Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 1009/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-03-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
Hasła tematyczne: Podatek dochodowy od osób prawnych
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.120, art. 187, art. 191
journal: Dz.U. 2005 nr 8 poz 60
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - tekst jedn.
article: par. 28 ust. 1
journal: Dz.U. 2001 nr 149 poz 1674
law: Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 12 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i  sposobu prezentacji instrumentów finansowych.
article: art. 9 ust. 1, art. 15 ust. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 54 poz 654
law: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka, Sędzia NSA Maciej Jaśniewicz (sprawozdawca), Sędzia WSA del. Bogusław Woźniak, Protokolant Joanna Bańbura, po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2014 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Przedsiębiorstwa [...] "L." sp. z o. o. z siedzibą w S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 19 stycznia 2012 r. sygn. akt I SA/Bd 694/11 w sprawie ze skargi Przedsiębiorstwa [...] "L." sp. z o. o. z siedzibą w S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 18 lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie straty w podatku dochodowym od osób prawnych za 2009 r. 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od Przedsiębiorstwa [...] "L." sp. z o. o. z siedzibą w S. na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

1.1. Wyrokiem z dnia 19 stycznia 2012 r. o sygn. akt I SA/Bd 694/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę Przedsiębiorstwa Wielobranżowego L. Sp. z o.o. z siedzibą w S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 18 lipca 2011 r. w przedmiocie straty podatkowej w podatku dochodowym od osób prawnych za 2009 r.

1.2. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, że decyzją z dnia 20 kwietnia 2011 r. Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej określił skarżącej Spółce wysokość straty podatkowej poniesionej za okres od 1 stycznia 2009 r. do 31 grudnia 2009 r. w kwocie 2.407.693,39 zł. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że Spółka zawyżyła wykazaną w korekcie zeznania CIT-8 za 2009 r. wysokość straty podatkowej o 12.769.107,70 zł wskutek: zawyżenia przychodów należnych o kwotę 972.893,04 zł oraz zawyżenia kosztów uzyskania przychodów o kwotę 13.742.000,74 zł w tym m.in. z powodu uznania za koszty uzyskania przychodów kosztów związanych z realizacją kontraktów na finansowe instrumenty pochodne typu opcje i struktury opcyjne zaewidencjonowane w księgach rachunkowych, jako transakcje walutowe z bankami. W rezultacie zdaniem organu naruszono art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 54, poz. 654 ze zm.; zwana dalej: "u.p.d.o.p."). W odwołaniu Skarżąca podniosła, iż ustawodawca nie wyłączył z kosztów uzyskania przychodów wydatków związanych z nabyciem pochodnych instrumentów finansowych nabytych w celach spekulacyjnych, ponieważ gdyby prawodawca uznał, że wydatki takie miałyby być wyłączone to zostałyby wyszczególnione w art. 16 u.p.d.o.p. Spółka wskazała, że w przywołanym przepisie nie ma mowy, iż tylko umowy na instrumenty pochodne zawarte pod zabezpieczenia różnic kursowych importu lub eksportu są kosztami uzyskania przychodu, a także tylko kontrakty typu forward, które przyniosły jakikolwiek zysk.

1.3. Po rozpatrzeniu odwołania Dyrektor Izby Skarbowej w B. decyzją z dnia 18 lipca 2011 r. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazał, że po przeanalizowaniu umów zawartych przez Skarżącą z bankami oraz dokonaniu wykładni art. 15 ust. 1, art. 16 ust.1b oraz art. 16 ust.1 pkt 8b u.p.d.o.p., stwierdził, iż straty wynikające z rozliczenia kontraktów na finansowe instrumenty pochodne typu opcje i struktury opcyjne nie stanowią dla Spółki kosztów uzyskania przychodów, ponieważ w rozpatrywanej sprawie nie istniała realna możliwość osiągnięcia przychodu. W ocenie organu odwoławczego zdecydowały o tym nieracjonalne działania Spółki, wyrażające się w zawieraniu umów z bankami nie mających uzasadnienia ekonomicznego. Ponadto Dyrektor Izby Skarbowej wskazał, że zawartych kontraktów na finansowe instrumenty pochodne nie można było określić jako instrumenty zabezpieczające, o których mowa w art. 35a ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz. U. z 2002 r Nr 76. póz. 694 ze zm.). Kontrakty dotyczące instrumentów finansowych uznaje się za służące ograniczeniu ryzyka po spełnieniu określonych we wskazanym przepisie wymogów. Organ odwoławczy podniósł, iż Spółka nie posiadała dokumentacji zabezpieczeń, a ponadto nie posiadała opracowanych zasad zarządzania ryzykiem przedsiębiorstwa, w tym ryzyka walutowego, nie określiła ryzyka dopuszczalnego wynikającego z prowadzonej działalności i zawieranych kontraktów, (mimo że wartość zobowiązań przekroczyła wartość majątku Spółki), nie opracowała sposobu łagodzenia i kompensacji ryzyka, nie monitorowała zagrożeń wynikających z zawartych kontraktów. Dyrektor Izby Skarbowej podkreślił, iż Skarżąca zawierała kontrakty walutowe długoterminowe, nawet na dwa lata, bez posiadania kontraktów handlowych, bez analizy kursów walut w tak długim okresie czasu, decyzje podejmowano na podstawie przedkładanych przez instytucje finansowe optymistycznych prognoz o dalszej aprecjacji złotego. Reasumując organ odwoławczy uznał, iż w rozpatrywanej sprawie nie można było mówić o elemencie zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów o czym stanowi przepis art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p.

2.1. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Dyrektora Izby Skarbowej, której zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. przez nieuwzględnienie w kosztach uzyskania przychodów strat poniesionych na opcjach walutowych oraz art. 16 ust. 1 pkt 8b u.p.d.o.p. przez niezaliczenie do kosztów uzyskania przychodów wydatków związanych z nabyciem pochodnych instrumentów finansowych przez Spółkę po realizacji praw z nich wynikających. Ponadto podniosła naruszenie art. 187 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm., zwana dalej : "Ordynacja podatkowa") przez niezbadanie istotnych dla sprawy elementów i błędne przyjęcie a priori stanu faktycznego sprawy, art. 121 § 1 Ordynacji podatkowej przez działanie pro fisco w zakresie w jakim organ dokonuje oceny prawnej i faktycznej poniesionych kosztów i strat związanych z opcjami walutowymi w zakresie : prawa do uznania za koszty poniesionych wydatków i obowiązku opodatkowania umorzonych zobowiązań. Dodatkowo naruszenie art. 191, art. 210 § 1 pkt 4 i § 6 oraz art. 120 § 1 Ordynacji podatkowej. W uzasadnieniu podniosła, że w latach 2006-2009 w znacznej skali zajmowała się międzynarodowym handlem płodami rolnymi, zabezpieczając swoje ekspozycje walutowe przez tzw. hedging, tj. strategię zabezpieczającą przed nadmiernym wahaniem kursów walutowych za pomocą kontraktów typu forward lub opcji walutowych. Spółka posiadając wolne środki dokonywała zakupu lub sprzedaży kontraktów terminowych lub opcji na waluty w celu uzyskania dodatkowych przychodów z tego tytułu. Przychody takie Skarżąca uzyskała w latach 2006-2007, wykazując w deklaracjach podatkowych. Natomiast w 2008 r. w wyniku wystąpienia kryzysu finansowego Spółka poniosła stratę z tytułu realizacji opcji walutowych i struktur opcyjnych. Podniosła, że w rozpatrywanej sprawie spełnione zostały przesłanki określone w art. 15 ust.1 u.p.d.o.p., w efekcie ma prawo zaliczyć wydatki z rozliczenia pochodnych instrumentów finansowych do kosztów uzyskania przychodów. Dodatkowo wskazała, że organy obu instancji skupiły się jedynie na kwestii charakteru zabezpieczającego instrumentów finansowych, a nie odniosły się do kwestii, że transakcje na pochodnych instrumentach finansowych zawierane były także w celu uzyskania dodatkowego przychodu z tego tytułu. Spółka podniosła, iż art. 16 ust. 1 pkt 8b u.p.d.o.p. nie dotyczy nabycia samych pochodnych instrumentów finansowych, ale wydatków mających związek z wejściem w posiadanie praw i obowiązków wynikających z instrumentów finansowych. Tym kosztem jest premia płacona przez nabywcę opcji jej wystawcy. Zatem skoro Skarżąca nabywała opcje, to premia płacona przez nią wystawcy tych opcji stanowi dla niej koszt uzyskania przychodów w momencie realizacji praw wynikających z tych instrumentów lub rezygnacji z realizacji praw wynikających z tych instrumentów bądź z odpłatnego ich zbycia.

2.2. Uzasadniając rozstrzygnięcie Sąd I instancji stwierdził, że materiał dowodowy sprawy został zebrany i rozpatrzony stosownie do dyspozycji art. 121, art. 122 i art. 187 § 1 Ordynacji podatkowej, w związku z art. 191 tej ustawy. WSA w Bydgoszczy odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego uznał, iż z ustalonego przez organy podatkowe materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że umowy zawierane przez Spółkę były działaniem nieracjonalnym, ponieważ nie były one adekwatne do rzeczywistych potrzeb, a ich poniesienie nie było konieczne dla osiągnięcia lub zabezpieczenia przychodu. Spółka zamiast zabezpieczać kurs po jakim rozliczy przepływy ze swej podstawowej działalności używała tych instrumentów do spekulacji na kursie walutowym. Sąd I instancji stwierdził, że gdyby Spółka przyjęła strategię zabezpieczającą przed ryzykiem walutowym, stosowała zasady rachunkowości i wykazała racjonalność działań, byłoby możliwe uznanie, że poniesione wydatki spełniają kryteria określone w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. i mogą być uznane za koszt uzyskania przychodów. Organ podatkowy słusznie doszedł do przekonania, iż zainwestowane przez Spółkę środki finansowe w pochodne instrumenty finansowe było niecelowe, w konsekwencji Skarżąca nie może negatywnych skutków finansowych swoich decyzji przerzucać na Skarb Państwa, skoro nie zachowała należytej staranności w celu niedopuszczenia do powstania straty albo chociażby zminimalizowania jej wysokości.

3.1. W skardze kasacyjnej Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzuciła na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwana dalej "p.p.s.a."). naruszenie przepisów postępowania sądowego, które miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj.:

- art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. i w zw. z art. 122, w zw. z art. 187 i w zw. z art. 191 Ordynacji podatkowej poprzez błędnie przyjęcie przy wyrokowaniu przez Sąd w ślad za stronniczą oceną dokonaną przez organy, iż Skarżąca podejmowała działania nieracjonalne, nie poparte wiedzą i analizą w zakresie opcji walutowych oraz możliwych ryzyk finansowych,

- art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. i w zw. z art. 120 i art. 191 Ordynacji podatkowej w zakresie w jakim Sąd w ślad za organami uznał, że Skarżąca winna prowadzić dokumentację ryzyka lub politykę ryzyka, mimo że kwestia ta nie jest uregulowana żadnym przepisem prawa, co miało wpływ na ocenę zachowań Skarżącej oraz dokonane przez Sąd rozstrzygnięcie,

- art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a., w zw. z art. 133 § 1 p.p.s.a., w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a., w zw. z art. 122, w zw. z art. 187 i w zw. z art. 191 Ordynacji podatkowej poprzez nieuwzględnienie przez organy i następczo przez Sąd całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, jak też materiału zawartego w obszernej skardze,

- art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" p.p.s.a. i w zw. z art. 191 Ordynacji podatkowej poprzez błędnie przyjęcie przy wyrokowaniu przez Sąd, iż Skarżąca podejmowała działania o wartości przekraczającej jej kapitał, co w ocenie organów niezasadnie zaakceptowanej przez Sąd, świadczyło o działalności nieracjonalnej, spekulacyjnej, a tym samym nie kwalifikującej się do uznania racjonalności.

Ponadto zarzuciła na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego interpretację tj.:

- art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 w zw. z art. 141 § 4 oraz art. 133 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a. poprzez nieuchylenie zaskarżonych decyzji mimo naruszenie przez organy art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. przez nieuwzględnienie w kosztach uzyskania przychodów strat poniesionych na opcjach walutowych,

- art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a. poprzez dokonanie nieprawidłowej kontroli i nie uchylenie decyzji mimo naruszenia przez organy art. 15 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 1 pkt 8b u.p.d.o.p. przez nieuwzględnienie w kosztach uzyskania przychodów strat poniesionych na opcjach walutowych,

- art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a. poprzez dokonanie przez Sąd nieprawidłowej kontroli zaskarżonych decyzji w zakresie w jakim organy uznawały, że Skarżąca nie prowadziła bliżej nie zdefiniowanych przepisami prawa podatkowego, jak i prawa bilansowego, polityki ryzyka, czym naruszyły art. 15 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 1 u.p.d.o.p., co Sąd błędnie zaakceptował,

- art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 w zw. z art. 7 ust. 1 i 2, art. 15 ust. 1, art. 16, art. 18 ust. 1 u.p.d.o.p. poprzez dokonanie nieprawidłowej kontroli niewłaściwego zastosowania tych przepisów przez organy podatkowe, polegającego na odmowie pomniejszenia osiągniętego przez podatnika przychodu o koszty jego uzyskania,

- art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a., w zw. z art. 191 Ordynacji podatkowej i w zw. z art. 7 ust. 1 i 2, art. 15 ust. 1, art. 16, art. 18 ust. 1 u.p.d.o.p. poprzez błędnie przyjęcie przy wyrokowaniu przez Sąd, iż Skarżąca podejmowała działania o wartości przekraczającej jej kapitał, co w ocenie organów niezasadnie zaakceptowanej przez Sąd, świadczyło o działalności nieracjonalnej, spekulacyjnej, a tym samym nie kwalifikującej się do uznania racjonalności.

Dodatkowo Skarżąca z ostrożności procesowej wniosła na podstawie art. 135 § 1 p.p.s.a. o zbadanie legalności decyzji w świetle zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy nie tylko w zakresie określonym zarzutami w przedmiotowej skardze kasacyjnej.

3.2. W uzasadnieniu Spółka wskazała, że wykazywanie racjonalności lub braku racjonalności podejmowania decyzji, opierając wniosek na podstawie danych z lat późniejszych jest nieprawidłowe. W ocenie Spółki takie podejście sprawia, że ocena racjonalności podejmowanych przez Skarżącą działań na podstawie danych przyszłych, do których Skarżąca nie miała dostępu przekracza zasadę swobodnej oceny dowodów. Spółka podniosła, iż przy ocenie stanu faktycznego organ administracji podatkowej winien badać zasadność podejmowanych przez Skarżącą działań bazując na informacjach jakie były dostępne dla Skarżącej w chwili podejmowania decyzji, a nie dwa lata po rozpoczęciu kryzysu finansowego, kiedy to ujawniono wiele informacji dodatkowych. Spółka odnosząc się do argumentu, iż powinna prowadzić dokumentację ryzyka lub politykę ryzyka, stwierdziła, iż żaden przepis prawa nie nakłada na Skarżącą prowadzenia takiej dokumentacji. W jej ocenie w sposób właściwy zarządzała ryzykiem. Uzasadniając naruszenie przepisów prawa materialnego Spółka podniosła m.in., że strata wywołana przez nagłą i niespodziewaną deprecjację złotówki, spowodowana wybuchem kryzysu finansowego, stanowić winna koszty uzyskania przychodów, gdyż powstała ona w sposób nieprzewidywalny i niezawiniony przez Skarżącą, ponieważ nie miała ona wpływu na wystąpienie kryzysu. W ocenie Spółki jej decyzje odnośnie zajmowanych pozycji na instrumentach finansowych były racjonalne i zasadne. W rezultacie spełnione zostały przesłanki o których mowa w art. 15 ust.1 u.p.d.o.f.

3.3. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

4.1. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

4.2. Granice jej rozpoznania wyznaczyła strona skarżąca, przytaczając podstawy kasacyjne. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest zarzutami skargi kasacyjnej i z urzędu może pod rozwagę wziąć jedynie nieważność postępowania, która w tej sprawie nie występuje (art.183 § 1 p.p.s.a.). Brak jest zatem możliwości badania sprawy w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi kasacyjnej nie tylko w zakresie określonym zarzutami kasacyjnymi, ale także na podstawie art. 135 § 1 p.p.s.a. Na marginesie należy jedynie zauważyć, że przepisem umożliwiającym wyłącznie sądowi administracyjnemu pierwszej instancji rozstrzygnięcie sprawy w jej granicach bez względu na zarzuty, wnioski i powołaną podstawę prawną jest art. 134 § 1 p.p.s.a.

4.3. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że bezzasadne są podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa procesowego, w tym przede wszystkim dotyczące art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i w zw. z art. 122, w zw. z art. 187 i w zw. z art. 191 Ordynacji podatkowej. Za w pełni uzasadnione należy uznać te ustalenia faktyczne organów podatkowych, które zostały uznane za prawidłowe przez Sąd I instancji, a z których wynikało, że dokonując nabywania opcji walutowych typu PUT i wystawiając opcje typu CALL Spółka nie dysponowała odpowiednią wiedzą i nie dokonywała analizy możliwych ryzyk finansowych. Nie ulega wątpliwości, że Spółka zgadzała się na obrót pochodnymi instrumentami finansowymi w kształcie proponowanym przez banki i nie dokonywała żadnych własnych analiz w tym zakresie. Przede wszystkim z zeznań samego Dyrektora Finansowego Spółki wynika, że nie miał on przygotowania zawodowego do tego rodzaju działalności inwestycyjnej cechującej się wysokim ryzykiem. Prawidłowo ustalono, że wbrew początkowym twierdzeniom Skarżącej zawierane opcje walutowe nie miały na celu zabezpieczenia bieżącej działalności Spółki polegającej na produkcji roślinnej i działalności usługowej związanej z uprawami rolnymi i produkcją nawozów sztucznych, sprzedażą zbóż, nasion i pasz dla zwierząt, sprzedażą detaliczną środków ochrony roślin i nawozów oraz paliw, części i akcesoriów do pojazdów mechanicznych i maszyn. Transakcje te miały zatem charakter czysto spekulacyjny, a nie zabezpieczający. Bez znaczenia była zatem ocena i przewidywania Spółki co do dalszej aprecjacji złotówki, a także sytuacja makroekonomiczna, gdyż przedmiotem jej zainteresowania w okresie dokonywania inwestycji w pochodne instrumenty finansowe powinna być rzetelna i wszechstronna ocena zagrożeń i spodziewanych ryzyk, czego nie uczyniono, a co prawidłowo ustaliły organy podatkowe. Na okoliczności te wskazuje także pośrednio sporządzone na zlecenie Spółki opracowanie przez Kancelarię Prawną "EVICO", które zostało włączone w poczet materiału dowodowego. Nie można zatem przyjąć, aby ustalenia w tym zakresie cechowała stronniczość przy ocenie materiału dowodowego.

4.4. Brak jest także podstaw do przyjęcia naruszenia przez WSA w Bydgoszczy funkcji kontrolnej związanej z podniesionymi w skardze kasacyjnej naruszeniami przez organy podatkowe zasady legalizmu z art. 120 i swobodnej oceny dowodów z art. 191 Ordynacji podatkowej poprzez uznanie, że Skarżąca winna prowadzić dokumentację ryzyka lub politykę ryzyka, mimo że kwestia ta nie jest uregulowana żadnym przepisem prawa. Należy podkreślić, że ani organy podatkowe, ani Sąd I instancji nie stwierdziły, że możliwość zarachowania w ciężar kosztów strat poniesionych z tytułu kosztów związanych z realizacją kontraktów na finansowe instrumenty pochodne uzależniona jest od prowadzenia dokumentacji przewidzianej w § 28 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 12 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych (Dz. U. nr 149 poz. 1674 ze zm.; zwane dalej : "Rozporządzenie MF w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych"). Przepisy prawa bilansowego nakładające taki obowiązek nie warunkują możliwości uznawania za koszty podatkowe tylko tych, które wynikają z realizacji kontraktów dotyczących pochodnych instrumentów finansowych, co do których podatnik sporządził dokumentację, obejmującą m.in. określenie celu i strategii zarządzania ryzykiem. Wymaga jednak podkreślenia, że zgodnie z art. 9 ust. 1 u.p.d.o.p. podatnicy są obowiązani do prowadzenia ewidencji rachunkowej, zgodnie z odrębnymi przepisami, w sposób zapewniający określenie wysokości dochodu (straty), podstawy opodatkowania i wysokości należnego podatku za rok podatkowy, a ponadto za koszt podatkowy w rozumieniu art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. może być uznany tylko wydatek będący wynikiem racjonalnego działania, o czym szerzej poniżej. Prowadzenie takiej dokumentacji oczywiście per se nie mogłoby mieć znaczenia przesądzającego dla możliwości uznania danego wydatku za koszt podatkowy, lecz z całą pewnością wskazywałoby na racjonalność działania podatnika, który w sposób pierwotny dokonywałby szczegółowej analizy kontraktów na opcje walutowe, a nie opierał się co do zasady wyłącznie na optymistycznych prognozach co do aprecjacji złotówki. Dokumentacja taka wskazywałaby także na potrzebę tego rodzaju działalności inwestycyjnej w powiązaniu z bieżącą działalnością i zabezpieczeniem uzyskiwanych z niej przychodów. Bezzasadne są także zarzuty skargi kasacyjnej wskazujące na naruszenie przez WSA w Bydgoszczy art. 133 § 1 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. oraz przez organy podatkowe art. 187 i art. 191 Ordynacji podatkowej poprzez nieuwzględnienie całego materiału dowodowego. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej organy podatkowe zebrały cały niezbędny materiał dowodowy i prawidłowo go oceniły. Nie można uznać bowiem za materiał dowodowy twierdzeń Spółki i jej przekonania co do racjonalności podejmowanych działań. Za materiał dowodowy nie mogą także zostać uznane dane makroekonomiczne, gdyż sporem objęte są działania podejmowane przez podatnika na ryzykownym rynku inwestycji finansowych, a nie sama chęć uzyskania dochodów z określonego źródła. Sprzeczne zaś z materiałem dowodowym w szczególności w postaci zeznań Dyrektora Finansowego Dariusza Wargulca i Prezesa Zarządu Eugeniusza Taraski są twierdzenia Spółki o zbieraniu i śledzeniu na bieżąco danych rynkowych oraz o analizie czynników makroekonomicznych, na podstawie których podejmowane miały być decyzje co do poszczególnych transakcji. Z zeznań tych wynika, że nie były w ogóle analizowane zapisy umów ramowych z bankami przed ich podpisaniem, a decyzje o poszczególnych kontraktach podejmowane były przez Dyrektora Finansowego na bieżąco, w kontaktach telefonicznych. Nie można zatem utożsamiać materiału dowodowego z twierdzeniami podatnika, które nie znajdują żadnego odzwierciedlenia w prawidłowych ustaleniach faktycznych, a obszerność wywodów zawartych w pismach procesowych nie może zastępować dowodów. Ponadto w odniesieniu do naruszenia art. 187 Ordynacji podatkowej należy wskazać, że podzielony jest on na trzy odrębne jednostki redakcyjne. Naczelny Sąd Administracyjny, będąc związany granicami skargi kasacyjnej sam nie może ani dopowiadać, ani konkretyzować zarzutów, ani też domyślać się, co Skarżący mógł mieć na uwadze, tak a nie inaczej konstruując zarzuty skargi kasacyjnej (zob. wyrok NSA z dnia 21 października 2010 r. sygn. akt. I OSK 632/10, publ. Lex 745280). Nie zasługuje także na uwzględnienie zarzut przyjęcia przez Sąd meriti błędnego ustalenia, że Skarżąca podejmowała działania o wartości przekraczającej jej kapitał zakładowy. Wskazując bowiem na wolumen obrotów podkreślono w uzasadnieniu wyroku brak związku zawieranych kontraktów opcyjnych z wpływami i zobowiązaniami walutowymi Spółki pochodzącymi z bieżącej działalności, a także stan jej aktywów. Okoliczności zaś związane z brakiem w ogóle zakupu i sprzedaży walut z uwagi na zawieranie kontraktów bez dostawy instrumentu bazowego (czyli walut obcych), omówione zostaną przy rozważaniach dotyczących prawa materialnego.

4.5. Za bezpodstawne należy uznać także zarzuty błędnej wykładni prawa materialnego. Przepis art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. stanowi, że kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 16 ust. 1. Koszty poniesione w walutach obcych przelicza się na złote według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski z ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień poniesienia kosztu. Należy przede wszystkim wskazać, że ustawodawca posługuje się zwrotem "koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów", a nie "koszty poniesione przez podatnika". Podkreślenia zatem wymaga zawarta w tym przepisie celowość działania podatnika jako podstawowe kryterium kosztu podatkowego. Również tylko sam zamiar uzyskania przychodów i w efekcie dochodu nie może stanowić wyłącznego kryterium zaliczenia danego wydatku do kosztów podatkowych. Sama Spółka wskazuje obecnie, że dokonywane transakcje związane z opcjami walutowymi nie miały służyć ani osiągnięciu, ani zachowaniu, ani zabezpieczeniu jej źródła przychodów z bieżącej działalności gospodarczej. Transakcje związane z pochodnymi instrumentami finansowymi nie były powiązane z żadnymi konkretnymi, ani przewidywanymi kontraktami handlowymi, w których rozliczenia miałyby następować w walutach obcych i zachodziłaby ewentualna potrzeba zabezpieczenia w ten sposób ryzyka kursowego. Zawierane kontrakty na pochodne instrumenty finansowe nie były także związane z zakupem i sprzedażą instrumentów bazowych (walut obcych), lecz polegały na zapłacie różnicy pomiędzy ceną uzgodnioną w kontrakcie, a ceną obowiązującą na rynku w dniu wygaśnięcia umowy (tzw. opcje zerokosztowe, bez dostawy instrumentu bazowego, czyli waluty obcej). W tym znaczeniu wolumen transakcji dotyczący instrumentów bazowych (walut obcych), choć rzeczywiście był o wiele większy od kapitału zakładowego i aktywów Spółki, nie stanowił o kwocie zobowiązań Spółki z tego tytułu. Z uwagi jednak na uzależnienie tej kwoty od ceny instrumentu bazowego, nie był także możliwy do określenia w dniu zawierania poszczególnych kontraktów opcyjnych. Wskazuje on jednak na prowadzenie w tym zakresie działalności, która nie tyle oderwana była od bieżącej aktywności gospodarczej Spółki, co przede wszystkim na skalę inwestycji wysokiego ryzyka, które nie znajdowały żadnego oparcia w profilu normalnych czynności Skarżącej. Opcje walutowe typu CALL i PUT, które zawierała Spółka nie były produktami stworzonymi przez banki dla niej jako indywidualnego klienta typu tailor made (uszytymi na miarę), jak np. forwardy walutowe polegające na kupnie lub sprzedaży instrumentu bazowego (określonej waluty) za z góry określoną cenę wykonania oraz w określonej dacie w przyszłości. W rzeczywistości kontrakty opcyjnie stanowiły formę zakładu pomiędzy Spółką a bankiem, co do określonego kursu bazowego waluty w uzgodnionym dniu lub jakimś odcinku czasu. Zamiast zatem zabezpieczenia podstawowej działalności gospodarczej Spółka zdecydowała się na dokonywanie inwestycji wysokiego ryzyka, nie posiadając w tym względzie ani żadnych doświadczeń, ani żadnego mechanizmu oceny ryzyka.

4.6. Należy podkreślić, że pochodne instrumenty finansowe mogą pełnić funkcję zabezpieczającą lub spekulacyjną. Trudno jest zaakceptować stanowisko strony wnoszącej skargę kasacyjną, że zawarcie kontraktów o charakterze spekulacyjnym związane jest z ogólną działalnością gospodarczą podatnika. Z samej definicji instrument spekulacyjny zostaje zawarty w celu osiągnięcia zysku z realizacji danego instrumentu. Oceny zatem wymaga racjonalność działania przedsiębiorcy, który bez jakiegokolwiek przygotowania i odpowiedniego instrumentarium, a także bez jakiejkolwiek analizy dokonuje ryzykownych inwestycji finansowych. Uznanie danego wydatku za koszty uzyskania przychodu w rozumieniu art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. powinno być uzależnione przede wszystkim od jego przeznaczenia. W przypadku podatnika trudno było oczekiwać i zakładać w sposób racjonalny wystąpienia przychodów z uwagi przede wszystkim na brak jakiegokolwiek przygotowania do realizacji ryzykownych i długoterminowych kontraktów z tytułu zakupu i sprzedaży opcji walutowych o charakterze zerokosztowym, czyli takich, dla których typowe jest rozliczenie nierzeczywiste, czyli bez dostawy instrumentu bazowego. Użyty w art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. zwrotu "w celu" oznacza, że nie każdy wydatek poniesiony przez podatnika w związku z prowadzoną działalnością podlega odliczeniu od podstawy opodatkowania, lecz tylko ten wydatek, który pozostaje w związku przyczynowo-skutkowym. Poniesienie wydatku ma lub może mieć wpływ na powstanie lub zwiększenie przychodów. Wydatek należy oceniać mając na uwadze racjonalność określonego działania dla osiągnięcia przychodu. Poniesienie wydatku musi zatem być powiązane z prowadzoną przez podatnika działalnością gospodarczą, ukierunkowaną na uzyskanie przychodów; wydatek powinien, przynajmniej potencjalnie, wpływać na wielkość uzyskiwanych lub spodziewanych przychodów z tej działalności. Kosztowa kwalifikacja konkretnego wydatku u konkretnego podatnika musi więc uwzględniać charakter i profil prowadzonej działalności gospodarczej oraz ekonomiczną racjonalność poniesionego wydatku. Na podatniku zaś ciąży obowiązek wykazania, że zamiar poniesionego wydatku był obiektywnie związany z osiągniętym lub nawet zamierzonym przychodem. Skutki materialnoprawne w postaci potrącenia z przychodu wydatków w celu ich osiągnięcia mogą nastąpić jedynie wtedy, gdy podatnik przedstawi lub wskaże środki dowodowe uzasadniające poniesienie wydatków, a które umożliwią organowi podatkowemu przeprowadzenie dowodu w postępowaniu podatkowym na okoliczność istnienia związku pomiędzy poniesionymi wydatkami, a osiągniętym lub zamierzonym przychodem. Za taki dowód mogłaby zostać uznana np. dokumentacja obejmująca określenie celu i strategii zarządzania ryzykiem, o której stanowi § 28 ust. 1 Rozporządzenia MF w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych, której jednak Spółka nie prowadziła. Ustalenia w zakresie dotyczącym celu poniesienia wydatku muszą mieć charakter zobiektywizowany, a skoro tak, to muszą one przede wszystkim zmierzać do odpowiedzi na pytanie, czy daje się racjonalnie powiązać konkretny wydatek z uzyskanym lub oczekiwanym przychodem. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. akt II FSK 1058/11 (publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl; zwana dalej: "CBOSA"), warunkiem zaliczenia wydatków do kosztów uzyskania przychodów jest wykazanie przez podatnika, że poniesione wydatki są racjonalne tak co do zasady, jak i ich wysokości. Skoro ustawodawca wyraźnie wiąże koszty uzyskania przychodów z celem osiągnięcia przychodów, to cel ten musi być widoczny. Oznacza to, że ponoszone koszty powinny cel realizować lub co najmniej zakładać realnie jego osiągnięcie. Za koszty uzyskania przychodu należy zatem, zgodnie z utrwalonymi już poglądami judykatury uważać takie wydatki, których poniesienie przez podatnika było spowodowane racjonalnym dążeniem i obiektywną możliwością osiągnięcia przychodu lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodu, i które nie zostały wymienione w art. 16 ust. 1 u.p.d.o.p. (por. przykładowo wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego : z dnia 10 czerwca 2009 r., sygn. akt II FSK 234/08, z dnia 1 grudnia 2009 r., sygn. akt II FSK 950/08 publ. CBOSA). Nie każdy wobec tego wydatek poniesiony przez podatnika, nawet będący kosztem w sensie bilansowym i jednocześnie nie wymieniony w art. 16 ust. 1, będzie kosztem uzyskania przychodu (por. A. Gomułowicz, J. Małecki - Podatki a prawo podatkowe, Wyd. Prawnicze LexisNexis 2002, s. 126; B. Dauter w pracy zbiorowej - Podatek dochodowy od osób prawnych. Komentarz, Wyd. Unimex 2003, s. 259). Wymaga podkreślenia, że przy ustalaniu kosztów uzyskania przychodów każdy wydatek - poza wyraźnie wskazanymi w ustawie - wymaga indywidualnej oceny pod kątem bezpośredniego lub pośredniego związku z przychodem i racjonalnością działania dla osiągnięcia tego przychodu. Sytuacje, w których ów związek przyczynowy nie jest jednoznaczny, należy rozwiązywać według zasad racjonalnego rozumowania, odrębnie w odniesieniu do każdego przypadku. Kosztami uzyskania przychodów będą wydatki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, jeżeli są one racjonalnie uzasadnione, a każdy wydatek powinien być oceniany z tego punktu widzenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 listopada 2004 r., sygn. akt FSK 671/04, publ. CBOSA). Przy ocenie wydatku jako kosztu potrącalnego niezbędne jest uwzględnienie wszystkich towarzyszących temu okoliczności, w tym racjonalności działania z punktu widzenia związków przyczynowo - skutkowych. Z brzmienia art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. jednoznacznie wynika, że kategoria podatkowa kosztów uzyskania przychodów obejmuje wyłącznie te koszty, które poniesiono w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów. Na ten aspekt rozumienia pojęcia kosztów uzyskania przychodów wielokrotnie zwracał uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w swych orzeczeniach, których przedmiotem była wykładnia art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. (por. przykładowo wyroki NSA: z dnia 8 sierpnia 2008 r., sygn. akt II FSK 744/07; z dnia 23 maja 2007 r., sygn. akt II FSK 717/06; z dnia 24 listopada 2006 r., sygn. akt II FSK 1447/05; z dnia 25 listopada 2004 r., sygn. akt FSK 671/04, publ. CBOSA). Tymczasem, w skardze kasacyjnej pełnomocnik strony skarżącej uzasadniając zasadność zaliczenia wydatków związanych z umowami opcyjnymi argumentował, że bez znaczenia pozostaje rezultat poniesienia kosztu, ale jednocześnie całkowicie wadliwie przedstawił aspekt racjonalności działań podatnika. W jego ocenie działania racjonalne i obiektywnie uzasadnione to takie, które w jego ocenie zostały oparte na przyjęciu założenia o trwałości trendu aprecjacji waluty polskiej wobec USD i euro z uwagi na brak przesłanek makroekonomicznych co do jego zmiany. Argumentacja ta już prima facie nasuwa wątpliwości co do celowości i wpływu wydatków związanych z kontraktami opcyjnymi w kontekście bieżącej działalności Spółki. Jak bowiem wskazuje sam pełnomocnik zajmowała się ona przede wszystkim sprzedażą w kraju towarów i usług, a także międzynarodowym handlem płodami rolnymi, a nie prowadzeniem agresywnych inwestycji na rynkach finansowych polegających na zakupie i sprzedaży kontraktów opcyjnych, co do których nie miała żadnego przygotowania. Za logiczną i popartą racjonalnym rozumowaniem należy uznać konkluzję, że unormowanie z art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. uzależnia zaliczenia wydatków do kosztów uzyskania przychodów po wykazaniu przez podatnika, że poniesione wydatki są racjonalne tak co do zasady, jak i ich wysokości. Oznacza to, że ponoszone koszty powinny cel realizować lub co najmniej zakładać realnie jego osiągnięcie (por. uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 grudnia 2012 r., sygn. akt II FPS 2/11, publ. CBOSA).

4.7. Tym samym za bezpodstawne należy uznać także zarzuty naruszenia art. 16 ust. 1 pkt 8b, art. 7 ust. 1 i 2, art. 16 i art. 18 ust. 1 u.p.d.o.p., które wskazują na ich niewłaściwe zastosowanie, a raczej na brak ich zastosowania. Bezzasadność zarzutów procesowych dotyczących naruszenia stanu faktycznego sprawy, jak również wskazana powyżej prawidłowa wykładnia art. 15 ust. 1 u.p.d.o.p. przesądzają o braku naruszenia wskazanych powyżej przepisów prawa materialnego. Dotyczą one bowiem zasad obliczania przychodów, kosztów i dochodu.

4.8. Z tych przyczyn na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną należało oddalić. O kosztach orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a.