Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 109/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-05-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6305 Zwrot należności celnych
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w...
Powołane przepisy: article: art. 246 § 2 pkt 2,
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Jan Bała po rozpoznaniu w dniu 6 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "Q." Sp. z o.o. w Z. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z dnia 18 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Sz 893/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "Q." Sp. z o.o. w Z. G. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w S. z dnia [...] października 2009 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy przekazać do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w S.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z 18 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Sz 893/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. po ponownym rozpoznaniu wniosku "Q-S." Sp. z o.o. w Z. G. o przyznanie prawa pomocy, na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z 15 lutego 2010 r., odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.

Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy Sąd pierwszej instancji wskazał, że Spółkę będzie stać na zapłatę kwoty 100 zł wpisu w tej sprawie, jak również wpisów sądowych w pozostałych sprawach sądowych wszczętych przez skarżącą. Wysokość tych wpisów mieści się w granicach najniższych przewidzianych przepisami prawa opłat sądowych. Spółka nie udowodniła, że znajduje się w złej sytuacji finansowej i nie ma możliwości zdobycia dodatkowych środków pieniężnych na uiszczenie kosztów sądowych.

Sąd I instancji podniósł, że ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów finansowych wynika, że Spółka dysponuje środkami pieniężnymi i ponosi wydatki związane z bieżącą działalnością. Do takich wydatków zaliczają się również opłaty sądowe albowiem przedsiębiorca nie może takich wydatków pomijać w planowaniu kosztów swojej działalności, licząc na to, że uzyska dofinansowanie z budżetu państwa. Traktowanie innych kosztów działalności z pierwszeństwem przed kosztami sądowymi nie znajduje uzasadnienia. Wprawdzie Spółka wykazuje straty podatkowe w ostatnich latach, ale nie jest to nadzwyczajna okoliczność, pozwalająca na potraktowanie jej w sposób uprzywilejowany. Wszystkie pozostałe okoliczności (redukcja zatrudnienia, egzekucja należności, znaczne i wieloletnie zaległości wobec kontrahentów) nie dowodzą złej kondycji finansowej Spółki. Okoliczności takie stanowią normalne ryzyko związane z prowadzeniem każdej działalności gospodarczej.

Sąd wskazał, że Spółka nie wykonała w sposób należyty wezwania z dnia 6 stycznia 2010 r. w zakresie przedłożenia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych za okres od 6 października 2009 r. do 6 stycznia 2010 r. Świadczy o tym, że skarżąca nie podała pełnych danych o swojej sytuacji finansowej i możliwościach płatniczych. Skarżąca przedstawiła wyciąg z rachunku bankowego z 12 stycznia 2010 r. z jego stanem na dzień 20 stycznia 2009 r. w kwocie 0 zł (data ostatniej operacji na koncie). Oświadczyła, że na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy posiadała debet w wysokości 82.930 zł.

"Q-S." Sp. z o.o. w Z. G. w zażaleniu na powyższe postanowienie wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i zwolnienie strony skarżącej od kosztów sądowych w części dotyczącej obowiązku uiszczenia wpisu od skargi, ewentualnie o uchylenie postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Zwróciła uwagę, że spełnienie przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270; dalej: p.p.s.a.) skutkuje powstaniem możliwości przyznania przez Sąd prawa pomocy, przy czym uznanie przez Sąd w tym zakresie nie jest dowolne i nieograniczone. Sąd nie może odmówić prawa pomocy, jeśli w konsekwencji spowodowałoby to wyłączenie czy istotne ograniczenie prawa do sądu. Skarżąca podniosła też, że większe koszty uzyskania przychodu, nie są wynikiem posiadania nadwyżki środków, ale zadłużeniem wobec kontrahentów z tytułu wystawiania na skarżącą faktur VAT, które przez dłuższy okres nie są w całości i na bieżąco regulowane.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Instytucja prawa pomocy umożliwiająca osobom pozostającym w trudnej sytuacji finansowej obronę ich praw przed sądem wiąże się z prawem do sądu zagwarantowanym w art. 45 Konstytucji RP. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które umożliwi stronie dostęp do sądu. Z uregulowań dotyczących kosztów sądowych oraz opłat za czynności profesjonalnych pełnomocników wynika, że strona chcąca prowadzić postępowanie sądowe musi dysponować odpowiednimi środkami pieniężnymi, które przeznaczy na pokrycie kosztów postępowania. Miarą możliwości ponoszenia kosztów postępowania zarówno przez osobę fizyczną jak i stronę niebędącą osobą fizyczną jest jej aktualna sytuacja finansowa, a nie materialna w szerokim tego słowa znaczeniu. Trzeba jednak pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i może mieć zastosowanie tylko do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i sfinansowanie przez stronę jej udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.

W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Regulując kwestię prawa pomocy dla osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej ustawodawca uzależnił możliwość uzyskania prawa pomocy od posiadanych środków pieniężnych. Zwrot "nie ma środków na pokrycie kosztów postępowania" zawarty w przepisie art. 246 § 2 p.p.s.a. można rozumieć dwojako: że strona nie ma w ogóle środków finansowych, albo że ma środki finansowe, ale w ilości niewystarczającej na pokrycie kosztów postępowania. Z treści omawianego przepisu, w którym użyto sformułowania "prawo pomocy może być przyznane" wynika, że sąd oceniając zasadność wniosku podmiotu niebędącego osobą fizyczną ma między innymi możliwość uwzględnienia w tej ocenie innych okoliczności, niż posiadanie środków pieniężnych. Brak takich środków nie jest czynnikiem przesądzającym o zasadności wniosku. Sąd może więc brać pod uwagę również posiadanie innych składników majątkowych, które można np. łatwo spieniężyć. Można jednak uznać za błędne stwierdzenie, że jeśli skarżący jest właścicielem np. działki budowlanej czy nieruchomości rolnej, to jest to równoznaczne ze zdolnością pokrycia kosztów postępowania.

Unormowanie zawarte w art. 246 § 2 p.p.s.a. przewidujące, że Sąd może przyznać prawo pomocy, a zatem nie musi, nie zwalnia Sądu od obowiązku poczynienia stosownych ustaleń w oparciu o wyczerpujące rozpatrzenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji finansowej wnioskującego. Po dokładnej analizie Sąd dokonuje oceny, czy sytuacja wnioskodawcy uzasadnia przyznanie prawa pomocy i w przypadku odmowy przedstawia jej powody. Powody te winny odnosić się do okoliczności konkretnej sprawy.

Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, że Sąd pierwszej instancji wszechstronnie ocenił możliwości finansowe skarżącej. Jedynie ogólnikowo, mało precyzyjnie i bez odniesienia się do konkretnych okoliczności rozpoznawanej sprawy stwierdził, że Spółka nie zasługuje na przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Stwierdził, że oparł się na złożonych przez skarżącą dokumentach i okolicznościach sprawy, wziął pod uwagę ilość zainicjowanych przez Spółkę spraw. Sąd nie wskazał jednak jakiego rodzaju były to dokumenty, co przedstawiała ich treść oraz jaki był ich związek z możliwością zrealizowania przez Spółkę obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w konkretnej sprawie. Samo takie stwierdzenie, bez poparcia go zawartą w uzasadnieniu analizą sytuacji skarżącej, nie wskazuje, że Sąd dokonał wszechstronnej oceny kondycji finansowej Spółki.

Oceniając zasadność zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny wziął pod uwagę z jednej strony szeroko rozumiane możliwości finansowe skarżącej, a z drugiej wysokość obciążeń finansowych w tym postępowaniu oraz w analogicznych postępowaniach zawisłych przed sądem administracyjnym. Należy stwierdzić, że skarżąca wykazała brak dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego, zwłaszcza gdy się weźmie pod uwagę znany Sądowi z urzędu fakt, że nie są to koszty jednostkowe do pokrycia w jednej sprawie, lecz dotyczą 16 spraw, co nie może być obojętne dla oceny jej kondycji finansowej i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych.

Dlatego też Sąd I instancji powinien ponownie rozważyć, czy istnieją podstawy do zwolnienia skarżącej od ponoszenia kosztów postępowania. Sąd powinien wziąć pod uwagę aktualną wysokość obciążeń i możliwości finansowych skarżącej. Należy zapewniać prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa z jednej strony, a interesem skarżącej w dochodzeniu swych roszczeń przed sądem z drugiej strony. Pojęcie prawa pomocy nie może być interpretowane wąsko i należy brać pod uwagę całokształt okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji finansowej skarżącej uwzględniając m.in. koszty ponoszone przez Spółkę w związku z innymi toczącymi się postępowaniami sądowymi bądź sądowoadministracyjnymi. Przy ponownym rozpoznaniu wniosku Sąd zobowiązany jest zbadać sytuację finansową wnioskodawcy z chwili złożenia wniosku i ustalić, czy obecnie skarżąca posiada oszczędności wystarczające na pokrycie kosztów sądowych w prowadzonych przez niego postępowaniach.

Z rozważań WSA w S. nie wynika, czy strona dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania, czy też środki te ma uzyskać i od czego to ewentualnie będzie zależało. Należy zatem stwierdzić, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. przedwcześnie zajął stanowisko w kwestii nieprzyznania Spółce prawa pomocy.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.