Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 425/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-12-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6117 Ulgi płatnicze (umorzenie, odroczenie, rozłożenie na raty itp.)
Hasła tematyczne: Wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej~Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę o wznowienie postępowania
Powołane przepisy: article: art. 271 pkt 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Sędzia NSA Andrzej Jagiełło (sprawozdawca), Sędzia WSA del. Paweł Dąbek, Protokolant Anna Świech, po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi M.I. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 września 2017 r. sygn. akt II FSK 1908/17 oddalającym skargę kasacyjną M.I. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 marca 2017 r. sygn. akt III SA/Wa 3413/16 w sprawie ze skargi M.I. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 2 września 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowych oddala skargę o wznowienie postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie decyzją z dnia 21 października 2014 r., utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 17 kwietnia 2014 r. odmawiającą M.I. udzielenia wnioskowanej ulgi poprzez umorzenie zaległości podatkowej w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2002 r. w wysokości 1 159 905, 79 zł wraz z odsetkami za zwłokę w kwocie 1 378 346 zł. Wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 3862/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę strony na tę decyzję. Od tego wyroku Skarżący wniósł skargę kasacyjną, po rozpoznaniu której Naczelny Sąd Administracyjny, wyrokiem z dnia 2 marca 2016 r., sygn. akt II FSK 2474/15, uchylił zaskarżony wyrok w całości oraz uchylił decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 21 października 2014 r. Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie, decyzją z dnia 2 września 2016 r., ponownie utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 17 kwietnia 2014 r.

Wyrokiem z dnia 22 marca 2017 r., sygn. akt III SA/WA 3413/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M.I. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 2 września 2016 r. W skardze kasacyjnej od tego wyroku Skarżący, zaskarżając go w całości, zarzucił naruszenie:

1) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 122, art. 187 § 1, art. 191 i art. 210 § 1 pkt 6 i ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (dalej: O.p.) oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej: p.p.s.a.) poprzez oddalenie skargi pomimo kwalifikowanych naruszeń wymienionych przepisów postępowania podatkowego przez organ, w tym częściowo potwierdzonych przez WSA w skarżonym obecnie wyroku,

b) "art. 141 § 1 p.p.s.a. - nieodniesienie się w uzasadnieniu wyroku do wszystkich zarzutów skargi oraz przez poczynienie błędnych ustaleń faktycznych, w szczególności dotyczących tego, że Skarżący otrzymał w 2002 r. dywidendę, tym samym jego sytuacji ekonomicznej i strat wynikłych z" (tak w oryginale),

c) art. 184 Konstytucji RP art. 3 § 1 p.p.s.a. - przez nierozpoznanie zarzutów skargi, a przez to zaniechane kontroli zaskarżonej decyzji m.in. z punktu widzenia tych zarzutów oraz wykroczenie poza granice kontroli legalności decyzji, polegające na przejęciu sprawy do własnego rozpoznania, tj. dokonywaniu własnych, alternatywnych stosunku do stanowiska organu, ustaleń dotyczących przesłanki "interesu publicznego" i na tej podstawie (odmiennej od organu administracji) rozstrzygnięcie, że w sprawie nie ma podstaw do udzielenie podstaw do odmowy udzielenia wnioskowanej ulgi,

d) art. 153 p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z tym przepisem - przez aprobatę ustaleń organu sprzecznych z wytycznymi i ocenami prawnymi wydanego w tej sprawie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, względnie przez aprobatę zaniechania wykonania wytycznych i zastosowania ocen prawnych z tego wyroku,

2) prawa materialnego, a to art. 67a § 1 pkt 3 O.p., przez nieprawidłowe zastosowanie tego przepisu, tj. przez przyjęcie, że w sprawie nie występuje przesłanka interesu publicznego za umorzeniem podatku.

Wyrokiem z dnia 26 września 2017 r. sygn. akt II FSK 1908/17 Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną oddalił. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd zawarł m.in. następujące rozważania:

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Sąd przytoczył poglądy orzecznictwa nt. skuteczności tak sformułowanego zarzutu kasacyjnego jako naruszenia przepisów postępowania, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy, np.: gdy nie zawiera ono stanowiska odnośnie do stanu faktycznego przyjętego, jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia (uchwała 7 sędziów NSA z 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09), gdy sporządzone jest w sposób uniemożliwiający instancyjną kontrolę zaskarżonego wyroku lub jeżeli zawarta w nim ocena prawna (art. 153 p.p.s.a.) skutkowałaby wadliwością końcowego rozstrzygnięcia sprawy. Zatem błędne uzasadnienie orzeczenia, zdaniem Sądu, stanowi podstawę kasacyjną wymienioną w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., jeżeli prowadzi do niezgodnego z prawem załatwienia sprawy. Jakkolwiek czynność procesowa sporządzenia pisemnego uzasadnienia dokonywana już po rozstrzygnięciu sprawy i ma sprawozdawczy charakter, a więc sama przez się nie może wpływać na to rozstrzygnięcie jako na wynik sprawy, to niemniej tylko uzasadnienie spełniające określone ustawą warunki stwarza podstawę do przyjęcia, że będąca obowiązkiem sądu administracyjnego kontrola działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem rzeczywiście miała miejsce i że prowadzone przez ten sąd postępowanie odpowiadało przepisom prawa. Okoliczność, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie analizowano szeroko zarzutów podniesionych w skardze, może stanowić naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a., ale tylko w sytuacji wykazania wpływu tego uchybienia na wynik sprawy (tak: wyrok NSA z dnia 6 kwietna 2017 r., sygn. akt II FSK 3661/16).

Takich wadliwości Sąd nie dopatrzył się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, ponieważ zawiera ono wszystkie obligatoryjne elementy treści w zakresie określonym w art. 141 § 4 p.p.s.a. Sąd zauważył, że NSA w wyroku o sygn. akt II FSK 2474/15 w sposób precyzyjny przedstawił stanowisko co do interpretacji art. 67a §1 O.p, wskazując m.in., że wadliwe obliczenie przez podatnika podatku, spowodowane niejasnością obowiązującego i zmieniającego prawa podatkowego (zwłaszcza różnie interpretowanego w judykaturze), a czasem również wprowadzenie go w błąd co do sposobu rozumienia przepisu podatkowego przez pracownika organu podatkowego, stanowią okoliczności, które nie mogą być pomijane przy ustalaniu istnienia przesłanki interesu publicznego z art. 67a § 1 O.p. W konkretnych okolicznościach faktycznych może dojść do sytuacji, w której w interesie praworządnego państwa, realizującego zasadę sprawiedliwości społecznej będzie leżała eliminacja (lub przynajmniej ograniczenie) przypisanych decyzją administracyjną ciężarów publicznoprawnych. Jeżeli natomiast w wyniku dokonania ustaleń potwierdzone zostanie stanowisko podatnika o istnieniu przesłanki interesu publicznego, organ dokona wyboru jednej z możliwych konsekwencji decyzyjnych: udzieli wnioskowanej ulgi albo odmówi umorzenia zaległości podatkowej. W takim przypadku organ może przyjąć różne kryteria wyboru, np. uwzględnić okoliczności społeczne, ekonomiczne, dotychczasową postawę podatnika w zakresie wywiązywania się z obowiązków daniowych, okoliczności powstania zaległości podatkowej, zakres wnioskowanej ulgi itp., ale motywy wyboru alternatywy decyzyjnej winny zostać wskazane w uzasadnieniu decyzji.

Odnosząc się w tym kontekście do zarzutu skargi kasacyjnej naruszenia art. 153 p.p.s.a. ze względu na niedokonanie przez organ podatkowy oceny przyczynienia się organów podatkowych do powstania zobowiązania podatkowego na skutek opóźnienia wypłaty dywidendy przez spółkę, co było spowodowane przez niezgodne z prawem działania organów podatkowych oraz usprawiedliwionego, błędnego przekonania Skarżącego co do braku obowiązku zapłaty podatku od odsetek, wynikającego z rozbieżnego orzecznictwa sądowego, Sąd zwrócił uwagę na konieczność rozróżnienia sporu w zakresie podatku VAT , powstałego pomiędzy Spółką T. a stroną postępowania będącego przedmiotem oceny przed NSA – M.I., jedynym udziałowcem i akcjonariuszem i prezesem jej zarządu. W ocenie Sądu, organ podatkowy zobowiązany do ponownego przeanalizowania sprawy, w kontekście istnienia przesłanki interesu publicznego, w znaczeniu przedstawionym w wyroku oraz z uwzględnieniem wskazanych przez stronę okoliczności oraz do wskazania wyboru alternatywy w uzasadnieniu decyzji, z obowiązku tego się wywiązał. Naczelny Sąd Administracyjny dokonał oceny stanowiska organu, zaakceptowanego przez Sąd pierwszej instancji, w kontekście poglądów wyrażonych przez NSA w wyroku z 2 marca 2016 r., odnośnie sporu dotyczącego ulgi podatkowej w zakresie powstania zaległości podatkowych w podatku od osób fizycznych oraz decyzji wymiarowych wobec T. S.A. w zakresie VAT za miesiące VII – XII 1995 r., jak i opóźnienia w wypłacie dywidendy. Organ odwoławczy uznał, że działania zabezpieczające mogły mieć wpływ na jej wypłatę ale nie one bezprawne, gdyż decyzje wymiarowe nie zostały w całości zakwestionowane przez sądy administracyjne, a jedynie zostały ostateczne uchylone ze względu na przedawnienie. Choć nastąpił brak wypłaty dywidendy, to okoliczność ta nie stanowiła zagrożenia jego egzystencji. W konsekwencji, skoro w wyniku kolejnych zmian decyzji wymiarowych nastąpił zwrot kwoty 3 600 000 zł, stanowiący źródło wypłaty dywidendy to zdaniem organu, nie można uznać zaistnienia przesłanki interesu publicznego, uzasadniającego obecnie umorzenie Skarżącemu zaległości w podatku dochodowym za 2002 r. Sąd odniósł się następnie w swoich rozważaniach do podnoszonych przez Skarżącego przyczyn powstania zaległości podatkowej w tym długotrwałego i bezprawnego prowadzenia postępowania podatkowego. W konkluzji zauważył, że skoro w art. 5 O.p. ustawodawca stwierdził, że zobowiązaniem podatkowym jest wynikające z obowiązku podatkowego zobowiązanie podatnika do zapłacenia podatku w wysokości, terminie oraz w miejscu określonych w przepisach prawa podatkowego, to w tym stanie faktycznym nie znajduje żadnego oparcia prawnego stanowisko kasatora o przyczynieniu się organu do powstania zobowiązania podatkowego. Jeżeli podatnik był zdania, że organy podatkowe działały opieszale, to miał prawo skorzystać m.in. z instytucji przewidzianej w art. 141 O.p., czego nie uczynił, a co wynika z akt sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny odniósł się także do zarzutu "usprawiedliwionego, błędnego przekonania Skarżącego co do braku co braku obowiązku zapłaty podatku od odsetek", a więc w konsekwencji braku zdaniem strony zawinienia podatnika, wskazując, że organ podatkowy zwrócił uwagę, że nie wykazał on w zeznaniu podatkowym za 2002 r. przychodu z tytułu dywidendy. Został on ujawniony w toku postępowania kontrolnego w 2007 r. Zdaniem organu, skoro prawidłowość wypłaty dywidendy w kwocie 2 900 000 zł została potwierdzona wyrokiem NSA z dnia 11 października 2012 r., to okoliczności te nie świadczą o braku winy w niewypełnieniu obowiązku podatkowego. Na tym tle NSA podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że wskazane przez organ okoliczności powstania zaległości nie mogą uzasadniać tezy, iż interes publiczny przemawia za umorzeniem zaległości podatkowej bowiem między nimi, a powstaniem zaległości, nie istnieje żadne istotne aksjologicznie iunctim. Zarówno organy w postępowaniu w przedmiocie ulgi, jak i Sąd orzekający w sprawie, nie były uprawnione do oceny, czy między działaniami (zaniechaniami) organów podatkowych a ewentualnym "bankructwem" spółki i czasowym pogorszeniem się sytuacji majątkowej Skarżącego zachodzi adekwatny związek przyczynowy. Kwestia ta rozstrzygnąć się może w trybie odrębnego procesu cywilnego, opartego na art. 417 oraz 417¹ Kodeksu cywilnego, a nie w postępowaniu w przedmiocie ulgi w spłacie zobowiązań podatkowych. Postępowanie odszkodowawcze prowadzone w trybie procesu cywilnego jest postępowaniem odrębnym od postępowania prowadzonego w przedmiocie ulgi podatkowej (art. 67a § 1 O.p.). Zgodnie bowiem z art. 260 O.p., do odpowiedzialności odszkodowawczej stosuje się przepisy prawa cywilnego. Przepisy art. 417, 417¹ i 417² K.c. stanowią samodzielną podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa , co oznacza brak możliwości dochodzenia odpowiedzialności za szkody powstałe przy wykonywaniu władzy publicznej w oparciu np. o art. 67 a O.p. Sprawy związane z daninami publicznymi należą do zakresu wykonywania władzy publicznej, w związku z tym odpowiedzialność odszkodowawcza podlega reżimowi art. 417 k.c. Wobec tego ewentualne przyznanie odszkodowania w związku z wystąpieniem przez Skarżącego z powództwem zwalnia organy podatkowe oraz Sąd od badania istnienia przesłanek interesu publicznego w rozumieniu art. 67a §1 O.p. Podsumowując tę część rozważań NSA stwierdził, że wbrew stanowisku kasatora, przekonanie podatnika co braku obowiązku "zapłaty podatku od odsetek, wynikającego z rozbieżności orzecznictwa sadowego i nieprecyzyjnego prawa w tym zakresie", w sytuacji w której wątpliwości dotyczyły wyłącznie ich wysokości, nie może w żadnym wypadku rzutować na przyznanie ulgi podatkowej. Obowiązek podatkowy, zdefiniowany w art. 4 O.p. ma bowiem charakter obiektywny w tym znaczeniu, że o jego powstaniu nie decyduje wola podmiotów nim objętych.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zasługiwał także na uwzględnienie zarzut skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 122, art. 187 § 1, art. 191, art. 210 §1 pkt 6 i ust. 4 O.p. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., co Sąd uzasadnił odnosząc się do zasady ustanowionych tymi przepisami w tym zasady swobodnej oceny dowodów. Podobnie na uwzględnienie nie zasługiwał także zarzut naruszenia art. 184 Konstytucji RP oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. Ostatni z wymienionych przepisów zawiera normę o charakterze ustrojowym. Przesłanka wskazująca na naruszenie tego przepisu mogłaby wystąpić, gdyby Sąd pierwszej instancji odmówił rozpoznania skargi, mimo wniesienia jej z zachowaniem przepisów prawa, nie przeprowadził kontroli zaskarżonego aktu administracyjnego lub dokonał tej kontroli według kryteriów innych niż zgodność z prawem lub zastosował środek nieprzewidziany w ustawie. Natomiast do właściwości sądów administracyjnych należą tylko te sprawy, w których przepisy szczególne przewidują sądową kontrolę działalności administracji publicznej, o czym stanowi art. 184 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) i art. 3 § 1 p.p.s.a.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego przez nieprawidłowe zastosowanie art. 67a § 1 pkt 3a O.p. Naczelny Sąd Administracyjny za trafny uznał pogląd Sądu pierwszej instancji, że w świetle oceny prawnej oraz wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w wyroku NSA z dnia 2 marca 2016 r., sygn. akt II FSK 2474/15, którymi na mocy art. 153 p.p.s.a był związany, skarga w przedmiocie przyznania ulgi podatkowej nie mogła zostać uwzględniona. Jak wskazał, ważny interes podatnika to sytuacja, gdy z powodu nadzwyczajnych, losowych przypadków podatnik nie jest w stanie uregulować zaległości podatkowych. Będzie to utrata możliwości zarobkowania, utrata losowa majątku itp. Przez interes publiczny rozumieć należy dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa takich jak sprawiedliwość, równość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów, sprawność działania aparatu państwowego itp. Przy jego ocenie należy również uwzględnić w danym przypadku zasadność obciążenia państwa, a w rezultacie całego społeczeństwa kosztami udzielonej w ten sposób pomocy. Względy społeczne wymagają bowiem, żeby zobowiązania podatkowe były realizowane, a podatnik pochopnie nie był z nich zwalniany. Zwroty ważny interes podatnika i interes publiczny odnoszą się do hipotezy normy prawnej i wskazują sytuacje faktyczne, w których można dokonać umorzenia zaległości podatkowych lub odsetek za zwłokę. Stanowią one klauzulę generalną odsyłającą w procesie decyzyjnym do ocen pozaprawnych i określającą dyrektywy wyboru dla organu podatkowego. Organ podatkowy dysponuje, wynikającym z istoty uznania administracyjnego, pewnym marginesem swobody zarówno w odniesieniu do wykładni tych pojęć, jak oceny sytuacji faktycznej sprawy. Pojęcia te ograniczają zakres stosowanego uznania wskazując sytuacje, w których można dokonać umorzenia zaległości podatkowej.

W konkluzji Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena decyzji organu podatkowego, w świetle całokształtu okoliczności faktycznych sprawy oraz wniosków wypływających z ustaleń organów podatkowych jest prawidłowa. Pismem z dnia 5 lutego 2018 r. M.I. , na podstawie art. 271 pkt 2 w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. wniósł skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 września 2017 r. sygn. akt II FSK 1908/17 z uwagi na pozbawienie strony możliwości działania i możliwości obrony jej praw, co było wynikiem z naruszenia przepisów prawa w postępowaniu przed tym sądem. Na tej podstawie wniósł o:

1) zmianę zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 września 2017 r. przez uchylenie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2017 r. sygn. akt III SA/Wa 3413/16 - na podstawach określonych w skardze kasacyjnej od tego wyroku albo

2) uchylenie zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w całości. Nadto wniósł o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w razie uwzględnienia skargi o wznowienie postępowania. W uzasadnieniu skargi podniesiono m.in., że Naczelny Sąd Administracyjny w kwestionowanym wyroku nie rozpoznał skargi kasacyjnej co do jej istoty, a brak oceny zarzutów wobec zaskarżonego orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego stanowi naruszenie art. 15 § 1 pkt 1 w zw. z art. 173 § 1 oraz art. 183 § 1 p.p.s.a. To naruszenie stanowi przesłankę wznowienia postępowania, bowiem jego skutkiem jest to, iż skarga kasacyjna, tzn. jej zarzuty przedstawione przez Skarżącego pozostają nierozpoznane. W ocenie Skarżącego podstawą do wznowienia postępowania są nie tylko przypadki fizycznego braku udziału strony albo jej pełnomocnika w rozprawie przed sądem (z powodu naruszenia prawa), ale także sposób rozpatrywania sprawy przez pominięcie strony, jej wniosków i stanowiska. Obroną praw przez stronę w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. jest składanie przez nią środków zaskarżenia, także innych pism, formułowanie zarzutów i argumentowanie za nimi, a nie sama tylko fizyczna obecność na rozprawie . Możliwość pominięcia i nieodniesienie się merytoryczne sądu do tego co strona twierdzi, byłaby zaprzeczeniem prawa do obrony. Pozbawieniem strony możliwości obrony jej praw w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a jest więc pominięcie tego, co ona merytorycznie wywodzi i twierdzi. Zapewnienie stronie możliwości wypowiedzi jest więc warunkiem koniecznym ale jeszcze nie wystarczającym dla prawidłowego, ważnego postępowania. Musi również zaistnieć merytoryczne ustosunkowanie się (reakcja) Sądu odnośnie do stanowiska strony. W ocenie Skarżącego odebranie prawa do obrony i prawa do sądu, a tym samym z nieważność postępowania zachodzi wówczas, gdy NSA nie rozpoznaje merytorycznie skargi kasacyjnej strony, w szczególności gdy nie dokonuje oceny zaskarżonego wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego jako takiego, w tym nie dokonuje jego oceny pod kątem zarzutów skargi kasacyjnej, a zamiast tego: orzeka o prawidłowości lub nie zaskarżonej decyzji administracyjnej i w oparciu o taką ocenę oddala skargę kasacyjną, nie dokonując jednak kontroli wyroku z punktu widzenia podstaw skargi kasacyjnej. W tej sprawie, co wynika z uzasadnienia kwestionowanego wyroku, NSA nie skupia się na ocenie wyroku WSA ale właśnie na ocenie decyzji. Konsekwencją tego jest i to, że faktycznie nie zajmuje się podstawami kasacyjnymi zaprezentowanymi wobec wyroku przez Skarżącego. Wyrok oddalający skargę kasacyjną albo też uwzględniający ją może być bowiem tylko i wyłącznie wynikiem rozpoznania zarzutów skargi kasacyjnej, tj. stwierdzenia, że nie są uzasadnione i wyjaśnienia dlaczego WSA nie naruszył wskazanych przez skarżącego kasacyjnie przepisów. W ocenie Skarżącego analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje, że Sąd ten nie rozpoznał zarzutów skargi kasacyjnej nie odniósł się merytorycznie i rzeczowo do żądnego z zarzutów naruszenia przepisów postępowania. W szczegółowych rozważaniach Skarżący dokonał oceny tego uzasadnienia w kontekście poszczególnych zarzutów skargi kasacyjnej. Organ nie wniósł odpowiedzi na skargę o wznowienie postępowania sądowego a na rozprawie pełnomocnik organu wniósł o odrzucenie skargi, względnie o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wypada przypomnieć, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada niewzruszalności prawomocnych orzeczeń sądowych (art.170 p.p.s.a.). Przepisy regulujące dopuszczalność wzruszenia takich orzeczeń, jako wyjątek od tej zasady, muszą być interpretowane ściśle. Obalenie prawomocnego orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego lub wojewódzkiego sądu administracyjnego możliwe jest między innymi w wyniku wznowienia postępowania sądowego. Instytucja wznowienia postępowania sądowego nie zawsze daje jednak stronom prawo do pełnej kontroli kwestionowanego orzeczenia. Postępowania ze skargi o wznowienie postępowania ogranicza się bowiem do ponownego rozpatrzenia sprawy, ale wyłącznie w granicach wskazanych przez stronę przesłanek, które muszą mieścić się w ściśle określonych prawem podstawach wznowienia postępowania (por. np. wyroki NSA z 28 lutego 2013 r., sygn. akt II GSK 1695/12 i z 11 października 2016 r., sygn. akt II OSK 1059/16 – cyt. orzeczenia dost. na www.orzeczenia.nsa.gov.pl) . Zgodnie z treścią art. 275 p.p.s.a. do wznowienia postępowania z przyczyn nieważności właściwy jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, a jeżeli zaskarżono orzeczenia sądów obu instancji, właściwy jest Naczelny Sąd Administracyjny. Do wznowienia postępowania na innej podstawie właściwy jest sąd, który ostatnio orzekał w sprawie. Stosownie zaś do treści art. 280 p.p.s.a. Sąd bada na posiedzeniu niejawnym, czy skarga o wznowienie postępowania jest wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. Na tym etapie postępowania wznowieniowego, sąd właściwy do rozpoznania skargi nie bada, czy rzeczywiście przyczyny wznowienia istnieją, ale czy wnoszący skargę wskazał w niej podstawę wznowienia i czy wskazana przez niego podstawa odpowiada jednej z podanych w ustawie przyczyn uzasadniających żądanie wznowienia. W braku jednego ze wskazanych wymagań sąd odrzuca skargę, jeżeli zaś spełnione zostały wskazane wyżej wymogi wyznacza rozprawę.

Należy stwierdzić, że skarga M.I. o wznowienie postępowania sądowego wniesiona została w ustawowym terminie, została sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika i oparto ją na ustawowej podstawie wznowienia przewidzianej w art. 271 pkt 2 p.p.s.a. i wobec tego, zgodnie z art. 280 § 1 p.p.s.a., została skierowana do rozpoznania na rozprawie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarga o wznowienie postępowania nie ma jednakże uzasadnionych podstaw. Skarżący odwołując się do art. 271 pkt 2 w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. wniósł o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 września 2017 r. sygn. akt II FSK 1908/17 z uwagi na pozbawienie strony możliwości działania i możliwości obrony jej praw, co w jego ocenie było wynikiem z naruszenia przepisów art. 15 § 1 pkt 1 w zw. z art. 173 § 1 oraz art. 183 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana lub jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania; nie można jednak żądać wznowienia, jeżeli przed uprawomocnieniem się orzeczenia niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe. Z treści tego przepisu wynika, iż konieczne jest wykazanie, związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem prawa procesowego, a pozbawieniem możliwości działania strony. Pojęcie niemożności działania nie zostało zdefiniowane w ustawie, ani nie posiada bliższego określenia zarówno w teorii, jak i w orzecznictwie, a zatem istnieje pewien margines dla swobody interpretacyjnej dla tego pojęcia. Zdaniem Sądu niemożność działania, czyli niemożność obrony swych praw, oznacza co do zasady pozbawienie możliwości podejmowania czynności procesowych w postępowaniu sądowym. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się jednolicie, że aby doszło do wznowienia postępowania na tej podstawie, dotyczącej naruszenia przepisów postępowania wskutek których strona była pozbawiona możliwości działania, muszą zostać spełnione łącznie trzy przesłanki: po pierwsze - w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, po drugie - strona została pozbawiona możności działania bez własnej winy i po trzecie - bezpośrednią i wyłączną przyczyną pozbawienia strony możności działania było naruszenie przepisów prawa (por. np. wyroki NSA: z dn. 21 stycznia 2011 r., sygn. akt II FSK 1699/09; z dnia 25 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OSK 2557/11; z dnia 28 lutego 2013r., sygn. akt II GSK 1695/12; z dnia 16 maja 2017 r., II OSK 2336/15 oraz z dnia 9 stycznia 2018 r., sygn. akt I OSK 1545/17). O pozbawieniu możności działania można mówić jedynie wówczas, gdy z powodu naruszenia przez Sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (por. wyroki NSA: z dnia 16 maja 2017 r., sygn. akt II OSK 2336/15; z dnia 24 sierpnia 2010 r., sygn. akt II OSK 131/10; z dnia 17 lipca 2007 r., sygn. akt II OSK 1017/06 oraz Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. LexisNexis 2011 pod red. T. Wosia, str. 1024). Pozbawienie strony możności działania wskutek naruszenia przepisów prawa, o której mowa w art. 271 pkt 2 p.p.s.a., stanowi również przesłankę nieważności postępowania sądowego wskazaną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.

Wskazana w tych przepisach przyczyna skutkuje uchyleniem prawomocnego orzeczenia bez względu na to, czy miała ona wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Zawsze konieczne jest natomiast wykazanie, że zachodzi związek przyczynowy pomiędzy naruszeniem prawa procesowego a pozbawieniem strony możliwości działania. O pozbawieniu możności działania można mówić, gdy stronie nie dano w ogóle możliwości działania i z przyczyny leżącej poza nią nie mogła ona w ogóle wziąć udziału w sprawie. W innych przypadkach ewentualnie zachodzić może tylko utrudnienie działania, co nie będzie uzasadniało już wznowienia postępowania sądowego. Co do zasady, jeżeli w sprawie w ogóle nie doszło do uchybień procesowych, które pozbawiłyby stronę (uczestnika) możliwości podejmowania wszelkich dozwolonych w przepisach procedury sądowoadministracyjnej czynności procesowych, to nie może domagać się skutecznie wznowienia postępowania sądowego, gdyż w takiej sytuacji nie można uznać, że była ona, wskutek naruszenia przepisów pozbawiona możności działania (tak np. NSA w wyrokach: z dnia 28 lutego 2013 r., sygn. akt II GSK 1695/12 oraz z dnia 9 grudnia 2011 r., sygn. akt II FSK 1144/10). W tak uściślonym pojęciu "możności działania" strony nie mieści się natomiast sam tok rozumowania sądu przedstawiony w uzasadnieniu wydanego orzeczenia. W związku z tym nie można uznać, że niewystarczające (w ocenie strony skarżącej) odniesienie się do pewnych zarzutów skargi (skargi kasacyjnej), przyjęcie jednej z możliwych (prezentowanych w orzecznictwie) interpretacji przepisów, a tym bardziej niepodzielenie argumentacji skargi kasacyjnej skutkuje pozbawieniem strony możności działania (por. postanowienie NSA z 28 września 2010, sygn. akt I FSK 1051/09 oraz wyrok NSA z dnia 9 grudnia 2011 r., sygn. akt II FSK 1144/10). Podkreślić należy, że w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w kwestionowanej sprawie sygn. akt II FSK 1908/17, podobnie jak i na etapie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, Skarżącemu – reprezentowanemu przez profesjonalnego pełnomocnika, zapewniono nieskrępowaną możność brania czynnego udziału w sprawie i Skarżący z tej możliwości korzystał, realizując swoje prawo do sądu i do obrony. Skarżący swoje twierdzenie o pozbawieniu możności działania (i możności obrony swoich praw) wywodził z tego, że jego zdaniem, Naczelny Sąd Administracyjny w kwestionowanym wyroku nie rozpoznał skargi kasacyjnej co do jej istoty i nie ocenił zarzutów wobec zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, czym naruszył art. 15 § 1 pkt 1 w zw. z art. 173 § 1 oraz art. 183 § 1 p.p.s.a. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego twierdzenia te są pozbawione podstaw. Wypada w związku z tym przypomnieć, regulacje wskazane w skardze o wznowienie postępowania jako naruszone. Otóż zgodnie z art. 15 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje środki odwoławcze od orzeczeń wojewódzkich sadów administracyjnych, stosownie do przepisów ustawy. Z kolei art. 173 § 1 p.p.s.a. stanowi, że od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie, (z wyłączeniem przypadków, o których mowa w art. 58 § 1 pkt 2 - 4, art. 161 § 1 oraz art. 220 § 3), przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zgodnie natomiast z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Strony mogą przytaczać nowe uzasadnienie podstaw kasacyjnych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, NSA rozpoznając skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2017r. sygn. akt III SA/Wa 3413/16, wypełnił ustawowy obowiązek wynikający z tych regulacji, rozpoznając sprawę w granicach zakreślonych w art. 183 § 1 p.p.s.a. Wobec tego nie można skutecznie i zasadnie wywodzić, że Naczelny Sąd Administracyjny dopuścił się naruszenia przepisów postępowania tj. art. 15 § 1 pkt 1 w zw. z art. 173 § 1 oraz art. 183 § 1 p.p.s.a. Zupełnie innym zagadnieniem jest konstrukcja uzasadnienia czy sposób przedstawienia argumentacji, to jednakże w żadnym razie nie może podlegać ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w ramach badania wystąpienia przesłanek wskazanej w skardze podstawy wznowienia postępowania (art. 271 pkt 2 p.p.s.a.). Jak wskazano wyżej pozbawienia strony możności działania, w rozumieniu tej podstawy wznowieniowej, nie można bowiem wywodzić z toku rozumowania Sądu przedstawionego w uzasadnieniu wydanego orzeczenia, sposobu przedstawienia przez Sąd argumentacji przemawiającej za podjętym rozstrzygnięciem, niewystarczającego (w ocenie strony) odniesienia się do pewnych zarzutów skargi kasacyjnej, przyjęcia jednej z możliwych interpretacji mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa, czy niepodzielenia argumentacji skargi kasacyjnej. Postępowanie ze skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym orzeczeniem nie służy bowiem pełnej kontroli prawidłowości tegoż orzeczenia, czy też ocenie poprawności jego uzasadnienia, ale zbadaniu, czy w sprawie wstąpiły wskazane przez stronę ustawowe podstawy wznowienia postępowania i ewentualnemu rozpoznaniu sprawy w granicach tych przesłanek wznowieniowych. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny nie może odnieść się do szczegółowych wywodów uzasadnienia skargi o wznowienie postępowania odnośnie do oceny w uzasadnieniu kwestionowanego wyroku zasadności poszczególnych zarzutów skargi kasacyjnej. Wywody te w istocie stanowią polemikę ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartym w uzasadnieniu kwestionowanego wyroku przez próbę podważenia ich trafności. Ta zaś kwestia wykracza poza ramy postępowania ze skargi o wznowienie postępowania. Jak wskazano wyżej przedmiotem tego postępowania nie jest bowiem rozpoznanie kolejnego środka odwoławczego od kwestionowanego wyroku, który jest prawomocny. Skoro zatem Naczelny Sąd Administracyjny nie dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, tym bardziej skutkującego pozbawieniem Skarżącego możliwości działania, to w analizowanym przypadku nie wystąpiły przesłanki podstawy wznowienia postępowania sądowego, o jakiej mowa w art. 271 pkt 2 p.p.s.a. Wobec tego brak jest podstaw do wznowienia postępowania w sprawie zakończonej wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 września 2017r., sygn. akt II FSK 1908/17. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę o wznowienie postępowania na podstawie art. 281 i art. 282 § 2 p.p.s.a., jako pozbawioną uzasadnionych podstaw.