia wymaga wsparcia w codziennej egzystencji (aczkolwiek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), aby zapewniła prawidłową pod każdym względem opiekę osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym, nawet jeżeli jest to osoba jej bliska, względem której ciąży na niej obowiązek alimentacyjny.

Zdaniem Sądu, stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości braku takiej możliwości po stronie małżonka osoby wymagającej opieki znosi negatywną przesłankę przyznania świadczenia o jakiej mowa w powyższym przepisie, będąc równoznacznym w skutkach ze stwierdzeniem posiadania przez tego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skoro bowiem daną osobę obiektywnie cechuje brak zdolności do samodzielnej egzystencji, tym bardziej świadczy to o braku zdolności do sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny, podobnie jak w przypadku osób o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 573 ze zm.). Jak wynika z art. 4 ust. 1 – 3 tej ustawy, o zaliczeniu do określonego stopnia niepełnosprawności decyduje zakres naruszenia sprawności organizmu, przy ocenie którego nie uwzględnia się jednak określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. zdolności sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Wobec tego należało stwierdzić, że wywiedziona w rozpoznawanej sprawie przez SKO oraz Burmistrza odmowa przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., pozostającej w związku z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a to art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Stosownie do tego Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).

Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań, wedle których rozstrzygnięcie sprawy o przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od wyjaśnienia, czy w opisanych okolicznościach faktycznych i prawnych wymaganą opiekę nad F.M. zdolna jest sprawować jego żona. Nie będzie więc możliwa odmowa przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem tylko w oparciu o brak posiadania przez jego matkę orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w toku prawidłowo przeprowadzonego w ramach sprawy postępowania dowodowego potwierdzone zostaną okoliczności wskazujące wprost na obiektywny brak możliwości zapewnienia przez nią niezbędnej opieki swemu mężowi.

Ponieważ w toku ponownego rozpatrywania sprawy bardzo prawdopodobne będzie już ukończenie przez matkę skarżącej 75 roku życia ([....] 2022 r.), Sąd zwraca dodatkowo uwagę na treść art. 16 ust. 2 pkt 3 u.ś.r., stosownie do którego zasiłek pielęgnacyjny przysługuje osobie która ukończyła 75 lat, a zgodnie z ust. 1 tego artykułu, zasiłek ten przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością uprawnionego do samodzielnej egzystencji (w świetle art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych, niezdolność taka jest jedną z cech kwalifikujących osobę do znacznego stopnia niepełnosprawności, który z kolei na mocy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. umożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom niż małżonek niepełnosprawnego). Wynika z tego, że ukończenie przez osobę wieku 75 lat jest traktowane w art. 16 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 u.ś.r. jako okoliczność świadcząca o niezdolności do samodzielnej egzystencji tylko ze względu na osiągnięty wiek. Przekroczenie określonego pułapu wiekowego może więc wiązać się z niezdolnością do samodzielnej egzystencji bez konieczności stwierdzenia tego stosownym orzeczeniem. Powyższy wniosek potwierdza także to, że osobami uprawnionymi do zasiłku pielęgnacyjnego na równi z osobami w wieku od 75 lat wzwyż są w myśl art. 16 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. niepełnosprawni w wieku powyżej 16. roku życia jeżeli legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepisy te zrównują w uprawnieniach do zasiłku pielęgnacyjnego osoby starsze (75 lat i więcej) oraz osoby niepełnosprawne w stopniu znacznym, zaś cechą łączącą te dwie grupy jest przypisanie im niezdolności do samodzielnej egzystencji, zakładanej z racji niepełnosprawności bądź wieku.

Wiek jako cecha osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji występuje także w regulacjach dotyczących dodatku pielęgnacyjnego zawartych w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz. U. z 2021 r., poz. 291 ze zm. W świetle art. 75 ust. 1 tej ustawy, dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia. Podobnie zatem jak zasiłek pielęgnacyjny, dodatek pielęgnacyjny opiera się na domniemaniu braku zdolności do samodzielnej egzystencji osób które ukończyły 75 rok życia (zgodnie z art. 16 ust. 6 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego).

Wskazane unormowania świadczą o istnieniu w systemie zabezpieczenia społecznego przepisów zakładających domniemanie braku zdolności do samodzielnej egzystencji osoby z samego powodu osiągnięcia wieku 75 lat. Skoro daną osobę cechuje brak zdolności do samodzielnej egzystencji z przyczyn wiekowych, tym bardziej świadczy to o braku zdolności do sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny, podobnie jak w przypadku osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).

O należnych stronie skarżącej kosztach zastępstwa procesowego (480 zł) orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. (pkt II sentencji wyroku).