Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt K 6/96
Trybunał Konstytucyjny
Data orzeczenia: 1996-11-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 4 ust. 1, art. 7
journal: Dz.U. 1976 nr 7 poz. 36
law: Obwieszczenie Przewodniczącego Rady Państwa z dnia 16 lutego 1976 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r.
article: art. 1 pkt 1 lit. "a" i "b"
journal: Dz.U. 1996 nr 32 poz. 139
law: Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy o przejęciu majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.
Teza: 1. Art. 1 pkt 1 lit. "a" ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy o przejęciu majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej /Dz.U. 1996 nr 32 poz. 139/, rozumiany w ten sposób, iż nie tworzy on podstawy prawnej dla użytkowania nieruchomości lub ruchomości byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej przez Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej, nie jest niezgodny z art. 1 i art. 7 przepisów konstytucyjnych pozostawionych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426 ze zm./.

2. Art. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy o przejęciu majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej /Dz.U. 1996 nr 32 poz. 139/ jest niezgodny z art. 1, art. 4 ust. 1 i art. 7 przepisów konstytucyjnych pozostawionych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426 ze zm./.

TEZY

1. Art. 1 pkt 1 lit. "a" ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy o przejęciu majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej /Dz.U. 1996 nr 32 poz. 139/, rozumiany w ten sposób, iż nie tworzy on podstawy prawnej dla użytkowania nieruchomości lub ruchomości byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej przez Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej, nie jest niezgodny z art. 1 i art. 7 przepisów konstytucyjnych pozostawionych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426 ze zm./.

2. Art. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy o przejęciu majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej /Dz.U. 1996 nr 32 poz. 139/ jest niezgodny z art. 1, art. 4 ust. 1 i art. 7 przepisów konstytucyjnych pozostawionych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426 ze zm./.


UZASADNIENIE

Nowelizacja z dnia 7 lipca 1994 r. wprowadziła do art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. zwrot bliżej określający ruchomości i nieruchomości podlegające przejęciu przez Skarb Państwa. Zwrot ten ma charakter egzempflikacyjny i wskazuje, że w szczególności skutki określone w art. 1 ust. 1 dotyczą tych ruchomości i nieruchomości pozostających w gestii byłej PZPR i jednostek jej podległych, które następnie były użytkowane przez Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej. Wprowadzenie tego zwrotu w niczym nie może zmieniać dotychczasowej treści normatywnej art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. Skutek przejęcia przez Skarb Państwa majątku połączony jest bowiem wyłącznie z faktem samoistnego posiadania określonych przedmiotów w dniu 24 sierpnia 1989 r. Fakt przejęcia władztwa nad tym mieniem po tym dniu przez inny podmiot nie ma znaczenia dla uprawnień właścicielskich Skarbu Państwa. Nie można tłumaczyć sensu normatywnego zmiany art. 1 ust. 1 ustawy w ten sposób, że faktyczne użytkowanie przez SdRP  ruchomości i nieruchomości byłej PZPR uzyskało w tym przepisie podstawę prawną.

Z faktu, że art. 1 ust. 1 lit. "a" ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. /nowelizacyjnej/ posługuje się w odniesieniu do składników mienia słowem "użytkowane", nie można jeszcze wywodzić, że chodzi o ograniczone prawo rzeczowe określone w kodeksie cywilnym jako użytkowanie a polegające na prawie do używania rzeczy i pobierania z niej pożytków - art. 252 Kc, który "użytkowanie" w znaczeniu użytym przez ustawę z dnia 7 lipca 1994 r. traktuje jako eksploatację rzeczy /Por. Ignatowicz: Prawo rzeczowe, W-wa 1994 str. 200/.

Pojęciem użytkowania ustawodawca posługuje się bardzo często w systemie prawa, nie łącząc z tym żadnego prawa rzeczowego. Czasami ustawodawca posługuje się tym zwrotem dla określenia znamion czynów karalnych /art. 214 Kk, art. 92 ust. 2 pkt 1 lub art. 93 pkt 7 Prawa budowlanego/. Wbrew stanowisku Wnioskodawców należy się więc zgodzić z wywodami Prokuratora Generalnego wyrażonymi w piśmie z dnia 6 maja 1996 r., że pojęcie "użytkowane" zostało użyte w nowelizacji dla określenia faktycznego władztwa nad rzeczą, obejmującego w szczególności używanie rzeczy na własne potrzeby i faktyczne pobieranie pożytków z rzeczy.

Wnioskowi przeciwnemu, zakładającemu ustanowienie przez ustawę nowelizującą jakiejś formy ograniczonego prawa rzeczowego po stronie SdRP, brak jest podstaw. Nie ma żadnych racji merytorycznych ani aksjologicznych, dla których parlament miałby dokonywać przysporzenia majątkowego na rzecz jednej z wielu istniejących w Polsce partii politycznych kosztem Skarbu Państwa a więc majątku, którego zasadniczym celem i zadaniem jest zaspokajanie potrzeb dobra wspólnego. Taka interpretacja prowadziłaby do sprzeczności z konstytucyjną zasadą demokratycznego państwa prawnego /art. 1 przepisów konstytucyjnych/ i z konstytucyjną zasadą ochrony własności /art. 7 tych przepisów/ odnoszącej się także do własności Skarbu Państwa a nadto z wyrażoną w art. 4 ust. 1 przepisów konstytucyjnych zasadą pluralizmu politycznego. Ustawodawca nie może, bez istotnych racji merytorycznych i aksjologicznych znajdujących wyraz w zasadach konstytucyjnych, dysponować dowolnie majątkiem Skarbu Państwa.

Nie można więc przyjąć, że ustawodawca, nowelizując przepis art. 1 ust. 1 ustawy o przejęciu majątku byłej PZPR, zmierzał do ustanowienia na rzecz SdRP z mocą wsteczną prawa użytkowania w znaczeniu kodeksu cywilnego części tego majątku objętego przez SdRP po 29 stycznia 1990 r. Wykładnię taką należy odrzucić jako prowadzącą do sprzeczności interpretowanej normy z Konstytucją. Ustanawianie przez ustawodawcę dla SdRP podstawy prawnej dla użytkowania mienia byłej PZPR musiałoby stanowić, z przyczyn wyżej podanych, naruszenie art. 1, art. 4 ust. 1 i art. art.7 przepisów konstytucyjnych.

Przepis art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. o przejęciu majątku byłej PZPR wymienia cztery kategorie "aktywów" po byłej PZPR: wierzytelności, środki finansowe i inne prawa majątkowe oraz kwoty pochodzące ze składek. Podział ten nie jest oparty o jednolite kryterium podziału. O ile bowiem zwrot "inne prawa majątkowe" może stanowić normatywną kategorię dopełniającą do pojęcia "wierzytelności", o tyle "środki finansowe" to określenie bardziej o charakterze ekonomicznym, przedmiotowym, obejmujące swoim zakresem także określone przedmioty, w tym szczególnie pieniądze w postaci banknotów i monet oraz papiery wartościowe.

Odmiennie, niż w przypadku posiadanych przez PZPR ruchomości i nieruchomości, ustawodawca zdecydował się na przejęcie na rzecz Skarbu Państwa wspomnianego powyżej zespołu praw i przedmiotów, o ile "istniały" w dniu wejścia w życie ustawy, to jest w dniu 27 lutego 1991 r. /data ogłoszenia Dziennika Ustaw z 1991 r. nr 16 poz. 72/. Jest to data znacznie późniejsza w stosunku do dnia 29 stycznia 1990 r., a więc dnia, w którym zaprzestała działalność PZPR. Jednocześnie ustawodawca wyraźnie wskazuje, iż chodzi o prawa majątkowe wykonywane przez PZPR. Staje się więc istotne, w jaki sposób mogły w dniu 27 lutego 1991 r. istnieć prawa majątkowe i wierzytelności byłej PZPR w sytuacji, gdy ponad rok wcześniej organizacja ta zakończyła swoją działalność.

Na gruncie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. o przejęciu majątku byłej PZPR, o ile partia ta mogła być podmiotem określonych praw majątkowych, o tyle prawa te przeszły na rzecz Skarbu Państwa. Bardzo trudno jest ustalić status prawny byłej PZPR w systemie prawnym PRL. Pomijając występujące w tym względzie kontrowersje w doktrynie i orzecznictwie, należy przyjąć, że była PZPR występowała jak quasi - osoba prawna. Pozwala to na stwierdzenie odpowiadające stanowi faktycznemu, że PZPR uczestniczyła w obrocie prawnym, jak podmiot praw i obowiązków o charakterze majątkowym. W przypadku PZPR brak było jakichkolwiek procedur regulujących sposób likwidacji tej partii i zadysponowania pozostałym po niej majątkiem. Uznanie, że PZPR mogła występować jak podmiot określonych praw i obowiązków oznacza, że w momencie zaprzestania dalszej działalności i rozwiązania organów statutowych powstał niejasny stan co do pozostałego po niej majątku. Decyzja o rozwiązaniu PZPR nie mogła doprowadzić do wygaśnięcia obciążających ją zobowiązań, jak również wykonywanych przez nią praw. Nikt bowiem nie może jednostronnie zwolnić się z przyjętych na siebie zobowiązań.

O ile więc określona jednostka organizacyjna zostaje dopuszczona do obrotu prawnego, choćby w ten sposób, że akceptuje się w tym obrocie, że może ona faktycznie wykonywać prawa i obowiązki, to tylko przepis prawa może określić sposób wygaśnięcia tych praw i obowiązków, nie może natomiast dokonać tego grupa osób reprezentujących daną jednostkę organizacyjną, jako jej organy, choćby nawet podjęto tak daleko idące postanowienie, jak zaprzestanie przez daną jednostkę dalszej działalności. W rezultacie więc uchwała XI Zjazdu PZPR o zakończeniu działalności w żaden sposób nie wpłynęła na istnienie określonych praw i obowiązków wykonywanych przez byłą PZPR. Z braku stosownych regulacji prawnych zespół owych praw i obowiązków istniał do czasu decyzji ustawodawczej zawartej w ustawie o przejęciu majątku byłej PZPR. Dopiero ta ustawa doprowadziła do uregulowania kwestii majątkowej pozostałej po zaprzestaniu działalności przez byłą PZPR. Nie oznacza to wszakże, że po 29 stycznia 1990 r. nie mogło dojść do żadnego typu przekształceń w zespole praw majątkowych i zobowiązań byłej PZPR. W szczególności na zasadach ogólnych mogło dojść do zaspokojenia wierzytelności /np. przez złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego/ albo ich przedawnienia.

Prowadzi to do wniosku, że w dniu 27 lutego 1991 r., a więc w dniu wejścia w życie ustawy o przejęciu majątku byłej PZPR, mógł to być już inny zespół praw majątkowych, niż w dniu ustania działalności tej partii. O ile więc w tym dniu istniały jeszcze jakieś wierzytelności i prawa majątkowe, które poprzednio wykonywała PZPR, to na mocy ustawy przejął je Skarb Państwa, dopełniając tym samym procedury likwidacji pozostałego po PZPR majątku.

Jak wspomniano, poza normatywną kategorią "wierzytelności" oraz "praw majątkowych" art. 1 ust. 2 ustawy wymienia ponadto "środki finansowe", które to pojęcie może wyrażać zarówno określone roszczenia o wypłatę pieniędzy /np. z tytułu depozytu bankowego lub umowy o prowadzenie rachunku bankowego/, jak również same przedmioty mogące stanowić środek płatniczy, w szczególności zaś pieniądze i papiery wartościowe. O ile chodzi o określone roszczenia majątkowe, to mają w pełni zastosowanie wcześniejsze rozważania odnoszące się do wierzytelności. Roszczenia te nie wygasły z chwilą ustania działalności PZPR w dniu 29 stycznia 1990 r., lecz wchodziły w skład zespołu praw i obowiązków pozostałych po byłej PZPR. W konsekwencji próby realizacji tych roszczeń przez osoby trzecie miały charakter bezprawny a podmioty dokonujące świadczeń do rąk osób nieuprawnionych ponoszą odpowiedzialność wobec Skarbu Państwa, który na mocy art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. przejął wierzytelności byłej PZPR.

Jeżeli natomiast chodzi o środki finansowe w postaci kwot pieniężnych znajdujących się w bezpośrednim posiadaniu PZPR, to należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. wszelkie przedmioty ruchome /w tym pieniądze i papiery wartościowe/ pozostające w posiadaniu samoistnym PZPR w dniu 24 sierpnia 1989 r. zostały przejęte na rzecz Skarbu Państwa. Ustęp drugi tego artykułu może więc dotyczyć pieniędzy i papierów wartościowych, które znalazły się w posiadaniu PZPR po tym dniu. Trudno wszakże połączyć przymiotnik "istniejący" z pojęciem pieniędzy i papierów wartościowych. Nie chodzi bowiem o to, by konkretne banknoty czy monety znajdujące się wcześniej we władaniu PZPR istniały w dniu 27 lutego 1991 r. i te właśnie podlegały przejęciu przez Skarb Państwa. Przepis ten musi dotyczyć tych kwot pieniężnych, co do których rościła sobie poprzednio prawo PZPR. W dniu rozwiązania partii określone sumy pieniężne znajdowały się w faktycznym władaniu różnych podmiotów. Prawa majątkowe do tych pieniędzy wchodziły wszakże w zespół praw i obowiązków majątkowych wykonywanych przez byłą PZPR aż do czasu wejścia w życie ustawy o przejęciu tego majątku to jest do dnia 27 lutego 1991 r. Na mocy art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. na miejsce byłej PZPR wstąpił Skarb Państwa, stając się jedynym właścicielem kwot pieniężnych.

Przysługują mu w związku z tym roszczenia o wydanie tych kwot /także w stosunku do osoby, która przejęła te pieniądze od nieuprawnionego dysponenta i nie może się ona wykazać dobrą wiarą/.

Osobne rozważanie należy poświęcić treści wyjątku od zasady przejęcia majątku pozostającego w gestii PZPR przez Skarb Państwa, jaki wprowadził ustawodawca w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. /w pierwotnym brzmieniu/. Zgodnie z tym przepisem, przejęcie nie obejmuje "kwot pochodzących ze składek członkowskich". Pojęcie "kwoty" należy rozumieć przedmiotowo. Obejmuje ono wyłącznie banknoty i monety znajdujące się w posiadaniu byłej PZPR, a "istniejące" jeszcze w dniu wejścia w życie ustawy, w znaczeniu podanym wyżej. Za takim rozumieniem zakresu wyjątku określonego w art. 1 ust. 2 przemawiają nie tylko wyraźne względy leksykalne /słowo "kwoty" nakazuje przedmiotowe rozumienie sumy pieniężnej/, ale również za interpretacją taką przemawiają względy celowościowe.

Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 25 lutego 1992 r. stwierdził, że jedynym nie budzącym zastrzeżeń źródłem środków pokrywających potrzeby PZPR były składki członkowskie. Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny, wpływy pochodzące z tych składek pokryć mogły co najwyżej płace rozbudowanego aparatu tej partii. Przyjmując takie założenie należało dojść do wniosku, że PZPR nie była w stanie akumulować kapitału pochodzącego z tego jedynego uzasadnionego źródła.

O ile więc tego typu akumulacje kapitałowe powstawały /w postaci depozytów bankowych, lokat inwestycji kapitałowych/, to w rzeczywistości były to nadwyżki ekonomiczne pochodzące z innych źródeł, których moralne uzasadnienie i legalność Trybunał Konstytucyjny zakwestionował w swoim orzeczeniu. Nie ma żadnych powodów, aby przyjęte wówczas oceny uległy obecnie zmianie. Zasadnie więc ustawodawca wyszedł z założenia, że wyłącznie pieniądze w gotówce pochodzące z bieżących wpływów partii z tytułu składek a znajdujące się w posiadaniu PZPR mogły stanowić majątek nie budzący zastrzeżeń z punktu widzenia prawidłowości jego uzyskania. Wszelkiego typu wierzytelności i inwestycje kapitałowe, choćby ich bezpośrednim źródłem finansowym były wpłaty ze składek członkowskich, stanowiły wyraz owej akumulacji finansowej nie mającej pokrycia w bilansie wydatków i wpływów z tytułu składek.

Ustawodawca nie bez powodu wyznaczył datę 24 sierpnia 1989 r. jako datę graniczną dla powstania w praktyce nowego ładu ustrojowego. Data ta nie jest odwołaniem do określonych zmian w systemie prawa /w szczególności do zmiany ustroju państwa w konstytucji poprzez zapisanie zasady państwa prawnego/, ale do określonej zmiany o charakterze politycznym. Dzień ten bowiem wyznacza w istocie koniec politycznego monopolu PZPR w zakresie sprawowania władzy w państwie. Do tej daty PZPR miała charakter podstawowej struktury państwa totalitarnego.

Stąd uzasadnione jest twierdzenie, że art. 1 ust. 2 wyłączył spod przejęcia na rzecz Skarbu Państwa wyłącznie kwoty składek uiszczonych po dniu 24 sierpnia 1989 r. Wynika to z treści art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. Na mocy bowiem tego przepisu kwoty składek uiszczone do tego dnia a znajdujące się jeszcze w posiadaniu byłej PZPR zostały jako ruchomości przejęte przez Skarb Państwa. Wyjątek określony w art. 1 ust. 2 nie odnosi się do majątku powstałego przed datą określoną w art. 1 ust. 1 omawianej ustawy.

Analiza treści normatywnej art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. /w pierwotnym brzmieniu/ prowadzi do wniosku, że Skarb Państwa nie przejął w całości aktywów znajdujących się w gestii byłej PZPR. Wyraźnie wyłączono spod zakresu przejęcia kwoty pochodzące ze składek członkowskich uiszczonych po dniu 24 sierpnia 1989 r. Powstaje więc pytanie, jaki jest status tych wyłączonych spod przejęcia praw po wejściu w życie ustawy o przejęciu majątku byłej PZPR. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego wprowadzony w art. 1 ust. 2 ustawy wyjątek należy rozumieć w ten sposób, że ustawodawca uznał prawa do tego majątku innego niż Skarb Państwa podmiotu. Podmiot ten przejął prawa majątkowe do kwot pochodzących ze składek uiszczanych po 24 sierpnia 1989 r. i istniejących w dniu 27 lutego 1991 r.

W tym znaczeniu wyjątek, o którym jest mowa w art. 1 ust. 2 ustawy, stanowi odpowiednik regulacji zawartej w art. 1 ust. 3 tej ustawy.

Sensem ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. była kompleksowa regulacja kwestii likwidacji majątku pozostałego po byłej PZPR. Nie ma żadnych racji, dla których ustawodawca miałby pominąć w tej regulacji część majątku, pozostawiając go nadal w stanie zawieszenia. Interpretacja taka sprzeczna byłaby z celem ustawy z dnia 9 listopada 1990 r. Pozostaje więc uznać, że wyjątek wyłączający przejęcie określonych części majątku na rzecz Skarbu Państwa stanowi wyraz przekonania ustawodawcy, że w zakresie kwot pochodzących ze składek członkowskich, inny podmiot, niż Skarb Państwa nabył skutecznie prawa majątkowe po byłej PZPR. Prawa te nie wchodziły więc do "masy likwidacyjnej".

Tym innym podmiotem mogła być w szczególności SdRP. Zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego zajętym w orzeczeniu z dnia 25 lutego 1992 r., zasadniczo nieważna uchwała XI Zjazdu podjęta 29 stycznia 1990 r. o przekazaniu majątku po byłej PZPR na rzecz SdRP, mogła rodzić skutki prawne w zakresie kwot pochodzących ze składek członkowskich. Trybunał Konstytucyjny, wymieniając powody, dla których odmówił ważności uchwale o przekazaniu majątku PZPR na rzecz SdRP wskazał w szczególności na art. 2 ustawy o przejęciu majątku byłej PZPR, zgodnie z którym uznaje się za nieważne czynności prawne byłej PZPR /i jednostek organizacyjnych jej podległych/, w wyniku których majątek określony w art. 1 ust. 1 i 2 został celowo uszczuplony po dniu 24 sierpnia 1989 r. Przepis ten, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, stosuje się również do wspomnianej uchwały i na tej podstawie należało wykluczyć możliwość sukcesji majątkowej na rzecz SdRP.

Art. 2 ustawy nie ma wszakże zastosowania do całego majątku pozostającego w gestii byłej PZPR, ale wyłącznie do tego, który opisany jest w art. 1 ust. 1 i 2 ustawy. Ten ostatni przepis wyłącza zaś wyraźnie spod swojego zakresu zastosowania kwoty pochodzące ze składek członkowskich uiszczonych po 24 sierpnia 1989 r. Musi to oznaczać, że w przypadku czynności prawnych dotyczących tych kwot nie ma również zastosowania art. 2. Otwiera to drogę do stwierdzenia, że członkowie byłej PZPR mogli podjąć rodzącą skutki prawne uchwałę dotyczącą przeznaczenia kwot pochodzących ze składek członkowskich, o których mowa w art. 1 ust. 2 ustawy, to jest uiszczonych po 24 sierpnia 1989 r. W tym zakresie doszło do niewadliwego nabycia przez SdRP praw do owych kwot.

Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. wprowadziła zmianę w treści art. 1 ust. 2 ustawy o przejęciu majątku byłej PZPR  polegającą na skreśleniu słowa "kwoty". Zmiana ta oznacza w szczególności rozszerzenie zakresu wyjątku z art. 1 ust. 2. W nowej redakcji przepisu, poza kwotami pochodzącymi ze składek, wyjęto spod przejęcia na rzecz Skarbu Państwa wszelkie wierzytelności i prawa majątkowe oraz środki finansowe pochodzące ze składek członkowskich. Innymi słowy, wyłączony został spod przejęcia wszelki majątek ruchomy i nieruchomy pozostający w gestii byłej PZPR oraz jej roszczenia majątkowe "istniejące" w dniu 27 lutego 1991 r. a nabyte za pieniądze pochodzące ze składek członkowskich. Ze względu na treść art. 1 ust. 2 chodzi nadal o składki członkowskie uiszczane po 24 sierpnia 1989 r. Z dniem 27 lutego 1991 r. usunięto niejasności dotyczące majątku, który był poprzednio w gestii byłej PZPR. Większość praw majątkowych nabył Skarb Państwa. Zmiana art. 1 ust. 2 weszła w życie 14 dni po ogłoszeniu ustawy nowelizacyjnej, to jest 3 kwietnia 1996 r. Jeżeli owa nowelizacja ma mieć jakikolwiek sens normatywny, to musi oznaczać wyzucie Skarbu Państwa z praw nabytych w dniu 27 lutego 1991 r. na podstawie ustawy o przejęciu majątku byłej PZPR.

Skutek bowiem określony w art. 1 ust. 2 ustawy /w pierwotnym brzmieniu/ następował z mocy samego prawa. Ograniczenie zakresu praw majątkowych przejętych przez Skarb Państwa w ustawie nowelizacyjnej należy więc interpretować jako pozbawienie Skarbu Państwa aktem ustawowym określonych uprawnień majątkowych. Pozostaje otwartym pytanie, kto nabywa te uprawnienia odebrane Skarbowi Państwa, to jest wierzytelności lub inne prawa majątkowe pochodzące ze składek członkowskich byłej PZPR. Ustawa nowelizacyjna nie daje bezpośrednio podstaw do odpowiedzi na to pytanie. Jak wcześniej wspomniano, istotę wyjątku z art. 1 ust. 2 ustawy o przejęciu majątku byłej PZPR można tłumaczyć tylko w ten sposób, że prawa w nim ujęte w sposób skuteczny nabył inny, niż Skarb Państwa, podmiot. Stąd konsekwentnie czynności prawnych,  na podstawie których doszło do nabycia tych praw, nie dotyczyła sankcja nieważności określona w art. 2 ustawy. Zawężenie zakresu majątku objętego przejęciem przez Skarb Państwa /poszerzenie wyjątku, o którym jest mowa w art. 1 ust. 2 ustawy/ musi automatycznie prowadzić do zawężenia zakresu art. 2 ustawy a tym samym uchylenia skutku nieważności w stosunku do czynności prawnych uznanych w oparciu o pierwotną wersję art. 2 za nieważne. Część czynności podejmowanych przez byłą PZPR , w oparciu o ustawę nowelizacyjną, nie może być uznanych za nieważne.

Odnieść to należy w szczególności do uchwały XI Zjazdu PZPR o przekazaniu majątku SdRP. Skutkiem zmiany treści art. 1 ust. 2, w kontekście art. 2, jest konwalidacja tej uchwały w zakresie, w jakim dotyczy majątku pochodzącego ze składek członkowskich, co w efekcie prowadzi do nabycia przez SdRP praw majątkowych po byłej PZPR w zasadniczo szerszym zakresie, niż to miało pierwotnie miejsce na gruncie stanu prawnego sprzed nowelizacji. W debacie sejmowej poseł Jacek Piechota nie ukrywał celu proponowanej przez niego nowelizacji. Stwierdził bowiem: "toczą się spory przed sądami, zapadają różne wyroki. Jeżeli określony majątek powstał z kwot pochodzących ze składek członkowskich i to ewidentnie, bezspornie, co przyznaje sąd, czy w związku z tym przechodzi on na Skarb Państwa, czy nie. Mamy tu do czynienia nie z kwotą ale z majątkiem, który powstał dzięki posiadaniu kwoty pochodzącej ze składek partyjnych". W intencji posła wnioskodawcy zmiana treści art. 1 ust. 2 poprzez skreślenie słowa "kwoty" miała doprowadzić do korzystnego dla SdRP rozstrzygnięcia owych sporów sądowych. Wynika stąd jednoznacznie, że ustawodawca, nowelizując art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 9 listopada 1990 r., dokonał przysporzenia majątkowego na rzecz SdRP kosztem Skarbu Państwa.

Ustawodawca, podobnie jak organy władzy wykonawczej, posiada kompetencję do dysponowania składnikami majątkowymi, których podmiotem jest Skarb Państwa. Jednakże ustawodawca powinien wykorzystywać aktywa majątkowe Skarbu Państwa wyłącznie dla potrzeb dobra wspólnego. Oznacza to jednak, że ustawodawca nie może działać w stosunku do majątku Skarbu Państwa zupełnie dowolnie. Majątek Skarbu Państwa podlega konstytucyjnej ochronie własności /art. 7 w zw. z art. 1 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy/. Uszczuplenie tego majątku nie może być sprzeczne z założeniami aksjologicznymi leżącymi obecnie u podstaw przepisów i zasad konstytucyjnych. Nie można znaleźć takiego uzasadnienia dla uszczuplenia majątku Skarbu Państwa w przysporzeniu składników tego majątku na rzecz jednej z wielu działających w Polsce partii politycznych. Działanie takie uznać należy za rażące pogwałcenie reguł demokracji ujętych w zasadzie demokratycznego państwa prawnego /art. 1 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy/ a także ujętych w zasadzie pluralizmu politycznego, zakładającej równość partii politycznych.

Prokurator Generalny w swoim piśmie z dnia 6 maja 1996 r. zaprzeczył zasadności zarzutów wnioskodawców w odniesieniu do art. 1 ust. 2 ustawy o przejęciu majątku byłej PZPR w nowym brzmieniu. Dla Prokuratora Generalnego wyłączenie spod zakresu przejęcia przez Skarb Państwa wszelkich aktywów i praw majątkowych nabytych za pieniądze pochodzące ze składek członkowskich jest spełnieniem wymogów stawianych przez konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej oraz demokratycznego państwa prawnego. Tezę tę powtarza Prokurator Generalny dwukrotnie, nie podając jednak żadnych argumentów na jej poparcie. Można jedynie domniemywać, że punktem wyjścia dla ocen Prokuratora Generalnego jest założenie istnienia po stronie byłych członków PZPR zgromadzonych na XI Zjeździe określonego prawa do decydowania o losach majątku tej partii, przynajmniej w tym zakresie, który obejmuje aktywa nabyte ze składek członkowskich.

Wydaje się, że Prokurator Generalny nie zauważył, że Trybunał Konstytucyjny, akceptując w orzeczeniu z dnia 25 lutego 1992 r. składki członkowskie jako naturalny sposób powstawania majątku pozostającego w gestii PZPR, nie mówił o konkretnych prawach majątkowych lub wierzytelnościach ale o majątku w znaczeniu bilansowym. Nie można mówić o legalnym pochodzeniu majątku, choćby nabywanego za pieniądze pochodzące ze składek członkowskich, gdy wydatki partii finansowane są z budżetu państwa z naruszeniem podstawowych zasad sprawiedliwości społecznej. Trudno w takiej sytuacji akceptować prawo byłych członków partii do dysponowania tak powstałym majątkiem, za wyjątkiem bieżących kwot pochodzących ze składek członkowskich uiszczanych w okresie po utraceniu przez PZPR kierowniczej roli w Państwie.

Prokurator Generalny myli się także, gdy stwierdza, że znowelizowany przepis art. 1 ust. 2 odnosić się będzie wyłącznie do tych praw majątkowych pochodzących ze składek członkowskich, które nie zostały jeszcze przejęte przez Skarb Państwa do dnia wejścia w życie nowelizacji /to jest do dnia 3 kwietnia 1996 r./. Taki pogląd zakłada, że nabycie przez Skarb Państwa uprawnień po byłej PZPR następuje w jakiejś szczególnej procedurze kończącej się prawokształtującym aktem "przejęcia" praw majątkowych. Stanowisko takie nie ma wszakże żadnego uzasadnienia w ustawie. Nabycie praw majątkowych określonych w art. 1 ust. 2 dokonało się 27 lutego 1991 r. z mocy prawa. Przejście tych praw na Skarb Państwa nie było połączone z żadnym aktem "przejęcia". Wbrew więc sugestiom Prokuratora Generalnego, zmiana wprowadzona ustawą nowelizacyjną wyraźnie uszczupla majątek Skarbu Państwa. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny ustalił, że art. 1 ust. 1 lit. "b" ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy o przejęciu majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej jest niezgodny z art. 1 i art. 7 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy przez art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r.

Trybunał Konstytucyjny nie podzielił natomiast zarzutów wnioskodawców kwestionujących dochowanie ustawowego trybu uchwalenia ustawy nowelizacyjnej z dnia 7 lipca 1994 r. Wnioskodawcy podkreślają, że zaskarżone przepisy zostały przyjęte z naruszeniem art. 33 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej ponieważ projekt tych przepisów został zgłoszony dopiero podczas drugiego czytania. Sam fakt ewentualnego naruszenia przepisów Regulaminu Sejmu nie uprawnia jednak Trybunału Konstytucyjnego do stwierdzenia, że został naruszony tryb uchwalania akt normatywnego. Wnioskodawcy nie przedstawili żadnych argumentów, mających uzasadnić pogląd, że zarzucone przez nich naruszenie Regulaminu Sejmu naruszyło równocześnie określoną zasadę konstytucyjną lub choćby tylko ustawową zasadę poprawnego trybu ustawodawczego. Nie stanowi wystarczającego argumentu ogólnikowe odwołanie się do reguły demokratycznego stanowienia prawa, będącej istotą systemu przedstawicielskiego.

Trybunał Konstytucyjny nie znalazł również wśród przepisów konstytucyjnych takiego, który by zakazywał Prezydentowi RP wycofania z Sejmu wniosku o ponowne rozpatrzenie ustawy, oczywiście przed rozpatrzeniem przez Sejm takiego wniosku. W szczególności nie ma w przepisach konstytucyjnych zakazu wycofania przez nowowybranego Prezydenta RP wniosku złożonego przez jego poprzednika.