Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt Uw 20/88
Trybunał Konstytucyjny
Data orzeczenia: 1989-04-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Hasła tematyczne: Budżetowe prawo
Bankowe prawo
Działalność gospodarcza
Spółdzielnie
Organizacje społeczne
Powołane przepisy: article: par. 4
journal: Dz.U. 1985 nr 43 poz. 204
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 1985 r. w sprawie zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej.
article: art. 41 pkt 8
journal: Dz.U. 1976 nr 7 poz. 36
law: Obwieszczenie Przewodniczącego Rady Państwa z dnia 16 lutego 1976 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r.
article: par. 2
journal: Dz.U. 1988 nr 35 poz. 273
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 października 1988 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej.
article: art. 725
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
article: art. 14 ust. 1
journal: Dz.U. 1989 nr 4 poz. 21
law: Ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. Prawo bankowe.
article: art. 2, 4
journal: Dz.U. 1987 nr 35 poz. 201
law: Obwieszczenie przewodniczącego Komisji Planowania przy Radzie Ministrów z dnia 7 listopada 1987 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych.
article: art. 2 par. 2
journal: Dz.U. 1982 nr 30 poz. 210
law: Ustawa z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze.
article: art. 19
journal: Dz.U. 1932 nr 94 poz. 808
law: Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. - Prawo o stowarzyszeniach.
journal: M.P. 1985 nr 3 poz. 0 poz. 207
article: art. 53
journal: Dz.U. 1989 nr 4 poz. 22
law: Ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. o Narodowym Banku Polskim.
article: art. 25 ust. 1
journal: Dz.U. 1982 nr 7 poz. 57
law: Ustawa z dnia 26 lutego 1982 r. o statucie Narodowego Banku Polskiego.
Teza: 1. Przepis par. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 1985 r. w sprawie zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej /Dz.U. nr 43 poz. 204; zm. Dz.U. 1988 nr 11 poz. 86 i nr 35 poz. 273/ jest niezgodny z art. 41 pkt 8 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej;

2. Przepis par. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 października 1988 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej /Dz.U. nr 35 poz. 273/ jest niezgodny z następującymi przepisami:

a) art. 725 Kodeksu cywilnego;

b) art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. - Prawo bankowe /Dz.U. nr 4 poz. 21/;

c) art. 2 i art. 4 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych /Dz.U. 1987 nr 35 poz. 201/;

d) art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze /Dz.U. nr 30 poz. 210 ze zm./;

e) art. 19 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. - Prawo o stowarzyszeniach /Dz.U. nr 94 poz. 808 ze zm./;

3. Przepisy zarządzenia Prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej /M.P. nr 30 poz. 207 ze zm./ są niezgodne z przepisem art. 53 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o Narodowym Banku Polskim /Dz.U. nr 4 poz. 22/, który zastąpił obowiązujący w dacie wszczęcia postępowania art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o statucie Narodowego Banku Polskiego /Dz.U. nr 7 poz. 57/.

Przepisy: par. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 1985 r. w sprawie zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej, par. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 października 1988 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej oraz w całości zarządzenie Prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej, wymienione w pkt 1 orzeczenia podlegają uchyleniu, niezwłocznie a nie później niż w terminie 3 miesięcy, licząc od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia a w wypadku niewykonania tego, tracą one moc z upływem powyższego terminu.

TEZY

1. Przepis par. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 1985 r. w sprawie zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej /Dz.U. nr 43 poz. 204; zm. Dz.U. 1988 nr 11 poz. 86 i nr 35 poz. 273/ jest niezgodny z art. 41 pkt 8 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej;

2. Przepis par. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 października 1988 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej /Dz.U. nr 35 poz. 273/ jest niezgodny z następującymi przepisami:

a) art. 725 Kodeksu cywilnego;

b) art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. - Prawo bankowe /Dz.U. nr 4 poz. 21/;

c) art. 2 i art. 4 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych /Dz.U. 1987 nr 35 poz. 201/;

d) art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze /Dz.U. nr 30 poz. 210 ze zm./;

e) art. 19 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. - Prawo o stowarzyszeniach /Dz.U. nr 94 poz. 808 ze zm./;

3. Przepisy zarządzenia Prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej /M.P. nr 30 poz. 207 ze zm./ są niezgodne z przepisem art. 53 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o Narodowym Banku Polskim /Dz.U. nr 4 poz. 22/, który zastąpił obowiązujący w dacie wszczęcia postępowania art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o statucie Narodowego Banku Polskiego /Dz.U. nr 7 poz. 57/.

Przepisy: par. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 1985 r. w sprawie zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej, par. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 października 1988 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej oraz w całości zarządzenie Prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej, wymienione w pkt 1 orzeczenia podlegają uchyleniu, niezwłocznie a nie później niż w terminie 3 miesięcy, licząc od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia a w wypadku niewykonania tego, tracą one moc z upływem powyższego terminu.


UZASADNIENIE

W ocenie Trybunału Konstytucyjnego wskazane jest kształtowanie tych praw i obowiązków stron w zakresie rozliczeń w drodze ustawowej, co pozwoliłoby na kompleksowe ujęcie rozwiązań prawa bankowego oraz uniknięcie w przyszłości dowolności i nieprawidłowości w regulacji treści rozliczeń co może wystąpić w szczególności przy rozwoju różnych instytucji bankowych. Trybunał Konstytucyjny uważa również za konieczne zwrócenie uwagi Prezesa Narodowego Banku Polskiego na niedopuszczalność regulacji praw i obowiązków stron w formie niepublikowanych instrukcji. Taka forma jest niezgodna z ogólnym porządkiem prawnym i poprawną techniką legislacyjną. Ustawa o Narodowym Banku Polskim z 1989 r. takich legislacji nie przewidują /art. 53/.

Normy wykonawcze nie są izolowanymi i zamkniętymi w sobie całościami. W układzie przyczynowo skutkowym są w założeniu następcze i jako takie nie mogą pozostawać w sprzeczności z ustawą na podstawie której zostały wydane i z nową ustawą. Funkcjonują one nadal w systemie prawa do czasu wydania nowych aktów wykonawczych do tej nowej ustawy. Decyduje tu prymat dawnej i nowej ustawy. Jakkolwiek art. 121 ust. 1 nowego prawa bankowego z 1989 r. zawiera klauzulę ustalającą termin, w którym kwestionowane w tej sprawie przepisy wykonawcze do prawa bankowego z 1982 r. mogą obowiązywać w systemie prawa, nie oznacza to, że tym przepisem ustawa utrzymuje postanowienia aktów prawnych niezgodne z Konstytucją PRL lub przepisami ustaw. Wymieniony przepis ma tylko to znaczenie, że zakreśla tzw. vacatio legis dla wydania prawidłowych aktów wykonawczych do nowej ustawy, jako najdłuższy termin przewidując okres sześciu miesięcy. Inna wykładnia tego unormowania nie jest możliwa, bowiem w świetle art. 14 ust. 1, 16 ust. 1 nowego prawa bankowego z 1989 r. i art. 53 ustawy o Narodowym Banku Polskim z dnia 31 stycznia 1989 r. utrzymanie uregulowań zawartych w par. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 1989 r., a w związku z tym i kwestionowanego zarządzenia Prezesa NBP z dnia 16 września 1985 r. oraz par. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 października 1988 r. prowadziłoby do wzajemnej niezgodności przepisów nowego prawa bankowego, podważając tym samym realizację przebudowy tego prawa na nowych podstawach.

Przyjęta w tym przepisie swoboda w dysponowaniu środkami zgromadzonymi na rachunku bankowym doznawała ograniczenia tylko w zakresie ustalonym przez posiadacza rachunku bankowego w umowie zawartej z bankiem i z przyczyn wymienionych w art. 24 ustawy Prawo Bankowe z 1982 r.

Analizując szerzej utrzymany do roku 1991 /a ograniczony w art. 121 ust. 1 nowego Prawa Bankowego do 6 miesięcy, poczynając od 10 lutego 1989 r./ na rzecz przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" sposób rozliczeń bezgotówkowych poprzez "polecenie pobrania", trzeba stwierdzić, że prowadzi on do ograniczenia, a więc i naruszenia autonomii woli stron umowy rachunku bankowego, która wynika z art. 725 Kc, skoro w zdaniu drugim przepis ten stanowi, że bank przeprowadza rozliczenia pieniężne na zlecenie posiadacza rachunku.

Utrzymanie w przepisie par. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 października 1988 r. sposobu rozliczeń w formie "polecenia pobrania" bez zgody dłużnika na rzecz Przedsiębiorstwa Państwowego PKP, gdy chodzi o należności dotyczące przewoźnego, opłat dodatkowych i kar za przetrzymywanie wagonów jest niezgodne merytorycznie z obowiązującymi przepisami: art. 14 ust. 1 prawa bankowego z 1989 r. i art. 725 gwarantującymi posiadaczowi rachunku bankowego swobodną dyspozycję środkami pieniężnymi na tym rachunku /o ile posiadacz tego rachunku sam tej dyspozycji nie ograniczy w umowie z bankiem/ oraz z przepisami: art. 2 i 4 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, z art. 2 par. 1 prawa spółdzielczego i art. 19 prawa o stowarzyszeniach zabezpieczającymi samodzielność przedsiębiorstw państwowych i autonomię spółdzielczych jednostek organizacyjnych oraz autonomię stowarzyszeń zarejestrowanych w zakresie ich działalności gospodarczej.

Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny wyraża pogląd, że poprzez utrzymanie uregulowania zawartego w par. 2 wymienionego rozporządzenia na rzecz PKP ma miejsce popieranie monopolistycznej pozycji tego przedsiębiorstwa. Bez względu na rolę jaką spełnia to przedsiębiorstwo jest to niezgodne z ustawą o demonopolizacji gospodarki narodowej /art. 8 pkt 1 ustawy z dnia 28 stycznia 1987 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym w gospodarce narodowej - Dz.U. nr 3 poz. 18/.

Prezes Narodowego Banku Polskiego powołując się na przepis par. 4 wymienionego rozporządzenia wydał zarządzenie z dnia 16 września 1985 r. odnoszące się do istoty ustawy, a więc postąpił od początku niezgodnie z postanowieniem zawartym w art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o statucie, który przewiduje możliwość wydania /powszechnie obowiązujących/ zarządzeń przez Prezesa NBP tylko na podstawie prawa bankowego. Porównanie tego zarządzenia z aktualnie obowiązującym stanem prawnym prowadzi do wniosku, że nadal jest ono niezgodne z art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. bowiem wydanie zarządzenia przez Prezesa NBP, którego treść ma dotyczyć istotnej treści aktu ustawodawczego jest możliwe, zgodnie z tym przepisem, tylko na podstawie ustawy, a ponadto przy zachowaniu trybu, gdy idzie o ustalenie form rozliczeń, przewidzianego w art. 16 ust. 2 nowego prawa bankowego z 1989 r., a ten tryb dotąd nie został zachowany.

Brak jest podstaw, aby przepis art. 121 pkt 1 Prawa bankowego z 1989 r. traktować jako formę "konwalidującą" automatycznie wszystkie dawne przepisy. W tym także wadliwe, jak to ma miejsce w przypadku analizowanych rozwiązań. Konwalidacja nigdy nie może obejmować przepisów niezgodnych z prawem lub objętych wadami.

Zgodnie z art. 24 Prawa bankowego z 1982 r. tylko tytuły wykonawcze bądź prawomocne tytuły egzekucyjne oraz dokumenty mające moc takich tytułów stanowiły podstawę obligatoryjnej realizacji należności wierzyciela w banku prowadzącym rachunek dłużnika. Treść tego przepisu wskazywała, że poza wymienionymi tytułami egzekucyjnymi nie istnieją żadne prawne podstawy do zajmowania środków na rachunku dłużnika, bez jego zgody nawet jeśli należność jest bezsporna. O regulowaniu płatności zgodnie z art. 22 powołanej ustawy mógł decydować i wydawać w tym względzie dyspozycję bankowi tylko właściciel rachunku. Tak też zagadnienie to zostało uregulowane w art. 14 ust. 1 Prawa bankowego z 1989 r. zgodnie z którym posiadacz rachunku bankowego dysponuje swobodnie swoimi środkami pieniężnymi na rachunku, chyba że ograniczy te dyspozycje w umowie z bankiem. "Polecenie pobrania" jako sposób rozliczeń, bez konieczności uzyskania zgody posiadacza rachunku jest zatem niedopuszczalne w świetle wymienionego przepisu nowego Prawa bankowego, jak również było niedopuszczalne w warunkach obowiązywania art. 22 Prawa bankowego z 1982 r.

Swoboda stron w regulowaniu w umowie rachunku bankowego praw i obowiązków może być ograniczona, ale tylko przepisami ustawowymi /np. art. 726 Kc/, z uwzględnieniem ochrony interesów dłużnika. Nie uwzględnienie ochrony interesów dłużnika z tytułu zobowiązań wymienionych w par. 2 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 października 1988 r. prowadzi do naruszenia istoty umów wzajemnych i może wywołać ujemne skutki prawne dla umów zawartych między wierzycielem posiadaczem rachunku bankowego, a dłużnikiem. Skutki takie mogą dotyczyć zarówno przedsiębiorstw państwowych, spółdzielni jak i stowarzyszeń w zakresie ich działalności gospodarczej, tak ze względu na przepisy par. 1 ust. 1, 2 i 3 wymienionego rozporządzenia dotyczące rozliczeń pieniężnych jednostek gospodarki uspołecznionej z dnia 19 sierpnia 1985 r. jak ze względu na treść art. 15 wymienionej ustawy Prawa bankowego z 1989 r., który także wprowadza szeroki krąg podmiotów do rozliczeń za pośrednictwem banku.

Tak więc przedtem i obecnie utrzymanie formy rozliczeń w drodze "polecenia pobrania" narusza samodzielność przedsiębiorstw państwowych wynikającą z art. 2 i art. 4 wymienionej ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych oraz autonomię spółdzielni wynikającą z art. 2 ust. 2 wymienionej ustawy z dnia 16 września 1982 r. prawo spółdzielcze, jak też autonomię stowarzyszeń zarejestrowanych wynikającą z art. 19 prawa o stowarzyszeniach.