Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 229/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2018-08-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 9 ust. 1 i2, art. 23, art. 28, art. 2
journal: Dz.U. 2017 poz 489
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax, Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Walentek, Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.), Protokolant specjalista Magdalena Nowacka-Brzeźniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 sierpnia 2018 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] nr [...]


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...]r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, działając na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1659, ze zm.) i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm., dalej: Kpa), po rozpatrzeniu odwołania J.S. od decyzji Prezydenta Miasta K. z dnia [...]r. nr [...] w sprawie:

1) ustalenia, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 lutego 2017 r. do 31 sierpnia 2017 r. w kwocie 4.900 zł zostały nienależnie pobrane;

2) zobowiązania J.S. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 4.900 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Orzeczenia zapadły w następującym stanie prawnym i faktycznym. Organ pierwszoinstancyjny decyzją z dnia [...]r. nr [...] przyznał J.S. (dalej: strona) prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na P.S. w kwocie 300 zł miesięcznie na okres od 01 października 2016 r. do 30 września 2017 r. i na M.S. w kwocie 400 zł miesięcznie na ten sam okres, tj. okres od 01 października 2016 r. do 30 września 2017 r. Mając z kolei na uwadze, że z postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym K. z dnia [...]r. wynika, że dłużnik G.R. zmarł w dniu [...] stycznia 2017 r. – organ pierwszoinstancyjny pismem z dnia 29 sierpnia 2017 r. zawiadomił stronę o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na P.S. i M.S. w okresie od 1 lutego 2017 r. do 31 sierpnia 2017 r. Następnie decyzją Starszego Inspektora Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych MOPS w K. z dnia [...]r. nr [...] uchylono z dniem 1 lutego 2017 r. decyzję własną z dnia [...]r. nr [...] ponieważ w ocenie organu pierwszoinstancyjnego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 lutego 2017 r. do 31 sierpnia 2017 r. zostały nienależnie pobrane świadczenia i w okresie od 1 września 2017 r. do 30 września 2017 r. ponieważ nastąpiła zmiana sytuacji mająca wpływ na prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazując na regulacje prawne podniosło, że zgodnie z art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 489, z późn. zm., dalej także ustawa):

1. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo.

2. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł.

Zgodnie z pkt 7 art. 2 tej ustawy, nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenia z funduszu alimentacyjnego:

wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,

przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,

wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,

wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów,

(uchylona),

wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję;

Z kolei zgodnie z art. 23 tej ustawy:

1. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.

Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna.

Bieg przedawnienia przerywa: odroczenie terminu płatności należności, rozłożenie spłaty należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeżeli o czynności tej osoba obowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń została powiadomiona.

Nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat.

Kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu.

Nienależnie pobrane świadczenia wraz z odsetkami podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty.

Organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W przypadku śmierci osoby, która pobrała nienależnie świadczenia, należności, o których mowa w ust. 1, wygasają.

Jednocześnie - jak zaznaczył organ odwoławczy - z art. 9 ust. 1 -2 ustawy wynika, że:

1. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo.

2. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł.

Po zapoznaniu się ze stanem faktycznym i prawnym sprawy Kolegium stwierdziło, że - mając na uwadze przytoczone powyżej regulacje prawne oraz fakt śmierci dłużnika alimentacyjnego – G.R. - nie jest możliwe pobieranie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w sytuacji gdy dłużnik alimentacyjny nie żyje, albowiem warunkiem pobierania tych świadczeń jest bezskuteczność egzekucji alimentów, zaś prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest możliwe tylko wobec żyjącego dłużnika alimentacyjnego. W sytuacji zatem braku osoby zobowiązanej do płacenia alimentów nie można mówić o prawie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Kolegium podniosło, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma z istoty swojej charakter zaliczkowy, a zatem podlega zwrotowi i nie stanowi bezzwrotnej pomocy Państwa dla osób uprawnionych, w związku z czym śmierć dłużnika alimentacyjnego, a w konsekwencji brak możliwości zwrotu przez niego kwoty należnych świadczeń, powoduje utratę prawa do świadczenia alimentacyjnego.

Jego zdaniem, mając to na uwadze, organ I instancji był zobligowany do wydania decyzji w przedmiocie ustalenia danych świadczeń za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu. Ustosunkowując się do zarzutów zawartych w odwołaniu odnośnie braku świadomości co do zgonu dłużnika alimentacyjnego - stwierdziło, że brak świadomości co do zgonu dłużnika alimentacyjnego nawet niezawiniony przez stronę uprawnioną - nie ma wpływu na okoliczność ustania prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, a organ I instancji nie ma możliwości działania w granicach uznania administracyjnego.

W skardze na powyższą decyzję strona skarżąca zarzuciła jej naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 2 pkt 7 lit. a i art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez ich niewłaściwą interpretację, według której obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża również tego, kto przyjął świadczenie w dobrej wierze, nie wiedząc, że się mu ono nie należy - gdy świadczenie wypłacono po śmierci dłużnika, a pobierający takie świadczenia obiektywnie nie miał wiedzy o śmierci dłużnika alimentacyjnego - a która to interpretacja stanowi naruszenie art. 32 ust. 1 w zw. z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, gdyż osoby pobierające świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego w praktyce znajdują się w podobnej sytuacji, a zatem przepisy dotyczące pomocy władz publicznych powinny być jednakowo interpretowane.

Formułując powyższy zarzut wniosła m.in. o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej jej decyzji organu pierwszej instancji, a także zawnioskowała o dopuszczenie dowodu z dokumentów:

a) z decyzji Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych

MOPS w K. z dnia [...]r. nr [...]

b) z odwołanie od decyzji Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i

Alimentacyjnych MOPS w K. z dnia [...]r. nr [...]

c) z decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]r., [...]- na okoliczność wydania odmowych decyzji w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Zaznaczyła, że dłużnik alimentacyjny G.R. pozbawiony był władzy rodzicielskiej nad dziećmi, nie utrzymywał ani z nią, ani z dziećmi jakiegokolwiek kontaktu. O jego śmierci dowiedziała się z treści doręczonego jej postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym K. w K. M.L. z dnia [...]r., sygn. akt: [...]. W postanowieniu tym, jak zaznaczyła, komornik zawiesił postępowanie z uwagi na fakt, iż w toku czynności egzekucyjnych ustalono, że dłużnik zmarł w dniu [...] stycznia 2017 r. Zaakcentowała przy tym, że wcześniej, gdyż w lipcu 2017 r. zwróciła się do Komornika o wydanie zaświadczenia o bezskuteczności egzekucji alimentów wobec G.R., gdyż następnie zamierzała złożyć wniosek ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na kolejny okres świadczeniowy. Komornik wydał jej wówczas przedmiotowe zaświadczenie o bezskuteczności egzekucji, w piśmie tym były opisane czynności egzekucyjne Komornika. Z początkiem sierpnia 2017 r., działając w dobrej wierze, złożyła w MOPS w K. wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (jak i świadczeń rodzinnych) na kolejny okres świadczeniowy i załączyła do niego otrzymane zaświadczenie Komornika. Jednocześnie wskazała, że gdy tylko Komornik doręczył jej postanowienie o zawieszeniu postępowania z uwagi na śmierć dłużnika, niezwłocznie, w dniu [...]r. postanowienie to złożyła w MOPS. Jej zdaniem miała prawo polegać na rzetelności działań komornika, iż rzeczywiście weryfikował sytuację dłużnika w toku egzekucji. Zanegowała tym samym stanowisko organu II instancji, że organ I instancji był zobligowany do wydania decyzji w przedmiocie ustalenia świadczeń za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu a brak świadomości co do zgonu dłużnika alimentacyjnego - nawet nie zawiniony przez stronę uprawnioną - nie ma wpływu na okoliczność ustania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zaś organ I instancji nie ma możliwości działania w granicach uznania administracyjnego. Na poparcie prezentowanego w skardze (ale i w odwołaniu) poglądu, że wykładnia art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pozwala na wymaganie od organów żądających zwrotu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń za okres po śmierci dłużnika alimentacyjnego, aby dodatkowo badały, czy osoby pobierające świadczenia działały w dobrej wierze lub złej wierze, przytoczyła szereg orzeczeń sądów administracyjnych, w których wskazuje się, iż bezspornym jest, że śmierć dłużnika alimentacyjnego powoduje utratę prawa do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a osoba otrzymująca świadczenia z funduszu alimentacyjnego po śmierci dłużnika alimentacyjnego nie jest więc już "osobą uprawnioną". Przepis art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stanowi, że ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części; skutkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest, zgodnie z art. 23 ust. 1 powołanej ustawy, obowiązek zwrotu przez osobę, która pobrała nienależne świadczenia - tak np. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z 20 kwietnia 2017 r. , sygn. akt III SA/Kr 205/17, WSA w Poznaniu w wyrokach z dnia: 24 sierpnia 2016 r., sygn. akt IV SA/Po 203/16, 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10; 5 grudnia 2012 r. sygn. akt IV SA/Po 1020/12; 24 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 782/12; 25 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Po 589/13; a także WSA w Gliwicach w wyroku z 23 kwietnia 2012 r., IV SA/Gl 633/11; WSA w Gdańsku w wyroku z 5 grudnia 2012 r., sygn. akt III SA/Gd 253/14; WSA w Krakowie w wyroku z 5 marca 2013 r., sygn. akt III SA/Kr 1332/12; WSA w Szczecinie w wyroku z 17 grudnia 2015 r., II SA/Sz 1123/15).

W odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, organ drugoinstancyjny powtórzył argumenty przedstawione w uzasadnieniu objętej skargą decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Na wstępie należy zauważyć, iż podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302, dalej: ppsa). Zgodnie z art. 134 § 1 ppsa, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W świetle art. 134 § 1 ppsa, Sąd nie ma obowiązku, do badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak: NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt FSK 2326/04, wszystkie przywoływane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl., w skrócie: CBOSA). Orzekanie – w myśl art. 135 ppsa – następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Z istoty bowiem kontroli wynika, że zasadność zaskarżonego rozstrzygnięcia podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jego podejmowania. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu, czynności, czy bezczynności organu administracji publicznej.

Z kolei z brzmienia art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika, że w przypadku gdy Sąd stwierdzi, bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, albo stwierdza ich nieważność bądź też stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przytoczona regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Powołane regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa administracyjnego i toczącego się przed nim postępowania, którą jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie bada celowości, czy też słuszności zaskarżonej decyzji. Nie jest zatem władny oceniać takich okoliczności jak pokrzywdzenie strony decyzją wówczas, gdy wiąże się ona z negatywnymi skutkami dla niej, bowiem związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa.

Prawo do rzetelnej i sprawiedliwej procedury, ze względu na jego istotne znaczenie w procesie urzeczywistniania praw i wolności obywatelskich, mieści się w treści zasady państwa prawnego (art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Obowiązkiem organów orzekających jest zatem kierowanie się w toku postępowania administracyjnego zasadami wynikającymi z przepisów prawa proceduralnego. Jednocześnie wskazania wymaga, że Sąd związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa. Przy tym z mocy art. 134 § 1 ppsa kontroli legalności dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przeprowadzona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w powyższych warunkach kontrola legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W tym miejscu wskazać należy, iż stan faktyczny sprawy został zaprezentowany przy okazji omawiania dotychczasowego przebiegu objętego skargą postępowania. W ocenie Sądu brak jest zatem uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadniania. Dokonując oceny zaskarżonego orzeczenia zgodnie ze wskazanymi normami Wojewódzki Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, iż skarga jest zasadna.

W przedmiotowej sprawie, co wymaga w pierwszej kolejności podkreślenia, podstawę materialnoprawną przedmiotowych rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 554, z późn. zm., dalej także ustawa, tekst jednolity w dacie orzekania przez Sąd bez zasadniczych zmian w brzmieniu regulacji stanowiących przedmiot działania organów), w szczególności jej art. 2 pkt 7 oraz art. 2 pkt 11 i art. 23 ust. 1 i ust. 1a także art. 9 ust. 1-2. Z przepisów tych wynika, iż za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenia z fundusz alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub części. A jednocześnie osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami (art. 23 ust. 1 ustawy). W drugiej zaś kolejności, że zgodnie z art. 15 ust. 1, ust. 4 pkt 3 lit. g i ust. 9 pkt 1 ustawy ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz ich wypłata następują odpowiednio na wniosek osoby uprawnionej lub jej przedstawiciela ustawowego (ust. 1). Do wniosku należy dołączyć odpowiednio inne zaświadczenia lub oświadczenia oraz dowody niezbędne do ustalenia prawa do świadczenia, w tym informacje właściwego sądu lub właściwej instytucji o podjęciu przez osobę uprawnioną czynności związanych z wykonaniem tytułu wykonawczego za granicą albo o niepodjęciu tych czynności w szczególności w związku z brakiem podstawy prawnej do ich podjęcia lub brakiem możliwości wskazania przez osobę uprawnioną miejsca zamieszkania dłużnika alimentacyjnego za granicą (ust. 4 pkt 3 lit g). Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia sposób i tryb postępowania w sprawach o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego i wstrzymywania jego wypłaty (ust. 9 pkt 1). W oparciu o wskazaną delegację ustawową wydane zostało rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2010 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. nr 123, poz. 836 ze zm.; dalej "rozporządzenie"). Zgodnie z § 5 rozporządzenia w przypadku złożenia nieprawidłowo wypełnionego wniosku organ właściwy wierzyciela wzywa pisemnie wnioskodawcę do poprawienia lub uzupełnienia wniosku w terminie 14 dni od dnia otrzymania wezwania (ust. 1). W przypadku złożenia wniosku bez wymaganych dokumentów organ właściwy wierzyciela przyjmuje wniosek i wzywa pisemnie wnioskodawcę do uzupełnienia brakujących dokumentów w terminie nie krótszym niż 14 dni i nie dłuższym niż 30 dni (ust. 2). W przypadku niezastosowania się do wezwania, o którym mowa w ust. 1 lub 2, organ właściwy wierzyciela wydaje decyzję o pozostawieniu wniosku bez rozpatrzenia (ust. 3). W przypadku gdy przyczyną niedostarczenia wymaganego dokumentu przez wnioskodawcę jest niewydanie w terminie dokumentu przez właściwą instytucję oraz wnioskodawca może to udokumentować, świadczenia przysługują, począwszy od miesiąca, w którym wniosek został złożony (ust. 4). Stosownie zaś do art. 18 ust. 1 ustawy prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego ustala się na okres świadczeniowy począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek do organu właściwego wierzyciela, nie wcześniej niż od początku okresu świadczeniowego do końca tego okresu. Z kolei w myśl art. 20 ust. 1, ust. 3, ust. 4 i ust. 5 ustawy świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłaca się w okresach miesięcznych (ust. 1). Wnioski o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na nowy okres świadczeniowy są przyjmowane od dnia 1 sierpnia (ust. 3). Zaś w przypadku gdy osoba ubiegająca się o świadczenia z funduszu alimentacyjnego na nowy okres świadczeniowy złoży wniosek wraz z dokumentami do dnia 31 sierpnia, ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz wypłata świadczeń przysługujących za miesiąc październik następuje do dnia 31 października (ust. 4). Natomiast w przypadku gdy osoba ubiegająca się o świadczenia na nowy okres świadczeniowy złoży wniosek wraz z dokumentami w okresie od dnia 1 września do dnia 31 października, ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz wypłata świadczeń przysługujących za miesiąc październik następuje do dnia 30 listopada (ust. 5). Zgodnie z definicją legalną zawartą w art. 2 pkt 8 ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o okresie świadczeniowym oznacza to okres, na jaki ustala się prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, tj. od dnia 1 października do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego. Tym samym podkreślenia wymaga, że przesłanki wskazane w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy odwołują się zaś do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym – zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 8 listopada 2017 r., sygn. akt II SA/Rz 1023/17 i przywołane tam orzecznictwo (wszystkie przywoływane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl., w skrócie: CBOSA). Podstawa zwrotu określona w art. 2 pkt 7 lit. "a" ustawy, nawiązuje do zaniechania udzielenia organowi informacji w trakcie korzystania ze świadczenia, zob. A.Korcz–Maciejko, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2010, str. 70–71) – tak też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 sierpnia 2017 r. sygn. akt I OSK 2903/15, którego wywody i argumentację w pełni podziela skład orzekający w tej sprawie. Dlatego też w postępowaniu o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy. Zdaniem Sądu przyjęcie, że pobrane świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a ustawy wymagało zatem wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 i 23 ust. 1 ustawy obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09).

Podsumowując ten wywód podkreślenia wymaga, że dokonując wykładni ww pojęć należy odróżniać "nienależnie pobrane świadczenia" od "świadczenia nienależnego". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania) (por. wyroki WSA w Krakowie z dnia 21 stycznia 2016 r. sygn. akt III SA/Kr 1037/15, w Poznaniu z dnia 24 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 782/12 oraz z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10, publ. CBOSA). Do wydania decyzji o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane nie wystarczy ustalenie, że świadczenie zostało wypłacono mimo "ustania albo wstrzymania prawa do świadczeń". Ustalenie tych okoliczności pozwala jedynie na wniosek, że świadczenie jest świadczeniem nienależnym. Natomiast dla zastosowania wskazanej przez organy podstawy prawnej (art. 2 pkt 7 lit. a ustawy) niezbędne jest wykazanie, że osoba, która to świadczenie pobrała miała lub powinna mieć świadomość tego, że świadczenie jej nie przysługiwało. Dla skutecznego postawienia stronie zarzutu nienależnie pobranego świadczenia należy wykazać, że osoba uprawniona została prawidłowo poinformowana, jakie okoliczności powodują ustanie prawa do świadczeń. "Nienależne świadczenie" traktowane jest zatem jako pojęcie obiektywne, występujące wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).

Nie bez znaczenia przy odkodowaniu tych pojęć i regulujących je norm pozostaje wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008 r. sygn. P 18/06 publ. OTK–A 2008/5/83, w którym wskazano cechy relewantne osób uprawnionych do pomocy w przypadku braku wypełniania obowiązku alimentacyjnego ze strony osób zobowiązanych. Trybunał wskazał, że taką cechą powinna być bez wątpienia niemożność wyegzekwowania alimentów mimo sądowego tytułu egzekucyjnego i trudna sytuacja materialna. Kryteria te są bezpośrednio powiązane z celami świadczenia wypłacanego osobom, których podstawowe potrzeby życiowe nie są zaspokajane na skutek niepłacenia alimentów przez dłużników alimentacyjnych (najczęściej ojca/matki lub obojga rodziców). W ocenie Sądu orzekające w sprawie organy pominęły zupełnie uwarunkowania aksjologiczne regulacji prawnej stosowanej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Już sam tytuł aktu prawnego wskazuje na preferencje ustawodawcy; podkreśla je nota bene również preambuła. Z szczegółowego wywodu wyżej zamieszczonego, jednoznacznie wynikają uchybienia organu pierwszej instancji, które nie tylko pozostają w kolizji z obowiązkiem pomocy uprawnionemu do alimentów, ale wręcz z elementarnymi zasadami procedury administracyjnej. Obowiązkiem organu, do którego wpływa wniosek strony jest przeprowadzenie badania wstępnego tego wniosku. Nadto na podstawie art. 9 Kpa (odpowiednio stosowanego na mocy art. 25 ustawy) organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Natomiast stosownie do art. 8 Kpa organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Zasady te zostały przez organ pierwszej instancji naruszone, a organ odwoławczy zaakceptował negatywne dla strony skutki tych naruszeń.

W przedmiotowej sprawie – co nie może nie zostać zauważone – organy tak I jak i II instancji w ogóle nie zbadały kwestii ani wiedzy strony odnośnie śmierci dłużnika alimentacyjnego, ani też ich kontaktów, chociaż skarżąca w toku postępowania administracyjnego oświadczała wyraźnie, że o śmierci dłużnika alimentacyjnego dowiedziała się dopiero z postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym K. w K. z dnia [...] sierpnia 2017 r., sygn. akt: [...] o zawieszeniu postępowania z uwagi śmierć dłużnika w dniu [...] stycznia 2017 r. Pominięta przez organy okoliczność konsekwentnie podnoszona przez stronę zwrócenia się w lipcu 2017 r. do Komornika o wydanie zaświadczenia o bezskuteczności egzekucji alimentów wobec G.R. i jego treść nie może zostać zaakceptowana w aspekcie prawidłowo poczynionych ustaleń faktycznych. W aktach sprawy brak jest dowodów urzędowych na powyższą okoliczność tymczasem znajdują się, i to kilkukrotnie powielone, dokumenty za rok 2016. Strona podnosi, co także nie zostało obalone dowodem przeciwnym, że z początkiem sierpnia 2017 r., działając w dobre wierze, złożyła w MOPS w K. wniosek ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (jak i świadczeń rodzinnych) na kolejny okres świadczeniowy i załączyła do niego otrzymane zaświadczenie Komornika. Jednocześnie wskazała, że gdy tylko Komornik doręczył jej postanowienie o zawieszeniu postępowania z uwagi na śmierć dłużnika - niezwłocznie, w dniu 24 sierpnia 2017 r. postanowienie to złożyła w MOPS. Tym samym nie podważono prawnie skutecznie jej stanowiska, że miała prawo polegać na rzetelności działań komornika, iż rzeczywiście weryfikował sytuację dłużnika w toku egzekucji.

W ocenie Sądu strona uprawdopodobniła swoje wywody podkreślając, że od wielu lat nie utrzymywała z dłużnikiem alimentacyjnym jakiegokolwiek kontaktu albowiem organy nie dowiodły przeciwnie. W świetle zaprezentowanych wyżej rozważań prawnych, omawiane zagadnienie rzutuje w sposób bezpośredni na prawidłowość rozstrzygnięcia uznającego sporne świadczenia za nienależnie pobrane, a w rezultacie brak ustaleń w niniejszym zakresie narusza przepisy postępowania, a mianowicie art. 7 i art. 77 §1 Kpa, które formułują obowiązującą w procedurze administracyjnej zasadę prawdy obiektywnej. Równocześnie organy obydwu instancji naruszyły przepis prawa materialnego zawarty w art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, po pierwsze - poprzez brak wskazania, którą z przesłanek określonych w tym przepisie potraktowały jako podstawę swoich rozstrzygnięć i po drugie - poprzez jego błędną wykładnię polegającą na rozpatrywaniu kwestii nienależnie pobranego świadczenia w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci winy świadczeniobiorcy. Dlatego ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszoinstancyjny w pierwszej kolejności ustosunkuje się do twierdzeń skarżącej o tym, iż pobierając sporne świadczenia za okres po śmierci dłużnika alimentacyjnego nie była świadoma, że on zmarł, a także - o ile uzna to za potrzebne - podejmie stosowne czynności zmierzające do weryfikacji jej oświadczeń w tej kwestii. Dopiero następnie organ pierwszej instancji wyda rozstrzygnięcie rozważając zawarte w niniejszym wyroku wskazania co do wykładni przepisów mających zastosowanie w sprawie i zajmie stanowisko, czy zachodzi któraś z przesłanek wskazanych w art. 7 lit a-e ustawy. Zważywszy wszystkie podniesione wyżej okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach orzekł jak w sentencji wyroku, działając na podstawie art. 132, art. 135 i art. 145 §1 pkt 1 lit. a) i c) ppsa.