Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 3445/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-01-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
6560
Hasła tematyczne: Interpretacje podatkowe
Podatek dochodowy od osób prawnych
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art.16 ust.1 pkt 60, art.16 ust.1 pkt 61, art.16 ust.7b, art.9a
journal: Dz.U. 2011 nr 74 poz 397
law: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Brolik (sprawozdawca), Sędziowie: NSA Jerzy Rypina, WSA del. Alina Rzepecka, Protokolant Szymon Mackiewicz, po rozpoznaniu w dniu 10 stycznia 2018 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie działającego z upoważnienia Ministra Finansów (obecnie: Szefa Krajowej Administracji Skarbowej) od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 czerwca 2015 r. sygn. akt III SA/Wa 208/15 w sprawie ze skargi A. sp. z o.o. z siedzibą w W. na interpretację indywidualną Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie działającego z upoważnienia Ministra Finansów z dnia 25 września 2014 r. nr IPPB5/423-688/14-2/JC w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) oddala skargę, 3) zasądza od A. sp. z o.o. z siedzibą w W. na rzecz Szefa Krajowej Administracji Skarbowej kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 26 czerwca 2015 r. w sprawie sygn. akt III SA/Wa 208/15 ze skargi A. [...] sp. z o.o. z siedziba w Warszawie (dalej: Spółka, skarżąca) na interpretację indywidualną Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie działającego z upoważnienia Ministra Finansów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 146 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej "p.p.s.a") uchylił zaskarżoną interpretację.

Stan faktyczny sprawy przyjęty przez Sąd pierwszej instancji przedstawia się następująco.

Skarżąca we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej dotyczącej podatku dochodowego od osób prawnych opisując zdarzenie przyszłe wskazała, że wchodzi w skład grupy kapitałowej A. ("Grupa") i zamierza zawrzeć z bankiem umowę cash poolingu rzeczywistego (tj. umowę kreującą system zarządzania płynnością finansową podmiotów powiązanych kapitałowo). Stronami umowy, poza skarżącą i bankiem, będą inne podmioty powiązane kapitałowo ze skarżącą (w rozumieniu art. 11 ust. 5a ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397 ze zm.; dalej: "u.p.d.o.p.") wchodzące w skład Grupy. Uczestnicy cash poolingu i bank mają siedziby na terytorium Polski i podlegają tu nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu. Bank, który będzie świadczył na rzecz uczestników usługę cash poolingu nie będzie podmiotem powiązanym w rozumieniu art. 11 ust. 1 i 4 u.p.d.o.p. z żadnym z uczestników. Celem zawarcia umowy cash poolingu będzie stworzenie efektywnego systemu zarządzania środkami pieniężnymi oraz poprawa płynności finansowej uczestników poprzez optymalne wykorzystanie nadwyżek środków pieniężnych, a także zminimalizowanie kosztów finansowania działalności gospodarczej uczestników. Struktura cash poolingu oparta będzie o mechanizm prawny subrogacji, tj. wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela poprzez spłacenie cudzego długu (art. 518 § 1 Kodeksu cywilnego; "k.c.")

Opisując umowne zasady funkcjonowania struktury cash poolingu skarżąca wyjaśniła, że bank będzie świadczył usługę cash poolingu na rzecz uczestników, którzy posiadać będą w banku rachunki bieżące z limitem zadłużenia. Jeden z uczestników (inny niż skarżąca) będzie pełnił funkcję koordynującego struktury. Rozliczenia będą dokonywane poprzez przeznaczony do tego rachunek prowadzony przez bank na rzecz koordynującego ("rachunek główny"). Dodatkowo koordynujący będzie posiadał rachunek pomocniczy, na którym wykazywane będzie końcowe saldo netto wszystkich rachunków głównych biorących udział w strukturze cash poolingu. Jednocześnie, każdy z pozostałych uczestników będzie posiadać przypisany mu jeden rachunek główny prowadzony przez bank. Wszystkie ww. rachunki bankowe będą mogły służyć także pozostałym operacjom gospodarczym koordynującego oraz pozostałych uczestników. Struktura cash poolingu będzie opierać się na bilansowaniu (tj. zerowaniu) sald na prowadzonych przez bank rachunkach głównych uczestników z wykorzystaniem rachunku głównego koordynującego. Bilansowanie będzie polegać na tym że bank ustali saldo każdego uczestnika (stan jego rachunku głównego) na koniec danego dnia roboczego, a także sumę sald dodatnich (suma sald uczestników, których salda mają wartość dodatnią) oraz sumę sald ujemnych (suma sald uczestników, których salda mają wartość ujemną). Bank obliczy kwotę stanowiącą sumę sald (sumę sald dodatnich i sumę sald ujemnych), tzw. saldo netto. Jeżeli suma sald będzie mieć wartość dodatnią – bank dokona transferu środków pieniężnych stanowiących równowartość tej sumy z rachunku głównego koordynującego na jego rachunek pomocniczy. W przypadku zaś wartości ujemnej, bank dokona transferu środków pieniężnych stanowiących równowartość tej sumy z rachunku pomocniczego koordynującego na jego rachunek główny. Następnie, bank będzie dokonywał transferu środków pieniężnych z rachunku głównego koordynującego na rachunki główne pozostałych uczestników (o saldzie ujemnym) lub transferu z rachunków głównych uczestników (wykazujących nadwyżki środków) na rachunek główny koordynującego, dzięki czemu zarówno salda ujemne, jak i dodatnie na rachunkach głównych będą bilansowane do zera.

Bilansowanie sald na rachunkach głównych uczestników dokonywane będzie na koniec każdego dnia roboczego, przy czym nie będzie mu podlegać saldo występujące na rachunku pomocniczym koordynującego. Subrogacja dokonywana będzie wyłącznie na linii koordynujący – uczestnik oraz uczestnik – koordynujący, tzn. koordynujący będzie wstępował w prawa banku z tytułu wierzytelności banku wobec uczestnika, albo uczestnik będzie wstępował w prawa banku z tytułu wierzytelności banku wobec koordynującego. Zgodnie z założeniami struktury cash poolingu, możliwe jest, że na początku każdego kolejnego dnia roboczego, w ramach struktury będą odbywały się automatyczne transfery zwrotne. Podstawą transferów zwrotnych będzie zwrot wzajemnych wierzytelności wynikających z subrogacji.

Wraz z wstąpieniem w prawa banku i nabyciem jego wierzytelności, uczestnicy (w tym koordynujący) będą uzyskiwać również prawo do odsetek naliczanych od wartości nominalnej nabytych wierzytelności. Odsetki naliczane będą według tej samej stopy procentowej, która przysługuje bankowi z tytułu niespłacenia przez uczestnika wykorzystanego limitu zadłużenia w rachunku głównym. Odsetki będą naliczane na bazie dziennej, natomiast ich płatność przez/do poszczególnych uczestników będzie dokonywana jednorazowo w okresie rozliczeniowym (np. miesięcznym). Wysokość odsetek należnych poszczególnym uczestnikom będzie kalkulowana i rozliczana przez bank. Jednocześnie bank, na bazie dziennej, będzie naliczał odsetki debetowe/kredytowe od salda na rachunku pomocniczym koordynującego. Na koniec okresu rozliczeniowego, bank będzie uznawał rachunek pomocniczy koordynującego kwotą należnych koordynującemu odsetek lub obciążał rachunek pomocniczy koordynującego kwotą odsetek należnych bankowi. W celu zabezpieczenia spłaty zobowiązań wobec banku w ramach usługi cash poolingu, każdy z uczestników nieodwołalnie wyrazi zgodę, aby na koniec każdego dnia roboczego koordynujący, w celu wstąpienia w prawa wierzyciela spłacił jego zadłużenie wobec banku z tytułu wykorzystanego limitu zadłużenia, a koordynujący nieodwołalnie wyrazi zgodę, aby na koniec każdego dnia roboczego każdy inny uczestnik usługi cash poolingu, w celu wstąpienia w prawa wierzyciela spłacił jego zadłużenie wobec banku z tytułu wykorzystania limitu zadłużenia przez koordynującego.

Z tytułu usługi cash poolingu bank będzie otrzymywał od koordynującego wynagrodzenie. Możliwe jest również, że bank będzie otrzymywał wynagrodzenie także od pozostałych uczestników cash poolingu. Koordynujący i żaden inny uczestnik nie będzie otrzymywał wynagrodzenia z tytułu uczestnictwa, udostępnienia oraz organizacji usługi cash poolingu.

W zakresie podatku dochodowego skarżąca zadała pytania:

1) Czy przy zaliczaniu do kosztów uzyskania przychodów odsetek wypłacanych przez Skarżącą w związku z dokonywaniem czynności w ramach systemu zarządzania płynnością finansową (cash pooling) będą miały zastosowanie ograniczenia wynikające z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p.?

2) Czy skarżąca będzie zobowiązana do sporządzania dokumentacji podatkowej, o której mowa w art. 9a ust. 1 u.p.d.o.p. w związku z dokonywaniem czynności z podmiotami powiązanymi w ramach systemu zarządzania płynnością finansową (cash pooling)?

Zdaniem skarżącej, przy zaliczaniu do kosztów uzyskania przychodów odsetek wypłacanych przez nią w związku z dokonywaniem czynności w ramach systemu zarządzania płynnością finansową (cash pooling) nie będą miały zastosowania ograniczenia wynikające z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. W ocenie skarżącej nie ma podstaw do zrównywania skutków prawnych i podatkowych rozliczeń dokonywanych na podstawie subrogacji z umową pożyczki. Nie jest możliwe uznanie, że w przypadku wstąpienia w prawa zaspokojonego banku, dochodzi do powstania nowego stosunku zobowiązaniowego pomiędzy skarżącą a uczestnikiem na podstawie umowy pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. W rezultacie zaś Skarżąca będzie uprawniona do zaliczenia do kosztów uzyskania przychodów pełnej kwoty odsetek wypłaconych z tytułu rozliczeń dokonywanych w ramach systemu cash poolingu (pyt. 1).

Odnosząc się do zagadnienia ujętego w pyt. 2) skarżąca zajęła stanowisko, iż nie będzie zobowiązana do sporządzania dokumentacji podatkowej, o której mowa w art. 9a ust. 1 u.p.d.o.p. w związku z dokonywaniem czynności z podmiotami powiązanymi w ramach systemu zarządzania płynnością finansową (cash pooling).

W interpretacji indywidualnej wydanej 25 września 2014 r. Minister Finansów, z upoważnienia którego działał Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie, stanowisko skarżącej co do obu przedstawionych przez nią zagadnień uznał za nieprawidłowe.

Odnosząc się do zagadnienia ujętego w pyt. 1) Minister Finansów stwierdził, że polskie przepisy prawa cywilnego nie zawierają regulacji odnoszących się do cash-poolingu. Cechą takiej umowy jest, że jeden z uczestników przekazuje własne środki finansowe innemu uczestnikowi umowy celem pokrycia przez tego innego uczestnika zobowiązań pieniężnych. Środki finansowe, jakie otrzyma inny uczestnik podlegać będą zwrotowi wraz z wynagrodzeniem za korzystanie z nich (odsetki). Nawet zatem w przypadku, gdy umowa cash poolingu polega na subrogacji, faktycznym celem cash poolingu jest udostępnianie środków pieniężnych pomiędzy podmiotami z grupy oraz osiąganie przez te podmioty korzyści w postaci odsetek. Istotę zobowiązania wynikającego z umowy pożyczki stanowi przejście prawa własności przedmiotu pożyczki na pożyczkobiorcę i zobowiązanie pożyczkobiorcy do zwrotu przedmiotu pożyczki. Minister Finansów podkreślił, że skarżąca wprost wskazała, iż celem cash-poolingu jest ograniczenie kosztów finansowania zewnętrznego (bankowego) i zoptymalizowanie kosztów krótkoterminowego finansowania wewnątrzgrupowego. Jeżeli na rachunku skarżącej wystąpi saldo ujemne, uzyska ona w ramach struktury cash poolingu dostęp do finansowania wewnątrzgrupowego tj. finansowania tego salda przez uczestników posiadających na ich rachunkach salda dodatnie. W ocenie organu interpretacyjnego, umowa cash poolingu, do której zamierza przystąpić skarżąca jest umową cash poolingu rzeczywistego, czyli dochodzi do rzeczywistych transferów środków pieniężnych. Opisana przez skarżącą umowa cash poolingu spełnia przesłanki umowy pożyczki z art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Występuje tu przekazywanie środków pieniężnych pomiędzy podmiotami, przy jednoczesnej – wynikającej z logiki systemu zarządzania płynnością finansową – konieczności zwrotu danych środków oraz uzyskiwaniu w związku z tym określonego wynagrodzenia w postaci odsetek.

Ponieważ jest to usługa bankowa, nie ma problemu w ustaleniu przelewów (transferów) dokonywanych przez poszczególnych uczestników w ramach umowy cash-poolingu. Ponadto, uzyskanie niezbędnych informacji, istotnych z punktu widzenia prawidłowego opodatkowania, powinno stanowić element organizacji umowy cash-poolingu i umożliwić prawidłowe stosowanie przepisów podatkowych. W sytuacji zatem, gdy skarżąca będzie wykazywała saldo debetowe, a łączna wartość zadłużenia wobec podmiotów wskazanych w art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. przekroczy trzykrotność wartości jej kapitału zakładowego, do odsetek płaconych w związku z uczestnictwem w strukturze cash-poolingu znajdą zastosowanie ograniczenia w zakresie niedostatecznej kapitalizacji. Jeżeli zaś w momencie zapłaty odsetek Skarżąca będzie wykazywała saldo dodatnie (kredytowe) i nie będzie zadłużona wobec podmiotów powiązanych, ponieważ zadłużenie to już spłaciła, przepisy o niedostatecznej kapitalizacji nie będą miały zastosowania.

Udzielając odpowiedzi na pyt. 2) Minister Finansów wyjaśnił, że aby mógł powstać wymóg sporządzania dokumentacji podatkowej, o której mowa w art. 9a ust. 1 i 2 u.p.d.o.p., konieczne jest wystąpienie transakcji pomiędzy podmiotami powiązanymi. Odwołał się przy tym do słownikowej definicji pojęcia "transakcja". Podkreślił, że art. 9a u.p.d.o.p. nie wyłącza obowiązku dokumentowania transakcji dokonywanych w ramach cash-poolingu. Z uwagi na transfery środków dokonywane między uczestnikami cash-poolingu, są oni ich odbiorcami oraz odbiorcami należnych odsetek. Nawet w sytuacji, gdy warunki umowy, np. wysokość oprocentowania odsetek ustala bank niepowiązany z uczestnikami struktury, transfery te mogą nie odzwierciedlać warunków rynkowych. Jeżeli dzięki umowie cash-poolingu u każdego z uczestników saldo otrzymanych odsetek nad odsetkami zapłaconymi jest wyższe od analogicznego salda, jakie uzyskałby on, gdyby w umowie tej nie uczestniczył, a pożyczył środki finansowe na działalność i jednocześnie lokował swoje środki, dokonując tych czynności z podmiotami niepowiązanymi, według zasad rynkowych, to przyjąć należy, że cel cash-poolingu jest zrealizowany. Jednakże w każdym indywidualnym przypadku konieczna jest ocena, czy stopień korzyści w postaci oszczędności związanych z udziałem w cash-poolingu jest adekwatny do angażowanych środków finansowych. Minister Finansów uznał więc, że w związku z uczestnictwem w strukturze cash-poolingu Skarżącą będzie obciążał obowiązek dokumentacyjny wynikający z art. 9a u.p.d.o.p., jeżeli w danym roku podatkowym transakcje między uczestnikami cash-poolingu przekroczą wartości określone w ust. 2 tego artykułu.

W odpowiedzi na wystosowane przez skarżącą wezwanie do usunięcia naruszenia prawa Minister Finansów stwierdził brak podstaw do zmiany powyższej interpretacji indywidualnej.

W skardze złożonej na interpretację indywidualną skarżąca wniosła o jej uchylenie w całości Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego:

– art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 w zw. z art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. przez nieuprawnione ich zastosowanie w wyniku uznania, że w ramach systemu zarządzania płynnością finansową (cash pooling) dojdzie do zawarcia przez Skarżącą umowy pożyczki;

– art. 9a ust. 1 u.p.d.o.p. przez jego nieuprawnione zastosowanie w wyniku uznania, że w związku z przystąpieniem do systemu zarządzania płynnością finansową (cash pooling), Skarżąca będzie podlegać obowiązkowi dokumentowania transakcji z podmiotami powiązanymi.

Skarżąca zarzuciła również naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 14a, art. 14c, art. 14e oraz art. 120 i art. 121 § 1 w zw. z art. 14h ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012 r., poz. 749 z późn. zm. dalej "O.p.") przez dokonanie oceny jej stanowiska w oparciu o nieprawidłową, rozszerzającą wykładnię art. 16 ust. 7b oraz art. 9a ust. 1 u.p.d.o.p., a także niezapewnienie jednolitego stosowania prawa podatkowego w związku z nieuwzględnieniem w interpretacji korzystnych dla Skarżącej orzeczeń sądów administracyjnych i interpretacji indywidualnych wydanych w sprawach o podobnym stanie faktycznym, co stanowiło naruszenie zasady działania organów podatkowych na podstawie przepisów prawa oraz zasady prowadzenia postępowania podatkowego w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych

W odpowiedzi na skargę Minister Finansów wniósł o oddalenie skargi. Podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej interpretacji i powtórzył przedstawioną w niej argumentację. Zarzuty skargi ocenił jako niezasadne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylając wydaną w sprawie interpretację indywidualną odwołał się do treści art. 15 ust. 1, art. 16 ust. 1 pkt 60 i art. 16 ust. 1 pkt 61 u.p.d.o.p. i wyjaśnił, że bezspornym w sprawie jest, że uczestnicy cash-poolingu, w tym skarżąca, są podmiotami powiązanymi w rozumieniu art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 u.p.d.o.p. Okoliczność tę wskazała skarżąca opisując zdarzenie przyszłe we wniosku o wydanie interpretacji. W ocenie Sądu nie ulega również wątpliwości, że określone powyższymi przepisami ograniczenia w zaliczaniu do kosztów uzyskania przychodów odsetek od niektórych pożyczek i kredytów udzielanych podatnikowi przez podmioty z nim powiązane mają na celu między innymi zapobieżenie nadmiernemu finansowaniu działalności spółek kapitałowych przez ich właścicieli w sposób inny niż przez neutralne podatkowo kapitały własne (tzw. cienka kapitalizacja lub niedostateczna kapitalizacja), co powoduje obniżenie podstawy opodatkowania w związku z zaliczeniem do kosztów podatkowych odsetek od pożyczek lub kredytów. Przepisy o niedostatecznej kapitalizacji spółek służą więc ograniczeniu fiskalnych skutków "pożyczkowego" (w przeciwieństwie do wkładów) finansowania działalności spółek przez ich dominujących wspólników.

Umowa cash-poolingu jest formą zarządzania finansami stosowaną przez podmioty należące do jednej grupy kapitałowej (holdingu) lub przez podmioty powiązane ekonomicznie w jakikolwiek inny sposób. Istota tej umowy sprowadza się do koncentrowania środków pieniężnych z jednostkowych rachunków poszczególnych podmiotów na wspólnym rachunku grupy (rachunek główny) i zarządzaniu zgromadzoną w ten sposób kwotą, przy wykorzystaniu korzyści skali. Podstawowym walorem cash-poolingu jest uzyskiwana dzięki koncentracji środków kilku podmiotów, możliwość kompensowania przejściowych nadwyżek wykazywanych przez jedne podmioty z przejściowymi niedoborami zaistniałymi u innych podmiotów, należących do tego systemu. Dzięki takiej konstrukcji minimalizowane są koszty kredytowania działalności podmiotów z grupy przez kredytowanie się przy wykorzystaniu środków własnych grupy. Umowa cash-poolingu może przyjąć dwie podstawowe formy, a mianowicie zero balancing cash pooling, w którym dokonywany jest fizyczny transfer środków pomiędzy rachunkami uczestników i rachunkiem głównym grupy oraz national cash pooling, w ramach którego nie dochodzi do fizycznego transferu środków – fundusze są przekazywane wyłącznie "na papierze". W rzeczywistości mimo dodatnich i ujemnych sald na rachunkach uczestników nie dochodzi do rzeczywistego przepływu środków pieniężnych. Opisując zdarzenie przyszłe Skarżąca wskazała, że zamierza zawrzeć z bankiem umowę cash pookingu rzeczywistego.

Jak wynika z treści art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 u.p.d.o.p., ograniczenia w zaliczaniu do kosztów uzyskania przychodów przewidziane w tych przepisach, dotyczą odsetek od pożyczek (kredytów) udzielanych podatnikowi przez podmioty z nim powiązane. Użyte w powyższych przepisach pojęcie "pożyczka" zostało zdefiniowane w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Pożyczką w rozumieniu tych przepisów jest więc każda umowa, w której dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy; przez pożyczkę tę rozumie się także emisję papierów wartościowych o charakterze dłużnym, depozyt nieprawidłowy lub lokatę. Zdaniem Sądu, rację ma skarżąca twierdząc, że pomiędzy uczestnikami opisanego przez nią systemu zarządzania środkami pieniężnymi nie dochodzi do zawierania umów pożyczek w rozumieniu art. 16 ust 7b u.p.d.o.p., chociaż umowy te zawierają element kredytowania jednych podmiotów przez inne podmioty. Skarżąca prawidłowo zidentyfikowała cechy odróżniające cash pooling od pożyczki określonej tym przepisem. W ocenie Sądu istotą umowy cash poolingu nie jest przenoszenie na własność biorącego określonej ilości pieniędzy i późniejszy ich zwrot, ale zarządzanie płynnością finansową poszczególnych podmiotów wchodzących w skład grupy, co pozwala na kompensowanie przejściowych nadwyżek wykazywanych przez jedne podmioty, z przejściowymi niedoborami powstałymi u innych podmiotów. Opisując zdarzenie przyszłe Skarżącą wskazała, że rozliczenia pomiędzy uczestnikami systemu oparte będą na subrogacji, wynikającej z konwersji długu, uregulowanej w art. 518 § 1 pkt 3 k.c. Zdaniem Sądu, rację ma Skarżąca twierdząc, iż brak jest podstaw do zrównywania skutków prawnych i podatkowych tego rodzaju rozliczeń z umową pożyczki. W przypadku subrogacji stosunek zobowiązaniowy nie ulega wygaśnięciu, chociaż wierzyciel zostaje zaspokojony. Stosunek ten trwa nadal z tym, że inny podmiot staje się wierzycielem. W przypadku konwersji długu, pomiędzy osobą trzecią a dłużnikiem nie dochodzi zatem do zawarcia umowy, w której osoba trzecia zobowiązuje się przenieść na własność biorącego (dłużnika) określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy. Dlatego też zaspokojenia osoby trzeciej w miejsce spłaconego wierzyciela nie można traktować jako zwrotu pożyczki udzielonej dłużnikowi przez osobę trzecią, nawet jeżeli dług zwracany jest z odsetkami.

Skoro zaś stosunki pomiędzy uczestnikami systemu cash-pooling i koordynującym, wynikające z uczestnictwa w systemie, nie powinny być kwalifikowane jako udzielenie pożyczki, o jakiej mowa w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., to tym samym zasadne jest też stanowisko skarżącej, zgodnie z którym ponoszony przez nią koszt odsetek w całości stanowi koszt uzyskania przychodu i nie podlega restrykcjom wynikającym z przepisów o niedostatecznej kapitalizacji.

W ocenie Sądu kwestionując prawidłowość powyższego stanowiska Minister Finansów naruszył przepisy prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., a w konsekwencji również art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 tej ustawy. Naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy.

Co do drugiego ze spornych zagadnień skarżąca zajęła stanowisko, że operacje realizowane w ramach cash-poolingu nie podlegają dokumentowaniu, określonemu w art. 9a w związku z 11 ust. 1 u.p.d.o.p, ponieważ pomiędzy nią a pozostałymi uczestnikami nie będzie dochodzić do zawierania transakcji w rozumieniu tych przepisów. Sąd wyjaśnił, że przepisem, o oparciu o który ocenia się powstanie obowiązku sporządzania dokumentacji jest art. 9a ust. 2 u.p.d.o.p. Jeżeli obowiązek taki istnieje, realizując go podatnik stosuje art. 9a ust. 1 tej ustawy, który to przepis określa wymogi dokumentacji. Strony zasadnie podniosły, że przepisy u.p.d.o.p. nie definiują pojęcia "transakcja". W sytuacji zaś, gdy nie odsyłają w tym zakresie do przepisów prawa cywilnego, za prawidłowe należy uznać zastosowanie znaczenia tego pojęcia wynikającego z języka potocznego. Zdaniem Sądu, cash-poolig, który stanowi formę efektywnego zarządzania środkami finansowymi, sprowadzającą się do koncentrowania środków pieniężnych z jednostkowych rachunków poszczególnych podmiotów na wspólnym rachunku grupy i zarządzaniu zgromadzoną w ten sposób kwotą przy wykorzystaniu korzyści skali, nie może być uznany za transakcję w powyższym znaczeniu. Sąd stwierdził, że zaskarżona interpretacja wydana została z naruszeniem także art. 9a ust. 1 u.p.d.o.p. spowodowanym błędną wykładnią tego przepisu. Naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy. Sąd zaznaczył, że kwestię, czy przepływy środków w ramach cash-poolingu pomiędzy uczestnikami tego systemu, mogą zostać uznane za pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., a przez to stanowić transakcje wskazane w art. 9a tej ustawy, podobnie oceniły inne sądy administracyjne, i wskazał na orzecznictwo sadowoadministracyjne.

W ocenie Sądu brak było podstaw, aby z faktu dokonania błędnej interpretacji przepisu prawa materialnego wywodzić naruszenie zasad regulujących postępowanie podatkowe, w tym wskazanej przez skarżącą zasady praworządności (art. 120 O.p.) i zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych (art. 121 § 1 O.p.). Ponownie rozpatrując wniosek skarżącej o wydanie interpretacji Minister Finansów uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną.

Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie działający z upoważnienia Ministra Finansów wniósł skargę kasacyjną i zaskarżył powyższy wyrok w całości zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1. art. 16 ust.7 b w zw. z art. 16 ust.1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. poprzez błędną wykładnię i niezasadne przyjęcie, że stosunki pomiędzy uczestnikami opisanej we wniosku o wydanie interpretacji umowy cash-pooling nie powinny być kwalifikowane jako udzielanie pożyczek,

2. art. 9a ust.1 w zw. z art. 16 ust.7b u.p.d.o.p. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na niezasadnym przyjęciu, iż w warunkach niniejszej sprawy nie mamy do czynienia z transakcjami zawieranymi wewnątrz grupy, gdy tymczasem właściwa ocena przedstawionego stanu faktycznego winna doprowadzić do wniosku, że w sprawie mamy do czynienia z transakcjami w postaci umów pożyczki o których mowa w art. 16 ust.7b u.p.d.o.p. i tym samym wnioskodawca zobowiązany będzie do sporządzenia dokumentacji podatkowej wskazanej w tym przepisie.

Wskazując na powyższe wniesiono o przeprowadzenie rozprawy w niniejszej sprawie, uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia, zasądzenie od skarżącego na rzecz organów kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego wg. norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Za zasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 w zw. z art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. a także naruszenia art. 9a ust. 1 w zw. z art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Istota sporu sprowadzała się do tego czy opisana we wniosku Spółki forma cash poolingu wypełnia definicję pożyczki sformułowaną na użytek ustawy podatkowej w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia implikuje zaś skutki w zakresie zastosowania regulacji z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 (niedostateczna kapitalizacja) oraz art. 9a ust. 1 (obowiązek sporządzania dokumentacji transakcji).

Zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 60 u.p.d.o.p. - w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania interpretacji - nie uważa się za koszty uzyskania przychodów odsetek od pożyczek (kredytów) udzielonych spółce przez jej wspólnika posiadającego nie mniej niż 25% udziałów (akcji) tej spółki albo wspólników posiadających łącznie nie mniej niż 25% udziałów (akcji) tej spółki, jeżeli wartość zadłużenia spółki wobec wspólników tej spółki posiadających co najmniej 25% udziałów (akcji) i wobec innych podmiotów posiadających co najmniej 25% udziałów w kapitale takiego wspólnika osiągnie łącznie trzykrotność wartości kapitału zakładowego spółki - w części, w jakiej pożyczka (kredyt) przekracza tę wartość zadłużenia, określoną na dzień zapłaty odsetek; przepisy te stosuje się odpowiednio do spółdzielni, członków spółdzielni oraz funduszu udziałowego takiej spółdzielni. Z art. 16 ust. 1 pkt 61 u.p.d.o.p. wynika, że nie uważa się za koszty uzyskania przychodów: odsetek od pożyczek (kredytów) udzielonych przez spółkę innej spółce, jeżeli w obu tych podmiotach ten sam wspólnik posiada nie mniej niż po 25% udziałów (akcji), a wartość zadłużenia spółki otrzymującej pożyczkę (kredyt) wobec wspólników tej spółki posiadających co najmniej 25% jej udziałów (akcji) i wobec innych podmiotów posiadających co najmniej 25% udziałów w kapitale tych wspólników oraz wobec spółki udzielającej pożyczki (kredytu) osiągnie łącznie trzykrotność wartości kapitału zakładowego spółki - w części, w jakiej pożyczka (kredyt) przekracza tę wartość zadłużenia, określoną na dzień zapłaty odsetek; przepisy te stosuje się odpowiednio do spółdzielni, członków spółdzielni oraz funduszu udziałowego takiej spółdzielni.

Stosownie natomiast do art. 16 ust. 7b) u.p.d.o.p., definiującego umowę pożyczki na użytek ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, przez pożyczkę, o której mowa w ust. 1 pkt 60 i 61 oraz w ust. 7, rozumie się każdą umowę, w której dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy; przez pożyczkę tę rozumie się także emisję papierów wartościowych o charakterze dłużnym, depozyt nieprawidłowy lub lokatę. W orzecznictwie trafnie wskazuje się, że przepis art. 16 ust. 7b) u.p.d.o.p., definiuje, umowę pożyczki na użytek stosowania normy wynikającej z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. szerzej niż wynika to z definicji zawartej w Kodeksie cywilnym i oznacza każdą umowę, w której dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy i zapłacić odsetki, nawet wówczas, gdy zobowiązania stron umowy wynikają z niej w sposób dorozumiany. Za umowę pożyczki w takim ujęciu uważa się także różne formy umów o świadczenie usług kompleksowego zarządzania płynnością finansową – umów cash poolingu (por. np. wyroki NSA: z 30 września 2015 r., II FSK 3137; z 2 grudnia 2016 r., II FSK 3784/14; z 17 stycznia 2017 r., II FSK 3793/14; oraz z 26 kwietnia 2017 r.; wszystkie cyt. orzeczenia dost. na: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepisy polskiego prawa cywilnego nie regulują umowy cash-poolingu i wobec tego umowę taką zaliczyć należy do umów nienazwanych na gruncie prawa cywilnego. Tym niemniej istotą takiej umowy jest to, że jeden z podmiotów (uczestnik umowy) przekazuje własne środki finansowe innemu podmiotowi (innemu uczestnikowi umowy), np. za pośrednictwem banku lub uczestnika pełniącego rolę pool leadera, celem pokrycia przez ten inny podmiot zobowiązań pieniężnych. Otrzymane przez podmiot środki finansowe podlegają zwrotowi wraz z wynagrodzeniem za korzystanie z tych środków, określonym w formie odsetek. Wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji opisana we wniosku o udzielenie zaskarżonej interpretacji indywidualnej umowa cash poolingu spełnia warunki konieczne (essentialia negotii) umowy pożyczki, o której mowa w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Nie można w związku z tym zasadnie domagać się, aby umowa cash pooling, którą należy zaliczyć do umów nienazwanych na gruncie polskich przepisów prawa cywilnego, wypełniała wszystkie elementy przedmiotowo istotne dla umowy nazwanej w sposób literalnie przyjęty na gruncie cywilistycznym. Powszechnie przyjmuje się, że umowa cash pooling jest formą efektywnego zarządzania środkami finansowymi, stosowaną przez podmioty należące do jednej grupy kapitałowej lub podmioty powiązane ekonomicznie w jakikolwiek inny sposób. Sprowadza się ona do koncentrowania środków pieniężnych z jednostkowych rachunków poszczególnych podmiotów na wspólnym rachunku grupy i zarządzaniu zgromadzoną w ten sposób kwotą, przy wykorzystaniu korzyści skali. Pozwala to na kompensowanie przejściowych nadwyżek, wykazywanych przez jedne z podmiotów z przejściowymi niedoborami zaistniałymi u innych podmiotów. Dzięki temu dochodzi do minimalizowania kosztów kredytowania działalności podmiotów z grupy przez kredytowanie się przy wykorzystaniu środków własnych grupy. W ramach porozumienia cash pooling uczestnicy wskazują podmiot organizujący cash pooling i zarządzający systemem, tzw. Pool Leadera (agenta), którym może być wyspecjalizowany bank, jak również jednostka z grupy. Zarządzający systemem w ramach umowy zapewnia dla wszystkich uczestników systemu środki finansowe na pokrycie sald ujemnych, a w przypadku wystąpienia sald dodatnich na rachunkach uczestników, to na jego rachunek trafiają środki finansowe (por. K. Szymaniak, Cash pooling a niedostateczna kapitalizacja i obowiązek dokumentacyjny cen transferowych w świetle wyroków NSA - początek nowej linii orzeczniczej czy odosobnione rozstrzygnięcia, "Monitor Podatkowy" 2016, nr 5, s. 18).

Należy w związku z tym zaaprobować stanowisko organu interpretacyjnego, że pomiędzy uczestnikami grupy dochodzi do relacji wypełniającej znamiona pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., gdyż w sprawie mamy do czynienia z przekazaniem środków pieniężnych pomiędzy podmiotami, przy jednoczesnej – wynikającej z logiki systemu zarządzania płynnością finansową – konieczność zwrotu danych środków oraz uzyskiwaniu w związku z tym określonego wynagrodzenia w postaci odsetek. Skarżąca będzie otrzymywać odsetki w przypadku, gdy zgromadzone przez nią środki będą zasilały strukturę, oraz będzie zobowiązana do zapłaty odsetek w sytuacji, gdy saldo ujemne na jej rachunku zostanie wyrównane środkami pochodzącymi ze struktury (bilansowanie sald). Mamy tu do czynienia ze zobowiązaniem do przeniesienia środków oraz ich zwrotem.

Przechodząc do kolejnej spornej kwestii tj. obowiązku sporządzania przez stronę skarżącą dokumentacji o jakiej mowa w art. 9a u.p.d.o.p., także i w tym zakresie należy przyznać rację organowi interpretacyjnemu, co oznacza, że stanowisko sądu pierwszej instancji w tym względzie jest nieprawidłowe. Zgodnie z art. 9a ust. 1 u.p.d.o.p. podatnicy dokonujący min. transakcji z podmiotami powiązanymi z tymi podatnikami (w rozumieniu art. 11 ust. 1 i 4 u.p.d.o.p.) są obowiązani do sporządzenia dokumentacji podatkowej takich transakcji z uwzględnieniem wymogów wymienionych w punktach 1-6 tego artykułu. Na podstawie art. 9a ust. 2 u.p.d.o.p., obowiązek sporządzenia dokumentacji występuje w przypadku, gdy łączna kwota (lub jej równowartość) transakcji pomiędzy podmiotami powiązanymi wynikająca z umowy lub rzeczywiście zapłacona w roku podatkowym łączna kwota wymagalnych w roku podatkowym świadczeń przekracza wartości wskazane w tym przepisie. Zatem konieczność sporządzenia dokumentacji cen transferowych zachodzi w przypadku, gdy spełnione są kumulatywnie następujące warunki: dochodzi do transakcji; transakcja jest realizowana pomiędzy podmiotami powiązanymi oraz łączna kwota transakcji przekracza kwoty wskazane wart. 9a ust. 2 u.p.d.o.p.

Pojęcie "transakcja" nie zostało zdefiniowane w tym przepisie ani w innych przepisach prawa podatkowego bądź cywilnego, a zatem można uznać, iż nie posiada ono definicji legalnej. W takim przypadku należy posłużyć się znaczeniem słownikowym, w myśl którego "transakcja" to operacja handlowa dotycząca kupna lub sprzedaży towarów lub usług lub umowa handlowa na kupno lub sprzedaż towarów lub usług, też zawarcie takiej umowy .

Jak wskazano we wcześniejszej części uzasadnienia, przedstawiona we wniosku umowa cash poolingu wyczerpuje znamiona pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Skoro faktycznym celem umowy jest udostępnianie środków pieniężnych pomiędzy podmiotami powiązanymi z grupy oraz osiąganie przez te podmioty korzyści w postaci odsetek, to tym samym w ramach zawartej umowy jej uczestnicy dokonują transakcji, o których mowa w art. 9a ust. 1 u.p.d.o.p.

Nie sposób przy tym zgodzić się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że pomiędzy spółkami - uczestnikami systemu nie dochodzi do transakcji o jakich mowa w art. 9a u.p.d.o.p. ponieważ: w umowie tej nie występuje zobowiązanie do przeniesienia określonej ilości pieniędzy na określony w umowie podmiot, uczestnicy tej umowy nie wiedzą, czy środki te zostaną wykorzystane w jakiej wysokości i przez którego uczestnika, nie jest skonkretyzowana druga strona transakcji, brak jest wymogu uzyskania zgody uczestnika z dodatnim saldem na przekazanie ściśle określonej ilości środków. Przeciwnie, w opisanej we wniosku umowie wyrażona została w sposób wyraźny zgoda na przeniesienie określonej ilości pieniędzy na określony podmiot - tyle tylko, że przez określenie sposobu wskazania i ustalenia tego podmiotu. W ten sam sposób wskazano, że dojdzie do zgody na zobowiązanie się do przeniesienia środków na określony podmiot. Druga strona transakcji została określona przez wskazanie sposobu jej ustalenia. Skoro podano kryteria i zerowanie sald, a ilość członków grupy jest stała, to z góry wiadomo, kto i w jakim zakresie będzie drugą stroną transakcji. Każdy z uczestników umowy z góry wyraził także w niej zgodę na przekazanie określonej co do sposobu i wysokości wskazanej kwoty środków, w dodatnim saldzie środków pieniężnych. Wobec tego, o ile przekroczone zostaną ustawowe kwoty opisane w art. 9a ust. 2 u.p.d.o.p., będzie istniał obowiązek sporządzenia stosownej dokumentacji podatkowej takich transakcji.

Mając na względzie wyżej zaprezentowaną argumentację, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zarzutami skargi kasacyjnej organ interpretacyjny skutecznie podważył ocenę zaskarżonej interpretacji indywidualnej dokonaną przez WSA w Warszawie.

Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a., uznając, że skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, natomiast istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, uchylił zaskarżony wyrok w całości i oddalił skargę wniesioną w sprawie jako bezzasadną. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 209 w zw . z art. 203 pkt 2 i art. 205 § 2 p.p.s.a.