Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 273/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2011-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1-4
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
article: art. 7, 75 par. 1, 77 par. 1, 80 I 107 par. 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 25
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, 152 I 200
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Lenart (spr.) Sędziowie: WSA Agnieszka Miernik WSA Dariusz Pirogowicz Protokolant specjalista Jolanta Dominiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2011 r. sprawy ze skargi E. B. i N. L. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2010 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżących E. B. i N. L. solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2010 r., nr [...] odmawiającą E. B. oraz N. L. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Zaskarżone orzeczenie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z dnia 5 maja 2002 r. C. L. i E B. zwrócili się do Starosty Powiatowego w W. o przyznanie ekwiwalentu z tytułu pozostawienia przez P. L. nieruchomości poza obecnymi granicami RP.

Postanowieniem Sądu Rejonowego dla W., Wydział I Cywilny z dnia [...] marca 2002 r., sygn. akt [...] spadek po P. L. (właścicielu mienia zabużańskiego) nabył syn J. L. w całości.

Następnie na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego dla W., Wydział I Cywilny, z dnia [...] października 2000 r., sygn. akt [...], spadek po J. L. nabył syn C. L. oraz córka E. B. po [...] części każde z nich.

Z kolei na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego dla W., Wydział I Cywilny, z dnia [...] kwietnia 2008 r., sygn. akt [...] spadek po C. L. nabyła córka N. L. w całości.

Prezydent W. postanowieniem z dnia [...] lipca 2004 r. przekazał sprawę - zgodnie z właściwością - Wojewodzie [...].

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] września 2010 r., nr [...] odmówił E. B. oraz N. L. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez P. L. w majątku O., pow. P., woj. [...] o pow. o pow. [...] ha (w tym [...] ha gruntów ornych i łąk, [...] ha lasu mieszanego, [...] ha nieużytków) oraz zabudowań wzniesionych na ww. nieruchomości wymienionych w wyroku Sądu Rejonowego dla W. z dnia [...] maja 2002 r. sygn. akt [...].

W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że termin do złożenia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty został dochowany (art. 5 ust. 1 ww. ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), a wnioskodawczynie posiadają obywatelstwo polskie.

Wojewoda podniósł, że ww. ustawa z dnia w art. 2 ustawy zawiera przesłanki, jakie podmiot wskazany w art. 1 tego aktu musi spełniać, aby potwierdzono mu prawo do rekompensaty. Do powyższych przesłanek należy, by właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn o których mowa w art. 1, wskazanym powyżej.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 przedmiotowej ustawy do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty należy dołączyć dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Dowodami tymi mogą być w szczególności: urzędowy opis mienia, orzeczenie wydane przez Państwowy Urząd Repatriacyjny, dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych lub innych państw. W przypadku braku dokumentów, o których mowa powyżej, dowodami potwierdzającymi pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, mogą być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka.

Właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami RP był P. L, zmarły w dniu [...] sierpnia 1945 r., zaś jego ostatnim miejscem zamieszkania była W., co potwierdza postanowienie Sądu Rejonowego z dnia [...] marca

2002 r., sygn. akt [...] oraz wyrok Sądu Rejonowego dla W., sygn. akt [...] z dnia [...] maja 2002 r. ustalający, iż w związku z wojną światową rozpoczętą od września 1939 r. P. L., którego następcami prawnymi są C. L. i E. B., pozostawił na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Polski w miejscowości O., powiat [...], województwo [...], obecnie B., mienie nieruchome stanowiące jego własność szczegółowo opisane w powyższym orzeczeniu.

Okoliczność zamieszkiwania P. L. w dniu 1 września 1939 r. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej potwierdza oświadczenie I. M. stwierdzające, iż w miesiącu sierpniu 1939 r., w obliczu zbliżającej się wojny, wyjechała ona z nieżyjącymi już matką K. i siostrą W. do majątku O., pow. [...], woj. [...], stanowiącego własność P. L. W drugiej połowie września 1939 r. wkroczyła na te tereny Armia Czerwona, a P. L. wraz z rodziną zostali wyrzuceni z dworu. Wobec obawy o życie, razem z P. L. i jego rodziną uciekła z O. w pierwszej połowie grudnia 1939 r. przez tzw. "zieloną granicę" i zamieszkała w W.

Na powyższe wskazuje także pismo z dnia 29 października 2004 r., w którym E. B. oraz C. L. stwierdzili, iż P. L. w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwał na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Polski i przebywał w majątku O., a także zeznanie C. L. złożone przed Sądem Rejonowym dla W. z dnia [...] maja 2002 r.

Wojewoda uznał, że materiał dowodowy zgromadzony w aktach przedmiotowej sprawy wskazuje, iż P. L. był zmuszony opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a przymus ten pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym w wojną rozpoczętą w 1939 r., tj. została spełniona dyspozycja art. 1 ust. 2 ww. ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Stwierdził też, iż jednym z warunków niezbędnych do potwierdzenia prawa do rekompensaty jest fakt zamieszkiwania właściciela nieruchomości pozostawionej w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa nie definiuje pojęcia "miejsca zamieszkania", lecz pomocny jest art. 25 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem pobytu stałego. Tym samym o miejscu zamieszkania w świetle ww. przepisu decydują dwa czynniki: zewnętrzny, tj. fakt przebywania oraz wewnętrzny, tj. zamiar stałego pobytu, (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2006 r., sygn akt I OW 231/05).

W ocenie Wojewody [...] ani fakt wpisania majątku O., jako miejsca urodzenia P. L., ani oświadczenie I. M. stwierdzające, iż P. L. przebywał w majątku O. w dniu 1 września 1939 r. nie jest dowodem, w oparciu o który możliwe byłoby udowodnienie jego zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP. Fakt ten nie wynika także z oświadczeń C. L. i E. B., A. B. i I. K. oraz informacji uzyskanych z Archiwum Państwowego W. i z Urzędu Dzielnicy W.

Organ podniósł, że odstąpiono od przesłuchania wnioskodawców w trybie art. 86 kpa -celem ustalenia miejsca zamieszkania P. L. w dniu [...] września 1939 r. - z uwagi na fakt, iż przesłuchanie strony stanowi dowód o charakterze posiłkowym i w obliczu braku innych dokumentów, które potwierdzałyby fakt zamieszkiwania P. L. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, niedopuszczalnym byłoby uznanie za udowodnione ww. okoliczności w oparciu tylko o same zeznania wnioskodawców.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyły E. B. i N. L., zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania: art. 7 kpa, art. 8 kpa, art. 75 § 1 kpa, art. 77 § 1 kpa oraz art. 80 kpa w zw. z art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a polegające na nie wyjaśnieniu przez Wojewodę Mazowieckiego wszystkich istotnych okoliczności sprawy i zaniechaniu wszechstronnego rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego.

Po rozpoznaniu odwołania Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2010 r., nr [...].

W uzasadnieniu orzeczenia przytoczył treść art. 1 ust. 1, art. 2 i art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wskazując, że wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty może zostać uwzględniony jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną łącznie wszystkie wskazane ww. przepisach przesłanki do otrzymania rekompensaty za mienie zabużańskie.

Minister ustalił, iż opuszczenie przez P. L. byłego terytorium RP pozostawało w adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wybuchem II wojny światowej

Podkreślił, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. zawiera przepisy zarówno o charakterze materialnoprawnym, jaki i proceduralnym, stanowiące lex specialis w stosunku do zasad ogólnych kpa. Przykładem tych ostatnich regulacji są przepisy art. 6-10 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, przerzucające ciężar udowodnienia przesłanek, od których ustawodawca uzależnia potwierdzenie prawa do rekompensaty na stronę. Nie zwalnia to jednak organu prowadzącego postępowanie od realizacji zasad określonych w art. 7 kpa i 77 kpa.

Dodał, że Wojewoda [...] podjął wszelkie działania w celu zgromadzenia kompletnego materiału dowodowego. Przy czym skarżące nie przedstawiły dowodów z dokumentów lub z zeznań świadków na okoliczność, iż P. L. w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwał na byłym terytorium RP.

Wskazał również, że ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wyjaśnia, co należy rozumieć pod pojęciem "zamieszkiwanie", w związku z czym w tej kwestii należy się odnieść do art. 25 Kodeksu cywilnego, a nie do przepisów obowiązujących w tym zakresie przed wybuchem II wojny światowej, a następnie przyjąć, że "zamieszkanie" jest to miejscowość, w której dana osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu. Pogląd ten podzielił Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 20 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK1294/09 (niepubl.).

Okoliczność zamieszkiwania w danej miejscowości należy rozpatrywać z punktu widzenia wystąpienia dwóch elementów: obiektywnego - corpus - faktycznego, stałego i trwałego przebywania w danym miejscu oraz subiektywnego - animus - uzewnętrznionego zamiaru woli takiego pobytu. Nie wystarczy więc w tej mierze jedynie złożenie oświadczenia przez zainteresowaną osobę. Przyjmuje się, iż oba te elementy muszą występować łącznie. O "miejscu zamieszkania" rozstrzyga zawsze całokształt okoliczności wskazujących na zejście się stanu faktycznego przebywania z zamiarem takiego przebywania (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 8 września 2009 roku, sygn. akt I SA/Bd 479/09).

Minister Skarbu Państwa ocenił, że nie można uznać za wystarczający dowód - na okoliczność przesłanki zamieszkiwania przez właściciela na byłym terytorium RP - oświadczenia I. M. Osoba ta, jak wynika z jej oświadczenia, nie zamieszkiwała w majątku O. lub w miejscowości sąsiedniej, jej pobyt w O. miał charakter krótkotrwały, w związku z czym nie można uznać, by jej oświadczenie stanowiło wiarygodny dowód.

Ponadto wskazał, że ustawodawca jako zasadę przyjmuje udowodnienie spełnienia przesłanek potwierdzenia prawa do rekompensaty za pomocą dokumentów urzędowych, o czym świadczy wyraźne i nie budzące wątpliwości brzmienie art. 6 ust. 4 ustawy. Możliwość złożenia oświadczenia przez stronę została przewidziana jedynie w dwóch przypadkach, tj. stanu realizacji prawa do rekompensaty oraz miejsca zamieszkania po przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej właściciela nieruchomości pozostawionej oraz jego następców prawnych.

W związku z powyższym, Minister Skarbu Państwa stwierdził nieudowodnienie spełnienia przez właściciela nieruchomości pozostawionej – P. L. -przesłanki zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 2 pkt 1 ww. ustawy).

E. B. i N. L. wniosły do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] września 2010 r.

Orzeczeniu temu zarzuciły:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, polegającą na uznaniu, iż powyższy przepis wymaga, aby właściciel nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej miał "miejsce zamieszkania" na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a nie aby "zamieszkiwał' na tym terytorium;

2. naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 7 kpa, art. 8 kpa, art. 75 § 1 kpa, art. 77 § 1 kpa, art. 80 kpa w zw. z art. 2 pkt 1 oraz 7 ust. 2 ww. ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na nieprawidłowym utrzymaniu w mocy decyzji Wojewody [...] z dnia [...] września 2010 r., pomimo nie wyjaśnienia przez ten organ wszystkich istotnych okoliczności sprawy, zaniechaniu wyczerpującego rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego, dokonaniu błędnych ustaleń faktycznych dotyczących faktu zamieszkiwania P. L. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, skutkujących wydaniem błędnej decyzji o odmowie potwierdzenia E. B. i N. L. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez P. L. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej;

3. naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 7 kpa, 8 kpa, art. 75 § 1 kpa, art. 77 § 1 kpa, art. 80 kpa w zw. z art. 2 pkt 1 oraz 7 ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP, mające istotny wpływ na wynik spray, polegające na nie wyjaśnieniu przez Ministra Skarbu Państwa wszystkich istotnych okoliczności sprawy, zaniechaniu wyczerpującego rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego oraz dokonaniu błędnych ustaleń faktycznych dotyczących faktu zamieszkiwania P. L. na byłym terytorium RP, pomimo że w postępowaniu administracyjnym zgromadzono materiał dowodowy wykazujący, iż P. L. zamieszkiwał na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (względnie uprawdopodobniono na zasadzie domniemania faktycznego),

4. naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 75 § 1 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa, mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na uznaniu przez Ministra Skarbu Państwa, że oświadczenia złożone przez I. M. i E. B. pozbawione są mocy dowodowej;

5. naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 75 § 1 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zaniechaniu przeprowadzenia przez Ministra Skarbu Państwa dowodu istotnego dla wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy, a mianowicie dowodu z uwierzytelnionej notarialnie kserokopii dowodu osobistego P. L. (seria [...] z dnia [...] grudnia 1923 r.), wydanego przez Starostę [...], a w konsekwencji dokonaniu błędnych ustaleń faktycznych dotyczących faktu zamieszkiwania P. L. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;

6. naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 75 § 1 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 3 ww. ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zaniechaniu wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego, poprzez nie wezwanie wnioskodawczyń do złożenia oświadczeń o miejscach zamieszkania P. L. oraz nieprzeprowadzenie dowodów z zeznań świadków i zeznań stron na okoliczność ustalenia zamieszkiwania P. L. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;

7. naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 107 § 3 kpa mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na sporządzeniu przez Ministra Skarbu Państwa wadliwego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, poprzez niewskazanie przyczyn, z powodu których Minister Skarbu Państwa nie przeprowadził dowodu z uwierzytelnionej notarialnie kserokopii dowodu osobistego P. L., względnie przyczyn z powodu których odmówił powyższemu dowodowi wiarygodności i mocy dowodowej oraz nie zawarcie w uzasadnieniu decyzji oceny wiarygodności i mocy dowodowej: wyroku Sądu Rejonowego dla W. z dnia [...] maja 2002 r., sygn. akt: [...], odpisu z dokumentu Sądu Polubownego z dnia [...] lutego 1922 r., dokumentu przesłanego z Konsulatu Generalnego w B., akt sprawy toczącej się przed Sądem Rejonowym dla W. o sygn. akt: [...].

W uzasadnieniu skarżące stwierdziły, że nie sposób się zgodzić z zaskarżoną decyzją oraz z argumentacją Ministra Skarbu Państwa, jak również z decyzją Wojewody [...]. Wątpliwości budzi przyjęcie przez organy administracji, iż zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jedną z przesłanek potwierdzenia prawa do rekompensaty jest fakt posiadania przez byłego właściciela miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. W ocenie skarżących tego typu wykładnia jest zupełnie nieuprawniona i prowadzi do nadmiernego ograniczenia zastosowania ustawy zabużańskiej. Ustawodawca nie odwołał się bowiem wprost do pojęcia "miejsca zamieszkania", lecz do faktu "zamieszkiwania". Nie do zaakceptowania jest zatem wykładanie pojęcia użytego w omawianym przepisie w taki sposób, jakby chodziło o miejsce zamieszkania. Skoro ustawodawca nie zawarł w ustawie definicji określonego pojęcia bazować należy przede wszystkim na potocznym rozumieniu tego pojęcia, co wynika z § 8 ust. 1 załącznika: "Zasady techniki prawodawczej" do rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie "Zasad techniki prawodawczej" (Dz. U. Nr 100, poz. 908). Stwierdza on, że w ustawie należy posługiwać się poprawnymi wyrażeniami językowymi (określeniami), w ich podstawowym i powszechnie przyjętym znaczeniu. Z kolei zgodnie z § 10 tego załącznika, do oznaczenia jednakowych pojęć używa się jednakowych określeń, a różnych pojęć nie oznacza się tymi samymi określeniami.

Tym samym należy założyć, iż racjonalny ustawodawca poprzez: "zamieszkiwanie" rozumiał coś innego niż posiadanie "miejsca zamieszkania", o którym mowa w art. 25 kc.

Potoczne rozumienie określenia "zamieszkiwanie" obejmuje nie tylko przebywanie z zamiarem stałego pobytu, ale jakiekolwiek przebywanie w określonym miejscu nadającym się do prowadzenia codziennej aktywności życiowej - spożywania posiłków, toalety, spania, bez względu na to, czy dana osoba ma zamiar stałego przebywania w tym miejscu, czy też nie.

Ponadto zgodnie z art. 2 pkt. 1 ustawy zabużańskiej wykazać należy zamieszkiwanie w określonym dniu: "w tym dniu" na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Oznacza to, że ustawodawca przewidział konieczność ustalenia zamieszkiwania w określonym dniu na określonym terytorium, a nie dodatkowo ustalenia posiadania zamiaru stałego przebywania na tym terytorium - czyli zamiaru dotyczącego dalszego, nieokreślonego okresu.

W ocenie skarżących, prawidłowa ocena dowodów zgromadzonych w niniejszej sprawie potwierdza fakt zamieszkiwania na ww. terytorium przez P. L. i "cały ogrom" zewnętrznych oznak posiadania zamiaru stałego pobytu na tym terytorium, przy braku dowodów przeciwnych świadczących o tym, iż ww. osoba kiedykolwiek zamieszkiwała gdzieś poza majątkiem O.

Skarżące podniosły, że na okoliczność tego, gdzie zamieszkiwał właściciel pozostawionego mienia w dniu 1 września 1939 r. - ustawodawca nie wprowadził żadnych ograniczeń dowodowych. Z art. 6 ust. 4 ustawy zabużańskiej wynika bowiem, iż katalog możliwych środków dowodowych jest otwarty (świadczy o tym użyte sformułowanie "w szczególności") oraz okoliczność, że dowody wymienione w ust. 4 dotyczą w zasadzie okoliczności wskazanych w ust. 1 pkt 1 i 2 art. 6 ustawy zabużańskiej, czyli - wykazania samego faktu pozostawienia nieruchomości, przyczyn pozostawienia nieruchomości, tego jakie to były nieruchomości (rodzaj, powierzchnia) oraz faktu posiadania obywatelstwa przez właściciela nieruchomości. Co więcej - art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej wprowadzający ograniczenia, co do zeznań ze świadków - dotyczy wyłącznie okoliczności wskazanych w ust. 1 pkt 1 i 2 (zatem nie miejsca zamieszkiwania właściciela w dniu 1 września 1939 r.), lecz kiedy brak jest urzędowego opisu mienia i orzeczenia PUR.

P. L. mieszkał w O. do 1939 r., gdzie jako właściciel tak dużego majątku - władał nim, opiekował się rodziną, nadzorował pracę w gospodarstwie. Gdyby P. L. nie był związany z O. i mieszkał w zupełnie innym miejscu - prawdopodobnie poszedłby w ślady swej matki oraz siostry i majątek ten sprzedał. Tak się jednak nie stało i do końca 1939 roku był jego właścicielem i w nim mieszkał. Ponadto zarządzanie tak dużym majątkiem niewątpliwie wymagało, aby właściciel w nim mieszkał, gdyż czuwanie nad pracami polowymi na odległość w ówczesnych czasach było praktycznie niemożliwe.

Skarżące stwierdziły, że ani Sąd, ani organ prowadzący postępowanie w pierwszej instancji, nigdy nie zapytali wprost C. L. i innych świadków - o miejsce zamieszkania P. L. w dniu 1 września 1939 r. - przez co tylko i wyłącznie z tego powodu brak jest kategorycznego oświadczenia w tym przedmiocie.

Ponadto, powyższe okoliczności zostały potwierdzone poprzez przedłożenie przez skarżące uwierzytelnionej notarialnie kserokopii dowodu osobistego P. L. (seria [...] z dnia [...] grudnia 1923 r.), który to jest niezbitym dowodem na to, że P. L. nie tylko zamieszkiwał, ale miał miejsce zamieszkania w O. Jednakże z niewiadomych powodów Minister Skarbu Pastwa w ogóle nie dostrzegł tego dowodu, ani wniosków z niego wynikających.

Dodały, iż organy administracji zdają się nie dostrzegać, że postępowania zabużańskie dotyczą spraw majątkowych osób, które sześćdziesiąt lat temu zostały wyrzucone ze swych domów, dlatego w tego rodzaju sprawach niezwykle istotnym jest zachowanie zdrowego rozsądku oraz posługiwanie się zasadami logicznego rozumowania.

Tymczasem, organy odrzuciły możliwość dokonania ustaleń faktycznych poprzez wywiedzenie logicznych konsekwencji - także na podstawie domniemań faktycznych z innych dokumentów, jak również przyznania wiarygodności i mocy dowodowej innym dowodom aniżeli dokumenty, stojąc na stanowisku, że udowodnienie określonej okoliczności może nastąpić wyłącznie poprzez dostarczenie dokumentu, z którego wprost i jednoznacznie okoliczność ta będzie wynikać.

W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżone decyzje z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego orzeczenia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Skarga jest zasadna, a zaskarżone orzeczenie narusza zarówno przepisy prawa materialnego jak i prawa procesowego.

W niniejszej sprawie Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2010 r. odmawiającą E. B. oraz N. L. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez ich poprzednika prawnego P. L.

Materialnoprawną podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z art. 1-4 tej ustawy prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przysługuje osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej:

- w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wymienionych w tej ustawie tzw. układów republikańskich, oraz

- które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., a także

- osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. W przypadku, gdy nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej były przedmiotem współwłasności, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim współwłaścicielom, spełniającym wymogi określone w art. 2 ustawy, albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych współwłaścicieli. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 ustawy.

W niniejszej sprawie bezsporne jest, że P. L. pozostawił majątek w O., znajdujący się w powiecie [...], woj. [...] - bowiem okoliczności te zostały ustalone w prawomocnym wyroku Sądu Rejonowego dla W. z dnia [...] maja 2002 r., sygn. akt [...].

Nie budzi także wątpliwości wypełnienie przesłanki przymusowego opuszczenia przez niego byłego terytorium Polski w związku z rozpoczęciem w dniu 1 września 1939 r. II wojny światowej - co potwierdzają zeznania świadków, w tym m.in. I. M. oraz wnuków P. L.

Natomiast organy administracji uznały za nie udowodnioną okoliczność zamieszkiwania przez P. L. na byłym terytorium RP.

Rozpatrując niniejsza sprawę Sąd uznał, że rację ma organ administracji twierdząc, iż ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wyjaśnia, co należy rozumieć pod pojęciem "zamieszkiwanie", dlatego w tej kwestii należy odnieść się do art. 25 kc, który stanowi, że miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu.

Kwestia ta - wbrew temu, co twierdzą skarżące - nie budzi wątpliwości w orzecznictwie sądów administracyjnych.

Zgodnie zatem z powyższym, w prowadzonym postępowaniu należało ustalić, czy osoba pozostawiająca mienie na byłym obszarze RP miała zarówno tzw. corpus (faktycznie przebywała w danej miejscowości) oraz animus (wolę stałego pobytu w niej). Zamieszkanie jest prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do miejsca, na którą składają się dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości (corpus) oraz wola i zamiar stałego pobytu (animus). Oba te elementy muszą występować łącznie. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 478/11, wyrok z dnia 12 sierpnia 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 140/11, wyrok z dnia 5 kwietnia 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 1880/10), wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 1294/10).

O ile zatem nie budzi żądnych wątpliwości Sądu okoliczność przebywania P. L. w majątku O. w dniu 1 września 1939 r., o tyle stanowisko organów administracji uznające za nieudowodniony fakt jego przebywania na byłym terytorium RP z zamiarem stałego pobytu w świetle zebranego materiału dowodowego - gdyż okoliczności te nie wynikają wprost z żadnego dokumentu, a zeznania świadków są w tym zakresie niewystarczającym dowodem - jest nieprawidłowe.

Zdaniem Sądu powyższe stanowisko jest nieuprawnione i pozostaje w sprzeczności z treścią art. 75 § 1 kpa stanowiącym, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Analiza tego przepisu prowadzi do wniosku, iż zawiera on jedynie przykładowe wyliczenie środków dowodowych dopuszczalnych w postępowaniu administracyjnym a zatem dopuszczalne są też inne środki dowodowe, nie wymienione w cytowanym wyżej przepisie. Dodać należy, że ustawodawca w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty nie zawęził środków dowodzenia zaistnienia powyższej przesłanki np. jedynie do możliwości wykazania jej w oparciu o dowód z dokumentu – co słusznie podniosły w swojej skardze skarżące. Granicą dopuszczalności środków dowodowych jest więc ich zgodność z przepisami prawa, w związku z czym tworzenie nowych reguł korzystania ze środków dowodowych przez organy administracji jest niedopuszczalne.

Odmowa dowodom pośrednim jakiejkolwiek mocy dowodowej stanowi złamanie podstawowych zasad prowadzenia postępowania. Organy administracji w ramach toczącego się postępowania mają prawo a nawet obowiązek dokonywać oceny poszczególnych dowodów i podnoszonych przez strony okoliczności, jednak ocena ta winna być odpowiednio uargumentowana, oparta na analizie całokształtu zgromadzonych dowodów i wyczerpująco zaprezentowana w pisemnych motywach decyzji.

Tymczasem w niniejszym postępowaniu organy obu instancji przyjęły, iż nie znaleziono dowodu na fakt zamieszkiwania P. L. na terytorium RP w sytuacji, gdy zeznania świadków pośrednio ten fakt potwierdzały, a także, gdy w aktach sprawy nie istniał żaden inny, nawet pośredni dowód, na możliwość zamieszkiwania P. L. w innym miejscu.

Ponadto organ całkowicie pominął, dołączony do akt sprawy, dokument w postaci dowodu osobistego P. L. z 1923 roku, z którego wynika, że jego miejscem zamieszkania (faktycznego stałego pobytu) był majątek O.

Nie wyjaśnił także, czy relacja jego wnuków stwierdzająca, że od sierpnia 1939 r. przebywały z matką oraz dziadkami w majątku O. oznaczała, iż jego właściciel posiadał miejsce zamieszkania w tym majątku (pismo z dnia 18 maja 2006 r. wniesione do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie),

Organy administracji dokonując analizy już zgromadzonego materiału dowodowego powinny kierować się zasadami logicznego myślenia oraz doświadczeniem życiowym. P. L. zamieszkiwał w pozostawionym majątku od swojego urodzenia, aż do dnia, w którym z obawy o życie swoje i rodziny zmuszony był uciec do Warszawy. W aktach sprawy brak jest jakiejkolwiek informacji o możliwym innym miejscu zamieszkania. Jednocześnie podkreślić należy, że w aktach sprawy znajduje się jego dowód osobisty, także potwierdzający miejsce zamieszkania w majątku O., przy jednoczesnym braku innych miejsc zamieszkania.

Jak wynika z powyższego organy przeprowadziły postępowanie dowodowe z naruszeniem podstawowych zasad kodeksu postępowania administracyjnego, w tym m.in. zasady prawdy obiektywnej i swobodnej oceny dowodów. Zasady postępowania organu administracji publicznej regulują przepisy prawa procesowego, które normują cały ciąg czynności organu administracji publicznej od chwili wszczęcia postępowania, przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i podjęcia decyzji. Działanie na podstawie prawa oznacza obowiązek zastosowania przepisów prawa procesowego przez organ prowadzący postępowanie. Przeprowadzając postępowanie organ nie może pominąć jakiegokolwiek przeprowadzonego dowodu, może natomiast zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów - art. 80 kpa - odmówić dowodowi wiarygodności, ale wówczas obowiązany jest wskazać przyczynę takiego stanowiska. Pominięcie oceny określonych dowodów musi budzić uzasadnione wątpliwości, co do trafności oceny innych środków dowodowych- może bowiem prowadzić także do wadliwej ich oceny.

Rozpoznając ponownie sprawę, organy rozważą wskazane wyżej okoliczności, przeprowadzą postępowanie administracyjne stosownie do zasad ogólnych zawartych w kodeksie postępowania administracyjnego oraz z uwzględnieniem przepisu art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), a wydane rozstrzygnięcie uzasadnią zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa.

Realizując powyższe dokonają m.in. oceny przedłożonego przez skarżące dowodu osobistego P. L., a także ustalą wiedzę świadków na okoliczność jego stałego miejsca zamieszkania. Przy czym zgromadzony w sprawie materiał dowodowy ocenią w sposób całościowy - zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego.

Reasumując Sąd uznał, że zaskarżone orzeczenie oraz decyzja je poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem art. 7, 75 § 1, 77 § 1, 80 kpa i art. 107 § 3 kpa oraz art. 2 pkt 1 ww. ustawy dnia 8 lipca 2005 r. - w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c , art. 152 oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.