Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 383/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2004-11-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Teresa Kobylecka Sędzia NSA Joanna Kabat Rembelska (spr.) Sędzia WSA Małgorzata Miron Protokolant Dominik Niewirowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2004 r. sprawy ze skargi Z. E. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2004 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość ziemska podlega działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Z. E. kwotę 795 zł (siedemset dziewięćdziesiąt pięć), tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; III. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] marca 2004 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2003 r., stwierdzając, że nieruchomość ziemska O., położona w gminie L., stanowiąca uprzednio własność F. E., o łącznej powierzchni 348,9835 ha, wpisana w księgach gruntowych O.: tom I karta 130, tom V karta 80, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy podał, że przedmiotowa nieruchomość ziemska przeszła na własność Państwa z mocy samego prawa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zgodnie z powołanym przepisem, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. O tym, czy dana nieruchomość podlegała przejęciu decydował stan faktyczny i prawny istniejący w dacie wejścia w życie dekretu to znaczy w dniu 13 września 1944 r. Podstawę do ujawnienia prawa własności Skarbu Państwa w księgach wieczystych nieruchomości O. stanowiło zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...] z dnia [...] lutego 1946 r. Powołując się na : informację Sądu Rejonowego w S. z dnia [...] czerwca 2002 r., zaświadczenia Pełnomocnika Tymczasowego do spraw Reformy Rolnej na powiat S. z dnia [...] czerwca 1945 r., zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...] z dnia [...] lutego 1946 r. i zaświadczenia Sądu Grodzkiego z dnia [...] czerwca 1945 r., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, iż w odniesieniu do nieruchomości ziemskiej O. norma obszarowa, określona w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej, została zachowana. W dniu wejścia w życie dekretu nieruchomość ta stanowiła jedną zorganizowaną całość gospodarczą. W jej skład wchodziły: sady i ogrody o powierzchni 179,2509 ha, łąki o powierzchni 45,6008 ha, pastwiska o powierzchni 8,1869 ha, lasy o powierzchni 40,8296 ha, jezioro o powierzchni 66,5284 ha. Organ odwoławczy wyjaśnił, że z powodu stacjonowania w 1945 r. w majątku O. wojsk rosyjskich, nie sporządzono opisu zabudowań usytuowanych na przedmiotowej nieruchomości. Na podstawie map i zapisów katastralnych wynika, że w obrębie podwórza, oznaczonego jako parcela nr [...], znajdowały się następujące zabudowania gospodarcze: stodoła, owczarnia, obora, stajnia, magazyn, chlewnia, kurnik, stróżówka, domek ogrodnika z magazynem, dom mieszkalny, kuźnia i wozownia. Zabudowania te stanowiły z pozostałymi gruntami zorganizowaną całość i nie było możliwości wykorzystywania ich dla celów innych, niż rolne.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podniósł także, że z map katastralnych wynika jednoznacznie, iż jezioro O., usytuowane w obrębie parceli oznaczonej nr [...], stanowiło zorganizowaną całość gospodarczą z nieruchomością ziemską O.

Organ odwoławczy zauważył, że z decyzji Powiatowego Urzędu Ziemskiego w S. z dnia [...] stycznia 1946 r. w przedmiocie zatwierdzenia projektu podziału, klasyfikacji i szacunku gruntów i inwentarzy oraz wykazu nabywców z rozparcelowanej nieruchomości ziemskiej O. nie wynika, by grunty wchodzące w skład przejętej nieruchomości zostały wykorzystane wbrew celom określonym w art. 1 pkt 2 dekretu, gdyż przekazane zostały na rzecz: rolników indywidualnych, Szkoły w O., Szkoły w J., Lasów Państwowych, a z braku reflektantów nie rozparcelowano gruntów o powierzchni 103,38 ha. Zostały one włączone do zasobu Państwowego Funduszu Ziemi, o czym świadczy protokół z dnia [...] kwietnia 1945 r. w sprawie parcelacji majątku O.

Odnosząc się do żądania spadkobierczyni byłego właściciela – Z. E., dotyczącego podejmowania przez Wojewodę decyzji częściowych, co do poszczególnych rodzajów użytków lub działek, organ stwierdził, iż jest to niemożliwe ze względów proceduralnych. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zauważył, że w odniesieniu do spraw tożsamych pod względem przedmiotowym i podmiotowym, a także tożsamych co do treści stosunku prawnego, rozstrzygnięcie winno być dokonane jedną decyzją administracyjną.

Powyższe ustalenia, zdaniem organu odwoławczego, prowadzą do wniosku, że Wojewoda [...] prawidłowo stwierdził, że nieruchomość ziemska O. o powierzchni 348,9836 ha podlega działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Skargę na powyższą decyzję wniosła Z. E. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego – art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez uznanie, że cała powierzchnia dwóch nieruchomości miała charakter nieruchomości ziemskiej, podczas gdy w skład tych nieruchomości wchodził las, jezioro O. i park dworski O., nie mające, ze względu na rodzaj gruntu, charakteru nieruchomości ziemskiej oraz art. 1 ust. 2 dekretu, poprzez uznanie, że wszystkie działki wchodzące w skład nieruchomości ziemskiej O. zostały przeznaczone na normatywne cele reformy rolnej, podczas gdy na takie cele nie mogły zostać przeznaczone grunty nie mające charakteru gruntów rolnych, a także grunty znajdujące się pod zabudowaniami dworskimi, grunty rekreacyjne wokół jeziora O. oraz grunty pozostałe po parcelacji i przekazane do Państwowego Funduszu Ziemi. Z. E. zarzuciła także naruszenie następujących przepisów postępowania: a) art. 78§1 k.p.a. w związku z §6 rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51), poprzez nieuwzględnienie wniosku skarżącej o powołanie biegłego w celu wydania opinii ustalającej powierzchnię poszczególnych użytków gruntowych i nieużytków przedmiotowej nieruchomości w dacie wejścia wżycie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz aktualnych numerów działek ewidencyjnych tych gruntów; b) art. 7 i 77§1 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, w szczególności zaniechanie zgromadzenia dokumentów źródłowych (poza aktami nadania ziemi chłopom), dotyczących dysponowania działkami wchodzącymi w skład nieruchomości O., a co za tym idzie nie wyjaśnienie na jakie cele zostały przeznaczone te działki oraz nie ustalenie wszystkich ich nabywców; c) art. 28 i art. 61§4 k.p.a. poprzez nie zawiadomienie o toczącym się postępowaniu właścicieli, użytkowników i dzierżawców działek, których dotyczy postępowanie; d) art. 104§2 k.p.a. poprzez nie uwzględnienie wniosku strony o wydawanie decyzji częściowych w sprawie, dotyczących poszczególnych użytków gruntowych. Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna, albowiem Sąd stwierdził naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego.

Stosownie do art. 28 k.p.a. stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. W związku z tym stwierdzić należy, że w postępowaniu prowadzonym w trybie określonym w §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51), stronami postępowania, obok byłego właściciela nieruchomości ziemskiej lub jego spadkobierców, są aktualni właściciele lub użytkownicy wieczyści przejętych nieruchomości. Celem postępowania jest bowiem stwierdzenie, czy określona nieruchomość ziemska podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). Postępowanie to dotyczy niewątpliwie interesu prawnego osób, które w wyniku przeprowadzenia reformy rolnej nabyły własność przejętej nieruchomości (zazwyczaj jej części), gdyż może doprowadzić do wzruszenia materialnoprawnej podstawy tego nabycia. Zatem ochrona interesu prawnego tych osób wymaga, by brały one udział w tym postępowaniu jako strony.

Ze znajdujących się w aktach administracyjnych wypisach z ewidencji gruntów z dnia 27 października 2003 r. wynika, że aktualnie przejęta nieruchomość znajduje się we władaniu: Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe – Nadleśnictwo w Z., Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa w [...], Gminy L. i Kółka Rolniczego w O. Nie są to z pewnością wszyscy aktualni właściciele nieruchomości powstałych w wyniku rozparcelowania nieruchomości ziemskiej O. Organy orzekające w sprawie, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 61§4 k.p.a., nie ustaliły wszystkich stron postępowania i nie zawiadomiły ich o jego wszczęciu. Ponadto z naruszeniem, określonej w art. 10 k.p.a., zasady czynnego udziału strony w postępowaniu, organy obu instancji nie zapewniły tym stronom udziału w każdym stadium postępowania. Podkreślenia wymaga, że skarżąca w różnych stadiach postępowania domagała się zawiadomienia o toczącym się postępowaniu wszystkich stron, jednak organy nie uwzględniły stanowiska skarżącej.

W związku z powyższym stwierdzić należy, że w wypadku, gdy strona bez swojej winy nie brała udziału w postępowaniu, zachodzi podstawa wznowienia postępowania określona w art. 145§1 pkt 4 k.p.a.

Stwierdzenie przez Sąd naruszenia prawa, w tym wypadku art. 28, art. 10 i art. 61§4 k.p.a., dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej na podstawie art. 145§1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), bez względu na to, czy naruszenie prawa mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy obowiązkiem organu orzekającego będzie ustalenie wszystkich osób mających w postępowaniu przymiot strony i zapewnienie im czynnego udziału w postępowaniu administracyjnym.

Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W pierwszym rzędzie podnieść należy, iż decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania – art. 7, art. 77§1 i art. 107§3 k.p.a. Organy orzekające w sprawie nie wyjaśniły bowiem wszystkich okoliczności istotnych z punktu widzenia rozstrzygnięcia, czy nieruchomość ziemska O. podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit e dekretu z 6 września 1944 r. W szczególności nie odniesiono się do kwestii dopuszczalności przejęcia na podstawie wymienionego aktu prawnego, wchodzących w skład nieruchomości lasów. Ponadto nie przeprowadzono analizy okoliczności przejęcia jeziora O., zwłaszcza w kontekście regulacji art. 4 i art. 8 ustawy z dnia 19 września 1922 r. o prawie własności wód (Dz. U. Nr 62, poz. 574).

Ponadto organ odwoławczy wydał zaskarżoną decyzję z naruszeniem, wyrażonej w art. 15 k.p.a., zasady dwuinstancyjności. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie rozpatrzył bowiem sprawy po raz drugi, lecz ograniczył się do częściowego powtórzenia argumentacji Wojewody [...]. Podkreślić przy tym należy, że odwołanie Z. E., uzupełniane licznymi pismami procesowymi, zawierało 34 zarzuty. W takiej sytuacji obowiązkiem organu odwoławczego było szczegółowe odniesienie się do nich. Tymczasem Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zaskarżonej decyzji ustosunkował się tylko do kilku kwestii i to w sposób niezwykle ogólnikowy. Tytułem przykładu wspomnieć należy ustalenia organu odwoławczego co do zasadności przejęcia jeziora, które ograniczone zostało do stwierdzenia, że jezioro stanowiło zorganizowaną całość gospodarczą z nieruchomością ziemską O.

Zauważyć należy, że skarżąca kwestionuje prawidłowość rozstrzygnięcia z tej przyczyny, iż w jej ocenie brak było podstaw do przejęcia nieruchomości ziemskiej O. na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. Jej zdaniem po odjęciu od ogólnej powierzchni nieruchomości obszaru lasów, jeziora, parku dworskiego i nie rozparcelowanej części nieruchomości, okaże się, że pozostała nieruchomość nie odpowiadała normom określonym w art. 2 ust. 1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W związku z powyższym szczególnego znaczenia w sprawie nabiera szczegółowe ustalenie wszystkich części składowych przejętej nieruchomości i wszechstronne rozważenie, czy podlegały one przejęciu na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Natomiast, w ocenie Sądu, nieuzasadnione jest żądanie przez skarżącą wydawania decyzji częściowych co do poszczególnych rodzajów użytków gruntowych. Należy bowiem zauważyć, że z istoty postępowania prowadzonego na podstawie §5 rozporządzenia wykonawczego wynika, że rozstrzygnięcie odnosi się do całej nieruchomości przejętej na mocy dekretu, a badanie czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu musi uwzględniać areał całej przejętej nieruchomości i rodzaj użytków. W związku z tym prowadzenie odrębnych postępowań, gdyż do tego w istocie zmierza wniosek skarżącej, co do każdego rodzaju przejętego użytku rolnego spowodowałoby niedopuszczalne powielenie postępowań.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145§1 pkt 1 lit. b i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.